Pháp Vị

Tâm Không Động, Không Sầu

TÂM KHÔNG ĐỘNG, KHÔNG SẦU

Mỹ Huệ

Trong phần trả lời cho một vị chư thiên đến hỏi làm thế nào người tại gia cư sĩ có thể thành tựu hạnh phúc lớn nhất (mahàmangala), như hết thảy mọi người đều mong ước, Đức Phật đã nói đến một loạt những phận sự đạo đức và việc làm hiền thiện, có khả năng mang lại những cảm nghiệm hạnh phúc cho người thực hành; đặc biệt trong đó có câu nói phản ánh kết quả lợi lạc to lớn của việc tu tập lời Phật dạy. Đó là đạt được tâm thanh thản an lạc trong đời sống hàng ngày, nhờ công phu hành thiền, điều phục và chuyển hóa nội tâm, thấy rõ các pháp đúng như thật (yathàbhùtam passati). Nguyên văn lời Phật:

Khi xúc chạm việc đời,

Tâm không động, không sầu,

Không uế nhiễm, an ổn,

Là điềm lành tối thượng¹.

Bài kệ phác họa một hình thái hạnh phúc tâm linh sống động mà Đức Phật mong muốn người cư sĩ nỗ lực thực nghiệm. Một cách cơ bản, có hai hình thái hạnh phúc được nói đến trong đạo Phật, tương ứng với hai lối sống, tại gia và xuất gia: hạnh phúc vật chất và hạnh phúc tâm linh hay còn gọi là hạnh phúc thế gian và hạnh phúc xuất thế. Người tại gia cư sĩ sống đời sống gia đình, quan hệ mật thiết với xã hội nên mục tiêu đời sống của họ gắn liền với việc tạo dựng của cải vật chất và tìm kiếm hạnh phúc thông qua việc sử dụng và thụ hưởng các tiện ích vật chất thế gian. Người xuất gia khước từ đời sống gia đình, dành trọn thời gian cho việc tu học đạo lý giác ngộ, do đó đời sống và hạnh phúc của họ gắn liền với sự phát triển giới đức và thực nghiệm tâm linh. So với hạnh phúc vật chất, đạo Phật đánh giá cao hạnh phúc tâm linh, xem đó là mục tiêu cao cả mà mọi người học Phật cần nỗ lực hướng đến, dù là xuất gia hay tại gia. Chính vì thế mà dù bận rộn với trách vụ của người gia chủ, những người cư sĩ cũng được khuyên nỗ lực xây dựng và thực nghiệm cho được

———

¹ Kinh Điềm lành tối thượng, Kinh tập, Tiểu Bộ.

hạnh phúc tâm linh. Đức Phật từng khuyên nhắc đại thí chủ Anàthapindika:

“Này Gia chủ, Ông đã cung cấp cho chúng Tỷ-kheo các vật dụng cần thiết như y, đồ ăn khất thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh. Nhưng Ông chớ có bằng lòng với ý nghĩ: ‘Chúng ta đã cung cấp cho chúng Tỷ-kheo các vật dụng cần thiết như y, đồ ăn khất thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh’. Do vậy, này Gia chủ, Ông cần phải học tập như sau: ‘Với phương tiện nào chúng ta thỉnh thoảng đạt được và an trú hỷ do viễn ly sanh’. Như vậy, này Gia chủ, Ông cần phải học tập”¹.

Lời khuyên nhắc của Đức Phật cho đại thương gia giàu có Anàthapindika không gì khác là lời khuyên tu thiền hay hành thiền. Câu nói “an trú hỷ do viễn ly sanh” tức chỉ cho việc tu thiền và thực nghiệm hạnh phúc tâm linh do công phu hành thiền. Vì hành thiền tức là ly dục, ly các bất thiện pháp, an trú tâm trên một đối tượng, khiến tâm được định tĩnh, nhất tâm, không vọng động và hoàn toàn thức tỉnh về pháp hiện tại, không truy tìm quá khứ, không ước vọng tương lai. Chính trong trạng thái của tâm thức như vậy, hành giả cảm nghiệm hỷ lạc

———

¹ Kinh Hoan hỷ, Tăng Chi Bộ

do ly dục sinh hay do định sinh, nội tâm tịch tịnh, hoàn toàn vắng bặt các pháp bất thiện như tham, sân, hôn trầm thụy miên, trạo hối, nghi, vắng bặt các ý tưởng liên hệ đến thế gian, tâm tư trở nên trong sáng, thanh tịnh, không còn bị bóng dáng tham-sân-si che mờ; do đó cũng được gọi là sống viễn ly. Nói cách khác, nhờ hành thiền, hành giả đạt được “hiện tại lạc trú” do tâm chuyên chú và thức tỉnh về pháp hiện tại, xa lìa tham-sân-si, viễn ly hoàn toàn mọi ngã tưởng biểu lộ dưới hình thức các ký ức, các vọng tưởng hay các tạp niệm. Đây là trạng thái của tâm giải thoát ở trong thiền định. Đức Phật xác nhận kết quả lợi lạc của tâm thức trong lúc hành thiền:

“Này Sàriputta, trong khi Thánh đệ tử đạt được và an trú hỷ do viễn ly sanh, trong thời gian ấy năm sự kiện không xảy ra cho người ấy: Khổ và ưu liên hệ đến dục trong thời gian ấy không xảy ra cho người ấy. Lạc và hỷ liên hệ đến dục trong thời gian ấy không xảy ra cho người ấy. Khổ và ưu liên hệ đến bất thiện trong thời gian ấy không xảy ra cho người ấy. Lạc và hỷ liên hệ đến bất thiện trong thời gian ấy không xảy ra cho người ấy. Khổ và ưu liên hệ đến thiện trong thời gian ấy không xảy ra cho người ấy. Này Sàriputta, trong khi vị Thánh đệ tử

đạt được và an trú hỷ do viễn ly sanh, trong thời gian ấy năm sự kiện này không xảy ra cho người ấy”¹.

Cái tâm mà thoát khỏi khổ và ưu hay lạc và hỷ liên hệ đến dục, liên hệ đến bất thiện, thoát khỏi khổ và ưu liên hệ đến thiện tức là cái tâm thanh thản, an lạc, giải thoát, an nhiên tự tại, không vọng động, không còn bị dằn vặt bởi khổ và ưu, không còn bị mê hoặc bởi lạc và hỷ. Đó chính là tâm giải thoát, cái tâm không động, không sầu, không uế nhiễm, an ổn, được nói đến trong bài kệ. Cái tâm ấy được nuôi dưỡng và luyện tập lâu ngày thì thành ra thuần thục và mạnh mẽ; dù ở trong thiền định hay ở bình diện xuất xử hàng ngày, nó vẫn duy trì được năng lực thức tỉnh, trong sáng, vẫn giữ được bản chất an nhiên tự tại của nó.

Như vậy, “tâm không động, không sầu” chính là kết quả của công phu hành thiền hay chuyển hóa nội tâm ngang qua thiền định. Nó được xem là một hình thái hạnh phúc và an lạc lớn mà Đức Phật khuyên người cư sĩ cần nỗ lực hướng đến, ngoài các hạnh phúc khác của đời sống gia đình mà vị ấy có thể thừa hưởng nhờ kết quả của lối sống đạo đức hiền thiện thông qua việc thực thi chánh ngữ, chánh nghiệp và chánh mạng.Đó là một tâm thức

———

¹ Kinh Hoan hỷ, Tăng Chi Bộ.

được huấn luyện thuần thục thông qua việc phát triển chánh tinh tấn, chánh niệm và chánh định; đã đạt đến định tĩnh, trong sáng, thanh tịnh, không vọng động, không có tham-sân-si, khỏe mạnh, không bệnh tật, không thuận ứng nghịch ứng, giải thoát, an nhiên tự tại, “vô sở trụ”. Nó là hệ quả của nhận thức về thực tại duyên sinh, vô thường, khổ, vô ngã của hết thảy mọi sự vật và hiện tượng đi đôi với công phu đào luyện nội tâm, tức hành thiền. Nó là sự biểu hiện của tấn lực, niệm lực, định lực và tuệ lực, có khả năng loại bỏ mọi ý tưởng dục vọng, cắt đứt mọi tâm tư lang thang vọng động, duy trì khả năng tỉnh giác và tự tại trong mọi tình huống và thời khắc. Trong Thiền học Việt Nam, nó được gọi là “đối cảnh vô tâm”. Kinh Tăng Chi Bộ đề cập trường hợp nữ cư sĩ Velukantakì, mẹ của Nanda, thành tựu được khả năng “đối cảnh vô tâm” như vậy trong cuộc sống đời thường:

“Ở đây, thưa Tôn giả, Nanda, đứa con độc nhất của con, khả ái, khả ý, vì một lý do gì đó, bị các vua dùng sức mạnh bắt giữ và đoạn mạng sống. Thưa Tôn giả, trong khi đứa trẻ bị bắt giữ hay đang bị bắt giữ, khi bị trói hay đang bị trói, khi bị giết hay đang bị giết, con rõ biết tâm của con không có đổi khác”¹.

