Pháp Vị

Tu Thiền Trí Tuệ Sanh

TU THIỀN TRÍ TUỆ SANH

Chúc Nguyên

Đức Phật dạy người tu Thiền (Mano-bhàvanà) hay thực tập tăng thượng tâm (Adhicittobhàvanà) với mục đích đoạn trừ các lậu hoặc, đoạn tận khổ đau sinh tử luân hồi thì cần phải từng bước nỗ lực thanh lọc tâm tư của mình cho thật trong sáng thanh tịnh. Phải kiên trì hành Thiền để thanh lọc tâm, vì tâm có trong sáng thanh tịnh thì tri kiến (nanadassana) hay trí tuệ (pannà)mới phát sinh, đưa đến dứt trừ các lậu hoặc, đoạn tận khổ đau, chứng đắc Niết-bàn, chấm dứt sanh tử luân hồi, như các bài kệ sau đây mô tả:

“Tu Thiền, trí tuệ sanh,

Bỏ Thiền, trí tuệ diệt.

Biết con đường hai ngả

Đưa đến hữu, phi hữu,

Hãy tự mình nỗ lực,

Khiến trí tuệ tăng trưởng”.

“Không trí tuệ, không thiền,

Không thiền, không trí tuệ.

Người có thiền có tuệ,

Nhất định gần Niết Bàn”.

Những người thực hành Phật Pháp biết rất rõ rằng, bên cạnh các lợi ích thiết thực mà việc hành Thiền có khả năng mang lại sức khỏe, sống thanh thản an lạc, học tập tốt, làm việc có hiệu quả… mục tiêu chính của việc tu Thiền theo giáo pháp của Đức Phật là làm phát sanh trí tuệ đưa đến giác ngộ hay chứng đạt tuệ giác hướng đến giải thoát, chấm dứt sanh tử luân hồi. Đây chính là bước ngoặc quan trọng mà người tu Thiền theo lời Phật dạy cần nhận thức cho thật rõ để tránh nhầm lẫn giữa Thiền định Phật giáo với các hình thái Thiền phi Phật giáo và cũng để tránh nhầm lẫn với cảm thức lợi lạc nhất thời và mục tiêu tối hậu Thiền định Phật giáo muốn nhắm đến. Hẳn nhiên, người nào học Thiền và tu Thiền thì cũng đều mong có được kết quả thiết thực và điều đó sẽ đến với thiền giả một cách

———

¹ Kinh Pháp Cú, kệ số 282.

² Kinh Pháp Cú, kệ số 372.

hết sức tự nhiên thông qua công phu hành Thiền đúng đắn. Tuy nhiên, dù hành Thiền với mục tiêu nào thì công năng của Thiền theo lời Phật dạy là thanh lọc tâm trở nên định tĩnh trong sáng và mục tiêu của hành Thiền là thể nghiệm một đời sống thanh thản an lạc, hướng đến cứu cánh giác ngộ.

Phải hiểu công năng và mục tiêu của Thiền như thế thì mới thấy vì sao thiền trở nên quan trọng đối với người học Phật và hành Thiền chính là lẽ sống đời của người tu Phật. Với kinh nghiệm của mình, Đức Phật nói cho chúng ta biết rằng cái tâm chúng sinh bị uế nhiễm rất nặng bởi tập khí tham-sân-si, cần phải kiên trì thanh lọc thường xuyên thì các tập nhiễm tham-sân-si mới dần dần được tẩy rửa và bào mòn cho đến lúc trở nên hoàn toàn trong sạch¹. Cái tâm ấy giống như vàng tinh luyện, vốn nhu nhuyến và chói sáng nhưng bị các tạp nhiễm đất cát đeo bám lâu ngày, cần phải kiên trì tẩy rửa, đãi lọc và tôi luyện thì dần dần mới trở lại thanh tịnh và chói sáng. Phật khuyên nhắc người hành thiền cần phải kiên trì từng bước thanh lọc tâm cho đến khi tâm trở nên nhu nhuyến, trong sạch, giống như người thợ kim hoàn phải kiên trì trong các khâu tẩy rửa, đãi

———

¹ Kinh Sự tu tập, Tăng Chi Bộ.

lọc và nung chảy quặng vàng cho đến khi vàng ấy trở nên nhu nhuyến, chói sáng, dễ sử dụng¹. Một khi tâm đã được thanh lọc thường xuyên bằng công phu Thiền định thì bấy giờ nó trở nên định tĩnh, trong sáng, nhu nhuyến, có thể vận dụng để nhìn sâu vào bản chất các pháp (vipassanà)khiến phát sanh trí tuệ, đưa đến cắt dứt tham ái, chấp thủ, diệt trừ các lậu hoặc, giải thoát hoàn toàn mọi khổ đau. Sau đây là lời Phật dạy về công phu hành Thiền hay tiến trình thanh lọc tâm và sự thành tựu các thắng trí (abhinnà), đặc biệt là lậu tận trí đưa đến chấm dứt các lậu hoặc, được xem như kết quả của công phu Thiền định:

“Này các Tỷ-kheo, có những uế nhiễm thô tạp của vàng như bụi, cát, đá, sạn và đá sỏi. Người đãi lọc bụi hay đệ tử của người đã lọc bụi đem đổ vào trong cái máng, rồi rửa sạch qua, rửa sạch lại, rửa sạch thêm nữa.

Làm như vậy xong, làm như vậy hoàn tất, còn lại những uế nhiễm bậc trung của vàng, như cát đá, sạn tế nhị và các hột cát thô tạp. Người đãi lọc bụi hay đệ tử của người đãi lọc bụi rửa sạch, rửa sạch thêm nữa, rửa sạch hoàn toàn.

———

¹Kinh Kẻ lọc vàng, Tăng Chi Bộ

Làm như vậy xong, làm như vậy hoàn tất, còn lại những uế nhiễm tế nhị, như cát mịn và cát bụi đen. Người đãi lọc bụi hay đệ tử của người đãi lọc bụi rửa sạch, rửa sạch thêm nữa, rửa sạch hoàn toàn.

Làm xong như vậy, làm như vậy hoàn tất, chỉ còn lại bụi vàng.

Rồi người thợ vàng hay đệ tử người thợ vàng bỏ bụi vàng ấy vào trong cái lò, rồi thụt ống bệ, thụt ống bệ thêm, thụt ống bệ cho đến khi vàng bắt đầu chảy, nhưng không chảy ra khỏi miệng lò. Vàng ấy được thụt bệ, được thụt bệ thêm nữa, được thụt bệ hơn nữa, nhưng không chảy ra khỏi miệng lò, chưa làm xong, chưa sạch các uế nhiễm, chưa có nhu nhuyễn, chưa có kham nhậm, chưa có sáng chói. Vàng ấy còn có thể bể vụn và chưa có thể được tác thành tốt đẹp.

Có một thời, này các Tỷ-kheo, người thợ vàng hay đệ tử người thợ vàng ấy lại thụt bệ, thụt bệ thêm nữa, thụt bệ hơn nữa, cho đến khi vàng chảy ra khỏi lò. Vàng ấy lại được thụt bệ, được thụt bệ thêm nữa, được thụt bệ hơn nữa, cho đến khi vàng ấy chảy ra khỏi lò, được làm xong, được sạch các uế nhiễm, được nhu nhuyễn, được kham nhậm, và được sáng chói. Vàng ấy còn không bị bể vụn và có thể tác thành tốt đẹp. Và loại trang sức nào người ấy muốn,

như vàng lá, hay nhẫn, hay vòng cổ, hay dây chuyền, người ấy có thể làm thành như ý muốn.

Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo tu tập tăng thượng tâm, còn tồn tại các kiết sử thô tạp, thân ác hành, khẩu ác hành, ý ác hành. Tỷ-kheo có tư lự, có thông minh, từ bỏ, gột sạch, chấm dứt, không cho sanh khởi lại.

Làm như vậy xong, làm như vậy hoàn tất, Tỷ-kheo tu tập tăng thượng tâm, còn tồn tại các kiết sử thuộc bậc trung, dục tầm, sân tầm, hại tầm. Tỷ-kheo có tư lự, có thông minh, từ bỏ, gột sạch, chấm dứt, không cho sanh khởi.

Làm như vậy xong, làm như vậy hoàn tất, Tỳ kheo tu tập tăng thượng tâm, còn tồn tại các kiết sử tế nhị, như tư tưởng về gia tộc, tư tưởng về quốc độ, tư tuởng không bị khinh rẻ. Tỳ kheo có tư lự, có thông minh, từ bỏ, gột sạch, chấm dứt không cho chúng sanh khởi.

Làm như vậy xong, làm như vậy hoàn tất, chỉ còn lại các pháp tầm (tư tưởng về pháp).

Định như vậy không có an tịnh, không có thù thắng, không được khinh an, không đạt đến nhứt tâm, nhưng là một trạng thái chế ngự thường xuyên dằn ép. Nhưng đến một thời, này các Tỷ-kheo, tâm

của vị ấy được nội trú, lắng đứng lại, được nhứt tâm, được định tĩnh. Định ấy được an tịnh, được thù diệu, được khinh an, đạt đến nhứt tâm, không phải một trạng thái chế ngự thường xuyên dằn ép, tùy thuộc vào pháp gì tâm người ấy hướng đến để thắng tri, để chứng ngộ; vị ấy có khả năng, có năng lực đạt đến pháp ấy, dầu thuộc loại xứ nào.

