Phật học khái lược 1

12. Luân Hồi

LUÂN HỒI

A. MỞ ĐỀ

Vấn đề sống chết của con người là một vấn đề nan giải từ xưa đến nay, đã làm băn khoăn bao học giả của mọi thế hệ con người. Trải qua mấy trăm triệu năm nay, kể từ khi con người có mặt trên trái đất, những người thông minh của thế giới đã nỗ lực hết mình để nghiên cứu về con người với mong muốn tìm ra một lời giải đáp thích hợp cho vấn đề: “Loài người từ đâu đến và sẽ đi về đâu”. Tuy nhiên cho đến nay, vấn đề này vẫn còn là một câu hỏi huyền bí. Các triết học gia tự cổ chí kim đã đem hết tài năng, tài trí của mình để tìm lời giải đáp cho vấn đề này nhưng rốt cuộc họ vẫn đi từ lầm lạc này đến lầm lạc khác. Các Tôn giáo trên thế giới cũng đã nỗ lực hết mình để giải thích nhưng cũng chưa có một đáp án nào phù hợp.

Cho đến khi nhân loại thực sự biết đến Phật giáo và nhất là xuất hiện sự khám phá Phật giáo của các ngành Triết học, Khoa học, một giải thích hữu hiệu cho câu hỏi trên đã ra đời, đáp ứng vấn đề bấy lâu nay đang còn khúc mắc. Thay vì trả lời câu hỏi trên, Phật giáo đã nỗ lực thuyết minh giáo nghĩa luân hồi, nhằm đưa chúng sanh ra khỏi biển khổ. Giáo nghĩa luân hồi phủ nhận hai thái cực Chấp thường và Chấp đoạn của

ngoại đạo, khẳng định tuyệt đối quy luật Nhân-quả trong tiến trình chuyển dịch của nghiệp.

B. CHÁNH ĐỀ

I. Luân hồi là gì?

Phạn ngữ là Samsera, Pàli là Samsara, Trung Hoa dịch là Luân hồi, có nghĩa là sự chuyển sinh, tái sanh, đi đến. Luân nghĩa là bánh xe, hồi nghĩa là quay tròn, người ta thường gọi là vòng luân hồi, vòng sanh tử hay bánh xe luân hồi để diễn tả đường sanh tử không có đầu đuôi của mỗi chúng sanh trong lục đạo.

Đã là bánh xe thì không có chỗ bắt đầu và chỗ kết thúc, kiếp sống của con người cũng thế, có từ vô thỉ và tồn tại đến vô chung. Giữa vô thỉ và vô chung, con người sống chết hằng sa kiếp số, tùy theo nghiệp lực mà thụ sanh vào các cõi khác nhau. Về thuyết Luân hồi thì có nhiều quan niệm khác nhau.

Thuyết Độc kiếp (Đoạn kiến) cho rằng, loài người cũng như loài vật đều được cấu thành từ những hình chất tuyệt đối. Khi những hợp thể ấy tiếp nối luôn thì gọi là sống, khi những hợp thể ấy tan rã thì gọi là chết do có phủ định về nội lực, vì thế họ chủ trương con người sẽ không còn nghĩa lý gì khác khi các hình thể ấy tan rã, cũng như ngọn đèn bị tắt khi dầu khô, tim (bấc) hụt.

Thuyết Linh hồn bất tử (Thường kiến) thì quan niệm trái lại, phủ định hoàn toàn thuyết đoạn kiến và chủ trương sanh mạng là sự kết hợp của hai phần linh hồn và thể xác. Sau khi chết, thể xác có thể tan rã nhưng linh hồn thì vĩnh viễn tồn tại, hoặc ở trên Thiên đường hưởng sự khoái lạc đời đời, hoặc đọa xuống địa ngục chịu cực hình mãi mãi.

Nếu đứng về phương diện thần thoại thì cho rằng có một Thần linh nắm cầm sinh mạng và có quyền thưởng phạt, thì đó là một sự bất công vô lý. Ví như quốc pháp có nghiêm khắc đến đâu cũng không thể kết án chung thân đối với những tội nhân có tội trạng nặng nhẹ không đồng.

Hai thuyết trên đều không đúng. Con người và vạn vật không thể một lần chết đi là vĩnh viễn không còn tồn tại, nếu như thế thì thế giới này sẽ dần dần đi đến hủy diệt hoàn toàn. Loài người chết đi cũng không thể hoặc là ở Thiên đường hưởng thú vui đời đời hoặc là đọa xuống địa ngục chịu sự cực hình mãi mãi. Hai thuyết này hoàn toàn không phù hợp với khoa học. Ngành khoa học vật lý cho rằng: vạn vật luôn luôn vận động và không bao giờ mất đi mà chỉ thay đổi từ dạng này sang dạng khác, từ hình thức này sang hình thức khác. Hai thuyết trên, một là rơi vào Chấp thường, hai là rơi vào Chấp đoạn nên đã bị bác bỏ.

Theo Phật giáo: chúng sanh do Hoặc, Nghiệp chết đi ở cõi này rồi sanh vào cõi khác, cứ liên tục như

thế trong ba cõi gọi là luân hồi. Con người và vạn vật đã sống, đang sống và sẽ sống mãi mãi. Kiếp sống hiện hữu của chúng ta và sự vật chỉ là một chiếc cầu nối ngắn ngủi giữa vô số kiếp đã qua của quá khứ và vô biên kiếp chưa đến ở tương lai. Dù con người có tạo ác hay hành thiện trong một kiếp, khoảng thời gian ấy mà đối với thời gian vô hạn thì đó chỉ như một hạt cát giữa biển cả vô cùng tận. Căn cứ vào quãng đời nhỏ hẹp ấy mà định đoạt sự thưởng phạt vĩnh viễn cho loài người thì thật là một điều bất công và tội ác.

II. Luật chuyển vận tương tục của sanh mạng

Sự luân hồi diễn ra không phải ở kiếp này kéo sang kiếp khác mà ở ngay mỗi ý niệm. Một ý nghĩ ác sanh khởi rồi diệt đi, một ý niệm thiện sinh ra rồi tan biến, một ý niệm ác khác lại sanh khởi... Cứ như thế sự luân hồi diễn ra trong từng ý niệm của con người. “Đêm rất dài với kẻ mất ngủ, đường rất xa với kẻ lữ hành mỏi mệt. Cũng thế, vòng luân hồi sẽ tiếp nối vô tận với những kẻ ngu si, không minh đạt Chánh pháp”. (Pháp cú).

