Phật học khái lược 1

17. Tập Đế

TẬP ĐẾ

(SAMUDAYA DUKKHA)

A. MỞ ĐỀ

Ở bài trước chúng ta đã tìm hiểu về khổ đế và đã biết khổ đế và Tập đế là cặp nhân quả thế gian hay còn gọi là cặp nhân quả lưu chuyển. Khổ đế thuộc về quả, Tập đế thuộc về nhân, quả chúng ta đã tìm hiểu, bây giờ chúng ta tìm hiểu về nhân. Đức Phật trình bày Tập đế chính là trình bày sự thật về nguyên nhân của khổ. Khi học bài khổ đế, chúng ta không khỏi băn khoăn, tự hỏi; Vì sao khổ? Khổ bắt nguồn từ đâu?... Những thắc mắc đó sẽ được giải đáp trong bài Tập đế mà chúng ta tìm hiểu hôm nay. Tập đế được ví như nguyên nhân của một căn bệnh, bác sĩ phải biết căn bệnh đó là gì (khổ đế) sau đó mới tìm nguyên nhân của căn bệnh đó (Tập đế) để mà chữa trị. Bác sĩ chỉ làm công việc chẩn đoán và cho thuốc, tác nhân chính để lành bệnh vẫn là chúng ta, vì thế tu theo giáo lý của đức Phật không có nghĩa là được đức Phật cứu rỗi mà chính mình phải nỗ lực tinh tấn, thực hành giáo lý của đức Phật để tự giải thoát. Nếu chỉ y theo lời dạy của đức Phật mà không tu tập, thực hành giáo lý ấy là đi ngược với lời Phật dạy. Người ngu chỉ thấy quả (khổ) mà không thấy nhân (tập) nên cứ tạo nhân ác để rồi phải chịu quả khổ,

người trí thấy suốt nhân quả nên không gieo nhân ác mà chỉ gieo nhân thiện nên được phước báo an lạc. Bởi thế, người học Phật cần phải sáng suốt, thấy được hậu quả của việc mà mình sắp làm để ngăn ngừa những ý tưởng và hành động bất chính, không lợi ích.

B. CHÁNH ĐỀ

I. Định nghĩa:

Tập là nhóm lại, tích tập lại mỗi ngày mỗi nhiều lên. Tập đế là sự thật về sự tích tập, chất chứa nguyên nhân gây ra khổ đau trong lục đạo chúng sanh, do vì chúng sanh sống tham lam, sân hận, si mê nên tích chứa nguyên nhân khổ đau, đó là một sự thật. Không thể có người sống tham ái, chấp thủ mà không chất chứa, tích tập mà đã chấp chứa, tích tập tức là tham ái và tham ái chính là đầu mối, là nguyên nhân của mọi sự khổ đau.

II. Tập đế là gì?

Phật dạy: Tham, sân, si là nguồn gốc của mọi tội lỗi. Tham, sân, si còn gọi là Tam độc, là ba thứ phiền não căn bản, ba thứ này làm não loạn Hiền Thánh, lục đạo, tứ sanh. Ba thứ này là nguyên nhân làm nảy sinh ra vô số phiền não khác mà trong Kinh gọi thành thuật ngữ là tám vạn bốn ngàn trần lao phiền não. Phiền não thì có vô số, nhưng căn bản không ngoài 10 thứ mà chúng ta sẽ lần lượt trình bày dưới đây, đó là:Tham, sân, si, mạn, nghi, thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ và giới cấm thủ.

1.Tham: Tham là tham lam, nghĩa là ham muốn, ưa thích. Cái ham muốn ưa thích bình thường của con người là tiền tài, danh vọng, sắc đẹp, quyền lực, ăn uống...vì mong muốn thứ này thứ kia nên phải dong ruỗi đó đây để tìm cầu, khiến chúng ta phải luôn bị nô lệ cho chính tham lam của chúng ta. Mặt khác, lòng tham của con người vốn không có giới hạn, thế gian thường gọi là lòng tham vô đáy, nên càng mong muốn thì càng thấy thiếu và càng mong muốn thêm. Có xe đạp thì mong có Honda, có Honda thì muốn có xe con...cứ như thế mà tăng trưởng không bao giờ cùng, ví như một người nào đó có cả quả đất này rồi thì chắc chắn vẫn thấy chưa vừa mà sẽ còn mong muốn có thêm một quả đất thứ hai, thứ ba khác nữa. Thật vậy, thế giới vì tham lam mà chiến tranh, quốc gia vì tham lam mà không yên ổn, gia đình vì tham lam mà chia ly, phân tán. Bạn bè vì tham lam mà bất nghĩa, con cái vì tham lam mà bất hiếu, anh em vì tham mà cự tuyệt...nói chung, con người còn tham lam thì phải chịu khổ vì chính lòng tham ấy.

2. Sân: Sân là sân hận, là sự nóng giận không đáng. Sân thường bắt nguồn từ tham, vì tham không được nên sanh lòng sân hận. Sân là hiện tượng dễ thấy nhất ở con người. Thế gian thường nói: "Giận hết khôn, mặn hết ngon". Bởi vậy nếu sân hận thì chúng ta sẽ không còn ý thức sáng suốt để tự kiềm chế

bản thân, khiến sanh ra những hành động và lời nói thô tục, thiếu văn hóa...Kinh Hoa Nghiêm dạy: "Nhất niệm sân tâm khởi, bách vạn chướng môn khai". Có nghĩa là: Một niệm sân hận nổi lên thì trăm vạn cửa nghiệp chướng đều mở ra. Một đóm lửa giận có thể thiêu cháy ngàn vạn mẫu rừng công đức (Nhất tinh chi hỏa, năng thiêu vạn khoảnh công đức chi sơn). Thật vậy, mỗi khi sân hận bùng cháy giữa lòng nhân loại thì bao nhiêu công lao sự nghiệp mà nhân loại cố công un đúc từ trước sẽ bị thiêu cháy trong giây lát. Một chút sân hận của ông vua nổi lên thì bá tánh phải bị chịu cảnh binh đao, máu lửa. Trong thực tế, không thể có một vấn đề nan giải nào mà được giải quyết bằng sự sân hận. Mọi vấn đề đều phải được giải quyết bằng tinh thần hòa nhã, cảm thông.

3. Si: Si là si mê, không nhận thức được vấn đề. Si mê là tác nhân làm sanh ra sự tham lam và sân hận. Do si mê nên sanh ra sự ham muốn cái này, cái kia, do ham muốn mà không có nên sanh ra sân hận, lúc nào cũng bực tức...Không có điều gì đáng sợ bằng si mê, vì do si mê mà mọi sự bất thiện phát sanh. Cho nên chư tổ dạy: "Bất úy tham sân khởi, duy khủng tự giác trì." Nghĩa là không sợ tham sân khởi lên mà sợ mình chậm giác ngộ (si mê). Nếu người có trí tuệ (không si mê) thì có thể dập tắt tham lam hay sân

hận khi chúng nổi lên, nếu không có trí tuệ thì không thể ngăn chặn, kiềm chế hay dập tắt chúng.

4. Mạn: Mạn là bản tính phổ biến ở mọi chúng sanh hữu tình. Mạn thường xuất phát từ bản ngã hẹp hòi của con người, tự nâng cao mình và hạ thấp người khác, dù mình hơn họ hay thua họ đều không chấp nhận sự thật. Mạn có nhiều loại, trong Kinh dạy có bảy thứ:

+ Mạn: Mình có ưu điểm hơn người khác ít mà lại nghĩ mình hơn nhiều.

+ Ngã mạn: Ỷ mình hơn người khác mà sanh ra ngạo mạn, kiêu căng, lấn lướt người khác, không xem người khác ra gì.

+ Quá mạn: Mình chỉ bằng người ta mà cứ ngỡ mình hơn người ta nhiều, mình thua người mà tưởng mình bằng người.

+ Mạn quá mạn: Người ta hơn mình mà cứ cho là mình hơn người ta, không chịu phục tùng hay nghe lời người ta.

+ Tăng thượng mạn: Mình chưa chứng Thánh quả mà cho rằng mình đã chứng Thánh quả.

+ Ty liệt mạn: Mình thua người nhiều mà nghĩ là mình thua ít, đứng dưới người ta, phục tùng người ta nhưng tâm không phục và thường tỏ ra chống trái.

+ Tà mạn: Là những người tu theo tà đạo, có thể có thần thông nên sanh lòng tự cao tự đại,

cho rằng mình tu hành Chánh đạo và khinh miệt người khác.