———

¹ Kinh Mẹ của Nanda, Tăng Chi Bộ.

Nhìn chung, “tâm không động, không sầu khi xúc chạm việc đời” hay “đối cảnh vô tâm” tức là cái tâm đã được huấn luyện thuần thục thông qua hành thiền, phát triển chánh niệm một cách sâu sắc, khiến cho có khả năng tiếp xúc và nhận biết mọi đối tượng (các pháp) một cách đầy tỉnh táo và sáng suốt, thấy các pháp đúng như thật, như nó là, không tô hồng hay bóp méo sự kiện bằng lý trí, ký ức hay kinh nghiệm, không phản ứng, không vui buồn, không yêu ghét. Các pháp biểu lộ như thế nào thì thấy như thế ấy: “Khi khổ sanh thời xem là sanh, khi khổ diệt thời xem là diệt; vị ấy không có nghi ngờ, không có phân vân, không duyên vào ai khác, trí ở đây là của vị ấy”¹.

Hẳn nhiên, để thực nghiệm trạng huống “tâm không động, không sầu khi xúc chạm việc đời” hay để đạt được khả năng “đối cảnh vô tâm” trong đời sống hàng ngày thì ngoài pháp môn hành thiền là căn bản, Đức Phật còn gợi ý thêm cho chúng ta một phương pháp thực tập khác hỗ trợ cho tiến trình thực nghiệm. Đó là tập dứt bỏ mọi ý tưởng phát sinh liên hệ đến sự xúc chạm hay còn gọi là sự phuòng hộ các căn. Phải thực tập làm sao để khi các căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) tiếp xúc với các trần (sắc, thanh,

———

¹Kinh Kaccàyanagotta, Tương Ưng Bộ.

hương, vị, xúc, pháp) thì cái tâm vẫn tỉnh giác, trong sáng, không dao động, không phản ứng, giải thoát, an nhiên tự tại. Kinh Phật mô tả sự tu tập ấy như thế này: “Khi mắt thấy sắc, mũi ngửi hương, lưỡi nếm vị, thân cảm xúc, ý nhận thức các pháp, vị ấy không nắm giữ tướng chung, không nắm giữ tướng riêng”. Không nắm giữ tướng chung hay tướng riêng tức là không trụ tướng, không khởi tâm, không tác ý, không nghĩ suy, không tư lường, không đánh giá hay so sánh phân biệt về những gì được thấy, được nghe, được cảm thọ hay được thức tri; do đó không bị hệ lụy hay dính mắc bởi bất kỳ sự xúc chạm nào giữa các căn và các trần. Đây chính là hướng đi của tâm tỉnh giác giải thoát, tâm vô ngã, hướng đi của công phu điều tâm thông qua hành thiền biểu lộ qua việc vận dụng chánh niệm trong đời sống xúc chạm hàng ngày. Sau đây là phương pháp thực tập do Đức Phật đề xuất¹ nhằm giúp cho mọi người nuôi lớn tâm vô ngã, giải thoát trong đời sống thường nhật, thực chứng “tâm không động, không sầu khi xúc chạm việc đời” hay còn gọi là thực nghiệm nếp sống “đối cảnh vô tâm”:

“Này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo không tư lường con mắt, không tư lường trên con mắt, không tư lường từ

———

¹ Kinh Thích hợp, Tương Ưng Bộ.

con mắt, không tư lường: ‘Con mắt là của ta’. Vị ấy không tư lường các sắc, không tư lường trên các sắc, không tư lường từ các sắc, không tư lường: ‘Các sắc là của ta’. Vị ấy không tư lường nhãn thức, không tư lường trên nhãn thức, không tư lường từ nhãn thức, không tư lường: ‘Nhãn thức là của ta’. Vị ấy không tư lường nhãn xúc, không tư lường trên nhãn xúc, không tư lường từ nhãn xúc, không tư lường:‘Nhãn xúc là của ta’. Do duyên nhãn xúc khởi lên cảm thọ gì, lạc, khổ hay bất khổ bất lạc; vị ấy không tư lường cảm thọ ấy, không tư lường trên cảm thọ ấy, không tư lường từ cảm thọ ấy, không tư lường: ‘Cảm thọ ấy là của ta”…. tai… mũi… lưỡi… thân… Vị ấy không tư lường ý, không tư lường trên ý, không tư lường từ ý, không tư lường: ‘Ý là của ta’. Vị ấy không tư lường các pháp, không tư lường trên các pháp, không tư lường từ các pháp, không tư lường:‘Các pháp là của ta’. Vị ấy không tư lường ý thức, không tư lường trên ý thức, không tư lường từ ý thức, không tư lường: ‘Ý thức là của ta’. Vị ấy không tư lường ý xúc, không tư lường trên ý xúc, không tư lường từ ý xúc, không tư lường: ‘Ý xúc là của ta’. Do duyên ý xúc khởi lên cảm thọ gì, lạc, khổ hay bất khổ bất lạc; vị ấy không tư lường cảm thọ ấy, không tư lường trên cảm thọ ấy, không tư lường từ cảm thọ ấy, không tư lường: ‘Cảm thọ ấy là của ta’.

Cho đến các uẩn, giới, xứ, này các Tỷ-kheo, vị ấy không tư lường pháp ấy, không tư lường trên pháp ấy, không tư lường từ pháp ấy, không tư lường: ‘Pháp ấy là của ta’. Vị ấy không tư lường như vậy nên không chấp thủ một vật gì ở đời. Do không chấp thủ nên không ái luyến. Do không ái luyến nên tự mình được hoàn toàn tịch tịnh. Vị ấy biết rõ: ‘Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành, những việc nên làm đã làm, không còn trở lui trạng thái này nữa’”.

Chọn Một Niềm Vui

CHỌN MỘT NIỀM VUI

Thanh Đào

Với kinh nghiệm của bậc giác ngộ, Đức Phật nói cho chúng ta biết rằng niềm vui có hai loại. Một loại có khổ đau, có phiền lao, có ưu não, có nhiệt não, đưa đến tranh chấp (hữu tránh). Loại thứ hai không có đau khổ, không có phiền lao, không có ưu não, không có nhiệt não, không đưa đến tranh chấp (vô tránh). Ngài khuyên chúng ta nên nhận thức rõ về hai loại niềm vui này để có sự lựa chọn thích đáng. Nguyên văn loài khuyên của Ngài: “Nên biết phán xét về lạc; sau khi biết phán xét về lạc, nên chú tâm vào nội lạc”.¹

Lạc (sukha) có nghĩa là niềm vui, hạnh phúc, kinh nghiệm hài lòng riêng biệt của mỗi cá nhân.

———

¹ Kinh Vô tránh phân biệt, Trung Bộ.

Con người có chung thiên hướng là tìm kiếm niềm vui hay hạnh phúc. Ai cũng mong có được hạnh phúc. Trong bất kỳ hoàn cảnh hay điều kiện nào, con người đều tìm cách để có được niềm vui hay hạnh phúc, hoặc chỉ ít cảm thấy bằng lòng của chính mình. Chính vì thế mà niềm vui hay hạnh phúc là hết sức đa dạng trong thế giới loài người. Tùy thuộc vào điều kiện duyên nghiệp hay kinh nghiệm riêng biệt của mỗi cá nhân mà hạnh phúc được hiểu và được cảm nhận theo mỗi cách khác nhau. Đức Phật chứng nghiệm đầy đủ về các loại hình thái lạc hay hạnh phúc¹. Ngài biết rõ các loại lạc có đau khổ, có phiền lao, có ưu não, có nhiệt não, đưa đến tranh chấp và có loại lạc không có đau khổ, không có phiền lao, không có phiền lao, không có ưu nào, không có nhiệt não, không đưa đến tranh chấp. Vì vậy Ngài khuyên các đệ tử mình nên xem xét cân nhắc cho thật kỹ về hai loại lạc này và nên tìm kiếm nội lạc. Ngài tiếp tục giải thích:

“Khi được nói đến: "Nên biết phán xét về lạc; sau khi biết phán xét về lạc, nên chú tâm vào nội lạc", do duyên gì được nói đến như vậy?