Chúng sanh hữu tình sở dĩ cứ luân hồi trong tam đồ, ác đạo là do không ý thức được nghiệp duyên, tham sân si chồng chất. Muốn chấm dứt luân hồi sanh tử thì không gì khác hơn là phải đoạn tận tham ái, chấp thủ day diệt trừ tham sân si. Chúng ta hình dung sự luân hồi trong lục đạo giống như một con tàu chuyển vận trên đường sắt, nó cứ vòng vèo qua lại mà nhiên liệu để tạo năng lượng cho sự chuyển vận đó chính là tham

sân si. Cho đến khi nào tham, sân, si không còn thì khi ấy chúng ta mới thoát khỏi vòng luân hồi. Nhưng khi nào tham, sân, si còn thì vòng quay luân hồi sẽ còn quay đến vô tận.

Trên đây chúng ta thấy rằng, con tàu dù chuyển vận nhưng không bao giời rời khỏi đường tàu, sự luân hồi cũng thế, dù nối tiếp liên tục nhưng không bao giời rời khỏi quy luật Nhân-quả. Sanh mạng con người sinh diệt tương tục, khi làm người, lúc làm trời, khi ở địa ngục, lúc sanh thiên giới cũng chuyển dịch vòng quanh (Luân hồi) trong sự chi phối của Nhân-quả, và chủ thể của sự tương tục ấy chính là tâm. Tâm chính là chủ thể sanh mạng tạo nên sự sống của những thân sau do nghiệp lực tác động. Bởi thế, sự luân hồi mặc dầu tiến hóa theo vòng tròn xoắn ốc nhưng chưa định hướng tiến bộ hay thoái bộ mà phải tùy thuộc vào sự tác động của tâm, có thể kiếp này làm người nhưng kiếp sau làm thân súc sanh, có thể kiếp này làm thân súc sanh nhưng kiếp sau làm được thân người cũng nên.

Qua sự phân tích trên đây chúng ta thấy rằng, con người và sự vật không phải một lần chết đi là mất hẳn, càng không phải chết đi rồi là ở mãi Thiên đường hay đọa vào địa ngục đời đời. Sự chết chẳng qua là sự kết thúc một chuỗi đời ngắn ngủi để rồi sanh lại vào một nơi nào đó tùy theo nghiệp lực của mình, cứ tiếp diễn như thế cho đến khi nào không còn tham ái, chấp thủ thì luân hồi chấm dứt.

Thuyết Luân hồi tiến hóa phủ nhận sự tồn tại vĩnh viễn, song ở một chỗ khác thì nhận có tâm linh tiến hóa trong sự chuyển dịch từng giai đoạn một, từ hạ đẳng tiến dần theo chiều xoắn ốc mãi đến vô cùng. Đứng trước một ngôi nhà đổ ta có thể thấy được ngôi nhà ấy đã thay đổi trong từng giờ, từng phút để đi đến hiện trạng đó. Nhưng liệu ngôi nhà đổ rồi thì chấm dứt? Đương nhiên là không chấm dứt, đống gạch vụn đó sẽ được dùng vào nhiều việc khác, có thể chúng được dùng để xây dựng một ngôi nhà mới khác... Tuy vậy, nếu đang còn nằm trong luân hồi thì đã có tiến hóa ắt cũng có thoái hóa dù ở phương diện nào; tính chất hay tư tưởng đều do ảnh hưởng của điều kiện hỗ trợ (Thuận duyên hay nghịch duyên). Một thí dụ để rõ: một nhà triết học thông thái vì hoàn cảnh phải sống đời sống của một anh nông phu, ngày ngày chỉ biết bón phân cuốc đất thì đương nhiên khả năng ưu việt (về triết học) của anh ta dần dần bị thoái hóa. Trái lại, tuy anh ta rất vụng về canh tác, nhưng nhờ hằng ngày huân tập anh ta có thể trở thành một nhà nông giỏi. Do đó ta thấy, nếu thoái hóa về phương diện này thì tiến hóa về phương diện kia và ngược lại. Tất cả các mặt trí lực, tình cảm, tư tưởng đều vậy. Cho nên Đức Phật dạy: “Tất cả chúng sanh ra vào lên xuống trong tam đồ, ác đạo đều do nghiệp lực dẫn dắt mà tạo thành”. Nghiệp là sức dẫn phát chính cho sự xả thân, thọ thân, chúng ta sẽ sống trong một hoàn cảnh tốt đẹp, an vui nếu ta

gắng trau dồi thiện đạo. Trái lại chúng ta phải chịu sự thống khổ trong tam đồ, ác đạo nếu làm những chuyện xấu xa. Đó là một sự công bằng, một lẽ phải.

III. Giá trị nhân bản của giáo nghĩa Luân hồi:

Chúng ta thấy rằng các thuyết khác không thể có một giải đáp ổn thoả cho câu hỏi về kiếp người. Chỉ có thuyết luân hồi của Phật giáo mới có thể giúp nhân loại tìm ra lời giải đáp thích hợp. Đức Phật - vị Giáo chủ có một không hai, vì lòng thương vô hạn đối với chúng sanh đang chìm đắm trong kiếp sống phù du đầy tội ác của kiếp người mà nói thuyết luân hồi, nghiệp báo không những để chỉ rõ sự thật nhân sinh mà còn cho chúng ta thấy giá trị vĩnh viễn của mình không phải ở sự xây đắp chốc lát trong hiện tại mà là một chuỗi đời vô tận, trong đó, nghiệp là đầu mối của mọi vấn đề. Vì thế, giáo lý luân hồi sẽ giúp chúng ta tự ý thức nghiệp duyên, thấy được chân giá trị của hành động đúng, không ỷ lại vào một đấng siêu nhiên hay Thượng đế nào.