Nếu vị ấy ước muốn: “Ta sẽ chứng được các loại thần thông, một thân hiện ra nhiều thân, nhiều thân hiện ra một thân, hiện hình, biến hình, đi ngang qua vách, qua tường, qua núi, như đi ngang hư không, độn thổ, trồi lên ngang qua đất liền, ngồi kiết già đi đến hư không như con chim, với bàn tay chạm và rờ mặt trăng và mặt trời, những vật có đại oai lực, đại oai thần như vậy, có thể tự thân bay đến cõi Phạm thiên"; vị ấy có khả năng, có năng lực đạt đến trạng thái ấy, dầu thuộc loại xứ nào.

Nếu vị ấy ước muốn: "Với thiên nhĩ thanh tịnh siêu nhân, có thể nghe hai loại tiếng chư Thiên và loài người"; vị ấy có khả năng, có năng lực đạt đến trạng thái ấy, dầu thuộc loại xứ nào.

Nếu vị ấy ước muốn: "Mong rằng với tâm của mình có thể biết tâm của các loại chúng sanh khác, tâm của các loài Người khác như sau: Tâm có tham biết là tâm có tham. Tâm không tham biết là

tâm không tham. Tâm có sân biết là tâm có sân. Tâm không sân biết là tâm không sân. Tâm có si biết là tâm có si. Tâm không si biết là tâm không si. Tâm chuyên chú biết là tâm chuyên chú. Tâm tán loạn biết là tâm tán loạn. Đại hành tâm biết là đại hành tâm. Không phải đại hành tâm biết là không phải đại hành tâm. Tâm chưa vô thượng biết là tâm chưa vô thượng. Tâm vô thượng biết là tâm vô thượng. Tâm thiền định biết là tâm thiền định. Tâm không thiền định biết là tâm không thiền định.Tâm giải thoát biết là tâm giải thoát. Tâm không giải thoát biết là tâm không giải thoát"; vị ấy có khả năng, có năng lực đạt đến trạng thái ấy, dầu thuộc loại xứ nào.

Nếu vị ấy ước muốn: "Ta sẽ nhớ đến nhiều đời sống quá khứ, như một đời, hai đời, ba đời, bốn đời, năm đời, mười đời, hai mươi đời, ba mươi đời, bốn mươi đời, năm mươi đời, một trăm đời, hai trăm đời, một ngàn đời, một trăm ngàn đời, nhiều hoại kiếp, nhiều thành kiếp, nhiều hoại và thành kiếp; vị ấy nhớ rằng: "Tại chỗ kia, ta có tên như thế này, dòng họ như thế này, giai cấp như thế này, thọ khổ lạc như thế này, tuổi thọ đến mức như thế này. Sau khi chết tại chỗ kia, ta được sanh tại chỗ nọ. Tại chỗ ấy, ta có tên như thế này, dòng họ như thế này, giai

cấp như thế này, thọ khổ lạc như thế này, tuổi thọ đến mức như thế này. Sau khi chết tại chỗ nọ, ta được sanh tại đây". Vị ấy có khả năng, có năng lực đạt đến trạng thái ấy, dầu thuộc loại xứ nào".

Nếu vị ấy ước muốn: Với thiên nhãn thanh tịnh siêu nhân, ta thấy sự sống và chết của chúng sanh. Ta biết rõ chúng sanh, người hạ liệt, kẻ cao sang, người đẹp đẽ, kẻ thô xấu, người may mắn, kẻ bất hạnh, đều do hạnh nghiệp của họ. Các chúng sanh ấy làm những ác nghiệp về thân, ngữ và ý, phỉ báng các bậc thánh, theo tà kiến, tạo các nghiệp theo tà kiến. Những người này, sau khi thân hoại mạng chung, phải sanh vào cõi dữ, ác thú, địa ngục, đọa xứ. Các chúng sanh nào làm những thiện hạnh về thân, ngữ và ý, không phỉ báng các bậc thánh, theo chánh kiến, tạo các nghiệp theo chánh kiến. Những vị này, sau khi thân hoại mạng chung, được sanh lên các cõi thiện, cõi Trời, cõi đời này. Như vậy, với thiên nhãn thuần tịnh siêu nhân, ta có thể thấy sự sống chết của chúng sanh, người hạ liệt, kẻ cao sang, người đẹp đẽ, kẻ thô xấu, người may mắn, kẻ bất hạnh, đều do hạnh nghiệp của họ"; vị ấy có khả năng, có năng lực đạt đến trạng thái ấy, dầu thuộc loại xứ nào.

Nếu vị ấy ước muốn: "Do đoạn diệt các lậu hoặc ngay trong hiện tại, với thắng trí, ta chứng ngộ, chứng đạt và an trú vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát"; vị ấy có khả năng, có năng lực đạt đến trạng thái ấy, dầu thuộc loại xứ nào.”¹

Nhìn chung, việc tu Thiền hay hành Thiền theo lời Phật dạy có nhiều lợi ích, trước mắt cũng như lâu dài. Đó là cả một quá trình thanh lọc thân, khẩu, ý đầy kiên trì mà kết quả là tâm được trong sáng, định tĩnh, nhất tâm, có khả năng thấy rõ các pháp đúng như thật (yathàbhutàm pajànàti), hướng đến “nhàm chán, ly tham, đoạn diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết Bàn”. Đây chính là lẽ sống sáng suốt lợi lạc nhưng đầy gian khó và đòi hỏi sự nhẫn nại mà người học Phật cần nhận rõ để kiên trì đặt để các bước thực hành cho thật đúng đắn và thích đáng. Người tu học theo giáo pháp của Phật thì cần phải có tâm thái tỉnh táo và kiên định, không nên xem Thiền như là liệu thuốc hữu hiệu cho các chứng tất nhất thời phát sinh do sự thay đổi điều kiện sống hay môi trường sinh hoạt, mà nên quan niệm Thiền như một nếp sông kỷ cương cần kiên trì thực tập cho mục tiêu lợi lạc lâu dài. Vì khi tâm được uốn nắn và thanh lọc bởi công phu

———

¹ Kinh Kẻ lọc vàng, Tăng Chi Bộ.

Thiền định đúng như lời Phật dạy thì tự nhiên nó có khả năng khắc phục và trị liệu các chúng tật mang tính thời đại, đồng thời tiếp tục phát triển đúng đắn hướng đến cứu cánh giác ngộ, mục tiêu tối hậu của mọi nỗ lực Phật giáo.

Bệnh Người Xuất Gia

BỆNH NGƯỜI XUẤT GIA

Thiện Năng

Trong số các đệ tử đầu tiên của Đức Phật, Tôn giả Xá Lợi Phất (Sàriputta) là vị Tỷ-kheo được nhiều người kính trọng và thương quý, do Tôn giả có trí tuệ siêu việt, đặc biệt là do thái độ ân cần đối với các Tỷ-kheo trẻ¹. Tôn giả có công chăm nom dạy dỗ các Tỷ-kheo mới nhập đạo, được xem là“sanh mẫu” (janettì) của Tăng chúng lúc bấy giờ ². Đã là mẹ (sanh mẫu) thì phải hết lòng chăm lo cho con cái của mình, không để chúng phải thiếu thốn đói khát, nhất là không để chúng rơi vào ốm đau bệnh tật.Người xuất gia chấp trì nếp sống tri túc nên không bận lòng nhiều về cái ăn cái mặc, chỉ quan ngại tình trạng ốm

———

¹. Kinh Cunda, Tương Ưng Bộ.

². Kinh Phân biệt về sự thật, Trung Bộ.

đau bệnh tật, nhất là tâm bệnh (cetoroga). Tôn giả Sàriputta rất am tường về thế giới nội tâm¹, có thể giúp chẩn mạch các loại tâm bệnh cho các Tỷ-kheo². Người xuất gia còn trẻ người non dạ thường hay mắc phải các chứng tật gì, Tôn giả là người biết rất rõ.

Một hôm, giảng dạy cho các Tỷ-kheo tân học, Tôn giả nói đến một số tâm lý không chính đáng (pàpaka- icchana) đôi khi phát sinh ở người xuất gia, được xem như các mầm bệnh (roganidda) làm ô nhiễm tâm thức, đồng thời phát tán ra bên ngoài tạo nên các hệ quả không lành mạnh khiến ảnh hưởng đến môi trường chung quanh. Đó là bệnh không tàm quý, cố tình che giấu lỗi lầm; bệnh sợ bị chỉ trích trong trường hợp vi phạm giới luật; bệnh ưa nổi danh, thích ăn trên ngồi trước; bệnh muốn được mọi người biết đến, muốn được mọi người tôn trọng, muốn được mọi người cúng dường… Đó là các loại tâm bệnh, lưu xuất từ lối suy nghĩ không chính đáng hay ác dục vọng (pàpaka- icchana), bị kích thích bởi tham dục và bị ám ảnh bởi ngã tưởng hay tâm vị kỷ hẹp hòi. Nguyên văn các phân tích của Tôn giả Sàriputta:

“Này Hiền giả, sự tình này xảy ra, ở đây, một Tỷ-kheo có thể khởi lên ý muốn như sau: ‘Nếu ta

———

¹ Kinh Bất đoạn, Trung Bộ.