5. Nghi: Nghi là nghi ngờ, không có lòng tin. Nghi ngờ đối với sự tu tập là một thói không tốt, vì nghi ngờ thì không thể nào làm được việc gì. Đối với khoa học, nghi ngờ là một yếu tố làm phát triển trí tuệ và là yếu điểm đưa đến kiện toàn các vấn đề nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên, đối với vấn đề tu tập thì không có gì để còn nghi ngờ nữa. Nghi ngờ một cái gì còn mù mờ thì được chứ nghi ngờ một chân lý thì không phải việc làm của những người có trí tuệ, nhất là người tu tập theo giáo lý của đức Phật. Nghi ngờ có ba loại:

+ Tự nghi: tức là nghi chính bản thân mình, nghi mình không có khả năng tu tập để thành chánh quả, nghĩ rằng mình bất lực sanh ra chán nản, không muốn tu tập.

+ Nghi pháp: nghi rằng phương pháp mình tu chưa chắc đã đạt được kết quả. Nghi pháp môn tịnh độ, nghi thiền tông, nghi mật tông...Do sự nghi ngờ đó nên không tu tập.

+ Nghi nhơn: nghi rằng người hướng dẫn cho mình nói không thật, nghi rằng Thầy của mình không phải là người có nhiều kinh nghiệm tu tập, mù mờ đường lối nên hướng dẫn mình mà mình cũng không làm...

Nói tóm lại, nghi ngờ là một tâm lý xấu, làm ngăn cản sự tu tập của mình, đánh gục ý chí của mình.

6. Thân kiến: Thân kiến là chấp thân ngũ uẩn này là ta, là của ta, vì do chấp có thân ngũ uẩn này thật nên sanh ra cái tâm phân biệt giữa mình và người khác, cái gì cũng ưa về mình, ai làm trái với mình thì sanh tâm sân hận bực tức. Khi thấy có tự ngã thì thấy có ngã sở, tức là những cái thuộc về mình. Từ ý niệm chấp có ngã sẽ làm phát sanh ra những thứ phiền não như tham, sân, si...mọi cái ác đều có thể bắt nguồn từ sai lầm "thân kiến" này.

7. Biên kiến: Biên là một bên, biên kiến tức là chỉ thấy một bên. Một sự việc mà chỉ thấy một bên tức là không thấy một cách rốt ráo, từ đó nảy sanh ra những ý niệm cực đoan, sai lầm. Có hai lối biên kiến chính:

+ Thường kiến: Thường kiến như trong bài Luân hồi chúng ta đã tìm hiểu, là chấp có một ngã thể thường hằng và cho rằng, con người sau khi chết sẽ trở lại làm người, loài vật sau khi chết trở lại làm loài vật hoặc giả chấp rằng; con người sau khi chết một là sanh về cõi Thiên Đường hưởng thú vui mãi mãi, hai là đọa vào địa ngục đời đời. Đó là một quan niệm cực đoan, bất chánh, trái với luân lý đạo đức và là một ý tưởng làm phát sanh tội ác.

+ Đoạn kiến: Đoạn kiến còn gọi là độc kiếp, tức là cho rằng con người và loài vật chỉ một lần chết đi là mất hẳn. Đây cũng là một thuyết trái với luật nhân quả, luân hồi và nghiệp báo và cũng là ý nghĩ làm phát sanh tội ác.

8. Tà kiến: Tức là không có chánh kiến, chấp theo lối tà, nhận thức một cách sai lầm về các pháp, thờ thần trâu, thần bò, xem tướng, bốc số, bói quẻ, cúng sao, cúng hạn...

9. Kiến thủ: Hiểu biết của mình sai lệch mà vẫn cứ chấp chặt vào cái sai lầm đó gọi là kiến thủ. Kiến thủ còn gọi là bảo thủ, một là bảo thủ do không đủ trí tuệ để nhận thức sự sai lầm của mình, hai là vì ngã mạn, tự cao, không chịu cho mình sai lầm. Kiến thủ là một ý tưởng xấu làm trì trệ xã hội, vì bản thân nó mang tính thủ cựu, bảo thủ. Không loại trừ kiến thủ thì xã hội sẽ không thể cải tiến và phát triển.

10. Giới cấm thủ: Giữ giới một cách sai lầm gọi là giới cấm thủ. Giới sai lầm ở đây là chỉ cho giới của một số phái ngoại đạo, do con người không nhận thức được nên vẫn nắm giữ một cách mê muội. Sự giữ giới này không đưa đến giải thoát an lạc mà ngược lại còn bị đọa lạc do tự hủy diệt mạng sống một cách vô lý. Chẳng hạn như ở Ấn Độ có một số phái ngoại đạo tu hành bằng cách nhảy vào lửa, lấy

đá đằng trên bụng, leo lên cây cao rồi nhảy xuống, nằm ở chỗ bẩn thỉu, nằm trên bàn chông, nhịn đói.v.v. Thực hành những điều ấy không những không thể đắc đạo mà ngược lại tự mình chuốc lấy khổ đau vô ích. Đó toàn là những hành vi cuồng tín ngu muội, không lợi ích.

18. Tập Đế (tt)

TẬP ĐẾ

(tiếp theo)

Ở bài trước, chúng ta đã tìm hiểu thế nào là Tập đế, và phân tích 10 thứ căn bản phiền não. Hôm nay, chúng ta sẽ tìm hiểu tiếp về tánh chất và phân loại các phiền não đó.

Chúng ta đã biết, nguyên nhân của khổ đau phần lớn là do sự khao khát, thèm muốn ái dục. Chính sự khao khát, thèm muốn đó xuất hiện dưới nhiều hình thức đã làm phát sanh mọi hình thái khổ đau, sanh tử. Nhưng chúng ta không nên xem đó là nguyên nhân đầu tiên, vì Phật giáo xem các pháp chỉ là duyên sanh và phụ thuộc lẫn nhau mà thành, không thể có một cái gì là nguyên nhân đầu tiên cả. Ái dục được xem là nguyên nhân hay nguồn gốc của khổ, nhưng nó cũng phải tùy thuộc và một yếu tố khác nữa, đó là thọ, thọ cũng tùy thuộc vào xúc...cứ như thế không có cái nào đứng riêng rẻ một mình. Tuy nhiên, khát ái là nguyên nhân gần gũi và rõ rệt nhất vì thế mà trong nhiều kinh đức Phật đã dạy: "Do ái dục phát sanh lo âu, do ái dục phát sanh sợ sệt. Người đã trọn vẹn thoát khỏi ái dục không còn lo âu, càng ít sợ sệt"[1].

———

[1] (Pháp cú 216)

Nhưng tham ái đâu phải chính bản thân nó tự bộc phát mà phải do một nguyên nhân nào đó nữa, nguyên nhân này không gì khác hơn chính là sự vô minh hay si mê. Vì si mê mà sanh ra tham lam, sân hận, tà kiến, nghi ngờ...sanh ra đủ mười thứ phiền não căn bản. Mười thứ ấy đã sai sử, xui khiến con người phải khát ái, tham dục, đam mê những thú vui trần thế để rồi phải sa đọa, phải sanh tử, luân hồi. Vận đời cứ xoay vần như thế cho đến vô cùng, vô tận. Nếu chúng ta không nhận thức được đó là nguyên nhân của khổ đau, luân hồi sanh tử thì biết đến bao giờ chúng ta mới thoát khỏi cảnh giới trần ai, ô trược này để đặt chân lên con đường của bậc Thánh! Như vậy, nói gọn thì nguyên nhân của khổ đau là khát ái, nhưng nói đủ thì gồm cả mười thứ căn bản phiền não tham, sân, si, mạn.... Đã trình bày ở bài trước.

Mười thứ căn bản phiền não này được chia làm ba loại. Đó là Kiết sử, Kiến hoặc và Tư hoặc hay Tu hoặc. Sự phân chia này dựa trên tánh chất của các loại phiền não mà có. Vì có thứ nhanh, có thứ chậm, có thứ mạnh, có thứ yếu, có thứ gốc rễ, có thứ cành ngọn cho nên đức Phật đã chia thành ba loại và đặt mỗi thứ một tên gọi phù hợp với tánh chất của chúng.

1. Kiết sử: mười thứ phiền não căn bản: tham, sân, si, mạn, nghi, thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ, giới cấm thủ cũng gọi là thập kiết sử. Kiết

là trói buộc, sử là sai sử, sai khiến. Mười thứ căn bản phiền não nêu trên được gọi là mười kiết sử vì chúng có khả năng trói buộc chúng sanh hữu tình trong ba cõi và sai sử chúng sanh phải quay cuồng trong đó từ đời này sang đời khác và phải chịu vô vàn khổ não. Kiết sử cũng được chia làm 2 loại:

• Lợi sử: lợi sử là các món sử đến cũng nhanh mà đi cũng nhanh, dễ sanh khởi nhưng cũng dễ trừ bỏ. Trong mười thứ phiền não căn bản thì năm thứ: thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ và giới cấm thủ thuộc về lợi sử.