Trở lại thuyết Độc kiếp là thuyết phủ nhận giá trị tồn tại của nhân sinh, nếu một ai đó tin theo thuyết này thì chỉ còn một cách là gấp rút để hưởng thụ khoái lạc, phụng sự những thú tánh đê hèn, mặc dầu phải gây nên vô số tội ác. Những tệ đoan như tham ô, hối lộ... Đều xuất phát từ tư tưởng này. Những người tin theo thuyết này thì thường xem những tiêu chuẩn luân lý, đạo đức

là những gông cùm khó chịu vì họ cho rằng tất cả sẽ trở thành tro bụi. Họ không muốn xây đắp gì vào cuộc đời mà họ cho là trống rỗng này. Thuyết linh hồn bất tử thì trái lại, họ tin vào đấng cứu thế cứu rỗi, ủy thác cuộc đời cho Thượng đế, phó mặc kiếp sống đưa đẩy của Thần linh. Cuộc đời của họ trôi qua trong những chuỗi ngày buồn bã không cố gắng. Họ có thể mặc nhiên gây nhiều tội ác mà không sợ hậu quả, vì họ nghĩ đã có Thần linh che chở. Sau khi chết, những ai không tin vào Thượng đế, mặc dù có làm đủ điều thiện cũng sẽ bị trừng phạt, chịu cực hình đời đời dưới địa ngục. Những ai tôn kính Thượng đế thì dù làm đủ điều ác cũng được sanh lên Thiên đường vui hưởng lạc thú mãi mãi. Đó hoàn toàn là những ý niệm lỗi thời tiêu cực, bậc đèn xanh cho những tên tội phạm núp bóng dưới chiêu bài phụng sự Thượng đế...

Đối trị lại những tệ đoan trên, Đức Phật dạy lý luân hồi, giúp chúng ta thoát ra mọi thống khổ, vượt ra ngoài vòng kiềm tỏa của nghiệp duyên để vươn lên mưu cầu giải thoát. Mọi hành động của chúng ta đều phải trả giá bằng chính nghiệp thức mà ta đã tạo. Ngoài chúng ta ra không ai có thể cứu vớt chúng ta. Một hành động làm ra, một lời nói hay ý nghĩ khởi lên nó sẽ tồn tại mãi mãi trong tiềm thức để rồi từ đó ta phải nhận lãnh nghiệp chủng ấy. Nghiệp chủng thiện thì gặp thiện, nghiệp chủng ác thì gặp ác, đó là một sự thật hiển nhiên không thể chối cải. Sự chết không phải là

kết thúc sanh mạng mà chỉ chấm dứt một đoạn đời do nghiệp thức cảm ứng mà thôi. Bởi thế trong từng sát na sanh diệt của vạn vật chúng ta cần phải ý thức ngôn ngữ và hành động của mình.

C. KẾT LUẬN

Giáo nghĩa luân hồi không phải là điều hoàn toàn chủ quan của Phật giáo mà đó là một sự thật do đức Thế Tôn chứng nghiệm. Nó không những là giáo nghĩa tối thắng của Phật giáo mà còn là một bó đuốc soi đường, là hướng đạo sinh cho những ai muốn thăng hoa cuộc sống. Mặc khác, trong vấn đề cải tạo nhân sinh và tiến bộ xã hội, giáo nghĩa luân hồi không thể thiếu trong ý thức cá nhân.

Hiểu rõ đạo lý luân hồi, mỗi một người trong xã hội, nhất là hàng Phật tử cần phải đặt giá trị nhân bản làm đầu, cố công xây đắp đời sống chân thiện mỹ, xoá bỏ những ảo ảnh nông nổi, bèo bọt của dục lạc để tự vươn lên tìm ánh sáng giải thoát mà không bị nô lệ bởi bản năng hẹp hòi của kiếp người đầy cấu nhiễm.

Xoá bỏ thần quyền, mỗi người tự làm hòn đảo cho chính mình, hiểu được dòng chuyển dịch vô cùng của sinh mạng, mỗi người hãy tự cải tạo giá trị cuộc sống, vun trồng thiện căn để dần dần đạt đến sự “bất thối chuyển”, lúc ấy sự luân hồi trong tam đồ, ác đạo sẽ không còn nữa./.

13. Duyên Khởi

DUYÊN KHỞI

A. MỞ ĐỀ:

Mười hai nhân duyên là thuật ngữ, cũ dịch là Thập nhị nhân duyên, mới dịch là Thập nhị Duyên khởi, gọi tắt là Nhân duyên quán, Chư Phật quán. Duyên khởi là giáo lý mà Thế Tôn đã chứng ngộ cuối cùng (Lậu tận minh) sau 49 ngày đêm thiền định tại cội cây Bồ đề, và từ đó Thế Tôn được chư thiên và loài người tôn xưng là bậc Vô Thượng Chánh Đẳng Giác. Ngài dạy: "Ai thấy Duyên khởi là thấy pháp, ai thấy pháp là thấy ta (Phật)." Thấy Duyên khởi là thấy thực tại vô ngã tính của các pháp, mà thực tại vô ngã tính tức là Như Lai hay Phật tánh. Cho nên, thấy Duyên khởi cũng đồng nghĩa dứt trừ gốc rễ của lậu hoặc và thể nhập Chân như. Vì thế, giáo lý Duyên khởi không những được xem là giáo lý tối thượng mà còn là giáo lý căn bản của tất cả kinh điển Phật giáo.

Mọi sự vật trên thế gian không phải tự nhiên mà có, chúng chỉ hiện hữu khi đủ duyên và hiện hữu dưới hình thức các mối quan hệ, không thể không có các mối quan hệ mà hình thành nên sự vật. Hiện tượng giới là một chuỗi các mối quan hệ, cái này hỗ trợ cho cái khác, trùng trùng như thế cho đến vô tận, một làm duyên cho tất cả, tất cả làm duyên cho một. Duyên

khởi là giáo lý nói lên vô ngã tính của vạn vật và cũng là chân lý đề cập đến thật tướng của các pháp.

B. NỘI DUNG:

I. Định nghĩa:

Giáo lý Duyên khởi là định lý nói lên tính điều kiện giữa nhân và quả, giữa nhân và duyên của vạn pháp, hay là định lý pháp giới Trùng Trùng Duyên khởi. Định lý của lý Duyên khởi được đức Phật dạy là:

Nguyên bản Pàli:

Paticca - Samupàda:

Imasmịm sati, idạm hoti;

Imass' uppàdà, idạm uppajjti.

Imassmịm asati, idạm na hoti;

Imassa nirodha, idạm nirujjhati;

Dịch:

Cái này có, cái kia có,

Cái này không, cái kia không .

Cái này sinh, cái kia sinh,

Cái này diệt, cái kia diệt.[1]

Định lý Duyên khởi này được định nghĩa như vậy đối với vạn sự, vạn vật. Nhưng đối với hữu tình chúng

———

[1] (Kinh Phật tự thuyết, Tiểu Bộ I)

sanh thì có nhiều nơi Phật dạy giáo lý thập nhị nhân duyên, tức 12 duyên bao gồm cả nhân quả Duyên khởi.