² Kinh Anuruddha, Tăng Chi Bộ.

có phạm giới tội, mong rằng các Tỷ-kheo chớ có biết ta đã phạm giới tội’. Này Hiền giả, sự tình này có thể xảy ra: các Tỷ-kheo có thể biết được Tỷ-kheo ấy đã phạm giới tội. Tỷ-kheo này nghĩ rằng: ‘Các Tỷ-kheo đã biết được ta đã phạm giới tội’. Do đó, vị này trở thành phẫn nộ và bất mãn. Này Hiền giả, phẫn nộ và bất mãn, cả hai thuộc về cấu uế.

Này Hiền giả, sự tình này xảy ra, ở đây, một Tỷ-kheo có thể khởi lên ý muốn như sau: ‘Nếu ta có phạm giới tội, mong rằng các Tỷ-kheo hãy quở trách ta ở chỗ kín đáo, không phải ở giữa Tăng chúng’. Này Hiền giả, sự tình này có thể xảy ra: các Tỷ-kheo quở trách Tỷ-kheo ấy ở giữa Tăng chúng, không phải ở chỗ kín đáo. Tỷ-kheo này nghĩ rằng: ‘Các Tỷ-kheo quở trách ta ở giữa Tăng chúng, không phải ở chỗ kín đáo’. Do đó vị này trở thành phẫn nộ và bất mãn. Này Hiền giả, phẫn nộ và bất mãn, cả hai thuộc về cấu uế.

Này Hiền giả, sự tình này xảy ra, ở đây, một Tỷ-kheo có thể khởi lên ý muốn như sau: ‘Nếu ta có phạm giới tội, mong rằng một Tỷ-kheo đồng đẳng hãy quở trách ta,chớ không phải một vị không đồng đẳng’. Này Hiền giả, sự tình này có thể xảy ra: một Tỷ-kheo không đồng đẳng quở trách Tỷ-kheo ấy, không phải một Tỷ-kheo đồng đẳng. Tỷ-kheo

này nghĩ rằng: ‘Một Tỷ- kheo không đồng đẳng quở trách ta, không phải một Tỷ-kheo đồng đẳng’. Do đó vị này trở thành phẫn nộ và bất mãn. Này Hiền giả, phẫn nộ và bất mãn, cả hai thuộc về cấu uế.

Này Hiền giả, sự tình này xảy ra, ở đây, một Tỷ-kheo có thể khởi lên ý muốn như sau: ‘Mong rằng bậc Đạo Sư hãy hỏi ta nhiều lần trong khi giảng pháp cho chúng Tỷ-kheo. Mong rằng bậc Đạo Sư không hỏi Tỷ-kheo khác nhiều lần trong khi giảng pháp cho chúng Tỷ-kheo’. Này Hiền giả, sự tình này có thể xảy ra: bậc Đạo Sư hỏi một Tỷ-kheo khác nhiều lần trong khi giảng pháp cho chúng Tỷ-kheo, bậc Đạo Sư không hỏi Tỷ-kheo ấy nhiều lần trong khi giảng pháp cho chúng Tỷ-kheo. Tỷ-kheo này nghĩ rằng: ‘Bậc Đạo Sư hỏi một Tỷ-kheo khác nhiều lần trong khi giảng pháp cho chúng Tỷ-kheo. Bậc Đạo Sư không hỏi ta nhiều lần trong khi giảng pháp cho chúng Tỷ-kheo’. Do đó, vị này trở thành phẫn nộ và bất mãn. Này Hiền giả, phẫn nộ và bất mãn, cả hai thuộc về cấu uế.

Này Hiền giả, sự tình này xảy ra, ở đây, một Tỷ-kheo có thể khởi lên ý muốn như sau: ‘Mong rằng các Tỷ-kheo hãy để ta đi trước trong khi vào làng để dùng cơm. Mong rằng các Tỷ- kheo không để một Tỷ-kheo khác đi trước trong khi vào làng để

dùng cơm’. Này Hiền giả, sự tình này có thể xảy ra: các Tỷ- kheo để một Tỷ-kheo khác đi trước trong khi vào làng để dùng cơm, các Tỷ-kheo không để Tỷ-kheo ấy đi trước trong khi vào làng để dùng cơm. Tỷ-kheo này nghĩ rằng: ‘Các Tỷ-kheo để một Tỷ-kheo khác đi trước trong khi vào làng để dùng cơm, các Tỷ-kheo không để ta đi trước trong khi vào làng để dùng cơm’. Do đó vị này trở thành phẫn nộ và bất mãn. Này Hiền giả, phẫn nộ và bất mãn, cả hai thuộc về cấu uế.

Này Hiền giả, sự tình xảy ra, ở đây, một Tỷ-kheo có thể khởi lên ý muốn như sau: ‘Mong rằng tại chỗ ăn, ta được chỗ ngồi tốt nhất, nước uống tốt nhất, đồ ăn khất thực tốt nhất. Mong rằng Tỷ-kheo khác tại chỗ ăn không được chỗ ngồi tốt nhất, nước uống tốt nhất, đồ ăn khất thực tốt nhất’. Này Hiền giả, sự tình này có thể xảy ra: một Tỷ-kheo khác tại chỗ ăn được chỗ ngồi tốt nhất, nước uống tốt nhất, đồ ăn khất thực tốt nhất; còn Tỷ-kheo ấy tại chỗ ăn không được chỗ ngồi tốt nhất, nước uống tốt nhất, đồ ăn khất thực tốt nhất. Tỷ-kheo này nghĩ rằng: ‘Một Tỷ-kheo khác tại chỗ ăn được chỗ ngồi tốt nhất, nước uống tốt nhất, đồ ăn khất thực tốt nhất. Tại chỗ ăn, ta không được chỗ ngồi tốt nhất, nước uống tốt nhất, đồ ăn khất thực tốt nhất’. Do đó vị này trở

thành phẫn nộ và bất mãn. Này Hiền giả, phẫn nộ và bất mãn, cả hai thuộc về cấu uế.

Này Hiền giả, sự tình này xảy ra, ở đây, một Tỷ-kheo có thể khởi lên ý muốn như sau: ‘Mong rằng tại chỗ ăn, sau khi ăn xong, ta sẽ thuyết tùy hỷ pháp, không phải Tỷ-kheo khác tại chỗ ăn, sau khi ăn xong, sẽ thuyết pháp tùy hỷ pháp’. Này Hiền giả, sự tình này có thể xảy ra: một Tỷ-kheo khác tại chỗ ăn, sau khi ăn xong, thuyết tùy hỷ pháp; Tỷ-kheo ấy tại chỗ ăn, sau khi ăn xong, không thuyết tùy hỷ pháp. Tỷ-kheo này nghĩ rằng: ‘Một Tỷ-kheo khác tại chỗ ăn, sau khi ăn xong, thuyết tùy hỷ pháp. Ta tại chỗ ăn, sau khi ăn xong, không thuyết tùy hỷ pháp’. Do đó vị này trở thành phẫn nộ và bất mãn. Này Hiền giả, phẫn nộ và bất mãn, cả hai thuộc về cấu uế.

Này Hiền giả, sự tình này xảy ra, ở đây, một Tỷ-kheo có thể khởi lên ý muốn như sau: ‘Mong rằng, ta sẽ thuyết pháp cho các Tỷ-kheo tụ tập tại ngôi tịnh xá, chớ không phải một Tỷ- kheo khác thuyết pháp cho các Tỷ-kheo tụ tập tại ngôi tịnh xá… Mong rằng, ta sẽ thuyết pháp cho các Tỷ-kheo-ni… ta sẽ thuyết pháp cho các Nam cư sĩ… ta sẽ thuyết pháp cho các Nữ cư sĩ tụ tập tại ngôi tịnh xá, chớ không phải một Tỷ-kheo khác thuyết pháp cho

các Nữ cư sĩ tụ tập tại ngôi tịnh xá’. Này Hiền giả, sự tình này có thể xảy ra: một Tỷ-kheo khác thuyết pháp cho các Tỷ-kheo tụ tập tại ngôi tịnh xá; còn Tỷ-kheo ấy không thuyết pháp cho các Tỷ-kheo tụ tập tại ngôi tịnh xá… một Tỷ-kheo khác thuyết pháp cho các Nữ cư sĩ tụ tập tại ngôi tịnh xá; còn Tỷ- kheo ấy không thuyết pháp cho các Nữ cư sĩ tụ tập tại ngôi tịnh xá. Tỷ-kheo này nghĩ rằng: ‘Một Tỷ-kheo khác thuyết pháp cho các Nữ cư sĩ tụ tập tại ngôi tịnh xá; còn ta không thuyết pháp cho các Nữ cư sĩ tụ tập tại ngôi tịnh xá’. Do đó vị này trở thành phẫn nộ và bất mãn. Này Hiền giả, phẫn nộ và bất mãn, cả hai thuộc về cấu uế.