• Độn sử: là những món phiền não nặng nền, chậm chạp, sanh khởi và đoạn diệt một cách ngấm ngầm, thầm lặng, mãnh liệt nhưng vi tế, nguy hiểm nhưng khó lường. Trong mười thứ căn bản phiền não thì năm thứ: tham, sân, si, mạn, nghi là năm thứ thuộc về độn sử.

Do vì tính chất và khả năng tác động của mười thứ phiền não trên khác nhau và để dễ dàng nhận biết và phân loại chúng, một số Kinh, Luận đã chia chúng thành hai loại nữa, đó là Kiến hoặc và Tư hoặc.

2. Kiến hoặc: gọi đủ là Kiến đạo sở đoạn hoặc, còn gọi là Kiến chướng, Kiến nhất xứ trú địa. Những

phiền não này được đoạn tận khi chứng địa vị Kiến đạo. Theo Luận Câu Xá thì Kiến hoặc thuộc về mê lý, tức là lầm chấp lý Tứ đế. Theo Duy Thức Tông thì Kiến hoặc là phiền não sanh khởi trong tâm do sự dẫn dắt của Tà sư hay Tà giáo, gọi là Phân biệt khởi. Nếu đem 10 căn bản phiền não nói trên hay Kiến hoặc phối hợp với Tứ đế trong ba cõi thì thành ra 88 hoặc. (xem phụ bản).

3. Tu hoặc: gọi đủ là Tu đạo sở đoạn hoặc, còn gọi là Tư hoặc, tức là các hoặc được đoạn trừ khi tu tập đến địa vị Tu đạo. Theo Câu Xá thì Tu hoặc thuộc về mê sự, tức là lầm chấp các hiện tượng sự vật. Tu hoặc là những phiền não sẵn có, Kiến hoặc là những phiền não Câu sanh. Cả Kiến hoặc và Tu hoặc là những thứ phiền não có năng lực chiêu cảm sanh tử trong ba cõi. Kiến hoặc có 88 thứ, Tu hoặc có 81 thứ.

Sau đây là hai phụ bản miêu tả 88 Kiến hoặc và 81 Tu hoặc trong ba cõi.

Chín phẩm Tư hoặc nhân cho ba cõi (gồm chín địa) thành ra 81 thứ hoặc. (xem biểu đồ)

C. KẾT LUẬN

Sở dĩ chúng sanh bị trầm luân trong ba cõi là do sự tập khởi của những phiền não; nói hẹp thì có mười thứ, nói rộng thì có vô số thứ. Vì thế, trong cuộc sống hàng ngày, chúng ta phải luôn luôn tỉnh giác mới mong không bị phiền não chi phối. Phiền não sanh khởi là luân hồi sanh tử, phiền não đoạn tận là giải thoát, Niết-bàn.

19. Diệt Đế

DIỆT ĐẾ

(Nirodha Dukkha)

A. MỞ ĐỀ

Diệt đế là giai đoạn cuối cùng của quá trình tu tập giải thoát. Sở dĩ đức Phật xếp phần Diệt đế ở giai đoạn thứ ba là vì Ngài tuân theo một quy luật nói quả trước nhân sau mà ở bài Khổ đế và Tập đế chúng ta đã trình bày. Khổ đế là quả, Tập đế là nhân trong cặp Nhân quả lưu chuyển. Diệt đế là quả, Đạo đế là nhân trong cặp Nhân quả hoàn diệt. Thế thường, khi nghiên cứu đạo Phật ở giai đoạn Nhân quả lưu chuyển, người ta thường cho rằng Phật giáo là một tôn giáo bi quan, yếm thế, nhưng nếu một ai tìm hiểu đến phần Nhân quả hoàn diệt của Phật giáo thì sẽ thấy được tính năng tích cực, và một thái độ rất lạc quan và lợi ích của Phật giáo. Diệt đế là một sự thật khẳng định thành quả tu tập của bất cứ một hành giả nào có tín tâm và tinh tu phạm hạnh. Đứng trên quan điểm của giáo lý Diệt đế, ai ai cũng có thể nhận thức được rằng: sự giải thoát hoàn toàn phụ thuộc vào khả năng của chính mình mà không phải do một ai khác. Vì sao Diệt đế được gọi là cảnh giới an lạc, Niết-bàn? Chúng ta hãy xem đức Phật trình bày cảnh giới ấy như thế nào:

B. CHÁNH ĐỀ

I. Định nghĩa:

Đức Phật dạy: "Chính là sự đoạn diệt, ly tham, không còn dư tàn của khát ái, là sự quăng bỏ, dứt bỏ, giải thoát, không có chấp trước"[1].

Diệt đế là chân lý cao quý giới thiệu về cảnh giới Tịch diệt, Niết-bàn, là mục đích cứu cánh của quá trình tu tập giải thoát. Diệt là Tịch diệt, xét rõ sự thật và đoạn trừ tận gốc các căn nguyên của dục ái thì lập tức khổ diệt và nhập vào cảnh giới Niết-bàn. Diệt đế chính là chân đế của về sự diệt tận khổ và tập. Ở bài trước, chúng ta khẳng định khổ đau là do tham ái, chấp thủ hay do tham, sân, si thì ở bài này chúng ta khẳng định cảnh giới Niết-bàn có được là hoàn toàn lìa bỏ khát ái, tham dục. Đó là cảnh giới giải thoát, ly ngôn ngữ, khái niệm, ly mọi tướng trạng diễn đạt, thoát ly năm uẩn, vì thế Diệt đế (Niết-bàn) vốn không phải là đối tượng để bàn cải hay khảo sát. Trong kho tàn giáo lý Phật giáo, đức Phật chỉ phương tiện nói đến Niết-bàn bằng các từ ngữ phủ định như: Khổ diệt, ái diệt, tham, sân, si diệt, vô minh diệt, hành diệt...

———

[1] (Trung Bộ III, Đế phân biệt tâm kinh)

II. Các bậc tu đoạn:

1. Kiến đạo sở đoạn hoặc: Ở bài trước, chúng ta đã tìm hiểu về kiến hoặc, kiến hoặc là sự mê lý, tức là lầm chấp lý Tứ đế. Kiến đạo sở đoạn hoặc thì trái ngược lại, tức là không còn lầm chấp lý Tứ đế nữa. Địa vị kiến đạo là địa vị có được khi thấy rõ Chánh đạo, dứt trừ những phần sai lầm của lý trí. Địa vị kiến đạo sẽ đoạn được những phiền não thuộc về phần thô, gây ra bởi tà sư, tà thuyết. Những phiền não này nếu gặp được minh sư, thấy được chân lý thì đoạn hết. Bởi thế địa vị này được gọi là địa vị Kiến đạo sở đoạn hoặc, gọi tắt là Kiến đạo.

2.Tu đạo sở đoạn hoặc: Kiến hoặc là những thứ hoặc do mê lý (lầm chấp Tứ đế), còn Tu hoặc là những thứ hoặc do mê sự (lầm chấp các hiện tượng, sự vật). Tu đạo sở đoạn hoặc thì ngược lại, tức là địa vị đã đoạn trừ mê sự. Đoạn trừ mê sự có nghĩa là đoạn trừ những phiền não thuộc về phần tế, khó thấy, khó biết, đã ăn sâu gốc rễ trong tiềm thức chẳng hạn như sự chấp ngã, chấp pháp, tham, sân, si, ái, thủ...Đối với những thứ phiền não vi tế này thì cần phải tu tập đến địa vị Tu đạo mới đoạn trừ được. Bởi thế, địa vị này được gọi là địa vị Tu đạo sở đoạn hoặc.

III. Các bậc tu chứng:

Trên kia là hai phần được gọi là tu đoạn, còn những quả tu chứng trong khi quá trình tu đoạn diễn ra như thế nào, chúng ta sẽ tìm hiểu năm bậc tu chứng sau đây:

1. Tứ gia hạnh: tứ gia hạnh là bốn giai đoạn tu tập căn bản để chuẩn bị nhập vào dòng Thánh (Dự lưu), bao gồm: Noãn, Đảnh, Nhẫn và Thế đệ nhất.

a. Noãn vị (Uma-gata): là giai vị đầu tiên trong tứ thiện căn. Khi hành giả an trú trong tổng duyên một cách thành thục thì phát sanh thiện căn có tác dụng quyết định hướng đi đúng đắn (quyết trạch phần). Thiện căn này gọi là noãn pháp; Thánh đạo như lửa đốt cháy củi phiền não. Đây là tướng trước tiên của lửa Thánh đạo nên gọi là noãn (hơi nóng).

b. Đảnh vị (Murdhàna): là giai vị thứ hai trong tứ thiện căn. Noãn và Đảnh là hai giai vị còn bị động, tuy nhiên đảnh vị là địa vị cao nhất trong tất cả các thiện căn giao động. Giai vị này có được do tu tập tứ đế, 16 hành tướng. Đạt đến đây thì nếu còn bị đọa vào địa ngục thì thiện căn vẫn không bị đoạn diệt.

c. Nhẫn vị (Ksànti): đây là giai đoạn xác nhận lý tứ đế, thiện căn đã định không còn bị giao động, không còn đọa lạc vào ác thú. Nhẫn vị có 3 phẩm: Thượng nhẫn vị, Trung nhẫn vị, Hạ nhẫn vị. Hạ nhẫn vị là tu tứ đế với 16([1]) hành tướng, cứ như thế đoạn dần sở duyên...để đạt đến Thượng nhẫn vị thì được 5 thứ bất sanh (Sanh bất sanh, Xứ bất sanh, Thân bất sanh, Hữu bất sanh và Hoặc bất sanh).