II. Mười hai chi phần nhân duyên:

Có nhiều thuyết nói đến 12 chi phần nhân duyên, tuy khác nhau trên hình thức trình bày nhưng giống nhau về mặt ý nghĩa. Ở đây chúng ta sẽ trình bày về trình tự Duyên khởi của chúng sanh trong ba đời và luân hồi trong sáu cõi.

1. Vô minh: là phiền não của thời quá khứ, vô thỉ. Vô minh là không sáng suốt, không thể nhận chân được đâu là thật đâu là giả. Nói theo Phật giáo thì vô minh là không thấy rõ tứ đế, tức là không biết được chân lý về sự khổ, nguồn gốc của khổ, sự diệt khổ và con đường đi đến sự diệt khổ. Vô minh ví như màn mây che phủ mặt trời trí tuệ. Đức Phật dạy: “Vô minh là lớp ảo kiến mịt mù dày đặc trong ấy chúng sanh quay quần, quanh lộn”[1]. Vô minh làm duyên cho hành.

2. Hành: là nghiệp thiện ác gây ra dựa nương vào nghiệp của đời quá khứ. Hành là danh từ bao hàm những hoạt động về thân thể cũng như tâm lý của chúng sanh. Hành là

———

[1] (Sutta Nipàta, 730).

nguyên nhân tạo tác của thân khẩu ý. 51 tâm sở trong duy thức thì hết 49 tâm sở thuộc về hành.

3. Thức: một niệm nương vào nghiệp đời quá khứ mà chịu thụ thai vào đời hiện tại. Thức bao gồm nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức và ý thức.

4. Danh sắc: là lúc bào thai dần dần có hình tướng. Danh là thành phần tâm thức duyên với kiết sanh thức. Sắc là tứ đại và các pháp do tứ đại sanh.

5. Lục nhập: (sáu xứ) bao gồm sáu nội xứ (nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân và ý căn) và sáu ngoại xứ (sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp trần), giai đoạn này là đứa bé có đầy đủ các căn sắp xuất thai.

6. Xúc: là đứa bé khi khoảng hai, ba tuổi, chưa biết khổ vui thế nào mà chỉ muốn xúc chạm. Xúc gồm nhãn xúc, nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc và ý xúc.

7. Thọ: là giai đoạn đứa bé lớn lên, đã biết phân biệt khổ vui và cảm thụ nó. Thọ gồm 6 thọ là thọ do nhãn xúc sinh, thọ do nhĩ xúc sinh....

8. Ái: vì thọ nên thích cái này, ghét cái kia, thích thì am muốn, mong cầu thuộc về

mình và ghét thì mong cầu không thuộc về mình.

9. Thủ: vì ái mỗi ngày mỗi tăng nên chấp thủ sanh. Thủ có 4 thủ: dục thủ, kiến thủ, giới cấm thủ và ngã luận thủ.

10. Hữu: là tính quyết định tồn tại trong tương lai. Hữu bao gồm dục hữu, sắc hữu và vô sắc hữu.

11. Sanh: là địa vị nương vào cái nghiệp hiện tại mà thọ sanh vào xứ khác trong tương lai.

12. Lão tử: là giai đoạn cuối cùng của một kiếp người, đã sanh ra tức sẽ có ngày già và chết.

Trong mười hai chi phần nhân duyên này Vô minh và Hành là hai hoặc nghiệp thuộc đời quá khứ. Năm thứ thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ là thuộc về phần duyên của hoặc nghiệp quá khứ mà thụ cái quả hiện tại. Ái là hoặc hiện tại, thủ là nghiệp hiện tại. Nhân ái, thủ này mà có sự thọ sanh ở đời vị lai. Đó là một tầng nhân quả trong ba đời, căn cứ vào đó mà biết được sự luân hồi tái sanh.

Trong 12 chi phần này, mỗi cái vừa làm nhân vừa làm quả cho nhau tức là vừa làm điều kiện vừa bị chi phối bởi cái khác. Nếu ngược với duyên sanh tức duyên diệt thì ta sẽ thấy: Vô minh diệt thì Hành diệt, Hành

diệt thì Thức diệt...và cuối cùng là lão tử, sầu, bi, khổ, ưu, não diệt; như thế là toàn bộ khổ uẩn diệt. Bởi thế, tất cả đều là tương đối, không có gì là tuyệt đối và biệt lập, mà liên quan và phụ thuộc lẫn nhau. Do vậy mà Phật giáo không công nhận có một nguyên nhân đầu tiên. Duyên khởi là một vòng tròn không có điểm đầu và điểm cuối, nó không phải là một sợi xích mà là một vòng lửa đang cháy đỏ trong tam giới, lục đạo.

III. Ý Nghĩa

Trước khi đức Thế Tôn xuất thế, các học thuyết của đất nước Ấn Độ thời bấy giờ đều chấp các pháp có ngã, con người có ngã tồn tại (tiểu ngã) và bị chi phối bởi Thần linh (đại ngã). Các học thuyết đó đẩy con người vào những học thuyết tà kiến, chấp thủ đầy hoang mang và nghi ngờ. Họ tự xem những giáo lý truyền thống của họ như là một chân lý, nên họ không thể giải quyết vấn đề khổ đau cho con người. Trước tình hình đó, đức Phật đã ra đời, công khai xiển dương giáo lý Duyên khởi, khẳng định vạn vật là duyên sinh, vô ngã. Qua sự phân tích 12 chi phần nhân duyên, chúng ta rút ra một số nhận xét như sau:

1. Tất cả các pháp hữu vi đều do duyên sanh. Sự có mặt của một sự vật thật chất chỉ là sự có mặt của các nhân duyên sinh ra nó, sự hoại diệt của một pháp cũng chỉ là sự hoại diệt của các điều kiện sinh ra nó. Các pháp không có thật sanh hay thật diệt.

2. Duyên sinh là nền tảng để các pháp hình thành và tồn tại lưu chuyển, khi các pháp hội đủ duyên thì sanh khởi mà không phải tự sanh hay tự diệt. Các pháp vốn không có thật thể, chỉ dựa vào tính chất đặc trưng của riêng mỗi pháp mà gọi tên nên chính cái tên ấy cũng duyên sanh, không có thật (giả danh).

3. Đức Phật vì nhận thấy con người hiện tại sống trong tham ái, chấp thủ, luân hồi tái sanh nên Ngài đã trình bày Duyên khởi dưới hình thức 12 chi phần theo một vòng tròn không đầu không cuối. Điều đó có nghĩa khi một trong 12 chi phần ấy còn tồn tại thì vòng quay sanh tử sẽ còn quay đến vô tận. Nếu một trong 12 chi phần nhân duyên không có mặt thì toàn bộ vòng quay Duyên khởi sẽ chấm dứt. Vòng quay Duyên khởi chấm dứt thì đồng nghĩa với sự chấm dứt sanh tử.