Này các Tỷ-kheo, có năm dục trưởng dưỡng này. Thế nào là năm? Các sắc pháp do mắt nhận

———

¹ Kinh Đa thọ, Trung Bộ; Năm vật dụng, Tương Ưng Bộ.

thức, khả ái, khả lạc, khả ý, khả hỷ, liên hệ đến dục, hấp dẫn; các tiếng do tai nhận thức,... ; các hương do mũi nhận thức,... ; các vị do lưỡi nhận thức... ; các xúc do thân cảm giác, khả ái, khả lạc, khả ý, khả hỷ, liên hệ đến dục, hấp dẫn. Này các Tỷ-kheo, như vậy là năm dục trưởng dưỡng. Này các Tỷ-kheo, do duyên năm dục trưởng dưỡng này khởi lên lạc và hỷ, như vậy gọi là dục lạc, uế lạc, phàm phu lạc, phi Thánh lạc. Ta nói loại lạc này không nên thực hành, không nên tu tập, không nên làm cho sung mãn, nên sợ hãi.

Ở đây, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ly dục, ly bất thiện pháp, chứng đạt và an trú Thiền thứ nhất, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm, có tứ. Đình chỉ tầm và tứ, chứng đạt và an trú Thiền thứ hai, một trạng thái hỷ lạc do định sanh, không tầm, không tứ, nội tĩnh nhứt tâm. Ly hỷ trú xả, chánh niệm tỉnh giác, thân cảm sự thọ lạc mà bậc Thánh gọi là “xả niệm lạc trú” , chứng đạt và an trú Thiền thứ ba. Xả lạc xả khổ, diệt hỷ ưu đã cảm thọ trước, chứng đạt và an trú Thiền thứ tư, không khổ không lạc, xả niệm thanh tịnh. Như vậy gọi là xuất ly lạc, viễn ly lạc, an tịnh lạc, giác ngộ lạc. Ta nói loại lạc này nên thực hành, nên tu tập, nên làm cho sung mãn, không nên sợ hãi.

Khi được nói đến: "Nên biết phán xét về lạc; sau khi phán xét về lạc, hãy chú tâm vào nội lạc", do chính duyên này được nói đến như vậy.”¹

Như vậy, Đức Phật đã phân biệt rất rõ hai loại lạc hay niềm vui. Thứ nhất là dục lạc hay niềm vui phát sinh do nhận được sắc, thanh, hươngvị, xúc khả ái, khả lạc, khả ý, khả hỷ, liên hệ đến dục, hấp dẫn. Nói cách khác, đó là khoái cảm giác quan do sắc đẹp, tiếng hay, hương thơm, vị ngon, cảm xúc êm dịu đem lại. Thứ hai là xuất ly lạc hay niềm vui phát sinh do từ bỏ hành vi bất thiện, rồi xa dục lạ hay khoái cảm giác quan, do tâm được luyện tập đạt đến an tịnh, định tĩnh, thuần tình, nhất tâm.

Loại thứ nhất – dục lạc (kàmasukha) hay sự thích thú mê say đối với các lạc thú thế gian như sắc đẹp, tiếng hay, hương thơm, vị ngọn, cảm xúc êm dịu (hay lòng thích thú đam mê đối với tiền tài, danh vọng, sắc đẹp, thức ngon vật lạ, ngủ nghỉ), được xem là niềm vui làm ô uế tâm thức (mìhasukha); niềm vui của những kẻ hàm tực (puthujjanasukha); niềm vui không đưa đến thanh cao, giác ngộ (anariyasukha); niềm vui tiềm ẩn nhiều khổ đau, nhọc nhằn, phiền muộn, sầu não, bức bách, niềm vui có

———

¹ Kinh Vô tránh phân biệt, Trung Bộ.

nguy cơ đưa đến tranh chấp, giành giật, đấu tranh, cướp bóc, chiếm đoạt, chiến tranh, xâm lăng, tàn hại lẫn nhau.¹ Vì sao? Vì đó là niềm vui làm tăng trưởng dục vọng nuôi lớn bản năng, nuôi lớn lòng ích kỷ; càng thích thú say đắm nó thì lòng ham muốn càng lớn mạnh, dục vọng càng gia tăng, càng khiến cho con người trở nên khao khát, thiếu thốn, nghèo đói, quay cuồn, điên đảo trong thế giới bon chen danh lợi, bị trói buộc, mất tự do, không còn tỉnh táo sáng suốt, không làm chủ được bản thân mình,² rơi vào tranh chấp, giành giật, tàn hại lẫn nhau. Đức Phật thấy rõ sự nguy hại của loại lạc hay niềm vui này³ nên khuyên nhắc mọi người không nên tìm kiếm, không tích tập, không nên làm cho sung mãn, nên sợ hãi và rời xa.

Trái lại, loại thứ hai – xuất ly lạc hay niềm vui của sự chuyển hóa và thăng tiến tâm thức, được xem là niềm vui của sự rời bỏ các hành vi xấu ác và lạc thú trên thế gian (nekkhammasukha); niềm vui của sự xả ly các dục vọng hay dục tưởng (pavivekasukha); niềm vui của sự an tịnh hay vắng lặng các cấu uế nội tâm như dục tầm, sân tầm, hại tầm, dục tư duy, sân tư

———

¹ Đại kinh Khổ uẩn, Kình Xà dụ, Trung Bộ.

² Kinh Màgandiya, Kinh Ratthapàla, Trung Bộ.

³ Xem sự mô tả chi tiết ở Đại kinh Khổ uẩn, Trung Bộ.

duy, hại tư duy (upasamasukha); niềm vui đưa đến tâm giải thoát hay giác ngộ (sambodhasukha). Đó là niềm vui tự nội phát sinh cơ bản do hành trì thiền định, nghĩa là do tâm được tu tập chuyển hóa và phát triển trên cơ sở loại bỏ năm truyền cái (tham, sân, hôn, trầm thụy miên, trạo hối, nghi), thay thế bằng năm thiền chi (tầm, tứ, hỷ, lạc, nhất tâm), lần lượt đạt đến các trạng huống an lạc, thanh thản và thuần tịnh như “hỷ lạc do ly dục sanh”, “hỷ lạc do định sanh”, “xả niệm lạc trú”, “xả niệm thanh tịnh”. Kinh Phật gọi sự thực nghiệm các tình huống này là “hiện tại lạc trú” (ditthadhammasukhavihàra), tức sống an lạc ngay đây và bây giờ, với các mô tả:

“Này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ly dục, ly ác, bất thiện pháp chứng và trú Thiền thứ nhất, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm có tứ. Vị ấy thấm nhuần, tẩm ướt, làm cho sung mãn, tràn đầy thân này với hỷ lạc do ly dục sanh, không một chỗ nào trên toàn thân không có hỷ lạc do ly dục sanh ấy thấm nhuần.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo diệt tầm và tứ, chứng và trú Thiền thứ hai, một trạng thái hỷ lạc do định sanh, không tầm không tứ, nội tĩnh nhất tâm. Vị ấy thấm nhuần, tẩm ướt, làm cho sung mãn, tràn đầy thân này với hỷ lạc do định sanh, không

một chỗ nào trên toàn thân không được hỷ lạc do định sanh ấy thấm nhuần.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ly hỷ trú xả, chánh niệm tỉnh giác, thân cảm sự lạc thọ mà các bậc Thánh gọi là “xả niệm lạc trú”, chứng và trú Thiền thứ ba. Vị ấy thấm nhuần, tẩm ướt, làm cho sung mãn, tràn đầy thân này với lạc thọ không có hỷ ấy, không một chỗ nào trên toàn thân không được lạc thọ không có hỷ ấy thấm nhuần.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo xả lạc xả khổ, diệt hỷ ưu đã cảm thọ trước, chứng và trú Thiền thứ tư, không khổ không lạc, xả niệm thanh tịnh. Vị ấy thấm nhuần toàn thân mình với tâm thuần tịnh trong sáng, không một chỗ nào trên toàn thân không được tâm thuần tịnh trong sáng ấy thấm nhuần.¹

Đức Phật gọi các niềm vui trên là Thiền lạc (jhànasukha) hay nội lạc (ajjhattasukha), tức niềm vui của tâm thức thanh tịnh, vắng lặng các cấu uế như tham dục, sân hận, giải đãi, dao động, hoan mang; niềm vui không mang lại đau khổ, nhọc nhằn, không phát sanh tranh chấp, không đưa đến sầu muộn, phiền não, bức bách, niềm vui chơn chánh đưa đến giải thoát, giác ngộ. Vì sao? Vì đó là niềm vui tự nội, thuần