+ Sanh bất sanh: không sanh vào noãn sanh, thấp sanh

+ Xứ bất sanh: không sanh về cõi trời Vô tưởng, Đại phạm vương và Bắc cu lô châu.

+ Không sanh làm phiến đệ, thân hình dị nam dị nữ.

+ Hữu bất sanh: không sanh vào đệ bát hữu của cõi dục, đệ nhị sanh của cõi sắc.

———

([1]) Bốn hành tướng của Khổ đế là Vô thường, Khổ, Không, vô ngã; của Tập đế là Nhân, Tập, Sanh, Duyên; của Diệt đế là Diệt, Tịnh, Diệu, Ly; và của Đạo đế là Đạo, Như, Hành, Xuất. Tổng cộng là 16 hành tướng.

+ Hoặc bất sanh: không sanh kiến hoặc.

d. Thế đệ nhất (Lankikàgra-dharma): còn gọi là thế đệ nhất pháp, là địa vị có năng lực sanh thiện căn tối thượng trong các pháp hữu lậu của thế gian. Giai vị này đồng với thượng nhẫn vị và là giai đoạn chuẩn bị nhập vào kiến đạo vị để trở thành bậc Thánh.

2. Tứ Thánh Quả

a. Tu-đà-hoàn (Srota-àpanna): cựu dịch là Nhập lưu, Chí lưu, tân dịch là Dự lưu, là Thánh quả đầu tiên (sơ quả). Dự lưu tức là được dự vào dòng Thánh. Do căn tánh có độn, lợi mà bậc Thánh trong 16 kiến đạo vị được chia làm 2 là Tùy tín hành và Tùy pháp hành. Kẻ độn căn tin vào lời nói của người khác mà ngộ đạo (Tùy tín hành), người lợi căn tự mình xem giáo lý, kinh điển mà ngộ đạo (Tùy pháp hành). Tu đà hoàn còn gọi là Thất lai, tức là còn sanh tử 7 lần nữa trước khi thành bậc A-la-hán chánh đẳng giác.

b. Tư-đà-hàm (Sakrd-àgàmin): hán dịch là Nhất lai, nhất vãng lai, là quả vị thứ 2, chỉ cho bậc Thánh đã đoạn trừ 6 phẩm

thô trong 9 phẩm Tu hoặc của cõi dục, đồng thời chứng nhập quả vị. Quả vị này phải trải qua một kiếp sanh tử nữa mới thành bậc A-la-hán nên gọi là Nhất lai.

c. A-na-hàm (ànàgamin): gọi tắt là Na-hàm, Hán dịch là Bất lai, Bất lai tướng, bất hoàn quả...là bậc Thánh thứ ba trong tứ quả. Những vị đã chứng Bất lai đã đoạn tận 9 phẩm Tư hoặc của dục giới, không còn trở lại cõi dục nữa nên gọi là Bất hoàn. Quả Bất hoàn được chia làm năm loại gọi là Ngũ ban, năm loại này chúng ta sẽ nghiên cứu sau.

d. A-la-hán (Arahat): còn đọc là A-lê-ha, gọi tắt là La-hán, Hán dịch là ứng cúng, ứng chân, Sát tặc, Vô sanh...là quả vị cao nhất trong tứ quả thanh văn và là một trong mười đức hiệu của Phật (ứng cúng), chỉ cho những bậc Thánh đã đoạn tận Kiến hoặc, Tu hoặc, chứng được tận trí, xứng đáng nhận được sư cúng dường của thế gian. A-la-hán là quả vị chung cho cả Tiểu thừa lẫn Đại thừa. Hiện tại A-la-hán thường được giải thích theo 3 nghĩa chính là Sát tặc, Vô sanh và ứng cúng.

• • Sát tặc: tặc là giặc, chỉ cho kiến hoặc và tư hoặc. Bậc A-la-hán đã đoạn tận Kiến hoặc và Tư hoặc trong 3 cõi nên gọi là Sát tặc.

• • Vô sanh: Bậc A-la-hán đã chứng nhập Niết-bàn, không còn thọ sanh vào 3 cõi nên gọi là Vô sanh.

• • Ứng cúng: Bậc A-la-hán đã chứng được lậu tận, đoạn trừ tất cả các lậu hoặc, xứng đáng thọ nhận sự cúng dường của nhơn thiên nên gọi là ứng cúng.

IV. Diệu dụng của Thánh quả:

Bốn địa vị Thánh quả trên có thể chứng được hoàn toàn là nhờ vào công phu tu tập của chính bản thân mình và có thể tu tập ở bất kỳ hoàn cành nào. Khi chứng Tu-đà-hoàn thì trí tuệ chúng ta sẽ bắt đầu khai mở, dễ dàng nhận thấy giá trị giải thoát. Ở địa vị Kiến đạo, hành giả sẽ thành tựu năm phép thần thông: Thiên nhãn thông, Thiên nhĩ thông, Thần túc thông, tha tâm thông, Túc mệnh thông. Tuy nhiên cho đến khi nào chứng được Bậc A-la-hán chánh đẳng giác thì mới chứng được Lậu tận thông.

20. Diệt Đế (tt)

DIỆT ĐẾ (tt)

(Nirodha Dukkha)

Ở bài trước chúng ta đã tìm hiểu các bậc tu đoạn, tu chứng và đã khẳng định Diệt đế là Niết-bàn, vì Niết-bàn chính là Tịch diệt, đó là một trạng thái phi ngôn ngữ, ly mọi tướng trạng, lìa năm uẩn...Tuy nhiên, với căn cơ của chúng ta nếu không nhờ đến sự diễn đạt của ngôn ngữ thì làm sao chúng ta có thể am hiểu ý nghĩa tối thượng của Diệt đế hay Niết-bàn được! Vì thế, hôm nay chúng ta sẽ phân tích thêm về ý nghĩa của Diệt đế hay Niết-bàn để có một khái niệm đúng đắn về cảnh giới tối thượng này.

Kinh Niết-bàn dạy: "Các phiền não diệt gọi là Niết-bàn, xa lìa các pháp hữu vi cũng gọi là Niết-bàn." Vậy Niết-bàn là gì? Niết-bàn được phân loại như thế nào.

Một số kinh định nghĩa Niết-bàn như sau: tiếng Phạn là Nirvana, Nir là ra khỏi, vana là rừng mê, Nirvana là ra khỏi rừng mê. Nir là chẳng, vana là dệt. Còn phiền não thì còn dệt ra sanh tử, không phiền não thì không còn dệt ra sanh tử. Vậy, Niết-bàn là không dệt ra sanh tử luân hồi. Bởi thế, Niết-bàn còn gọi là ly hệ, giải thoát, diệt độ, tịch diệt. Nguyên nghĩa Niết-bàn chỉ cho sự thổi tắt, về sau chữ này được dùng để ám chỉ

cho sự tận diệt lửa phiền não, đạt đến cảnh giới giác ngộ. Giác ngộ, Niết-bàn là mục đích thực tiễn nhất của Phật giáo. Ngoại đạo cũng có Niết-bàn nhưng hoàn toàn khác hẳn với Phật giáo.

Theo luận Trung quán: thật tướng vô tướng của các pháp tức là Tánh không, là nhân duyên sanh ra các pháp, cho nên cùng với pháp sanh tử thế gian không có sai biệt.

Theo Niết-bàn kinh thì Niết-bàn là Thường, Lạc, Ngã, Tịnh.

• Thường: sống giữa cảnh đời thay đổi mà giữ tâm yên tịnh gọi là Thường.

• Lạc: sống giữa cảnh đời đau khổ mà cảm thấy yên vui gọi là Lạc.

• Ngã: sống trong cảnh sanh tử mà không bị trôi lăn theo thói đời là Ngã.

• Tịnh: sống trong đời ngũ trược mà không bị nhiễm ô là Tịnh.

Một Học giả¹ ngoại quốc đã không ngần ngại khi định nghĩa Niết-bàn như sau:

- Nếu ai có dạy Niết-bàn là sự chấm dứt bạn hãy nói rằng người ấy dối ta.

- Nếu ai có dạy Niết-bàn là đang sống đó, bạn hãy nói rằng người ấy sai lầm.