Này Hiền giả, sự tình này xảy ra, ở đây, một Tỷ-kheo có thể khởi lên ý muốn như sau: ‘Mong rằng các Tỷ-kheo cung kính, tôn trọng, lễ bái, cúng dường ta; các vị Tỷ-kheo chớ có cung kính, tôn trọng, lễ bái cúng dường một Tỷ-kheo khác… Mong rằng các Tỷ-kheo-ni… các Nam cư sĩ… các Nữ cư sĩ cung kính, tôn trọng, lễ bái, cúng dường ta. Các Nữ cư sĩ không cung kính, tôn trọng, lễ bái, cúng dường một Tỷ-kheo khác’. Này Hiền giả, sự tình này có thể xảy ra: các Tỷ-kheocung kính, tôn trọng, lễ bái, cúng dường một Tỷ-kheo khác; các Tỷ-kheo không cung kính, tôn trọng, lễ bái, cúng

dường Tỷ-kheo ấy; các Tỷ-kheo… các Nữ cư sĩ cư sĩ cung kính, tôn trọng, lễ bái, cúng dường một Tỷ-kheo khác, các Nữ cư sĩ không cung kính, tôn trọng, lễ bái, cúng dường Tỷ-kheo ấy. Tỷ-kheo này nghĩ rằng: “Các Nữ cư sĩ cung kính, tôn trọng, lễ bái, cúng dường một Tỷ-kheo khác; các Nữ cư sĩ không cung kính, tôn trọng, lễ bái, cúng dường ta’. Do đó vị này trở thành phẫn nộ và bất mãn. Này Hiền giả, phẫn nộ và bất mãn, cả hai thuộc về cấu uế.

Này Hiền giả, sự tình này xảy ra, ở đây, một Tỷ-kheo có thể khởi lên ý muốn như sau: ‘Mong rằng ta nhận được các y phục tối thắng; Tỷ-kheo khác không nhận được các y phục tối thắng… Mong rằng ta nhận được các đồ ăn khất thực tối thắng… các sàng tọa tối thắng… các dược phẩm trị bịnh tối thắng; Tỷ-kheo khác không nhận được các dược phẩm trị bịnh tối thắng”. Này Hiền giả, sự tình này có thể xảy ra: một Tỷ-kheo khác nhận được các y phục tối thắng; Tỷ-kheo ấy không nhận được các y phục tối thắng… một Tỷ-kheo khác nhận được các dược phẩm trị bịnh tối thắng; còn Tỷ-kheo ấy không nhận được các dược phẩm trị bịnh tối thắng. Tỷ- kheo này nghĩ rằng: ‘Một Tỷ-kheo khác nhận được y phục tối thắng…các dược phẩm trị bịnh tối thắng; còn ta không nhận được y phục tối thắng… các dược phẩm trị bịnh tối thắng’. Do đó vị

này trở thành phẫn nộ và bất mãn. Này Hiền giả, phẫn nộ và bất mãn, cả hai thuộc về cấu uế”.¹

Các phân tích của Tôn giả Sàriputta cho thấy tâm phẫn nộ (kopa) và bất mãn (appaccaya) hay thái độ giận dữ bực phiền là hệ quả của ác dục vọng (pàpaka-icchana) hay lòng ham muốn bất thiện (akusala-icchana) không được đáp ứng hay không được thỏa mãn. Nó là sự bùng vỡ của các loại tâm bệnh mà Sàriputta đã chỉ ra. Kinh Phật gọi người xuất gia có các phản ứng phẫn nộ giận dữ như vậy là “bị mục nát bên trong”, nghĩa là kẻ ác giới, theo ác pháp, sở hành bất tịnh, có những hành vi đáng nghi ngờ, có những hành động che đậy, không phải Sa-môn nhưng hiện tướng Sa-môn, không phải Phạm hạnh nhưng hiện tướng Phạm hạnh, nội tâm bị hủ bại, ứ đầy dục vọng, là một đống rác bẩn², đáng ghê tởm, không nên gần gũi, không nên thân cận³.

Để ngăn tránh các loại tâm bệnh như trên, Tôn giả Sàriputta gợi nhắc các Tỷ-kheo phải luôn luôn tập trung dò xét chính mình để nhận ra nội tâm mình có cấu uế hay không. Đây chính là cách giúp cho người xuất gia diệt trừ cấu uế nội tâm (ajjhatta-angana),

———

¹ Kinh Vô uế, Trung Bộ.

² Kinh Khúc gỗ, Tương Ưng Bộ.

³ Kinh Đáng ghê tởm, Tăng Chi Bộ; Kinh Tư lượng,Trung Bộ.

cũng đồng nghĩa với việc loại bỏ các hệ quả ô uế phát tán ra bên ngoài, tức các ác dục vọng hay các ý tưởng tham muốn bất chính (pàpakàni-icchanàni) phát sinh ở nội tâm kéo theo sự phẫn nộ (kopa) và bất mãn (appaccaya) do không đạt được các ý muốn bất chính. Vị Tỷ-kheo phải thường xuyên quán sát tâm mình, xem nó là thiện hay bất thiện để có cách thái ứng xử cho đúng pháp. Nếu tâm thức là thiện, nghĩa là những suy nghĩ hay tư duy sinh khởi và vận hành không có bóng dáng tham dục, sân hận hay tà kiến đi kèm, thì nên nuôi dưỡng và phát triển loại tâm thức như vậy. Trái lại, nếu nó là bất thiện, tức là những tư tưởng hay ý nghĩ gắn liền với dục vọng, sân hận hay tà kiến, thì cần phải nỗ lực tìm mọi cách xua đuổi và loại trừ ngay dòng tâm thức ấy¹. Đạo Phật gọi phương pháp tu tập như vậy là “chú tâm cảnh giác” (jàgariya-yànuyoga), “đình chỉ tư duy” (vitakkasanthana), “sự trừ diệt” (vinodana) hay “kỷ luật tự nội” (ajjhattasìla), tức chú tâm theo dõi tâm thức của mình, không để cho các ý tưởng bất thiện như dục, sân, hại hay tà kiến dấy khởi làm ô uế tâm thức. Đây là cách thức phòng hộ và luyện tập tâm, khiến cho tâm thức không bị ô nhiễm bởi các pháp bất thiện, không rơi vào ốm đau bệnh tật, trở nên trong sáng, hiền thiện,

———

¹ Kinh Song tầm, Kinh An trú tầm, Trung Bộ; Kinh Kẻ lọc vàng, Tăng Chi Bộ.

khỏe mạnh, dần dần đạt đến an trú, an tịnh, định tĩnh, nhất tâm.

Tóm lại, người xuất gia có thể mắc phải một số các chứng bệnh gắn liền với môi trường sinh hoạt đặc trưng của mình gọi là “bệnh người xuất gia”, như bệnh không tàm quý; bệnh cố tình che giấu lỗi lầm; bệnh sợ người khác chỉ trích trong trường hợp vi phạm giới luật; bệnh ưa nổi danh, thích ăn trên ngồi trước; bệnh muốn được mọi người biết đến, muốn được mọi người tôn trọng, muốn được mọi người cúng dường… Đó là các loại tâm bệnh hay các cấu uế nội tâm phát sinh do ác dục vọng hoặc do tập quán thiên nặng về tự ngã hay ngã tưởng. Chúng làm ô uế tâm thức người xuất gia và khi có điều kiện thì phát tán ra bên ngoài làm ô nhiễm môi trường chung quanh, gây tổn hại đến người khác. Chúng cần được nhận diện và chữa trị kịp thời bằng phương pháp thích hợp. Người xuất gia thực hành nếp sống tự lợi và lợi tha nên tuyệt nhiên phải thường xuyên xem xét và uốn nắn các hành vi hay việc làm của mình, đặc biệt là phải theo dõi và chữa trị tâm thức của mình, không để nó rơi vào xấu ác nhiễm ô, ốm đau bệnh tật gây tổn hại cho tự thân và ảnh hưởng không hay đến người khác. Khi người xuất gia chuyên tâm theo dõi và chữa trị tâm thức theo cách như vậy thì dần dần vị

ấy thoát khỏi các loại tâm bệnh, không còn ác dục vọng, tâm tư trở nên trong sáng, lành mạnh, không cấu uế, có thể vận dụng năng lượng thanh tịnh sáng suốt của nó để làm mọi việc lợi ích cho mình và lợi lạc cho cuộc đời.