4. Giáo lý Duyên khởi không phải đưa đến một chủ nghĩa Hư vô luận mà đưa đến một sự thật vô ngã tính của sự vật. Chúng ta không khỏi băn khoăn khi thấy tất cả đều giả danh không thật, nhưng đó lại là điều kiện để thay đổi sự vật, ngay cả chính bản thân chúng ta cũng thế. Nếu sự vật và con người không phải do duyên sinh mà có một thật ngã thì tất cả từ khi sanh ra như thế nào thì sẽ tồn tại đúng nguyên vẹn như thế ấy, không bao giờ thay đổi. Con người duyên sanh mới có người ngu, người thông, hư

không duyên sanh mới có ngày, có đêm, các hiện tượng trong xã hội do duyên sanh nên có thể chấn hưng, cải tạo...

IV. Áp dụng giáo lý Duyên khởi vào đời sống hiện tại

Thập nhị nhân duyên là một bài giảng về tiến trình của hiện tượng sanh tử chớ không phải là một lý thuyết triết học về sự tiến hóa của vũ trụ. Giáo lý này chỉ đề cập đến vấn đề nguồn gốc của sanh tử luân hồi, nguồn gốc của sự khổ đau và chỉ nhắm mục đích giúp chúng sanh thoát ra khỏi vòng phiền não của đời sống chứ không phải là một lý thuyết giải thích những vấn đề bí ẩn liên quan đến nguồn gốc cùng tột của vũ trụ. Chúng ta học giáo lý Duyên khởi không phải để tìm cầu một sự giải thích về nguyên nhân đầu tiên của vũ trụ hay để bàn cải về một luận thuyết cố hữu nào đó. Học giáo lý Duyên khởi, chúng ta cần nhận thức đó là một phương pháp đối trị tham, sân, si, chấp ngã...Khi chúng ta phát khởi tham dục hay sân hận... Thì nghĩ ngay đến duyên sanh, vô ngã trong tấm thân giả tạo và mọi thứ giả danh ở chung quanh ta thì mức độ của chúng sẽ giảm đi phần nào. Sống giữa thế gian thì sự quan hệ là điều không thể thiếu. Trong vấn đề quan hệ của sự sống thì chúng ta không thể tránh khỏi vô minh cố hữu của chính mình sẽ làm nảy sinh những thói hư, tật xấu như tham lam, sân hận, si mê... Giữa lúc đó,

giáo lý Duyên khởi sẽ giúp chúng ta tỉnh ngộ và dùng trí quán sát Duyên khởi mà giải quyết vấn đề. Với tinh thần Duyên khởi, con người có thể áp dụng vào bất cứ lãnh vực nào để sống chung hòa hợp và tiến bộ. Thế giới sẽ không còn chiến tranh nếu tất cả đều hiểu và áp dụng giáo lý Duyên khởi vào đời sống của chính mình.

C. KẾT LUẬN

Giáo lý Duyên khởi là giáo lý căn bản của Phật giáo, một số kinh gọi giáo lý Duyên khởi là giáo lý quy nạp Tứ đế mà Tứ đế là giáo lý nền tảng của ba tạng Kinh điển. Cho nên giáo lý Duyên khởi là giáo lý thuộc giáo lý nền tảng của Phật giáo. Tính Duyên khởi là tính phổ quát và tuyệt đối, khẳng định vô ngã tính của toàn bộ các pháp. Trong kinh Lăng Nghiêm, Ngài A Nan đã một lần bàng hoàng, sửng sốt khi nghe Phật dạy Chân tâm là vô ngã. Giáo lý của Phật cũng duyên sinh nên được gọi là Bất định pháp (pháp bất cô khởi).

Người Phật tử phải nhận chân được các pháp là duyên sinh, vô ngã để đối trị tham, sân, si và sống đúng tinh thần từ bi, vị tha của Phật giáo, gạt bỏ mọi luận thuyết về thần quyền, khẳng định tính nhân bản, tự chủ, không phụ thuộc Thần linh, Thượng đế của con người./.

14. Tam Pháp Ấn

TAM PHÁP ẤN

A. MỞ ĐỀ

Kinh điển Phật giáo có đến ba tạng, giáo nghĩa thậm thâm, tôn chỉ diệu huyền. Nếu không có một tiêu chuẩn nào để khẳng định chính xác về Kinh điển Phật giáo thì chúng ta sẽ dễ bị nhầm lẫn giữa Kinh Phật và Kinh điển ngoại giáo. Bởi vì, vào thời đức Phật, các thuật ngữ như Kinh, Luận... Đều đã được dùng trong giáo nghĩa ngoại giáo. Ở Ấn Độ, chữ Kinh được dùng sớm nhất và phổ biến trong giáo nghĩa Vệ Đà. Không những ở Ấn Độ mà ở Trung Hoa, thuật ngữ “Kinh” cũng đã được dùng rất sớm (Thi, thư, lễ, nhạc), (Kinh, sử, tử tập). Vì lý do đó, chúng ta sẽ dễ bị nhầm lẫn giữa Kinh điển Phật giáo và Kinh điển ngoại đạo. Để có một tiêu chuẩn ấn chứng cho Kinh điển Phật giáo, đức Phật đã dạy về “Ba Pháp ấn”. “Ba Pháp ấn” đó là: Chư hành vô thường, Chư pháp vô ngã và Niết-bàn tịch tịnh. Nếu Kinh nào có đủ ba pháp ấn này thì đó là Kinh điển do Phật nói, không có ba pháp ấn này thì không phải do Phật nói. Ba thứ này là dùng để ấn chứng xem các pháp giảng nói có chính xác hay không, nên gọi là Tam pháp ấn.

B. CHÁNH ĐỀ

I. Tam pháp ấn là gì?

Tam pháp ấn là ba pháp dùng để ấn chứng cho Kinh điển Phật giáo. Kinh điển Phật giáo không có nghĩa là duy nhất chỉ cho Kinh điển do Phật nói, mà còn chỉ cho các Kinh điển khác do các vị Tổ sư trước tác dựa theo một số Kinh điển căn bản. Cho nên, dù do Phật thuyết do hay chư Tổ sáng tác mà đầy đủ ba pháp ấn thì đều xếp vào Kinh điển Phật giáo. Vậy ba pháp ấn là gì?