———

¹ Mã ấp đại kinh, Trung Bộ.

tuý tâm thức, không liên hệ gì đến vật dục hay thế giới đến ngoài, vắng bặt mọi dục vọng hay dục tưởng, mọi kháo khát, tìm cầu, toan tính, hy vọng hay thất vọng. Đó là niềm vui của tâm thức siêu việt dục giới, vượt khỏi các ham muốn thế tục, không toan tính nghĩ suy, hoàn toàn tỉnh thức và buông xả; niềm vui của sự thanh lọc cảm thọ và chuyển hóa nội tâm dần dần đạt đến tĩnh lặng và trong sáng; niệm vui của cảm nghiệm Không tánh về tự thân và thế giới; niềm vui của tâm giải thoát, không luyến ái, không bám víu, không dinh mắc, không chấp thủ, không trói buộc. Do thấy rõ lợi ích của nội lạc hay lạc Thiền định này nên Đức Phật khuyến khích mọi người nên thực hành, nên tu tập, nên làm cho sung mãn, không nên sợ hãi.

Tóm lại, Đức Phật thấy rõ bản chất ái lạc của chúng sinh nên khuyên chúng ta nhận thức cho thật đúng về sự hạn chế và nguy hại của dục lạc hay lạc thú thế gian và nên hiểu rõ về sự lợi ích an ổn của Thiền lạc hay niềm vui của tâm thức hướng thượng để định hướng cho cuộc sống của mình. Ngài nói đến hai loại lạc hay niềm vui, nêu rõ dục lạc hay niềm vui của lòng đam mê các lạc thú thế gian là thấp kém và đầy nguy hại so với tính chất cao thượng và an ổn của Thiền lạc hay niềm vui của tâm xuất ly hướng thượng. Ngài khuyên chúng ta nên hạn chế và

tránh xa dục lạc hay lòng ham muốn thái quá với các lạc thú thế gian và nên thực nghiệm Thiền lạc hay niềm vui của nội tâm an tịnh thông qua hành Thiền, phát triển nội tâm.

Đức Phật khuyên chúng ta nên hạnh chế và tránh xa dục lạc và nên tập trung tìm kiếm nội lạc hay Thiền định, vì kinh nghiệm của Ngài thì dục lạc là pháp có đau khổ, có phiền lao, có ưu não, có nhiệt não, đưa đến tranh chấp, trong khi Thiền lạc là pháp không khổ đau, không phiền lao, không ưu não, không nhiệt não, không đưa đến tranh chấp hơn thế dục lạc giam cầm con người trong phạm vi dục giới thấp kém với tâm thức bị dục ái gò bó, dục lạc trói buộc, không hướng thượng, không trong sáng, không thanh thản; trong khi Thiền lạc hướng con người đến các cảnh giới tâm thức cao thượng như sắc giới, vô sắc giới hay giải thoát tối hậu. Hẳn nhiên, những người học Phật biết rất rõ rằng tu Thiền không phải là để tìm kiếm an lạc nhất thời mà chính là để tâm dần dần được định tĩnh, trong sáng, thanh tịnh, nhờ đó trí tuệ giác ngộ hay tuệ giác giải thoát phát sinh đưa đến cắt đứt các kiết sử và lậu hoặc, chấm dứt hoàn toàn mọi khổ đâu¹. Tuy nhiên, như là

———

¹ Kinh Cùlasakuludàyi, Trung Bộ.

kết quả, hành Thiền thì tự nhiên chứng nghiệm được Thiền lạc hay sự thanh thản an lạc nội tâm và chính Thiền lạc hay các trạng huống an lạc thanh thản nội tâm này có khả năng đối trị lòng khao khát và đam mê dục lạc. Nói cách khác, Đức Phật khuyên chúng ta nên hành Thiền để chứng nghiệm Thiền lạc hay niềm vui nội tâm an tịnh, vừa có khả đối trị và thanh thế dục lạc vốn tìm ẩn nhiều nguy hại khổ đâu¹, vừa nâng cao các phẩm chất đạo đức, tâm đức, tuệ đức, hướng đến mục đích giải thoát và giải thoát tri kiến².

———

¹ Tiểu kinh Khổ uẩn, Kinh Màgandiya, Trung Bộ.

² Đại kinh Saccaka, Mã ấp đại kinh, Trung Bộ.

Một Ngày An Lành

MỘT NGÀY AN LÀNH

Nguyên quỳnh

Bạn mong muốn có một buổi sáng tốt lành, một buổi trưa tốt lành hay một buổi chiều tốt lành? Bạn mong muốn có một ngày tốt lành? Bạn làm gì để thực hiện ước mong của mình? Hẳn là mỗi ngày chúng ta đều có câu trả lời chi riêng mình, vì chúng ta sống và hành động nghĩa là chúng ta đang cố thực hiện một ước mong hay một hoài bão nào đó theo ta là tốt. Tuy vậy, chúng ta hãy thử suy nghiệm những lời Phật dạy dưới đây và xem chùg gợi ý cho chúng ta điều gì về việc thực hiện mong ước của mình:

“Các loại hữu tình nào, này các Tỷ-kheo, vào buổi sáng, thân làm việc thiện, nói lời nói thiện, ý nghĩ điều thiện, các loài hữu tình ấy, này các Tỷ-kheo, có một buổi sáng tốt đẹp.

Các loại hữu tình nào, này các Tỷ-kheo, vào buổi trưa, thân làm việc thiện, nói lời nói thiện, ý nghĩ điều thiện, các loài hữu tình ấy, này các Tỷ-kheo, có một buổi trưa tốt đẹp.

Các loại hữu tình nào, này các Tỷ-kheo, vào buổi chiều, thân làm việc thiện, nói lời nói thiện, ý nghĩ điều thiện, các loài hữu tình ấy, này các Tỷ-kheo, có một buổi chiều tốt đẹp.”¹

Lời Phật giản dị và an lạc làm sao! Phật nói cho chúng ta biết rằng chúng ta sẽ có một buổi sáng tốt lành, nếu như vào buổi sáng chúng ta suy nghĩ điều lành, nói lời hiền lành và làm các việc lành. Tương tự, chúng ta sẽ có một buổi trưa hay buổi chiều tốt lành nếu như buổi trưa hay buổi chiều chúng ta thể hiện các hành vi hiền lành qua thân, miệng, ý. Suy rộng ý nghĩa lời Phật, chúng ta có thể nói rằng chúng ta sẽ có một ngày tốt lành nếu như trong một ngày chúng ta sống với thân làm thiện, miệng nói thiện, ý nghĩ thiện. Trong một văn cảnh khác, sau khi từ chối quan niệm của một vị Bà-la-môn dung nước sông để tẩy rửa ác nghiệp, Đức Phật nêu quan điểm tịnh hóa ba nghiệp thân, khẩu, ý và xác nhận như vầy:

———

¹ Kinh Buổi sáng tốt đẹp, Tăng Chi Bộ.

Đối kẻ sống thanh tịnh,

Ngày nào cũng ngày tốt.

Với kẻ sống thanh tịnh,

Ngày nào cũng ngày lành.¹

Thanh tịnh ở đây là thiện, thuần thiện, không cấu uế, là sạch trong đối với mọi thứ ác, bất thiện. Do đó, sống thanh tịnh là đồng nghĩa với thân, khẩu, ý hoàn toàn trong sáng, thanh tịnh, hoàn toàn thiện lượng, trong sạch, không có bóng dáng của cái ác, bất thiện xen vào. Đức Phật xem một nếp sống như vậy là tốt lành cho mọi người, ở mọi lúc mọi nơi.