Quà Tặng An Tịnh

QUÀ TẶNG AN TỊNH

Tâm Viên

Đức Phật khuyên các Tỷ-kheo nên trao tặng cho nhau “quà tặng an tịnh” (santam upahàram), ngụ ý một nếp sống Phạm hạnh thanh tịnh, lợi mình lợi người, được thể hiện qua việc phòng hộ năm giác quan mắt, tai, mũi, lưỡi, thân cùng với ý căn thoát khỏi sự chi phối của tham-sân-si; thực hành ba nghiệp thân, khẩu, ý thanh tịnh và từ ái đối với các vị đồng Phạm hạnh, cả trước mặt lẫn sau lưng. Nguyên văn lời dạy của Đức Phật:

“Với những ai có các căn an tịnh, này Sàriputta, với những ai có các ý an tịnh, thời thân nghiệp cũng sẽ được an tịnh, khẩu nghiệp được an tịnh, ý nghiệp được an tịnh.Do vậy, này Sàriputta, cần phải học tập như sau: "Chúng tôi sẽ có các căn

an tịnh, các ý an tịnh". Này Sàriputta, cần phải học tập như vậy. Với những ai có các căn an tịnh, này Sàriputta, với những ai có các ý an tịnh, thời thân nghiệp cũng sẽ được an tịnh, khẩu nghiệp được an tịnh, ý nghiệp được an tịnh. "Chúng ta sẽ đem tặng cho các vị đồng Phạm hạnh một quà tặng an tịnh". Như vậy, này Sàriputta, các Thầy cần phải học tập”.¹

Phật khuyên người xuất gia phải tập trung tu tập phòng hộ sáu căn khiến thân, khẩu, ý trở nên trong sáng thanh tịnh, dùng nếp sống trong sáng thanh tịnh ấy để trao tặng cho các bạn đồng tu, đồng Phạm hạnh. Đó chính là quà tặng cao quý nhất mà người con Phật cần phải trân trọng dành cho nhau, tức là lấy giới đức, tâm đức, tuệ đức thanh tịnh để nghĩ tưởng đến nhau, thương mến nhau, chia sẻ cho nhau và giúp đỡ lẫn nhau. Nói cách khác, Phật khuyên người xuất gia cần phải sống và đối xử với nhau dựa trên tinh thần lục hòa, lấy giới thanh tịnh, tâm thanh tịnh, kiến thanh tịnh và cách thái hòa ái làm nền tảng trong nếp sống tu học cộng trụ. Khi người xuất gia thực thi nếp sống thanh tịnh hòa ái như vậy, vị ấy được xem là người hiểu biết sáng suốt, có tâm bố thí rộng lớn, đem cho không sợ hãi cho vô lượng chúng sinh, đem cho không hận thù cho vô lượng chúng

———

¹ Kinh Đất, Tương Ưng Bộ.

sinh, đem cho không hại cho vô lượng chúng sinh, và tự mình được chia sẻ công đức từ nếp sống cao quý ấy¹. Đây gọi là “quà tặng an tịnh”, tức là thực hiện nếp sống tự lợi và lợi tha, nếp sống lục hòa cộng trụ, phát huy giới đức, tâm đức, tuệ đức trong đời sống tu tập, thực thi thân hành từ ái (mettam kàyakammam: việc làm hiền thiện, có từ tâm), khẩu hành từ ái (mettam vacìkammam: lời nói hiền thiện, có từ tâm), ý hành từ ái (mettam manokammam: ý nghĩ hiền thiện, có từ tâm) đối với các vị đông Phạm hạnh, đối với mọi người, vừa khiến cho mình được an tịnh (vắng lặng tham-sân-si) vừa giúp cho người khác được an tịnh (vắng lặng tham sân-si).

Sau đây là câu chuyện đàm đạo giữa Đức Phật và ba vị Tôn giả Anuruddha, Kimbila và Nandiya về nếp sống lục hòa cộng tru, một nếp sống Phạm hạnh cao thượng, có khả năng đưa đến an tịnh, giải thoát cho tự thân và khuyến khích nếp sống an tịnh, giải thoát cho người khác, cho tập thể mà Đức Phật mong muốn người xuất gia nỗ lực thực hiện và dành cho nhau như một món quà tặng cao quý:

“-Này các Anuruddha, các Thầy có sống hòa hợp, hoan hỷ với nhau, không có cãi nhau, như

———

¹ Kinh Nguồn nước công đức, Tăng Chi Bộ.

nước với sữa, sống nhìn nhau với cặp mắt thiện cảm không?

- Bạch Thế Tôn, thật sự chúng con sống hòa hợp, hoan hỷ với nhau, không có cãi nhau, như nước với sữa, sống nhìn nhau với cặp mắt thiện cảm.

- Này các Anuruddha, như thế nào các Thầy sống hòa hợp, hoan hỷ với nhau, như nước với sữa, sống nhìn nhau với cặp mắt thiện cảm?

- Bạch Thế Tôn, ở đây, chúng con nghe như sau: "Thật lợi ích thay cho ta, thật khéo lợi ích thay cho ta, khi ta được sống với các vị đồng phạm hạnh như vậy". Bạch Thế Tôn, do vậy, đối với các vị đồng phạm hạnh này, con khởi lên từ thân nghiệp trước mặt và sau lưng, con khởi lên từ khẩu nghiệp, trước mặt và sau lưng, con khởi lên từ ý nghiệp, trước mặt và sau lưng. Bạch Thế Tôn, do vậy, chúng con nghĩ như sau: "Ta hãy từ bỏ tâm của ta và sống thuận theo tâm của những Tôn giả này". Bạch Thế Tôn, con từ bỏ tâm của con, và sống thuận theo tâm của những Tôn giả ấy. Bạch Thế Tôn, chúng con tuy khác thân nhưng giống như đồng một tâm.

- Lành thay, lành thay, này Anuruddha! Này các Anuruddha, các Ông có sống không phóng dật, nhiệt tâm, tinh cần không?

- Bạch Thế Tôn, thật sự chúng con sống không phóng dật, nhiệt tâm, tinh cần.

- Này các Anuruddha, như thế nào, các Ông sống không phóng dật, nhiệt tâm, tinh cần?

- Ở đây, bạch Thế Tôn, chúng con, ai đi làng khất thực về trước, thì người ấy sắp đặt các chỗ ngồi, soạn sẵn nước uống, nước rửa chân, soạn sẵn một bát để bỏ đồ dư. Ai đi làng khất thực về sau, thì người ấy, còn đồ ăn thừa nếu muốn thì ăn, nếu không muốn thì bỏ vào chỗ không có cỏ xanh hay đổ vào nước không có loài côn trùng và người ấy xếp dọn lại các chỗ ngồi, cất đi nước uống, nước rửa chân, cất đi cái bát để bỏ đồ dư và quét sạch nhà ăn. Ai thấy ghè nước uống, ghè nước rửa chân, hay ghè nước trong nhà cầu hết nước, trống không thì người ấy sẽ lo liệu (nước). Nếu ai làm không nổi với sức bàn tay của mình, thì người ấy dùng tay ra hiệu gọi người thứ hai: "Chúng ta hãy lo liệu (nước)". Dầu vậy, bạch Thế Tôn, chúng con không vì vây mà gây ra tiếng động. Và đến ngày thứ năm, bạch Thế Tôn, suốt cả đêm, chúng con ngồi đàm luận về đạo pháp. Như vây, bạch Thế Tôn chúng con sống không phóng dật, nhiệt tâm, tinh cần.

- Lành thay, lành thay, này các Anuruddha! Này các Anuruddha, các Ông sống không phóng

dật, nhiệt tâm, tinh cần như vậy, các Ông có chứng được pháp thượng nhân, tri kiến thù thắng, xứng đáng bậc Thánh, sống thoải mái, an lạc không?

- Bạch Thế Tôn, sao có thể không được! Ở đây, bạch Thế Tôn, lâu cho đến khi chúng con muốn, chúng con ly dục, ly pháp bất thiện, chứng và trú Thiền thứ nhất, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm có tứ. Như vậy, bạch Thế Tôn, đối với chúng con, là pháp thượng nhân, tri kiến thù thắng, xứng đáng bậc Thánh; chúng con chứng được và sống thoải mái, an lạc, nhờ chúng con sống không phóng dật, nhiệt tâm, tinh cần.

- Lành thay, lành thay, này các Anuruddha! Này các Anuruddha, các Ông có vượt qua sự an trú kia, có làm cho khinh an sự an trú kia, và chứng được một pháp thượng nhân khác, một tri kiến thù thắng xứng đáng bậc Thánh và sống thoải mái, an lạc không?

- Bạch Thế Tôn, làm sao có thể không được. Ở đây, bạch Thế Tôn, lâu cho đến khi chúng con muốn, chúng con diệt tầm diệt tứ, chứng và trú Thiền thứ hai, một trạng thái hỷ lạc do định sanh, không tầm không tứ, nội tĩnh nhất tâm. Bạch Thế Tôn, chúng con vượt qua sự an trú kia, làm cho khinh an sự an trú kia; chúng con chứng được pháp

thượng nhân khác, một tri kiến thù thắng, xứng đáng bậc Thánh và sống thoải mái, an lạc.

- Lành thay, lành thay, này các Anuruddha! Này các Anuruddha, các Ông có vượt qua sự an trú kia, có làm cho khinh an sự an trú kia, và chứng được một pháp thượng nhân khác, một tri kiến thù thắng, xứng đáng bậc Thánh và sống thoải mái, an lạc không?

- Bạch Thế Tôn, làm sao có thể không được! Ở đây, lâu cho đến khi chúng con muốn, chúng con ly hỷ trú xả, chánh niệm tỉnh giác, thân cảm sự lạc thọ mà các bậc Thánh gọi là xả niệm lạc trú, chứng và trú Thiền thứ ba, Bạch Thế Tôn, chúng con vượt qua sự an trú kia, làm cho khinh an sự an trú kia; chúng con chứng được pháp thượng nhân khác, một tri kiến thù thắng, xứng đáng bậc Thánh, và sống thoải mái, an lạc.