1. Chư hành vô thường ấn:

Chư hành vô thường ấn còn gọi là Nhất thiết hành vô thường ấn, Nhất thiết pháp vô thường ấn, gọi tắt là Vô thường ấn. Hành có nghĩa là đổi dời, chuyển biến. Ý nói hết thảy các pháp hữu vi niệm niệm sanh diệt nên đều vô thường. Tất cả các pháp trong thế gian đều sanh diệt chuyển biến, mọi thứ đều vận động và sanh diệt liên tục. Con người hay sự vật từ khi được sinh ra đã chịu sự chi phối của quy luật vô thường cho đến hết kiếp, rồi tái sanh....cứ như thế cho đến khi nào thể nhập chân như thì sự vô thường mới kết thúc.

Kinh Phật là một phương thuốc cứu khổ hữu hiệu, Đức Phật là vị Lương y vô tiền khoáng hậu, vì thế Ngài không thể không luôn luôn cảnh tỉnh chúng sanh về sự vô thường. Trong hầu hết Kinh điển, đức Phật đều có

nhắc đến sự vô thường. Có Kinh đức Phật chú trọng dạy vô thường, có Kinh đức Phật dạy về vô ngã, có Kinh đức Phật dạy về cảnh giới khổ diệt, Niết-bàn an tịnh. Lục Tổ Huệ Năng trong Kinh Pháp Bảo Đàn đã dạy về sự vô thường rằng: "Sanh tử sự đại, vô thường tấn tốc" (sanh tử là việc lớn, vô thường đến rất nhanh). Luận Đại Trí Độ dạy: "Nhất thiết hữu vi pháp vô thường giả, tân tân sanh diệt cố, thuộc nhân duyên cố." (tất cả các pháp hữu vi đều vô thường, luôn luôn sanh diệt, vì chúng do duyên sinh). Kinh Vô Thường dạy: "Vị tằng hữu nhất sự bất bị vô thường thôn." (xưa nay chưa từng có một pháp nào không bị sự vô thường chi phối). Kinh Niết-bàn dạy: "Thị thân vô thường, niệm niệm bất trú...". (thân người vô thường, mỗi niệm không ở yên một chỗ...). Tóm lại, sự vô thường được đức Phật dạy trong rất nhiều Kinh.

2. Chư pháp vô ngã ấn:

Chư pháp vô ngã ấn còn gọi là Nhất thiết pháp vô ngã ấn. Chữ Hành ở trên chỉ giới hạn pháp hữu vi, còn danh từ Pháp ở đây chỉ cho cả hữu vi lẫn vô vi. Ý nói tất cả các pháp hữu vi, vô vi của thế gian đều không có thực thể của ngã, chúng đều vô ngã. Các pháp vô thường, chuyển dịch tương tục, trong mỗi sát na mọi sự vật đều thay đổi không ngừng, ví như dòng nước chảy mạnh, như sấm chớp, như bọt nước...vì vậy chúng không có một thực ngã hay nói đúng hơn là không có

một cái gì đó tồn tại vĩnh viễn. Đức Phật sau 49 ngày đêm thiền định đã thấy được thực tại duyên sanh vô ngã của các pháp. Tuy nhiên giáo lý duyên sanh vô ngã thậm thâm khôn lường mà chúng sanh thì căn cơ thấp kém, khó bề hiểu nỗi. Vì thế, Ngài đã khai mở Tam thừa để phương tiện hoá độ, bằng mọi cách để chúng sanh thấy được sự vô thường, vô ngã của các pháp. Cho nên trong giáo lý của đức Phật, giáo lý vô ngã, vô thường bàng bạc khắp trong tam tạng, đặc biệt là những bộ Kinh như Lăng nghiêm, Lăng Già, Bát Nhã...Vì lý do đó, vô ngã được xem là một ấn chứng để khẳng định đâu là Kinh Phật, đâu là Kinh ngoại đạo.

3. Niết-bàn tịch tịnh ấn

Niết-bàn tịch tịnh ấn còn gọi là Niết-bàn tịch diệt ấn, Tịch diệt Niết-bàn ấn, gọi tắc là Niết-bàn ấn. Ý nói pháp Niết-bàn diệt mọi sự khổ đau về sanh tử, luân hồi. Đó là sự tịch tĩnh vô vi. Tất cả chúng sanh không rõ biết khổ sanh tử cho nên khởi hoặc, tạo nghiệp, trôi lăn trong ba cõi vì thế đức Phật nói pháp Niết-bàn tịch diệt. Pháp Niết-bàn tịch diệt tức là sự diệt khổ mà đức Phật đã trình bày trong Tứ đế. Khổ diệt tức Niết-bàn. Tuy chúng sanh có đến tám vạn bốn ngàn trần lao phiền não, nhưng con đường để đạt đến Niết-bàn tịch tịnh không gì khác hơn là tu tập Tứ đế để thấy được các pháp là vô thường, vô ngã. Ở phần trên, "Các hành vô thường" là chỉ nói hữu vi, "Các pháp vô ngã" nói cả hữu vi lẫn vô vi, "Niết-bàn tịch tịnh" chỉ nói pháp vô vi. Có nơi nói Tam pháp ấn là Khổ,

Không, Vô ngã, nhưng trong mọi Kinh điển, phần lớn Tam pháp ấn được trình bày là Vô thường, Vô ngã và Niết-bàn. Nếu Tam pháp ấn này thêm "Tất cả các hành là khổ" thì thành Tứ pháp ấn hay gọi là "Tứ pháp bổn mạt" hoặc gọi là "Tứ ưu đàn na". Nếu thêm "Tất cả pháp vốn không" thì thành Ngũ pháp ấn.

II. Phân tích

1. Vô thường

Đứng trước dòng nước chảy, nhà triết học cổ đại Hy Lạp[1] đã vội vã thốt lên rằng: "Không ai có thể tắm hai lần trên cùng một dòng sông". Cuộc sống của con người và vạn vật cũng như thế, tất cả đều trôi chảy không ngừng, mỗi niệm sanh diệt như dòng nước luôn luôn thay đổi giữa dòng sông. Đó là một sự thật không ai có thể chối cải, không một đấng Thần linh nào có thể đổi thay. Một nụ hoa mới nở là một nụ hoa sắp tàn, con người từ khi mới sanh ra là đã tiến dần đến cái chết. Đó là lý do vì sao đức Thế Tôn dạy giáo lý vô thường cho con người. Trong khoảng thời gian làm người ngắn ngủi này, chúng ta làm sao tự tạo cho mình một lối sống hợp với Chánh đạo. Quỷ vô thường có bao giờ hẹn với một ai!