Thử ứng dụng lời Phật vào cuộc sống hằng ngày, chúng ta sẽ nhận ra điều tốt lành đến với chúng ta trong từng giây phút. Phật dạy chúng ta thân làm việc thiện, miệng nói lời thiện, ý nghĩ điều thiện để có được sự sống tốt lành. Điều này đồng nghĩa với việc Phật khuyên chúng ta hành động trong sạch bằng cách từ bỏ các việc bất chính như sát sanh, gian tham trộm cắp, tà hạnh trong các dục; nói lời trong sạch bằng cách từ bỏ nói láo, nói hai lưỡi, nói lời độc ác, nói lời phù phiếm; suy tư trong sạch bằng cách từ bỏ các ý nghĩ đi đôi với tham, sân và tà kiến. Phật thấy rõ sự xấu xa nguy hại của các hành vi ác,

———

¹ Kinh Ví dụ tấm vải, Trung Bộ.

bất thiện thuộc thân, khẩu, ý nên dạy chúng ta từ bỏ chúng. Phật cũng thấy rõ sự lợi ích của thân là thiện, miệng nói thiện, ý nghĩ thiện nên khuyên chúng ta nỗ lực thực hành. Khi chúng ta từ bỏ thâm làm ác, miệng nói ác, ý nghĩ ác và sống với thân làm thiện, miệng nói thiện, ý nghĩ thiện, bấy giờ chúng ta đang sống một đời sống tốt đẹp, hưởng ứng sự tốt lành.

Theo lời Phật thì sự sống tốt lành trước hết là sự thoát khỏi mọi ám ảnh lo âu phiền não, do không làm việc ác, không nói lời ác, không suy nghĩ điều ác. Phật nói chúng ta biết rằng do không làm ác về thân, về lời, về ý nên chúng ta tránh được năm điều bất hạnh: tự mình ăn năng chê trách mình (về việc vi phạm điều ác), bị người có trí chê trách, tiếng xấu đồn xa, bị mê ám khi mạng chung, sau khi chết bị đọa vào cõi dữ. Mặt khác, sống tốt lành còn có ý nghĩa là sự an lạc thư thái về thân tâm, nhờ thân làm thiện, miệng nói thiện, ý nghĩ thiện. Phật bảo rằng chúng ta sống với thân làm thiện, miệng nói thiện, ý nghĩ thiện, chúng ta đạt được năm điều tốt đẹp: tự mình cảm thấy tự tin an lạc, được người có trí khen ngợi, tiếng lành bay xa, được tỉnh táo sang suốt khi mạng chung, sau khi chết được sanh vào cõi lành.

Chung quy, Phật mong cho hết thảy mọi người có được sự sống tốt lành nên khuyên dạy chúng ta nên giữ thân trong sáng thanh tịnh, giữ lời nói trong sáng thanh tịnh, giữ tâm ý trong sáng thanh tịnh. Giữ thân, lời, ý trong sáng thanh tịnh tức là quyết tâm làm việc lành, nói lời lành, nghĩ điều lành; tuyệt đối không làm việc ác, không nói lời ác, không suy nghĩ điều ác. Phật xác nhận rõ rằng thân làm thiện, không làm ác; miệng nói thiện, không nói ác; ý nghĩ thiện, không nghĩ ác là điều mong muốn tốt lành cho mọi người, mọi lúc mọi nơi. Phật không khuyến khích xem giờ lành, giờ tốt nhưng lưu ý chúng ta bất cứ lúc nào chúng ta sống với thân làm thiện, miệng nói thiện, ý nghĩ thiện, không làm ác, không nói ác, không nghĩ ác thì cuộc sống của chúng ta sẽ trở nên tốt đẹp. Chúng ta sông được một giây thì hưởng sự tốt lành một giây, sống trọn một ngày thì hưởng sự may mắn tốt lành trong một ngày vậy.

Hành Thiền Tức Là Sống An Lạc

HÀNH THIỀN TỨC LÀ SỐNG AN LẠC

Đạo Tâm

Trong Kinh tạng Pàli, có một số văn đoạn nêu rõ kinh nghiệm hành thiền của Đức Phật, rất quan trọng và bổ ích cho việc hành thiền của người Phật tử.

Gia chủ Mahànàma đến thưa với Đức Phật¹:

– Bạch Thế Tôn, đã lâu rồi, con đã hiểu như thế này lời dạy của Thế Tôn: “Tham là cấu uế của tâm, sân là cấu uế của tâm, si là cấu uế của tâm”. Tuy vậy, đôi lúc các tham pháp chiếm cứ tâm con và an trú, các sân pháp chiếm cứ tâm con và an trú, các si pháp chiếm cứ tâm con và an trú. Bạch Thế Tôn, con tự suy nghĩ: “Pháp nào tự trong ta không đoạn trừ được, do vậy các tham pháp xâm nhập tâm

———

¹ Tiểu kinh Khổ uẩn, Trung Bộ.

ta và an trú, các sân pháp xâm nhập tâm ta và an trú, các si pháp xâm nhập tâm ta và an trú?”.

– Này Mahànàma, có một pháp trong Ông chưa được đoạn trừ, do vậy các tham pháp xâm nhập tâm Ông và an trú, các sân pháp xâm nhập tâm ta và an trú, các si pháp xâm nhập tâm Ông và an trú. Và này Mahànàma, pháp ấy trong Ông có thể đoạn trừ được, nếu Ông không sống trong gia đình, nếu Ông không thụ hưởng các dục vọng.

Mẫu đối thoại trên giữa Đức Phật và gia chủ Mahànàma xác nhận một vấn đề rất thực tế, đó là đời sống người tại gia cư sĩ khó tránh khỏi các phiền não khổ đau do hệ lụy của đời sống gia đình, cụ thể là các dục vọng. Nói cách khác, dục vọng là đầu mối của mọi phiền muộn khổ đau; càng mơ hồ say đắm nó thì khổ não càng gia tăng, vì dục vọng là nguyên nhân khiến cho tham, sân, si – gốc rễ của phiền não khổ đau – dấy khởi và tăng trưởng.

Dục vọng là ham muốn thái quá đối với các lạc thú thế gian như sắc đẹp, tiếng hay, hương thơm, vị ngon, cảm xúc êm dịu. Một cách hiểu khác, dục vọng chính là sự mê đắm đối với tiền tài vật chất (tài), danh vọng quyền lực (danh), sắc đẹp khác phái (sắc), cao lương mỹ vị (thực), chăn gối êm ái (thùy). Nó

biểu lộ qua việc khao khát tìm kiếm các khoái lạc trần tục (kàmasukha) mà khi đạt được thì tham tùy miên (ràgànusaya: lòng ham muốn tiềm ẩn trong con người) tùy tăng, và khi không đạt được hoặc có được rồi mà mất đi thì sân tùy miên (patighànusaya: tập khí giận dữ bực phiền tiềm ẩn trong con người) tùy tăng. Vì vậy, dục vọng là lý do khiến cho tham và sân không ngừng xâm chiếm và thiêu đốt tâm thức con người, làm cho con người cứ mãi quay cuồng trong thế giới của những cảm thức bấn loạn hoặc lạc khổ hoặc vui buồn hoặc yêu ghét. Trong giáo lý đạo Phật, dục vọng được xem là con đẻ đồng thời là thức ăn của si hay vô minh. Chính vì thế mà Đức Phật đã gợi ý cho gia chủ Mahànàma cần phải hạn chế và rời xa dục vọng, vì còn thích thú thụ hưởng dục vọng thì tham, sân, si – gốc rễ của phiền não khổ đau – còn chiếm cứ tâm và an trú. Hơn thế, chính dục vọng hay sự ham muốn thái quá đối với các lạc thú thế gian là nguyên nhân của mọi rối loạn khổ đau xảy ra ở các bình diện khác nhau, từ các tranh chấp mang tính cá nhân cho đến các tranh chấp mang tính tổ chức như xung đột giữa các gia đình, giữa các đoàn thể xã hội hay giữa các cộng đồng quốc gia¹.

———

¹ Đại kinh Khổ uẩn, Trung Bộ.

Chúng ta hiểu rằng lòng ham muốn hưởng thụ các lạc thú thế gian là tâm lý thường tình của con người. Nó là điều kiện sinh tồn của nhân thế, nhưng cũng chính nó là nguyên nhân khiến muôn vàn khổ đau nảy sinh trên cuộc đời, một khi con người không nhận ra mặt trái của lòng ham muốn và có thái độ ứng xử thích đáng. Hẳn nhiên, không ai có thể tồn tại trên cõi đời mà không dựa vào các “xúc cảm thế gian”. Nhưng con người sẽ khó tránh khỏi phiền muộn khổ đau, nếu chỉ một chiều chạy theo lạc thú trần thế, xem đó là mục tiêu cứu cánh của nhân sinh. Dục vọng không có bến đỗ¹. Càng mong muốn thỏa mãn thì con người càng trở nên nghèo đói, thiếu thốn, nô lệ cho dục vọng². Chính vì vậy mà Đức Phật đã khuyến cáo: “các dục vui ít, khổ nhiều, não nhiều, sự nguy hiểm ở đây lại nhiều hơn,” và nêu rõ phương pháp thực tập, giúp cho con người khắc phục và vượt qua sự chi phối của dục vọng.