- Về phương diện siêu hình, Niết-bàn là sự giải thoát khổ đau.

- Về phương diện tâm lý, Niết-bàn là nhổ bỏ ích kỷ.

- Về phương diện đạo đức, Niết-bàn là phá tan tham, sân, si.

Với ý nghĩa này, Niết-bàn là một trạng thái hoàn toàn tích cực, có ý nghĩa khách quan trong cuộc sống. Đối với ngoại đạo, Niết-bàn chỉ là một trạng thái rỗng không, hoàn toàn tách ly với thế giới bên ngoài, nhưng đối với Phật giáo, Niết-bàn là hoàn toàn có thật, ngay bây giờ và ở đây. Nếu chỉ nhận xét những ý nghĩa mà học giả Edwin Arnold trình bày ở trên cũng đủ thấy giá trị thực tiễn của Niết-bàn Phật giáo.

Kinh Hoa Nghiêm cũng có dạy: "Dịch tên là Niết-bàn, chính tên là Diệt. Chọn nghĩa có thể dùng nhiều cách. Tóm lại nên phiên nghĩa là Viên tịch. Nghĩa đầy khắp pháp giới, đức trùm khắp trần gian thì gọi là Viên. Nắm rõ hết chân tính, dứt bỏ hết tướng lụy gọi là Tịch."

Kinh điển Phật giáo đã cố gắng định nghĩa rất nhiều về Niết-bàn. Tuy nhiên, thiên kinh vạn điển đều định nghĩa Niết-bàn theo bốn nghĩa (có thể gọi là bốn loại Niết-bàn).

1. Tự tánh Niết-bàn (bản lai tự tánh thanh tịnh Niết-bàn): còn gọi là Tánh tịnh Niết-bàn. Tự

tánh Niết-bàn là danh từ khác của Phật tánh, Chơn tâm, Như Lai tạng hay Tự tánh. Tánh tịnh Niết-bàn chỉ cho chân như, nghĩa là tướng bản lai của vạn pháp, là lý thể của chân như tịch tịnh.

2. Hữu dư Niết-bàn (Hữu dư y Niết-bàn): (y nơi thân hữu lậu mà đối lại với hoặc, nghiệp gọi là dư) cái hoặc nghiệp làm nhân cho sanh tử đã hết, chỉ còn lại cái khổ quả nơi thân hữu lậu gọi là Hữu dư Niết-bàn. Hữu dư Niết-bàn thường chỉ cho quả vị từ Tu-đà-hoàn đến A-na-hàm.

3. Vô dư Niết-bàn (Vô dư y Niết-bàn): diệt luôn cả khổ quả nơi thân hữu lậu mà Niết-bàn gọi là vô dư Niết-bàn. Theo tam thừa thì vô dư Niết-bàn chỉ xuất hiện khi mệnh chung. Chúng ta hiểu một cách nôm na hai loại Niết-bàn này được y cứ theo cuộc đời của Thế Tôn. Từ khi thành đạo cho đến khi nhập diệt thì gọi là Hữu dư Niết-bàn, khi nhập diệt tại sa-la song thọ thì gọi là vô dư Niết-bàn.

4. Vô trú Niết-bàn (Vô trú xứ Niết-bàn): Niết-bàn của những vị Bồ Tát đại thừa, vì muốn độ hết thảy chúng sanh mới vào vô dư Niết-bàn. Chẳng hạn như Bồ tát Quán Âm, Địa Tạng...các vị này nương nơi trí tuệ mà xa lìa

phiền não chướng và sở tri chướng, không trệ vào cõi mê sanh tử.

C. KẾT LUẬN

Qua sự phân tích Niết-bàn ở trên, chúng ta có lẽ đã thấy giá trị giải thoát của Niết-bàn Phật giáo. Dù rất vi diệu nhưng chúng ta cũng có thể thấy Niết-bàn Phật giáo là rất thực tiễn, hoàn toàn không tách rời thế gian này, đúng như kinh dạy:

Phật pháp tại thế gian

Bất ly thế gian giác

Ly thế mích bồ đề

Kháp như cầu thố giác.[1]

Niết-bàn hoàn toàn có được ở chính mình, ở đây và bây giờ. Niết-bàn không phải do một ai ban cho, cũng không phải tìm cầu ở nơi này nơi khác. Trạng thái Niết-bàn được ví như người uống nước vậy, nóng hay lạnh thì tự người đó biết, không ai có thể biết được, như người nằm mộng, trong mộng thế nào thì chính người ấy tự biết, không ai biết thay được. Đối với chúng ta, mỗi lời nói hay hành động cũng tự để cho lương tâm mình phán xét. Giải thoát hay đọa lạc mỗi người tự quyết định lấy.

———

[1] Pháp Bảo Đàn kinh

21. Đạo Đế

ĐẠO ĐẾ

(Nirodha Gamadukkha)

A. MỞ ĐỀ

Đạo đế là chân lý được Thế Tôn trình bày cuối cùng trong Tứ đế. Lẽ ra, Đạo đế là giai đoạn thứ ba trong quá trình tu tập Tứ đế, song Ngài tùy thuận tâm lý chúng sanh nên nói quả trước nhân sau, vì thế mà Đạo đế được xếp ở vị trí cuối cùng trong Tứ đế. Đạo đế là giai đoạn căn bản, hoàn toàn nghiêng về sự thực hành. Nếu ở Khổ, Tập, Diệt đức Phật khai thị cho chúng sanh thấy được sự thật mà đức Phật đã thấy, đã chứng thì ở Đạo đế đức Phật hoàn toàn dạy cho chúng sanh phương pháp thực hành mà Ngài đã thực hành trọn vẹn để được thấy và chứng ngộ. Đạo đế là giáo lý thâu tóm toàn bộ tám vạn bốn ngàn pháp môn tu tập của người xuất gia cũng như tại gia, là con đường trung đạo đúng đắn để hành giả có thể đạt đến sự giác ngộ, giải thoát. Đạo đế gồm có: Tứ niệm xứ, Tứ chánh cần, Tứ như ý túc, Ngũ căn, Ngũ lực, Thất bồ đề và Bát Thánh đạo. Chúng ta sẽ chia Đạo đế thành bốn bài. Bài này chúng ta sẽ tìm hiểu về Tứ niệm xứ.

B. CHÁNH ĐỀ

I. Tứ niệm xứ là gì?

Phạn ngữ là Catvàri smrty-upathànàni, Pàli là Cattàro sati-patthànàni, còn gọi là Tứ niệm trú, Tứ chỉ niệm, Tứ ý chỉ, Thân thọ tâm pháp. Tứ niệm xứ là bốn chỗ để trú tâm, là khoa đầu tiên trong bảy khoa của 37 phẩm trợ đạo, là bốn phương pháp tập trung tâm niệm; đề phòng, ngăn ngừa không cho tạp niệm sanh khởi len lỏi vào trong tâm thức nhằm để đạt chân lý. Đây là pháp môn tu tập được chú trọng và nhắc đến nhiều trong các kinh điển nguyên thủy. Đó là phép quán cộng tướng, tự tướng trên thân, thọ, tâm và pháp. Thân bất tịnh, thọ là khổ, tâm vô thường và pháp vô ngã. Bốn phép quán này dùng để đối trị lần lượt bốn thứ điên đảo: Tịnh, Ngã, Thường, Lạc của phàm phu.

Theo Luận Câu xá thì tu tập phép Tứ niệm xứ là dùng tự tướng, cộng tướng theo thứ lớp quán chiếu bốn cảnh Thân, Thọ, Tâm, Pháp. Tự tướng là tự tánh khác nhau của bốn cảnh, chẳng hạn như tự tánh của thân là sắc, mà sắc là do bốn đại (đất, nước, gió, lửa) tạo nên, còn cộng tướng là tánh chung của các pháp tức là các pháp đều có bốn đặc tính: vô ngã, khổ, không và vô thường.

1. Thân niệm xứ: tức quán tự tướng của thân là bất tịnh, đồng thời quán cộng tướng của thân là: vô ngã, vô thường, khổ và không để đối trị điên đảo. Thế gian quan niệm thân người là châu ngọc cao quý cho nên cố tìm mọi cách để nâng niu chìu chuộng, cung cấp đầy đủ những khoái lạc cho nó như vợ con, nhà cửa, vàng bạc, có khi còn làm những việc thất nhân ác đức cũng nhằm để phục vụ những lạc thú của thân. Thế nhưng, mọi thứ hầu như trái ngược, thân này chỉ là một tổ hợp của những thứ ô uế, nhơ bẩn, lại còn mong manh như sương sớm, sáng còn tối mất. Hành giả tu tập phải tự quán sát thân này là giả hợp, cấu nhiễm...những tưởng lúc nào cũng cường tráng, khỏe mạnh nhưng thật chất chỉ là một tấm thân yếu đuối, bệnh hoạn, đê hèn. Trước đây, muốn quán thân bất tịnh phải tìm đến một khu rừng người ta bỏ xác người để quán và theo trình tự 9 giai đoạn như sau; gọi là “Cửu tưởng quán”.