- Lành thay, lành thay, này các Anuruddha! Này các Anuruddha, các Ông có vượt qua sự an trú kia, có làm cho khinh an sự an trú kia, và chứng được một pháp thượng nhân khác, một tri kiến thù thắng, xứng đáng bậc Thánh và sống thoải mái, an lạc không?

- Bạch Thế Tôn, làm sao có thể không được! Ở đây, lâu cho đến khi chúng con muốn, chúng con xả

lạc, xả khổ, diệt hỷ ưu đã cảm thọ trước, chứng và trú Thiền thứ tư, không khổ không lạc, xả niệm thanh tịnh. Bạch Thế Tôn, chúng con vượt qua sự an trú kia, làm cho khinh an sự an trú kia; chúng con chứng được pháp thượng nhân khác, một tri kiến thù thắng, xứng đáng bậc Thánh và sống thoải mái an lạc.

- Lành thay, lành thay, này các Anuruddha! Này các Anuruddha, các Ông có vượt qua sự an trú kia, có làm cho khinh an sự an trú kia, và chứng được một pháp thượng nhân khác, một tri kiến thù thắng, xứng đáng bậc Thánh và sống thoải mái, an lạc không?

- Bạch Thế Tôn, làm sao có thể không được. Ở đây lâu cho đến khi chúng con muốn, chúng con vượt lên mọi sắc tưởng, diệt trừ mọi chướng ngại tưởng, không tác ý đối với dị tưởng; chúng con nghĩ rằng: "Hư không là vô biên", chứng và trú Không vô biên xứ. Bạch Thế Tôn, chúng con vượt qua sự an trú kia, làm cho khinh an sự an trú kia; chúng con chứng được pháp thượng nhân khác, một tri kiến thù thắng, xứng đáng bậc Thánh và sống thoải mái, an lạc... Ở đây, lâu cho đến khi chúng con muốn; chúng con vượt qua mọi Không vô biên xứ, nghĩ rằng: "Thức là vô biên", chứng và trú Thức vô biên xứ... Ở đây, lâu cho đến khi chúng con muốn;

chúng con vượt qua mọi Thức vô biên xứ, nghĩ rằng: "Không có vật gì", chứng và trú Vô sở hữu xứ... Ở đây, lâu cho đến khi chúng con muốn; chúng con vượt qua mọi Vô sở hữu xứ, chứng và trú Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Ở đây, lâu cho đến khi chúng con muốn; chúng con vượt qua Phi tưởng phi phi tưởng xứ, chứng và trú Diệt thọ tưởng định. Sau khi đã thấy nhờ trí tuệ, các lậu hoặc của chúng con được đoạn trừ. Bạch Thế Tôn, chúng con vượt qua sự an trú kia, làm cho khinh an sự an trú kia; chúng con chứng được pháp thượng nhân này, một tri kiến thù thắng, xứng đáng bậc Thánh và sống thoải mái, an lạc. Bạch Thế Tôn, chúng con không thấy một lạc trú nào khác cao thượng hơn, thù thắng hơn sự lạc trú này.

- Lành thay, lành thay, các Anuruddha! Này các Anuruddha, ngoài lạc trú này, không có một lạc trú nào khác cao thượng hơn, thù thắng hơn.¹

Tóm lại, Đức Phật khuyên người xuất gia cần phải tập trung tu học đạo lý giác ngộ - giới-định-tuệ để làm lợi lạc cho mình và đem lại lợi lạc cho mọi người. Ngài nhắc nhở các Tỷ-kheo cần phải chuyên tâm tu dưỡng giới đức, tâm đức, tuệ đức để hoàn thành mục

———

¹Kinh Kosambiya, Trung Bộ.

đích tu học của mình và để khuyến khích, hỗ trợ cho người khác thực hiện mục đích tương tự. Quả thực, người xuất gia không có gì để chia sẻ với người khác, ngoài việc thực hiện một nếp sống nhiệt tâm tinh cần, nỗ lực tu dưỡng và phát huy giới đức, tâm đức, tuệ đức, giải thoát và giải thoát tri kiến đức giữa cuộc đời. Khi người xuất gia chuyên tâm thực hiện nếp sống như vậy, vị ấy được xem là đang thể hiện nếp sống lợi mình và lợi người, một nếp sống đem lại hạnh phúc cho mình và đem lại hạnh phúc cho người¹, được xem như là “quà tặng an tịnh” mà người xuất gia cần quan tâm trao tặng cho nhau và trao tặng cho cuộc đời, như Đức Phật từng khuyến khích:

“Thành tựu năm pháp này, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo đem lại hạnh phúc cho mình và đem lại hạnh phúc cho người. Thế nào là năm?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo tự mình đầy đủ giới hạnh và khuyến khích người khác đầy đủ giới hạnh;

Tự mình đầy đủ Thiền định và khuyến khích người khác đầy đủ Thiền định;

Tự mình đầy đủ trí tuệvà khuyến khích người khác đầy đủ trí tuệ;

———

¹ Kinh Hạnh phúc cho ai, Tăng Chi Bộ

Tự mình đầy đủ giải thoátvà khuyến khích người khác đầy đủ giải thoát;

Tự mình đầy đủ giải thoát tri kiến, và khuyến khích người khác đầy đủ giải thoát tri kiến.

Đầy đủ năm pháp này, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo đem lại hạnh phúc cho mình và đem lại hạnh phúc cho người.¹

———

¹ Kinh Hạnh phúc cho ai, Tăng Chi Bộ

Con Đường Của Những Thực Nghiệm An Lạc

CON ĐƯỜNG CỦA NHỮNG THỰC NGHIỆM AN LẠC

Yến Nhi

Đức Phật nói cho chúng ta biết rằng con đường Giới-Định-Tuệ hay giáo pháp (Dhamma) do Ngài giảng dạy là tuyệt đối an lạc dành cho hết thảy mọi người bởi tính chất hiền thiện tốt đẹp của nó. Nó được mệnh danh là con đường “sơ thiện, trung thiện, hậu thiện”, “thiết thực hiện tại”, “đến để mà thấy”, “có khả năng hướng thượng”, “được người có trí tự mình chúng nghiệm”, “chơn chánh đưa người thực hành diệt tận khổ đau”. Chính vì nó hiền thiện ở chặng đầu, hiền thiện ở chẳng giữa, hiền thiện ở chặng cuối, cho nên người nào nỗ lực tu tiến được chừng nào thì được lợi ích an lạc chừng đó. Tu được một ngày thì cảm nhận an lạc một ngày¹. Đi

———

¹ Kinh Buổi sáng tốt đẹp, Tăng Chi Bộ.

được một bước thì nhận được lợi ích một bước¹. Đề cập về lợi ích thiết thực của nếp sống tuân giữ giới luật, Đức Phật khẳng định: “Này các Tỷ-kheo, người hành trì một phần, thành tựu được một phần; người hành trì toàn phần, thành tựu được toàn phần. Ta tuyên bố rằng, các học giới không phải rỗng không”²

Khởi đầu bằng thiện giới (sìla), tức một lối sống chân chánh hiền thiện, không phạm điều gì xấu về thân, về lời, về ý, đường hướng giáo dục của Đức Phật giúp con người cảm nhận ngay những cảm giác an ổn thanh thản, mở ra cho con người một hướng đi của những thực nghiệm an lạc, ngày càng sâu lắng và tinh tế cho đến khi tâm thức hoàn toàn được tự do và thanh thản. Đó là hướng đi của đạo đức hay thiện giới (thân không làm ác, miệng không nói ác, ý không nghĩ ác) đưa đến cảm thức không hối tiếc, không hối tiết đưa đến hân hoan, hân hoan đưa đến hoan hỷ, hoan hỷ đưa đến khinh an, khinh an đưa đến an lạc, an lạc đưa đến Thiền định, Thiền định đưa đến tri kiến như thật, tri kiến như thật đưa đến nhàm chán, ly tham, nhàm chán, ly tham đưa đến giải thoát và giải thoát tri kiến. Tính chất hiền thiện lợi

———

¹Kinh Hữu học, Tăng Chi Bộ.

²Kinh Hữu học, Tăng Chi Bộ.

lạc của toàn bộ con đường được Đức Phật minh định rất rõ qua cuộc thỉnh vấn của Tôn giả Ànanda¹:

“- Bạch Thế Tôn, các thiện giới có ý nghĩa gì, có lợi ích gì?

- Này Ànanda, các thiện giới có ý nghĩa không hối tiếc, có lợi ích không hối tiếc.

- Nhưng bạch Thế Tôn, không hối tiếc có ý nghĩa gì? Có lợi ích gì?

- Này Ànanda, không hối tiếc có ý nghĩa hân hoan, có lợi ích hân hoan.

- Bạch Thế Tôn, nhưng hân hoan có ý nghĩa gì, có lợi ích gì?

- Này Ànanda, hân hoan có ý nghĩa hoan hỷ, có lợi ích hoan hỷ.