Theo kinh nghiệm của Đức Phật thì con người không thể khắc phục và chiến thắng dục vọng hay lòng ham muốn các khoái lạc trần thế trừ phi có sự

———

¹ Pháp Cú, kệ số 186, mô tả: “Dầu mưa bằng tiền vàng, các dục khó thỏa mãn; dục đắng nhiều ngọt ít, biết vậy là bậc trí”.

² Kinh Ratthapala, Trung Bộ, cho rằng thế giới (con người) là thiếu thốn, khao khát, nô lệ cho tham ái.

nhận thức đúng đắn về nó và có sự chuyển hóa đời sống nội tâm, tức hành thiền. Ngài nêu rõ:

“Này Mahànàma, nếu một vị Thánh đệ tử khéo thấy như vậy với như thật chánh trí tuệ: ‘Các dục, vui ít, khổ nhiều, não nhiều. Sự nguy hiểm ở đây lại nhiều hơn’, nhưng nếu vị này chưa chứng được hỷ lạc do ly dục, ly ác bất thiện pháp sanh, hay một pháp nào khác cao thượng hơn, như vậy vị ấy chưa khỏi bị các dục chi phối. Này Mahànàma, khi nào vị Thánh đệ tử khéo thấy như vậy với như thật chánh trí tuệ: ‘Các dục, vui ít, khổ nhiều, não nhiều. Sự nguy hiểm ở đây lại nhiều hơn’, và vị này chứng được hỷ lạc do ly dục, ly ác bất thiện pháp sanh hay một pháp nào cao thượng hơn, như vậy vị ấy không bị các dục chi phối. Này Mahànàma, thuở xưa, khi Ta còn là Bồ-tát, chưa chứng được Bồ-đề, chưa thành Chánh Đẳng Giác, Ta khéo thấy với như thật chánh trí tuệ: ‘Các dục vui ít, khổ nhiều, não nhiều, sự nguy hiểm ở đây lại nhiều hơn’, dầu Ta có thấy với như thật chánh trí tuệ như vậy, nhưng Ta chưa chứng được hỷ lạc do ly dục, ly ác bất thiện pháp sanh hay một pháp nào khác cao thượng hơn. Và như vậy Ta biết rằng Ta chưa khỏi bị các dục chi phối. Và này Mahànàma, khi nào Ta khéo thấy với như thật chánh trí tuệ: ‘Các dục, vui ít, khổ

nhiều, não nhiều, sự nguy hiểm ở đây lại nhiều hơn’, và Ta chứng được hỷ lạc do ly dục, ly ác bất thiện pháp sanh hay một pháp nào khác cao thượng hơn, như vậy Ta khỏi bị các dục chi phối.”¹

Kinh nghiệm của Đức Phật nói cho chúng ta biết rằng chỉ một mình hiểu biết hay ý chí không thôi thì không đủ để vượt qua bản năng dục vọng, mà tự thân phải thực tập nếp sống ly dục, ly các pháp bất thiện, phải thực hành thiền định, phải thực nghiệm cho được thiền lạc (hỷ lạc do ly dục sinh hay do định sinh…) thì các đòi hỏi bản năng mới được khắc phục và chuyển hóa. Đây chính là bài học kinh nghiệm hết sức quan trọng và thiết thực cho những ai mong muốn tìm kiếm con đường giải phóng khổ đau từ giáo pháp của Đức Phật. Chúng ta hành thiền mỗi ngày nhưng chúng ta vẫn còn mơ hồ về dục vọng thì việc hành thiền của chúng ta sẽ không có kết quả. Chúng ta sẽ không thoát khỏi phiền muộn khổ đau bởi chúng ta không khắc phục được sự ám ảnh và chi phối của dục vọng. Nói cách khác, chúng ta chưa thấy hết sự tai hại của dục vọng, chưa rời bỏ được lòng đam mê khoái lạc trần thế, chưa thực nghiệm được thiền lạc do ly dục sinh hay do định sinh; do đó chúng ta chưa chuyển hóa được nội tâm, chưa tìm thấy niềm hạnh

———

¹ Tiểu kinh Khổ uẩn, Trung Bộ.

phúc tâm linh cụ thể và lớn lao để có thể thay thế hay hóa giải các ham muốn thế tục. Vì vậy, muốn tu thiền cho có kết quả thì phải thực tập nếp sống ít ham muốn, phải hạn chế việc tìm cầu và thụ hưởng các khoái lạc trần thế. Vì căn bản của thiền là ly dục và kết quả cụ thể của hành thiền chính là thoát khỏi mọi ám ảnh và chi phối của dục vọng, thực nghiệm một đời sống thanh thản an lạc. Tiếp theo là kinh nghiệm chiến thắng dục vọng của Đức Phật, nhờ công phu hành thiền, thực nghiệm được hỷ lạc do ly dục sinh hay các thiền chứng cao hơn:

“Này Magandiya, Ta thuở trước, khi còn là tại gia, Ta sống hưởng thụ một cách đầy đủ, một cách sung mãn, năm dục trưởng dưỡng, các sắc pháp do mắt nhận thức, khả ái, khả hỷ, khả lạc, khả ý, liên hệ đến dục, hấp dẫn. Các tiếng do tai nhận thức… các hương do mũi nhận thức… các vị do lưỡi nhận thức… các xúc do thân nhận thức, khả ái, khả hỷ, khả lạc, liên hệ đến dục, hấp dẫn. Này Magandiya, Ta có ba tòa lâu đài, một cho mùa mưa, một cho mùa đông, một cho mùa hạ. Này Magandiya, trong bốn tháng mùa mưa, Ta sống hưởng thụ trong lâu đài mùa mưa, được những nữ nhạc công giúp vui và không bước xuống khỏi lâu đài ấy. Rồi Ta sau một thời gian, sau khi như chơn

biết được sự tập khởi, sự đoạn diệt, vị ngọt, sự nguy hiểm và sự xuất ly của các dục vọng, sau khi đoạn tận dục ái, sau khi trừ diệt nhiệt não của các dục, Ta trú với khát ái được đoạn trừ, với nội tâm an tịnh. Rồi Ta thấy các chúng sanh khác, chưa xả ly tham ái đối với các dục, đang bị các dục ái nhai nghiến, đang bị dục nhiệt não thiêu đốt, đang chạy theo các dục. Ta không ước vọng được như họ; ở đây, Ta không ham thích. Vì sao vậy? Vì rằng, này Magandiya, có hỷ lạc này, ly dục, ly bất thiện pháp, sau khi chứng đạt Thiên lạc, được an trú, hoan hỷ trong hỷ lạc ấy. Ta không ao ước cái gì thấp kém; ở đây, Ta không ham thích.

Ví như, này Magandiya, một gia chủ hay con một người gia chủ, giàu sang, tài vật nhiều, sở hữu nhiều, sống thọ hưởng một cách đầy đủ, một cách sung mãn, năm dục trưởng dưỡng, các sắc pháp do mắt nhận thức, khả ái, khả hỷ, khả lạc, khả ý, liên hệ đến dục, hấp dẫn, các tiếng do tai nhận thức… các hương do mũi nhận thức… các vị do lưỡi nhận thức… các xúc do thân nhận thức, khả ái, khả hỷ, khả lạc, khả ý, liên hệ đến dục, hấp dẫn. Vị ấy, sau khi làm thiện thân hành, sau khi làm thiện khẩu hành, sau khi làm thiện ý hành, khi thân hoại mạng chung, được sanh lên thiện thú, Thiên giới, cộng trú

với chư Thiên ở cõi trời Ba mươi ba. Vị ấy ở đây, trong rừng Nandana, được chúng Thiên nữ vây quanh, thọ hưởng năm thiên dục trưởng dưỡng một cách đầy đủ, một cách sung mãn. Vị ấy thấy người gia chủ hay con người gia chủ đang thọ hưởng năm dục trưởng dưỡng một cách đầy đủ, một cách sung mãn. Này Magandiya, Ông nghĩ thế nào? Thiên tử ấy, được chúng Thiên nữ vây quanh, thọ hưởng năm thiên dục trưởng dưỡng một cách đầy đủ, một cách sung mãn, vị ấy có ước vọng được như người gia chủ ấy, hay con người gia chủ ấy; hay năm dục trưởng dưỡng thuộc loài Người, hay trở lui về với các dục thuộc loài Người?