Thế gian tất cả pháp danh diệt, biến đổi (thiên lưu), sát na không dừng nghỉ (vô trú) nên gọi là vô thường. Theo Phật giáo, vô thường có hai loại:

———

[1] Heraclite (khoảng 544 - 483 trước CN)

+ Sát na vô thường: tức là mỗi sát na có sanh, trú, dị, diệt, biến hoá.

+ Tương tục vô thường: tức là trong một kỳ có bốn tướng Sanh, Trú, Dị, Diệt nối tiếp nhau. Tướng Sanh tức là chỉ cho sự vật lúc mới sanh ra, lúc lớn lên thì gọi là Trú, lúc trưởng thành thì gọi la Thành, lúc huỷ diệt thì gọi là Diệt. Bốn tướng này còn có thể gọi là Thành, Trụ, Hoại, Không. Ví như cơn gió, lúc mới thành từ những vùng nhiệt độ không đồng nhau thì gọi là Sanh (Thành), lúc thành cơn gió thực sự thì gọi là Trú, lúc biến đổi mạnh lên, hoặc yếu đi thì gọi là Dị (Hoại), lúc tan biến thì gọi là Diệt (Không). Tất cả các sự vật đều trải qua bốn giai đoạn vô thường này. Đứng trên phương diện tuyệt đối của thời gian và không gian thì bốn quá trình này xảy ra trong từng sát na (đơn vị thời gian ngắn nhất), nhưng đứng trên phương diện tương đối về thời gian và không gian thì bốn quá trình này thường được chỉ cho một kiếp sống của con người cũng như vạn vật.

2. Vô ngã

Vô ngã được xem như là hệ quả của quá trình phân tích về vô thường. Vì vô thường nên vạn pháp không cố định, tức không có một cái gì gọi là ngã hay ngã thể. Cái thể thường nhất, cái dụng có chủ thể gọi là ngã. Ở thân chấp ngã gọi là nhân ngã, ở pháp chấp ngã thì gọi là pháp ngã, ở tự mình chấp ngã gọi là tự ngã, ở người khác chấp ngã gọi là tha ngã. Tuy nhiên, thân người do ngũ uẩn hoà hợp nên không có ngã thể thường nhất. Các pháp do

duyên sanh nên cũng không có ngã thể thường nhất. Đã không nhân ngã, không pháp ngã tức không có tự ngã và tha ngã. Như vậy, rốt ráo không có ngã, đó là chân lý rốt ráo. Kinh Kim Cang dạy: "Thông đạt vô ngã pháp giả, Như Lai thuyết danh chân thị Bồ Tát".(Ai thấu triệt về pháp vô ngã, Như Lai nói đó đích thị là Bồ Tát).

Tâm lý con người vốn dày nặng tham sân si, bị nô lệ bởi dục vọng, làm tù nhân cho sự khát ái, cả cuộc đời mưu cầu hư danh, huyễn tướng mà sự thật thì không có gì tồn tại mãi mãi để làm thoả mãn khát vọng, vì thế mà đau khổ, càng đau khổ thì càng mưu cầu, cho nên nghiệp ác chồng chất. Vòng sanh tử, luân hồi cứ làm chiếc cầu nối từ kiếp này sang kiếp khác. Đức Phật đã từ bi dạy giáo lý vô ngã để cho chúng sanh thấy được thật tại vô ngã của các pháp mà tu hành, hầu vượt qua khỏi cửa ải sanh tử, luân hồi.

3. Niết-bàn

Niết-bàn còn gọi là Nê hoàn, Niết-bàn-na, Tàu dịch là Diệt, Tịch diệt, Diệt độ...các từ này đồng nghĩa với từ Ly hệ, Giải thoát. Nguyên nghĩa Niết-bàn chỉ cho sự thổi tắt, về sau chữ này được dùng để ám chỉ cho sự dập tắt phiền não, đạt đến cảnh giới giác ngộ. Giác ngộ là mục đích thực tiễn nhất của Phật giáo, vì thế Niết-bàn được xếp vào trong ba ấn. Ngoại đạo cũng có Niết-bàn nhưng khác với Phật giáo. Kinh Hoa Nghiêm thì dịch chữ Niết-bàn là Viên tịch. Nghĩa hàm khắp pháp giới, đức hàm khắp trần gian thì gọi là Viên. Nắm rõ hết chân tánh, dứt

bỏ hết tướng luỵ gọi là Tịch. Niết-bàn thường được chia làm hai loại:

+ Niết-bàn hữu dư

+ Niết-bàn vô dư.

Các bộ phái phân chia hai chữ này rất phức tạp. Ở đây, chúng ta hiểu một cách dễ dàng rằng, Niết-bàn vô dư là trạng thái tịch diệt như khi đức Phật diệt độ, còn Niết-bàn hữu dư là trạng thái Niết-bàn như lúc Thế Tôn còn trú thế, còn một chút dư báo về thân thể ngũ uẩn của Ngài.

Theo Duy Thức tông thì Niết-bàn được chia làm bốn loại:

1- Bản lai tự tánh Niết-bàn,

2- Hữu dư y Niết-bàn,

3-Vô dư y Niết-bàn,

4- Vô trụ xứ Niết-bàn. Bản lai tự tính Niết-bàn là chỉ cho Phật tánh, Vô trụ xứ Niết-bàn là chỉ cho các bậc Đại Bồ Tát vì do hạnh nguyện độ sanh mà hoá thân vào những cõi giới, nương trí tuệ mà xa lìa cõi mê sanh tử, sống giữa khổ hải mà không lấm bụi trần. Đây là nét đặc sắc của Đại thừa Phật giáo. Đức Phật vì thấy chúng sanh cứ mãi miết chạy theo dục vọng, không lúc nào thấy được cảnh giới an lạc, giải thoát do đó mà Ngài dạy về cảnh giới Niết-bàn, một cảnh giới hoàn toàn thanh tịnh, rốt ráo thanh tịnh.

Với ý nghĩa trên, giáo lý Phật giáo là hoàn toàn nhân bản, vì để cho chúng sanh thoát ly sanh tử, luân hồi mà đức Phật dạy Vô thường, Vô ngã, Niết-bàn và cũng vì để chúng sanh khỏi bị nhầm lẫn giữa Kinh Phật và Kinh ngoại đạo mà Ngài dạy Tam pháp ấn.