- Nhưng bạch Thế Tôn, hoan hỷ có ý nghĩa gì, có lợi ích gì?

- Nhưng Ànanda, hoan hỷ có ý nghĩa khinh an, có lợi ích khinh an.

- Nhưng bạch Thế Tôn, khinh an có ý nghĩa gì, có lợi ích gì?

———

¹ Kinh có lợi ích gì, Tăng Chi Bộ.

- Này Ànanda, khinh an có ý nghĩa an lạc, có lợi ích an lạc.

- Nhưng bạch Thế Tôn, an lạc có ý nghĩa gì, có lợi ích gì?

- Này Ànanda, an lạc có ý nghĩa định, có lợi ích định.

- Nhưng bạch Thế Tôn, định có ý nghĩa gì? Có lợi ích gì?

- Này Ànanda, định có ý nghĩa gì như thật tri kiến, có lợi ích như thật tri kiến.

- Nhưng bạch Thế Tôn, như thật tri kiến có ý nghĩa gì, có lợi ích gì?

- Này Ànanda, như thật tri kiến có ý nghĩa nhàm chán, ly tham, có lợi ích nhàm chán, ly tham.

- Nhưng bạch Thế Tôn, nhàm chán,ly tham có ý nghĩa gì, có lợi ý gì?

- Này Ànandanhàm chán, ly tham có ý nghĩa giải thoát tri kiến, có lợi ích giải thoát tri kiến.

-Như vậy, này Ànanda, các thiện giới có ý nghĩa không hối tiếc, có lợi ích không hối tiếc. Không hối tiếc có ý nghĩa hân hoan, có lợi ích hân hoan. Hân hoan có ý nghĩa hoan hỷ, có lợi ích hoan

hỷ. Hoan hỷ có ý nghĩa khinh an, có lợi ích khinh an. Khinh an có ý nghĩa an lạc, có lợi ích an lạc. An lạc có ý nghĩa định, có lợi ích định. Định có ý nghĩa gì như thật tri kiến, có lợi ích như thật tri kiến. Như thật tri kiến có ý nghĩa nhàm chán, có lợi ích nhàm chán. Nhàm chán có ý nghĩa ly tham, có lợi ích ly tham. Ly tham có ý nghĩa giải thoát tri kiến, có lợi ích giải thoát tri kiến. Như vậy, này Ànanda, các thiện giới thứ lớp dẫn đến tối thượng.

Các giải pháp và đúc kết mang tính chất thực nghiệm của Đức Phật cho ta biết rằng đạo giáo do Ngài giảng dạy là hướng đi an lạc tuần tự, được thiết lập trên nền tảng giới đức hướng thượng (không sát sanh, không lấy của không cho, không tà hạnh trong các dục, không nói láo, không nói hai lưỡi, không nói lời độc ác, không nói lời phù phiếm, không có các sự tư tưởng tham dục, sân hận, tà kiến) đưa đến sự phát triển tâm thức và khai mở trí tuệ, phục vụ cho mục tiêu giải thoát, giác ngộ. Đó là hướng đi xuyên suốt của những cảm nghiệm an lạc xuất phát từ lối sống đạo đức hiền thiện, một hướng đi làm thăng hoa cuộc sống, trực tiếp mang lại cho con người những cảm nghiệm hân hoan, hoan hỷ, khinh an, an lạc, khiến tâm tư được định tĩnh, trong

sáng, thuần tịnh, khiến trí tuệ hay tri kiến như thật phát sinh và tăng trưởng, đưa đến ly tham, buông xả, giải thoát và cảm thức biết mình đã giải thoát gọi là giải thoát tri kiên. Đó là hướng đi của tâm thức trong sáng an lạc, tuần tự đưa con người đến mục tiêu giải thoát tối hậu. Nói cách khác, đó là đạo lộ của hạnh phúc, là tiến hành khai mở và hoàn thiện các phẩm chất giới đức, tâm đức, tuệ đức, giải thoát và giải thoát tri kiến đức của con người.

Về kết quả lợi lạc hết sức tự nhiên của việc theo đuổi con đường Giới-Định-Tuệ hay giáo pháp hiền thiện của Ngài. Đức Phật xác nhận rất rõ:

“Này các Tỷ-kheo, với người có giới, có giới đầy đủ, không cần phải làm với dụng ý rằng: "Mong rằng không hối tiếc sẽ sanh khởi nơi ta". Pháp nhĩ là vậy, này Tỷ-kheo, với người có giới, có giới đầy đủ, không hối tiếc sanh khởi. Này các Tỷ-kheo, với người không hối tiếc, không cần phải làm với dụng ý rằng: "Mong rằng hân hoan sẽ sanh khởi nơi ta". Pháp nhĩ là vậy, này các Tỷ-kheo, với người có không hối tiếc, hân hoan sanh khởi. Này các Tỷ-kheo, với người có hân hoan, không cần phải làm với dụng ý rằng: "Mong rằng hoan hỷ sẽ sanh khởi nơi ta". Pháp nhĩ là vậy, này các Tỷ-kheo, với người có han hoan, hoan hỷ sanh khởi. Này các Tỷ-Kheo, với người có ý

hoan hỷ, không cần phải làm với dụng ý rằng: "Mong rằng thân ta được khinh an", Pháp nhĩ là vậy, này các Tỷ-kheo, với người có ý hoan hỷ, thân được khinh an. Này các Tỷ-kheo, với người có thân khinh an, không cần phải làm với dụng ý rằng: "Mong rằng ta cảm thọ an lạc". Pháp nhĩ là vậy, này các Tỷ-kheo, với người có thân khinh an, an lạc được cảm thọ. Này các Tỷ-kheo, với người có an lạc, không cần phải làm với dụng ý: "Mong rằng tâm ta được Thiền định". Pháp nhĩ là vậy, này các Tỷ-kheo, với người có an lạc, tâm được Thiền định. Này các Tỷ-kheo, với người có Thiền định, không cần phải làm với dụng ý: "Mong rằng ta biết, ta thấy như thật". Pháp nhĩ là vậy, này các Tỷ-kheo, người có tâm Thiền định, biết và thấy như thật". Pháp nhĩ là vậy, này các Tỷ-kheo, người có tâm Thiền định, biết và thấy như thật. Này các Tỷ-kheo, người biết và thấy như thật, không cần phải làm với dụng ý: "Mong rằng ta sẽ nhàm chán, ta sẽ ly tham" Pháp nhĩ là vậy, này các Tỷ-kheo, người biết và thấy như thật, nhàm chán và ly tham. Này các Tỷ-kheo, người nhàm chán, ly tham không cần phải làm với dụng ý: "Mong rằng ta sẽ chứng ngộ giải thoát tri kiến". Pháp nhĩ là vậy, này các Tỷ-kheo, với người nhàm chán, ly tham, chứng ngộ giải thoát tri kiến.Như vậy, này các Tỷ-kheo, các pháp khiến cho các pháp khác tăng thịnh; các

pháp khiến các pháp khác viên mãn, đưa từ bờ bên này qua bờ bên kia.”¹

Nhìn chung, con đường hay giáo pháp mà Đức Phật đã chỉ dạy là hướng đi căn bản lợi lạc cho hết thảy mọi người, có khả năng giúp con người thực hiện những bước đi thanh thản an lạc trên lộ trình hoàn thiện nhân tính, hoàn thiện cuộc sống, hướng đến mục tiêu giải thoát hoàn toàn khổ đau. Đó là hướng đi của đạo đức hiền thiện, sự chuyển hóa của tâm thức, của sự thực nghiệm an lạc tự nội, của tuệ giác giải thoát, lần lượt đưa con người đạt đến mục đích cứu cánh giác ngộ. Chính Đức Phật đã tự thân khám phá và đi trọn con đường này bằng đôi chân của mình. Vì vậy, theo kinh nghiệm của Phật thì con người không cần phải khấn nguyện hay cầu mong điều gì cả, mà hãy kiên trì đặt để những bước đi vững chắc trên con đường mà Ngài đã chỉ dạy thì an lạc sẽ đến và ở bên ta. Nói cách khác, Phật khuyên mọi người hãy sống tốt chơn chánh hiền thiện, có đạo đức, có giới đức để thiết lập và thực nghiệm một cuộc sống hạnh phúc an lạc; vì khi con người sống có đạo đức, có giới đức thì tự nhiên sẽ có tâm hồn thanh thản, không ăn năn, không hối tiếc; sẽ có niềm hân hoan, hoan hỷ, khinh

———

¹ Kinh Nghĩ với dụng ý, Tăng Chi Bộ.

an, an lạc; sẽ có được tâm tư định tĩnh, thuần tịnh, trong sáng; sẽ có được trí tuệ hay tri kiến như Phật; sẽ đạt đến tâm ly tham, giải thoát và giải thoát tri kiến. Đây chính là hướng đi thứ lớp của sự thực nghiệm hạnh phúc an lạc tự nội, hướng đi của sự thăng tiến đạo đức, phát triển tâm thức, khai mở trí tuệ, giải thoát khổ đau mà Đức Phật mong muốn mọi người nỗ lực thực thiện trong cuộc đời.