• • Trướng tưởng: ngày đầu ở cạnh thây chết quán sự phình thúi của thây ấy.

• • Thanh ứ tưởng: ngày thứ 2 quán thấy thây ấy bị nắng mưa làm xanh xám.

• • Hoại tưởng: ngày thứ ba quán thây rã nát.

• • Huyết đồ tưởng: ngày thứ tư quán máu thịt rơi rớt lai láng.

• • Nồng lạng tưởng: ngày thứ năm quán da thịt trên thây rục rã hết.

• • Hám tưởng: ngày thứ sáu quán chim thú đến ăn thịt thối.

• • Tán tưởng: ngày thứ bảy quán các khớp xương trên thây dần dần lìa nhau sau khi bị chim chóc rỉa hết da thịt.

• • Cốt tưởng: ngày thứ tám quán thuyết thịt đã hết, chỉ còn bộ xương trắng bừa bãi.

• • Thiêu tưởng: ngày thứ chín quán bộ xương trắng bị đốt cháy thành tro đất.

Đó là 9 giai đoạn quán tưởng nhằm để đối trị dục vọng của thân. Hành giả phải sáng suốt quán tưởng. Nếu cởi bỏ lớp ngụy trang, phù phiếm bên ngoài thì bên trong mọi người đều giống nhau, chỉ là một bộ xương nhơ nhớp chẳng khác nào một bộ xương trắng ngoài bãi tha ma. Vậy, người con Phật cần nên quán thân bất tịnh để sống tiết chế đối với thân thể.

2. Thọ niệm xứ: tức là quán nguyên do trong sự thích cầu lạc thọ nhưng lại sanh ra khổ não, đồng thời quán các cộng tướng: vô thường, khổ, không, vô ngã và khổ để đối trị tâm vọng tưởng điên đảo. Thọ tức là thọ nhận, nhận lãnh tất cả những gì có trong thế gian mà thân này có thể thọ lãnh; chẳng hạn như cái ăn, cái

uống, cái mặc...Trước tiên là thọ nhận có cuộc đời, sau đó là thọ nhận danh vọng, tiền tài, vợ đẹp con thơ, nhà cao cửa rộng nhưng rốt cuộc, cuộc đời chỉ là sanh, già, bệnh, chết, sầu, bi, khổ, ưu não..., tiền tài danh vọng thì như người xưa có nói: “Phú quý tợ môn tiền tuyết, công danh như thảo thượng sương” (phú quý như tuyết ngoài cửa, công danh như sương trên cỏ), hoặc “Tiền tài, danh vọng có thể làm say đắm những trái tim tốt nhất, cũng như rượu ngon có thể làm say khước những cái đầu tĩnh táo nhất”. Bởi thế, người Phật tử cần biết được cuộc đời là phù phiếm, giả tạo, công danh, tiền tài như con dao hai lưỡi, cần phải cảnh tỉnh.

3. Tâm niệm xứ: tức quán sự sanh diệt, vô thường của tâm năng cầu, đồng thời quán cộng tướng: vô thường, khổ, không, vô ngã để đối trị tâm chấp “thường” điên đảo. Tướng của Tâm là vô thường, nó thường được ví với ngựa với khỉ (tâm viên, ý mã) để chỉ sự thay đổi không bao giờ dừng nghỉ của tâm. Người không học Phật thì không thấy thể tánh của chơn tâm rộng lớn khắp vũ trụ nên lầm chấp, phân biệt cái thức là ta như ngoại đạo chấp có thần ngã hay linh hồn thường trụ. Tâm là duyên sinh nên nó vô thường là điều tất yếu. Tuy nhiên, nhờ sự vô thường này mà chúng sanh có thể cải đổi tâm tánh, có thể phục thiện, ăn năn sám hối, có thể tu tập để thành tựu trí tuệ biện tài...mặt khác, sự vô thường của tâm đã phủ bác hoàn

toàn quan niệm thần ngã và linh hồn bất diệt của ngoại đạo.

4. Pháp niệm xứ: tức là quán tất cả các pháp đều nương nhân duyên mà sanh, không có tự tánh, đồng thời quán cộng tướng: vô thường, khổ, không và vô ngã để đối trị chấp ngã điên đảo. Kinh dạy: “Tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức”. Nghĩa là tam giới do tâm mà có, vạn pháp đều do thức mà có. Tâm thì vô thường mà tam giới do tâm đương nhiên cũng vô thường, mà vô thường thì vô ngã vì nếu có ngã thì tất nhiên có thường. Các hiện tượng giới do không có ngã thường hằng nên luôn luôn sanh diệt, biến dị như trong Kinh Bát đại nhân giác dạy: “...thế gian vô thường, quốc độ nguy thúy, tứ đại khổ không, ngũ ấm vô ngã...”. Thuyết vô ngã của đức Phật ra đời là một chấn động lớn trong xã hội Ấn Độ lúc bấy giờ, bởi vì tất cả các phái ngoại đạo thời đó đều chấp có thần ngã và linh hồn. Ngài A-nan cũng không khỏi sửng sốt khi nghe đức Thế Tôn dạy Chơn tâm là vô ngã. Vô ngã, vô thường là hai đặc tính không thể thiếu của sự vật hiện tượng, nhờ hai đặc tính này mà con người cũng như sự vật mới có thể thay đổi, cải tạo, xã hội mới có thể chấn hưng...đặc biệt hành giả tu tập giải thoát phải dựa trên hai đặc tính này để tu quán sát, liễu đạt chân lý, chánh hướng Niết-bàn.

C. KẾT LUẬN

Tứ niệm xứ là giáo lý cơ bản trong Đạo đế, là nền tảng để tiến xa trong tiến trình tu tập 37 phẩm trợ đạo. Tứ niệm xứ nghiêng nặng về Định, tức là tập trung quán sát thân, thọ, tâm và pháp nhằm để đối trị sự điên đảo của chấp thường, chấp lạc, chấp ngã và chấp tịnh. Tứ niệm xứ cũng là nền tảng của Thiền định nên có ý nghĩa rất quan trọng trong sự tu tập giải thoát. Người Phật tử không thể không tu tập Tứ niệm xứ./.

22. Đạo Đế (tt)

ĐẠO ĐẾ (tt)

(Nirodha Gamadukkha)

A. MỞ ĐỀ

Chúng ta đã học qua Tứ niệm xứ và đã nhận chân được bốn sự thật của cuộc đời; đó là Thân bất tịnh, Thọ thị khổ, Tâm vô thường và Pháp vô ngã. Khi thấy được sự thật ấy hẳn chúng ta sẽ nỗ lực, tinh tấn để làm sao thoát khỏi chúng để tìm sự giải thoát cho chính chúng ta. Sự bền bĩ dẽo dai là một yếu tố quan trọng để thành tựu diệu quả, vì thế đức Phật đã dạy rằng: muốn đi sâu vào đạo phải chuẩn bị phương tiện cần thiết và cần có thái độ quyết tâm xa lánh điều dữ và thực hiện điều lành. Những gì đó sẽ được trình bày trong Tứ chánh cần và Tứ như ý túc sau đây:

B. CHÁNH ĐỀ

I. Tứ chánh cần:

1) Tứ chánh cần là gì?

Tứ chánh cần còn gọi là Tứ chánh đoạn, Tứ đoạn, Tứ ý đoạn.. Chỉ cho khoa thứ hai trong 7 khoa của 37 phẩm trợ đạo của Đạo đế. "Cần" nghĩa là không biếng nhác, "Đoạn" nghĩa là đoạn chướng, dùng tâm tinh tấn siêng năng để đoạn trừ tâm biếng nhác, kiêu mạn nên gọi là đoạn chướng. Tứ chánh cần là bốn

phẩm mục tu hành, là phương tiện giúp hành giả cố gắng đối với việc đoạn ác sanh thiện. Tóm lại, Tứ chánh cần là bốn phép nỗ lực, tinh tấn. Đó là:

• • Tinh tấn ngăn ngừa những điều ác chưa sanh.

• • Tinh tấn đoạn trừ những điều ác đã sanh.

• • Tinh tấn phát triển những điều thiện chưa sanh.

• • Tinh tấn tiếp tục phát triển những điều thiện đã sanh.

Tứ chánh cần còn gọi là Tứ chánh đoạn. Theo Tạp A-hàm thì Tứ chánh đoạn bao gồm:

• • Đoạn đoạn: nỗ lực khiến cho việc ác đã sanh đđược đoạn trừ hẳn; tức các ác pháp sanh khởi đã đoạn đã được đoạn.