– Không có vậy, thưa Tôn giả Gotama! Vì sao vậy? Vì thiên dục, thưa Tôn giả Gotama, là kỳ diệu hơn, là vi diệu hơn nhân dục.

– Cũng vậy, này Magandiya, Ta thuở trước, khi còn là tại gia, Ta hưởng thụ một cách đầy đủ, một cách sung mãn, các dục trưởng dưỡng, các sắc pháp do mắt nhận thức, khả ái, khả hỷ, khả lạc, khả ý, liên hệ đến dục, hấp dẫn, các tiếng do tai nhận thức… các hương do mũi nhận thức… các vị do lưỡi nhận thức… các xúc do thân nhận thức, khả ái, khả hỷ, khả lạc, khả ý, liên hệ đến dục, hấp dẫn. Rồi Ta sau một thời gian, sau khi như chơn biết được sự tập

khởi, sự diệt trừ, vị ngọt, sự nguy hiểm và sự xuất ly của các dục, sau khi đoạn tận dục ái, sau khi trừ diệt nhiệt não của các dục, Ta trú với khát ái được đoạn trừ, với nội tâm an tịnh. Rồi Ta thấy các chúng sanh khác chưa xả ly tham ái đối với các dục, đang bị các dục ái nhai nghiến, đang bị dục nhiệt não thiêu đốt, đang chạy theo các dục. Ta không ước vọng được như họ; ở đây, Ta không ham thích. Vì sao vậy? Vì rằng, này Magandiya, có hỷ lạc này, ly dục, ly bất thiện pháp, sau khi chứng đạt Thiên lạc, được an trú, hoan hỷ trong hỷ lạc ấy. Ta không ao ước cái gì thấp kém; ở đây Ta không ham thích”¹.

Tóm lại, những ai nỗ lực tu thiền theo lời Phật dạy thì cần lắng nghe và nắm bắt thật kỹ kinh nghiệm hay bí quyết đối trị và chiến thắng dục vọng này của Ngài. Vì đây chính là kinh nghiệm tu tập hết sức căn bản của Đức Phật, đã từng bước đưa Ngài rời xa các phiền muộn khổ đau, hệ quả của dục vọng hay tham-sân-si, từng bước giúp Ngài nâng cao cảm thức sáng suốt và an lạc trong cuộc sống, từng bước giúp Ngài phát triển chánh tinh tấn (sammà-vàyàma), chánh niệm (sammà-sati) và chánh định (sammà-samàdhi) để cuối cùng đạt đến chánh trí (sammà-nàna) và chánh giải thoát (sammà-vimutti).

———

¹ Kinh Màgandiya, Trung Bộ.

Ngọc Trong Chéo Áo

NGỌC TRONG CHÉO ÁO

Bạch Yến

Bằng cách này hay cách khác, Đức Phật luôn gợi nhắc cho chúng ta rằng mỗi người chúng ta đều sở hữu các khả năng và phẩm chất tốt đẹp, cần phải biết vận dụng và phát huy để làm cho cuộc sống trở nên giàu sang hiền thiện, tránh mọi khổ đau và để thực nghiệm hạnh phúc an lạc. Trong bài kinh Nghèo khổ thuộc Tăng Chi Bộ, Ngài đơn cử câu chuyện một người nghèo túng về của cải vật chất nhưng không biết cách nỗ lực khắc phục tình trạng nghèo khó của mình nên phải liên tiếp rơi vào các cảnh ngộ khó khăn để nhắc nhở chúng ta về các tai họa khổ đau mà chúng ta sẽ phải đối diện, nếu không biết nỗ lực nuôi dưỡng và phát huy các phẩm chất đạo đức và trí tuệ của mình.

Theo lời Phật thì một người nghèo khó về của cải vật chất mà không biết nỗ lực vượt khó thoát nghèo thì phải gánh chịu nhiều nỗi khổ chồng chất. Vì khi nghèo khó thì phải đi vay nợ và mắc nợ; vay nợ thì phải chấp nhận trả tiền lời cho chủ nợ; khi đến thời hạn trả tiền lời mà không thanh toán được thì bị người ta hối thúc, đốc thúc; rồi đi đâu cũng bị người ta truy tìm, theo sát gót; sau cùng là bị người chủ nợ bắt trói. Tương tự, một người nghèo về đạo đức và trí tuệ, nghĩa là không có lòng tin, không có lòng hổ thẹn (tàm), không có lòng sợ hãi (quý), không có tinh cần tinh tấn, không có trí tuệ trong các thiện pháp, thì phải chịu mọi bất hạnh khổ đau lâu dài. Vì một khi không có lòng tin, không có lòng hổ thẹn, không có lòng sợ hãi, không có tinh cần tinh tấn, không có trí tuệ trong các thiện pháp thì con người sẽ dễ dàng rơi vào các hành vi ác, bất thiện về thân (sát sanh, trộm cắp, tà dâm), về lời (nói láo, nói hai lưỡi, nói lời độc ác, nói lời phù phiếm), về ý (tham dục, sân hận, tà kiến); khi đã làm ác nghiệp rồi thì cố tình che giấu các hành vi xấu ác của mình; thế rồi bị những người khác biết và chỉ trích; và người ấy có đi đâu cũng mang theo mặc cảm tội lỗi hay bị ám ảnh bởi ác nghiệp của mình; sau cùng, khi thân hoại mạng chung phải bị trói buộc trong ác thú, đọa xứ, địa ngục do ác nghiệp mà mình đã làm. Nguyên văn lời Phật dạy:

“- Sự nghèo khổ, này các Tỷ-kheo, có phải là một sự đau khổ cho người có tham dục ở đời?

Thưa vâng, bạch Thế Tôn.

Khi một người nghèo khổ không có sở hữu, sống túng thiếu, phải mắc nợ. Mắc nợ, này các Tỷ-kheo, có phải là một sự đau khổ cho người có tham dục ở đời?

Thưa vâng, bạch Thế Tôn.

Khi một người nghèo khổ không có sở hữu, sống túng thiếu, sau khi mắc nợ, phải chấp nhận tiền lời. Tiền lời, này các Tỷ-kheo, có phải là một sự đau khổ cho người có tham dục ở đời?

Thưa vâng, bạch Thế Tôn.

Khi một người nghèo khổ, không có sở hữu, sống túng thiếu, phải chấp nhận tiền lời, và khi thời hạn đến, không trả được tiền lời, người ta hối thúc, đốc thúc người ấy. Sự hối thúc, đốc thúc, này các Tỷ-kheo, có phải là một sự đau khổ cho người có tham dục ở đời?

Thưa vâng, bạch thế Tôn.

Khi một người nghèo khổ, không có sở hữu, sống túng thiếu, bị hối thúc, không trả được tiền lời, người ta theo sát gót truy tìm người ấy. Bị theo sát

gót, bị truy tìm, này các Tỷ-kheo, có phải là một sự đau khổ cho người có tham dục ở đời?

Thưa vâng, bạch Thế Tôn.

Khi một người nghèo khổ, không có sở hữu, sống túng thiếu, bị theo sát gót, bị truy tìm, không trả nợ được tiền lời, người ta bắt trói người ấy. Sự bắt trói, này các Tỷ-kheo, có phải là một sự đau khổ cho người có tham dục ở đời?

Thưa vâng, bạch Thế Tôn.

Này các Tỷ-kheo, như vậy, nghèo khổ là một sự đau khổ cho người có tham dục ở đời; mắc nợ cũng là một sự đau khổ cho người có tham dục ở đời; tiền lời cũng là một sự đau khổ cho người có tham dục ở đời; bị hối thúc, đốc thúc cũng là một sự đau khổ cho người có tham dục ở đời; bị theo sát gót, bị truy tìm cũng là một sự đau khổ cho người có tham dục ở đời; bị bắt trói cũng là một sự đau khổ cho người có tham dục ở đời.

Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, ai không có lòng tin trong các thiện pháp, không có lòng hổ thẹn trong các thiện pháp, không có lòng sợ hãi trong các thiện pháp, không có tinh tấn trong các thiện pháp, không có trí tuệ trong các thiện pháp; người này, này các Tỷ-kheo, được gọi là người nghèo

khổ, không có sở hữu, sống túng thiếu trong Luật của bậc Thánh.

Nay chính người ấy, này các Tỷ-kheo, không có lòng tin trong thiện pháp, không có lòng hổ thẹn trong các thiện pháp, không có lòng sợ hãi trong các thiện pháp, không có tinh tấn trong các thiện pháp, không có trí tuệ trong các thiện pháp, làm ác hạnh về thân, làm ác hạnh về lời, làm ác hạnh về ý nghĩ. Ta gọi người ấy là người mắc nợ.