Đừng Đem Cho Người Điều Mình Không Muốn

ĐỪNG ĐEM CHO NGƯỜI ĐIỀU KHÔNG MUỐN

Tâm Lạc

Kinh Tạng Pàli Nikàya lưu truyền rất nhiều pháp thoại do Đức Phật thuyết giảng chỗ này chỗ kia cho quần chúng đương thời dưới hình thức những lời khuyên giản dị, dễ thực hành, nhằm giúp cho mọi người sống hạnh phúc an lạc, có long tôn trọng và thương quý lần nhau. Mỗi lời khuyên của Ngài đều xuất phát từ trái tim hiểu biết, thương yêu và đều có tác dụng giúp con người xây dựng cuộc sống hạnh phúc an lạc trên cơ sở suy nghĩ chân chánh, nói lời chân chánh và hành động chân chánh. Một hôm, trên bước đường giáo hóa, Thế Tôn cùng với đại chúng Tỷ-kheo đi đến một ngôi làng của dân chúng Kosala tên là Veludvàra. Quần chúng Veludvàra hay tin liền đến thăm Ngài, bày tỏ ước mong được sống hạnh phúc an lạc và cầu xin Ngài chỉ bày một phướng cách để

thực hiện. Nhân dịp này Đức Phật cho lời khuyên nhưng sau:

“Này các Gia chủ, hãy suy nghĩ và thực hành như thế này: "Ta muốn sống, không muốn chết, muốn lạc, ghét khổ. Nếu có ai đến đoạt mạng sống của ta, một người muốn sống, không muốn chết, muốn lạc, ghét khổ, như vậy là một việc không khả ái, không khả ý đối với ta. Nhưng nếu ta đoạt mạng sống một người muốn sống, không muốn chết, muốn lạc, ghét khổ, như vậy là một việc không khả ái, không khả ý đối với người ấy. Một pháp này không khả ái, không khả ý cho ta, thời pháp ấy cũng không khả ái, không khả ý cho người khác. Và một pháp này không khả ái, không khả ý cho ta, thời sao ta lại đem cột pháp ấy cho người khác?" Do suy tư như vậy, vị ấy từ bỏ sát sanh, khuyến khích người khác từ bỏ sát sanh, nói lời tán thán từ bỏ sát sanh. Như vậy, về thân hành, vị ấy được hoàn toàn thanh tịnh.

Lại nữa, này các Gia chủ, hãy suy nghĩ và thực hành như thế này: "Nếu có ai lấy của không cho của ta, gọi là ăn trộm, như vậy là một việc không khả ái, không khả ý cho ta. Nhưng nếu ta lấy của không cho của người khác, gọi là ăn trộm, như vậy là một việc không khả ái, không khả ý cho người ấy. Một pháp này không khả ái, không khả ý cho ta, thời pháp ấy

cũng không khả ái, không khả ý cho người khác. Và một pháp này không khả ái, không khả ý cho ta, thời sao lại đem cột pháp ấy cho người khác?" Do suy tư như vậy, vị ấy từ bỏ lấy của không cho, khuyến khích người khác từ bỏ lấy của không cho, nói lời tán thán từ bỏ lấy của không cho. Như vậy, về thân hành, vị ấy được hoàn toàn thanh tịnh.

Lại nữa, này các Gia chủ, hãy suy nghĩ và thực hành như thế này: "Nếu ai có tà hạnh với vợ của ta, như vậy là một việc không khả ái, không khả ý cho ta. Nhưng nếu ta có tà hạnh với vợ của người khác, như vậy là một việc không khả ái, không khả ý cho người ấy. Một pháp này không khả ái, không khả ý cho ta, thời pháp này không khả ái, không khả ý cho người khác. Và một pháp này không khả ái, không khả ý cho ta, thời sao ta lại đem cột pháp ấy cho người khác?" Do suy tư như vậy, vị ấy tự mình từ bỏ tà hạnh trong các dục, khuyến khích người khác từ bỏ tà hạnh trong các dục, nói lời tán thán từ bỏ tà hạnh trong các dục. Như vậy, về thân hành, vị ấy được hoàn toàn thanh tịnh.

Lại nữa, này các Gia chủ, hãy suy nghĩ và thực hành như thế này: "Nếu có ai làm tổn hại lợi ích ta với lời nói láo, như vậy là một việc không khả ái, không khả ý cho ta. Nhưng nếu ta cũng làm tổn hại

lợi ích người khác với lời nói láo, như vậy là một việc không khả ái, không khả ý cho người ấy. Và một pháp này không khả ái… đem cột pháp ấy cho người khác?" Do suy tư như vậy, vị ấy tự mình từ bỏ nói láo, khuyến khích người khác từ bỏ nói láo, nói lời tán thán từ bỏ nói láo. Như vậy, về khẩu hành, vị ấy được hoàn toàn thanh tịnh.

Lại nữa, này các Gia chủ, hãy suy nghĩ và thực hành như thế này: "Nếu có ai chia rẽ bạn bè ta bằng lời nói hai lưỡi,như vậy là một việc không khả ái, không khả ý cho ta. Nhưng nếu ta chia rẽ bạn bè người khác bằng lời nói hai lưỡi, như vậy là một việc không khả ái, không khả ý cho người ấy. Và một pháp này không khả ái… đem cột pháp ấy cho người khác?" Do suy tư như vậy, vị ấy tự mình từ bỏ nói hai lưỡi, khuyến khích người khác từ bỏ nói lời hai lưỡi, nói lời tán thán từ bỏ nói lời hai lưỡi. Như vậy, về khẩu hành, vị ấy được hoàn toàn thanh tịnh.

Lại nữa, này các Gia chủ, hãy suy nghĩ và thực hành như thế này: "Nếu có ai đối xử với ta bằng thô ác ngữ, như vậy là một việc không khả ái, không khả ý cho ta. Nhưng nếu ta cũng đối xử với người khác bằng thô ác ngữ, như vậy là một việc không khả ái, không khả ý cho người ấy. Và một pháp này

không khả ái… đem cột pháp ấy cho người khác?" Do suy tư như vậy, vị ấy tự mình từ bỏ thô ác ngữ, khuyến khích người khác từ bỏ thô ác ngữ, nói lời tán thán từ bỏ thô ác ngữ. Như vậy, về khẩu hành, vị ấy được hoàn toàn thanh tịnh.

Lại nữa, này các Gia chủ, hãy suy nghĩ và thực hành như thế này: "Nếu có ai đối xử với ta với lời tạp ngữ, với lời phù phiếm, như vậy là một việc không khả ái, không khả ý cho ta. Nhưng nếu ta cũng đối xử với người khác với lời tạp ngữ, với lời phù phiếm, như vậy là một việc không khả ái, không khả ý cho người ấy. Một pháp này không khả ái, không khả ý cho ta, thời pháp này không khả ái, không khả ý cho người khác. Và một pháp này không khả ái, không khả ý cho ta, thời sao ta lại đem cột pháp ấy cho người khác?" Do suy tư như vậy, vị ấy tự mình từ bỏ lời nói phù phiếm, khuyến khích người khác từ bỏ nói lời phù phiếm, tán thán từ bỏ nói lời phù phiếm. Như vậy, về khẩu hành, vị ấy được hoàn toàn thanh tịnh.”¹

Thật là nhân bản lời khuyên của Bậc Chánh giác: “Thừa nhận bản chất hoàn toàn không giống nhau giữa mình và người khác để ứng xử với mọi người”. Ngoài

———

¹ Kinh Những người ở Veluvàra, Tương Ưng Bộ.

những khác biệt “nhỏ” do điều kiện và hoàn cảnh phát sinh mà đạo Phật gọi là biệt nghiệp, tất cả mọi người cơ bản hoàn toàn giống nhau. Ai cũng thích sống, sợ chết, muốn an lạc, ghét khổ đau. Sự giống nhau này là lớn nhất và là nền tảng của mọi suy nghĩ và hành động nhân bản. Hãy lắng nghe lòng mình trước, rồi theo đó nói năng và hành động. Mình mong được sống, sợ bị chết, muốn hạnh phúc, ghét khổ đâu. Người khác cũng thế. Vậy thì không có lý do gì để làm thương tổn cho người khác, trong suy nghĩ, trong lời nói cũng như trong việc làm. Tập suy nghĩ, nói năng và hành động theo cách trên đạo Phật gọi là tịnh tu tam nghiệp thân, khẩu, ý, hay thực hành Chánh tư duy (Sammà sankappa), Chánh ngữ (Sammà vàcà) và Chánh nghiệp (Sammà kammanta) cũng được gọi là tu học theo Phật, thật đơn giản mà lợi ích thiết thực. Tập sống cho mình trước, rồi khuyến khích cổ vũ cho người khác cùng thực hành thì được gọi là sống lợi mình, lợi người, lợi cả hai. Có thể nói rằng người nào sống được như vậy đã là Phật rồi, dù có tự xem mình là Phật tử hay không. Sống được một giây thì thành Phật một giây, sống được một ngày thì thành Phật một ngày. Bởi Phật là hiện tâm vốn có trong lòng mỗi người và bởi ai lại không mong muốn và không có khả năng làm những điều như thế?