• • Luật nghi đoạn: nỗ lực khiến cho việc ác chưa sanh đừng sanh tức bền bỉ giữ giới luật, giữ gìn oai nghi, không để cho việc ác sanh khởi.

• • Tùy hộ đoạn (phòng hộ đoạn): nỗ lực khiến cho việc thiện chưa sanh được phát sanh; tức đối với chánh đạo vô lậu, tùy duyên hộ niệm, khiến cho chánh đạo này sanh.

• • Tu đoạn: nỗ lực khiến cho việc thiện đã sanh được tăng trưởng, tự nhiên đoạn trừ những điều ác.

2) Nội dung của Tứ chánh cần:

a. Tinh tấn ngăn ngừa những điều các chưa sanh: muốn ngăn ngừa những điều ác chưa sanh thì tâm phải luôn luôn tỉnh táo, thanh tịnh. Có tỉnh táo, thanh tịnh thì mới để tâm suy xét đến hậu quả của việc mà mình đang làm để mà tránh xa. Người ngu chỉ thấy quả khi đang lãnh chịu hậu quả, người trí quán thấy quả khi chưa làm (Bồ Tát sợ nhân, chúng sanh sợ quả). Vì vậy, chúng ta phải cẩn thận nghĩ đến kết quả của mỗi hành động mà mình sắp làm. Ví dụ: mình có ý định trộm cướp, do có ý thức nhận thấy hậu quả của việc trộm cướp là phải ở tù, đồng thời sẽ khiến cho người mất của cảm thấy đau khổ cho nên vội từ bỏ ý nghĩ trộm cắp... Đó là ý nghĩa của Chánh cần thứ nhất.

b. Tinh tấn đoạn trừ những điều ác đã sanh: Kinh dạy: chúng sanh hữu tình động thân cất bước thì không thể không mang tội, nhưng vấn đề là làm sao biết ăn năn sám hối để đoạn trừ mới là điều quan trọng. Việc tu hành cũng như quét rác lau gương. Nếu một ngày mà chúng ta không quét rác, không lau gương thì bụi

sẽ bám vào gương, lá rơi đầu sân trước. Bởi thế, đối với việc tu hành chúng ta không thể để một lúc nào xao lãng. Có như thế chúng ta mới có thể đoạn trừ những điều ác đã sanh và ngăn ngừa những điều ác chưa sanh.

c. Tinh tấn phát sanh những điều thiện chưa sanh: cũng như hai chánh cần trước, chánh cần thứ ba này cũng không kém phần quan trọng. Hàng ngày chúng ta phải tiếp xúc với cuộc sống đầy gian truân vất vả, phần thì phải lo toan cho cuộc sống gia đình, phần thì lo cho xã hội; công việc bề bộn trăm ngàn khiến cho tâm trí luôn bị vọng động, nên việc ác thì dễ sanh, việc thiện thì khó hiện hữu. Vì vậy, trong từng ngôn ngữ, hành động, chúng ta phải cố gắng thực hiện điều thiện. Ngôn ngữ phải nhẹ nhàng, hành động phải hợp lý và mang tính nhân đạo, giúp đỡ người nghèo, hăng hái làm điều thiện... Đó là ý nghĩa của Chánh cần thứ ba - Tinh tấn phát triển những điều thiện chưa sanh.

d. Tinh tấn tiếp tục phát triển những điều thiện đã sanh: trong Hội đồ Hiền văn nói:

Mạc vị ác tiểu nhi vi chi, mạc vị thiện tiểu nhi bất vi. Thủy đích tuy vi tiệm doanh đại khí, nhất thất túc thành thiên cổ hận”. (Đừng khinh điều ác nhỏ mà không tránh, đừng vì điều thiện nhỏ mà không làm, dồn từng giọt nước nhỏ sẽ đầy bình lớn, một phút lỡ lầm muôn đời ân hận). Đúng vậy, dù điều thiện nhỏ nhưng làm nhiều thì cũng thành điều thiện lớn, làm càng nhiều điều thiện càng tốt, chúng ta phải cố gắng làm phát sanh nhiều điều thiện khác, đồng thời phát triển thêm những điều thiện đã có, chẳng hạn không giết hại, trộm cướp của cải là một điều thiện, nhưng phóng sanh, bố thí chính là làm tăng trưởng những điều thiện đã có. Đó là ý nghĩa của Chánh cần thứ tư - Tinh tấn phát triển những điều thiện đã sanh.

II. Tứ như ý túc:

Tứ như ý túc là bốn phương tiện mang tính thiền định cao, giúp chúng ta thành tựu được chánh định vì thế còn gọi là định pháp. Như ý túc nghĩa là đầy đủ như ý muốn của mình. Bốn phép tu tập làm chỗ nương tựa cho các công đức thiền định, thành tựu thần thông mỹ mãn như ý muốn của mình gọi là Tứ như ý túc. Luận

Câu Xá ghi: "Vì sao định mà gọi là thần túc? - Vì các công đức linh diệu thù thắng đều nương nơi bốn định này mà thành tựu". Bốn định ấy bao gồm những gì? Là Dục như ý túc, Tinh tấn như ý túc, Nhất tâm như ý túc và Quán như ý túc.

1. Dục như ý túc: dục như ý túc là mong muốn sao cho đạt được như ý muốn của mình. Chữ "dục" ở đây không phải là sự mong muốn bình thường của trần thế như: muốn ăn, muốn ngủ, muốn sắc, muốn tài...mà là sự mong muốn tiêu diệt tội lỗi. Đây là sự mong muốn hướng thượng, mong muốn một đời sống cao sang, tốt đẹp, giải thoát khỏi biển khổ trầm luân. Chữ "dục" ở đây được hiểu như là một lời nguyện. Cổ nhân có dạy: "Đa tình thị Phật tâm". Tại sao Phật mà lại đa tình? Đa tình và đa dục của Phật chính là từ bi vô lượng và hạnh nguyện vô cùng. Chữ "dục" ở đây cũng vậy, chúng ta là người tu hành, hướng đến giải thoát, cần phải có tâm dục như ý này.

2. Tinh tấn như ý túc: tinh tấn là sức mạnh vô song để vượt qua tất cả các cửa ải sanh tử. Tinh tấn là yếu tố căn bản để tu tập thiền định. Nếu không tinh tấn thì giãi đãi mà

giãi đãi là động cơ đưa chúng ta vào cảnh giới của hôn trầm thụy miên, chìm đắm trong sự say sưa, ngu muội của thế tục. Tinh tấn không như sự hăng hái, bồng bột như lửa gần rơm mà là nghị lực bền bỉ không bị gián đoạn. Trong kinh Phật dạy: " ...như người kéo cây lấy lửa, cây chưa nóng đã thôi, tuy muốn được lửa nhưng chẳng thể được"[1]. Vậy, muốn thành đạo quả, phải thường tinh tấn, đầy đủ như ý nguyện của mình.

3. Nhất tâm như ý túc: nhất tâm là chú tâm vào một chỗ, không để tán loạn. Ví như một con sông lớn, nếu phải chia ra nhiều ngã rẽ thì sức chảy của nó sẽ yếu đi. Người tu hành nếu chú tâm vào một chỗ thì khả năng chứng đạt sẽ không phải là điều khó khăn. Phật dạy: "Chế tâm nhất xứ vô sự bất biện"[2]. Nghĩa là: chú tâm một chỗ thì không có việc gì không thể giải quyết. Ngài dạy tiếp: "Như người chứa nước khéo giữ bờ đê, người tu hành giữ nước trí tuệ

———

[1]Kinh Di Giáo

[2] Sđd

cũng như vậy, phải khéo tu thiền định, chớ cho tán động"[1].

4. Quán như ý túc: quán chính là dùng trí tuệ sáng suốt quán sát pháp mình đang tu. Quán trí ấy do định làm phát sanh, trí ấy là tịnh trí, vì đầy đủ tịnh trí cho nên có thể thông đạt như thật nghĩa lý của vũ trụ.

C. KẾT LUẬN

Bốn món Chánh cần và bốn món Như ý túc là những bậc thang căn bản để hành giả tiến tới địa vị cao hơn trong quá trình tu tập, chúng đều là những thứ công đức tu hành để đưa người tu hành từ cái nhân hữu lậu đến cái nhân vô lậu giải thoát nên gọi là Chánh cần và Như ý. Thứ bậc của Tứ như ý túc đi từ "dục" đến "quán" đó là những bước tiến lên không ngừng và không thể thiếu trong quá trình tu tập giải thoát./.