Người ấy do nhân che giấu ác hạnh về thân, về lời, vế ý, khởi lên ác dục: “Mong rằng không ai biết ta làm”; suy nghĩ rằng: “Mong rằng không ai biết ta làm”; nói rằng: “Mong rằng không ai biết ta làm”; cố gắng với tác động về thân, nghĩ rằng: “Mong rằng không ai biết ta làm”. Người ấy, do nhân che giấu ác hạnh về thân, về lời, về ý như vậy, Ta gọi là tiền lời gia tăng.

Và các đồng Phạm hạnh thuần thành nói về người ấy như sau: “Tôn giả này có làm như vậy, có sở hành như vậy”. Đây Ta nói rằng người ấy bị hối thúc, đốc thúc.

Rồi người ấy đi đến rừng hay đi đến gốc cây, hay đi đến ngôi nhà trống, các ác thiện tầm câu hữu với hối lỗi hiện hành. Đây Ta gọi là bị theo sát gót, bị truy tìm.

Nay chính người ấy, sau khi làm ác hạnh về thân, sau khi làm ác hạnh về lời, sau khi làm ác hạnh về ý, khi thân hoại mạng chung, bị trói buộc trong trói buộc của Địa ngục, bị trói buộc trong trói buộc của loài bàng sanh.

Và này các Tỷ-kheo, Ta không thấy một trói buộc nào khác lại khắc nghiệt như vậy, lại ác liệt như vậy, lại làm chướng ngại như vậy cho sự chứng đắc vô thượng an ổn khỏi các khổ ách, này các Tỷ-kheo, giống như sự trói buộc địa ngục hay sự trói buộc các loài bàng sanh”¹.

Các so sánh lưu nhắc về hệ quả khổ đau giữa hai cái nghèo, nghèo về vật chất và nghèo về đạo đức, trong câu chuyện:

-Nghèo túng, thiếu thốn về vật chất được ví như không có lòng tin (về nhân quả thiện ác); không có xấu hổ (đối với thân làm ác, miệng nói ác, ý nghĩ ác); không có sợ hãi (đối với thân làm ác, miệng nói ác, ý nghĩ ác); không có tinh tấn (từ bỏ thân làm ác, miệng nói ác, ý nghĩ ác và làm các việc thiện về thân, về lời, về ý); không có trí tuệ (phân biệt rõ về thiện ác, nhân quả thiện ác).

———

¹Kinh Nghèo khổ, Tăng Chi Bộ.

-Mắc nợ là đồng nghĩa với thân làm ác (sát sanh, trộm cắp, tà dâm), miệng nói ác (nói láo, nói hai lưỡi, nói lời độc ác, nói lời phù phiếm), ý nghĩ ác (tham dục, sân hận, tà kiến).

-Tiền lời được xem là tương đương với thái độ cố ý che giấu các ác hạnh về thân, về lời, về ý mà mình đã làm.

-Bị hối thúc, đốc thúc được ví như sự chỉ trích phê bình của người khác về các hành vi xấu ác mà mình đã làm, đã tích tập.

-Bị truy tìm, theo sát gót là đồng nghĩa với các ý nghĩ xấu ác đi đôi với mặc cảm lỗi lẫm luôn hiện hữu ám ảnh tâm tư người ấy dù ở đâu hay đi đâu.

-Bị bắt trói được xem là đồng nghĩa với sự tái sanh trong địa ngục hay loài bàng sanh sau khi chết.

Nhìn chung, Phật nêu cái nghèo về của cải vật chất và các hệ quả khổ đau đi kèm với nó để nhắc nhở chúng ta cái nghèo về đạo đức và trí tuệ gắn liền với các hậu quả khổ đau do tình trạng nghèo kém đạo đức và trí tuệ mang lại. Hẳn nhiên, nghèo về của cải vật chất thì rất khổ¹. Nhưng nghèo về đạo đức và trí tuệ lại càng khổ hơn, vì đó là nguyên nhân của

———

¹Kinh Kùtadanta, Trường Bộ.

mọi bất hạnh khổ đau không ngừng tiếp diễn dưới các hình thức tái sanh không may mắn của con người ở trong vòng sinh tử luân hồi¹. Nhận thức được điều đó thì mỗi người cần phải nỗ lực tìm cách khắc phục và vượt qua mọi tình huống nghèo khổ.

Câu chuyện nhấn mạnh về trình trạng nghèo khổ nhưng gián tiếp gợi nhắc cho chúng ta về khả năng và cách thức thoát khỏi nghèo khổ, giúp cho chúng ta biết cách xây dựng cuộc sống giàu sang, hiền thiện, hạnh phúc, an lạc. Đó là nỗ lực nuôi dưỡng và phát huy các phẩm chất đạo đức và trí tuệ tự nội – niềm tin, lòng hổ thẹn, lòng sợ hãi, tinh tấn và trí tuệ trong các thiện pháp. Một người mà không có và không biết nuôi dưỡng niềm tin (về lẽ thiện ác hay nhân quả thiện ác), không có và không biết nuôi dưỡng lòng xấu hổ (đối với thân làm ác, miệng nói ác, ý nghĩ ác), không có và không biết nuôi dưỡng lòng sợ hãi (đối với thân làm ác, miệng nói ác, ý nghĩ ác), không có và không biết nuôi dưỡng tinh tấn (từ bỏ thân làm ác, miệng nói ác, ý nghĩ ác và làm các việc hiền thiện về thân, về lời, về ý), không có và không biết nuôi dưỡng trí tuệ (phân biệt rõ về thiện ác, nhân quả thiện ác) thì không thể thoát khỏi bất hạnh khổ đau do sự nghèo đói về đạo đức và trí tuệ

———

¹Kinh Chuyển luân Sư tử hống, Trường Bộ.

mang lại. Trái lại, người nào biết nuôi dưỡng và phát triển lòng tin (về lẽ thiện ác), biết nuôi dưỡng và phát huy lòng xấu hổ (đối với thân làm ác, miệng nói ác, ý nghĩ ác), biết nuôi dưỡng và phát triển lòng sợ hãi (đối với thân làm ác, miệng nói ác, ý nghĩ ác), biết nuôi dưỡng và phát triển tinh tấn (từ bỏ thân làm ác, miệng nói ác, ý nghĩ ác và làm các việc hiền thiện về thân, về lời, về ý), biết nuôi dưỡng và phát triển trí tuệ (phân biệt rõ về thiện ác, nhân quả thiện ác) thì chẳng những không rơi vào bất hạnh khổ đau mà còn khiến cho mình trở nên hạnh phúc an lạc do sự giàu có về đạo đức và trí tuệ. Đây hẳn là thâm ý của Phật trong câu chuyện. Trong cách nói của Ngài, Đức Phật gọi một người nghèo khổ mà biết phát huy các phẩm chất tự nội để làm thăng hoa cuộc sống của mình là “người từ trong bóng tối đi ra ánh sáng”¹hay “kẻ soi sáng cõi đời này”².

Nói tóm lại, tùy thuộc vào duyên nghiệp riêng biệt mà con người ta sinh ra ở đời thừa hưởng các điều kiện và hoàn cảnh khác nhau. Tuy nhiên, dù ở trong điều kiện hay hoàn cảnh nào thì mỗi người đều sẵn có trong mình tiềm năng giác ngộ hay các phẩm chất tự nội – lòng tin, lòng xấu hổ, lòng sợ hãi, tinh tấn và

———

¹Kinh Tối tăm, Tăng Chi Bộ; Kinh Người, Tương Ưng Bộ.

²Pháp cú, kệ số 172-173.

trí tuệ trong các thiện pháp - để có thể cải thiện và hoàn thiện chính mình, làm cho cuộc sống của mình trở thành giàu sang, hiền thiện, hạnh phúc, an lạc. Vấn đề là mỗi người cần phải biết vận dụng và phát huy các phẩm chất tốt đẹp ở trong chính mình. Kinh sách đạo Phật thường ví von: “ngọc trong chéo áo” mà để rơi vào vòng túng quẫn, hay“báu có trong nhà”mà cứ đi tìm của cải ở bên ngoài. Tất cả cách nói ấy chỉ để lưu nhắc một điều: hết thảy mọi người đều sở hữu các tiềm năng hay phẩm chất tốt đẹp, hãy biết dùng chúng để xây dựng cuộc sống giàu sang, hiền thiện, hạnh phúc và an lạc cho mình và cho mọi người.