———

[1] Sđd

23. Đạo Đế (tt)

ĐẠO ĐẾ (tt)

(Nirodha Gamadukkha)

A. MỞ ĐỀ

Chúng ta đã học các phần: Tứ niệm xứ, Tứ chánh cần và Tứ như ý túc, hôm nay chúng ta sẽ tìm hiểu ba khoa tiếp theo của 37 phẩm trợ đạo trong Đạo đế. Đó là: Ngũ căn, Ngũ lực và Thất Bồ đề. Đối với những phần trước, ba phần này cũng quan trọng không kém, chúng có khả năng đưa hành giả từ địa vị phàm phu lên địa vị của bậc Thánh, là phương tiện trang nghiêm, có hiệu lực giúp người thẳng tiến trên bước đường tu đạo. Vậy, Phật tử chúng ta không thể không biết về ba phần này để hành trì.

B. CHÁNH ĐỀ

I. Ngũ căn:

Ngũ căn là gì? Là năm căn. Căn là căn bản, là gốc rễ, là nguồn gốc để các thiện pháp phát sanh.

Luận Trí Độ ghi: "Năm căn này là năm căn bản để phát sanh tất cả các thiện pháp, nên gọi là ngũ căn”. Năm căn ấy là Tín căn, Tấn căn, Niệm căn, Định căn và Huệ căn.

a. Tín căn: tức là tin lý Tứ đế, tin Tam Bảo.

• • Tin Phật: tin có Phật là đấng đã giác ngộ hoàn toàn, Ngài là tấm gương sáng suốt để cho chúng ta noi theo.

• • Tin Pháp: tin giáo lý đức Phật thuyết ra là hành trang, là phương tiện tuyệt vời cho người tu hành tiến tới chân lý.

• • Tin Tăng: tin Tăng là hiện thân của Phật, là những vị Thầy sáng suốt có thể dẫn dắt chúng sanh. Tăng là những người thừa kế sứ mạng hoằng dương chánh pháp để hóa độ quần sanh.

b. Tấn căn: tức là dũng mãnh tu tập các pháp lành. Tấn ở đây là lòng tin không thối chuyển, vững chắc, bền bỉ để không rơi vào mê tín. Theo Luận Nhiếp Đại thừa, Tấn có ba loại:

• • Bị giáp tinh tấn: người tu tập như chiến sĩ ra trận, phải mặc áo giáp tinh tấn để khi diệt giặc "phiền não" không bị ma quân hãm hại.

• • Gia hạnh tinh tấn: nghĩa là luôn gắng sức không bao giờ dừng nghỉ, càng tiến lại càng hăng...

• • Vô hỷ túc tinh tấn: nghĩa là tinh tấn mà không bao giờ cảm thấy tự mãn, đầy đủ. Người Phật tử khi chưa chứng ngộ thì phải cố gắng tu luyện không thể tự thoả mãn với một quả vị chưa rốt ráo.

c. Niệm căn: nghĩa là luôn luôn nhớ nghĩ chánh pháp. Có ba điều cần nhớ nghĩ.

• • Niệm thí: nghĩa là nhớ nghĩ việc tu bố thí, đem của cải giúp đỡ người nghèo, lấy chánh pháp độ người si mê...

• • Niệm giới: nghĩa là nhớ trì tịnh giới để đoạn trừ phiền não. Niệm giới có ba cấp bậc.

1/ Nhiếp luật nghi giới, tức là trì giới để ngăn ngừa điều ác.

2/ Nhiếp thiện pháp giới, nghĩa là làm mọi việc thiện để tăng trưởng công đức, thành tựu pháp lành.

3/ Nhiêu ích hữu tình giới, tức là những điều giới làm lợi lạc quần sanh.

• • Niệm thiên: Luận Nhiếp Đại thừa ghi: "Thiên niệm trụ là an trụ bốn món thiền

định". Vậy, niệm thiên là nhớ tu các niệm thiền định để gạn sạch phiền não, thể chứng chân như.

d. Định căn: nghĩa là làm cho tâm dừng lại ở một chỗ, không để tán loạn mà chỉ chú trọng vào chánh pháp. Luận Nhiếp đại thừa chia Định thành ba loại:

• • An trú định: định an trú vào một cảnh, không cho tán động, do đó phiền não được tiêu trừ.

• • Dẫn phát định: do đoạn sạch phiền não nên được phát sanh thần thông là các món công đức thù thắng.

• • Thành sở tác định: do định phát khởi thần thông nên thường làm lợi ích cho chúng sanh, độ chúng sanh giải thoát sanh tử, chứng được Niết-bàn.

e. Huệ căn: nghĩa là ở trong định khởi trí quán, rõ biết chân lý. Huệ là trí sáng suốt, thâm nhập chân tướng của vạn pháp. Huệ cũng được chia làm 3 cấp bậc.

• • Vô phân biệt gia hạnh huệ: trí này không còn phân biệt nhưng phải gắng công tu tập để đạt được vô phân biệt trí.

• • Vô phân biệt huệ: trí này không còn phân biệt và cũng không cần phải gia hạnh vì đã thuần thục, không có mê lầm.

• • Vô phân biệt hậu đắc huệ (hậu đắc trí): trí này là vô lậu trí, có được sau khi chứng đạt chân như. Chư Phật nhờ trí hậu đắc này mà thi tác vô lượng công đức để hóa độ chúng sanh.

II. Ngũ lực:

Ngũ lực là năm lực vĩ đại, năm thần lực có thể phá trừ điều ác, duy trì sự tu hành. Năm lực này xuất phát từ năm căn. Nói cách khác, năm căn là năm cánh tay còn năm lực là sức mạnh của năm cánh tay. Năm lực này là:

1. 1. Tín lực: sức mạnh do đức tin làm phát sanh, có thể phá trừ tà tín.

2. 2. Tấn lực: sức mạnh của sự tinh tấn do tấn căn phát sanh.

3. 3. Niệm lực: sức mạnh của sự ghi nhớ phát sanh từ niệm căn.

4. 4. Định lực: sức mạnh của sự thiền định do định căn sanh ra.

5. 5. Huệ lực: là sức mạnh của trí tuệ được phát sanh từ Huệ căn.

III. Thất Bồ đề phần

Phạn ngữ là Saptabodhyangani Tàu dịch là Thất giác chi, còn gọi là Thất Bồ đề phần, Thất giác phần, Thất giác ý, gọi tắt là Thất giác. Đây là hành pháp

thuộc nhóm thứ sáu của 37 phẩm trợ đạo trong Đạo đế. Giác là trí tuệ bồ đề. Bảy pháp này có công năng giúp Trí tuệ Bồ đề phát triển nên gọi là Giác chi. Giác chi có 7 gọi là Thất giác chi:

1. 1. Niệm giác chi: trong tâm sáng suốt thường nhớ nghĩ trí tuệ và thiền định. Ví như đất hoang, không trồng cây cối tức cỏ sẽ mọc, người tu hành luôn nhớ nghĩ chánh pháp, nếu không phiền não sẽ xâm chiếm.

2. 2. Trạch pháp giác chi: dùng trí tuệ để lựa chọn chân pháp, xả bỏ pháp hư ngụy. Phật dạy: "Hãy dùng trí tuệ suy nghiệm, giản trạch các pháp, rồi sẽ tin thọ, thực hành theo".

3. 3. Tinh tấn giác chi: tinh tấn không lười biếng đối với việc tu hành Chánh pháp.

4. 4. Hỷ giác chi: tâm vui mừng khi phiền não được đoạn trừ, sanh tâm phấn chấn, quyết chí tu hành.

5. 5. Khinh an giác chi: còn gọi là Ỷ giác chi, tức là cảm thấy thân khoan khoái, an ổn.

6. 6. Định giác chi: nhập thiền định, tâm không tán loạn, tập trung vào việc tu hành.

7. 7. Xả giác chi: tâm không thiên lệch, không chấp trước mà chỉ giữ sự bình đẳng. Xả

tức là hành xả tâm sở, một trong 11 món Thiện tâm sở. Hành xả tâm sở là một tâm sở vô cùng quan trọng, vì muốn có tất cả thì phải xả bỏ tất cả. Kinh Kim Cang có nói: "Người tu hành phải như người nương thuyền qua sông, khi thuyền đã cập bến nếu ta không bỏ nó để lên bờ thì đừng hòng đến đâu và biết gì được. Người muốn thành đấng siêu việt tự tại, cần phải từ khước mọi đắm say."

C. KẾT LUẬN

Một một phần trong 7 phần của 37 phẩm trợ đạo đều vô cùng quan trọng và liên hệ mật thiết với nhau. Chúng ta xét thấy: pháp môn nào cũng có giá trị giải thoát và hướng tới mục đích cứu cánh. Đức Phật phân chia như thế là để phù hợp với căn cơ của chúng sanh. Đúng như thế, mỗi người hãy tự lựa chọn cho mình một pháp môn phù hợp để tu tập. Tứ niệm xứ, Tứ chánh cần, Tứ như ý túc, Ngũ căn, Ngũ lực hay Thất bồ đề đều là những phương tiện quyền xảo, là chuyến xe an toàn, hỷ lạc có thể chở chúng ta đến cảnh giới Niết-bàn như nhiên, tự tại.