C. KẾT LUẬN

Giáo lý đức Phật thuyết trong 45 năm không ngoài vấn đề diệt khổ. Vì thế, chia 5 thời giáo, 3 thừa thuyết cũng chỉ là những phương tiện để giáo hoá chúng sanh. Dù chia 5 thời, 3 thừa thì cũng không ngoài các vấn đề Duyên sanh, Vô ngã, Vô thường, Niết-bàn...vì thế Ngài đã lấy 3 pháp Vô thường, Vô ngã và Niết-bàn để làm tiêu chuẩn ấn chứng cho Kinh điển Phật giáo. Là người Phật tử, chúng ta không thể ngộ nhận Kinh Phật với giáo lý ngoại đạo. Để làm được như thế không thể khác hơn là chúng ta phải học tập và nghiên cứu Kinh điển một cách sâu sắc./.

15. Khái Niệm Tổng Quát Về Tứ Diệu Đế

KHÁI NIỆM TỔNG QUÁT VỀ TỨ DIỆU ĐẾ

A. MỞ ĐỀ

Sau khi thành đạo dưới cội Bồ đề, đức Thế Tôn còn do dự chưa đi thuyết pháp vì thấy chân lý Ngài chứng ngộ quá cao siêu mà chúng sanh thì căn cơ thấp kém, làm sao chúng sanh thâm nhập được giáo pháp vi diệu ấy! Biết được ý định này, Phạm thiên đã hết lòng thỉnh Phật trú thế và chuyển bánh xe pháp. Đức Thế Tôn đang còn do dự thì Ngài bỗng thấy những cánh hoa sen nhấp nhô trên dòng sông Ni-liên-thuyền, đoá đã nhô lên khỏi mặt nước, đóa thì đang còn lấp lửng trên mặt nước, đoá thì đang còn nằm trong lòng nước... Ngài chợt nghĩ rằng, căn cơ chúng sanh cũng như thế, có hạng độn căn, hạng lợi căn không đồng đều. Song, dù đã nhô lên khỏi mặt nước, đang còn lấp lửng trên mặt nước hay còn nằm trong lòng nước thì bản chất của chúng vẫn là hoa sen. Nhân loại cũng thế, có kẻ trí người ngu, căn tánh bất đồng nhưng tất cả đều có Phật tánh, có thể tiếp thu giáo lý tối thượng. Nghĩ đến đó, đức Thế Tôn quyết định trú thế để chuyển bánh xe pháp. Đầu tiên, Ngài nghĩ đến hai vị Thầy của Ngài là ông Uất-đầu-lam-phất và ông A-ta-la-ca-lan nhưng được biết hai vị này đã từ trần, Ngài liền nghĩ đến năm

người bạn đồng tu ở Khổ hạnh lâm là Kiều Trần Như, ác Bệ, Thập Lực Ca Diếp, Ma Ha Nam và Bạc Đề, Ngài đi đến xứ Ba-la-nại (Bàrànasì), chỗ chư tiên đọa xứ, ở vườn Nai để khởi đầu thuyết pháp độ họ. Bài pháp đầu tiên Ngài thuyết là pháp Tứ Diệu đế, đây là bài pháp làm nền tảng cho 45 năm thuyết pháp của Phật. Nội dung bài pháp này chỉ rõ con đường Trung đạo; là tránh xa sự đắm say dục lạc và khổ hạnh ép xác. Tại đây, Ngài khai thị, tuyên thuyết, kiến lập, phân biệt rõ ràng giáo lý Tứ đế mà Ngài gọi là "Vô thượng pháp luân".

B. CHÁNH ĐỀ

I. Tứ diệu đế là gì ?

Tứ Diệu đế là bốn sự thật vi diệu. Đế có nghĩa là chắc chắn, chơn thật, rõ ràng, bất di bất dịch, không hạn cuộc bởi không gian và thời gian. Diệu là cao quý, vi diệu, nhiệm mầu và vô cùng lợi ích. Đây là bốn chân lý vi diệu, bất di bất dịch, chắc chắn, quý báu, mầu nhiệm, vô cùng lợi ích, người tu hành có thể từ địa vị tối tăm tiến lên quả vị giác ngộ tối thượng nên gọi là tứ Diệu đế.

III. Tứ diệu đế bào gồm những gì?

Tứ Diệu đế bao gồm: Khổ đế, Tập đế, Diệt đế và Đạo đế.

1. Khổ đế (Dukkha): Gọi đủ là Khổ Thánh đế, là chân lý chỉ rõ sự thật về khổ. Tốt hơn hết chúng ta nên để chữ "Khổ đế" như vậy, vì chữ Dukkha (khổ) không chỉ đơn thuần trong nghĩa khổ thông thường mà còn có nghĩa là Vô thường, trống rỗng hay giả tạm... Diệu đế khổ là quan điểm của Đức Phật muốn nói về sự thật của nhân sinh và vũ trụ, nó có ý nghĩa rộng lớn hơn nhiều với nghĩa khổ thường tình. Nếu chỉ đơn thuần là khổ thì Đức Phật đã vô tình đem đến cho chúng sanh một nhận thức bi quan ban đầu về cuộc sống. Đức Phật không phủ nhận có hạnh phúc trong sự sống khi Ngài bảo cuộc đời là đau khổ. Trái lại, Ngài công nhận có những hình thái hạnh phúc khác nhau về tinh thần và vật chất cho người thế tục cũng như người xuất thế. Như trong Tăng Chi Bộ kinh, Đức Phật đã phân tích rõ về hạnh phúc của hàng xuất gia và hạnh phúc gia đình, hạnh phúc của sự hưởng thụ khoái lạc và hạnh phúc của người xuất thế... Ở đây chúng ta tạm thời hiểu chữ Dukkha là khổ nhưng cần phải hiểu những ý nghĩa bao hàm của nó. "Sanh là khổ, già là khổ, bệnh là khổ, chết là khổ, oán thù gặp nhau là khổ, thương yêu mà xa lìa là khổ, cầu không được là khổ, chấp năm uẩn là khổ"[1].

2. Tập đế (Samudaya, Samede Dukkha): Gọi đủ là Khổ tập Thánh đế, là chân lý chỉ rõ sự thật về nguyên nhân của khổ. Nếu Khổ đế được ví như các loại

———

[1] (Tương Ưng V, phẩm Chuyển pháp luân).

bệnh thì Tập đế được ví như những nguyên nhân gây bệnh. "Chính là ái này đưa đến tái sanh, câu hữu với hỷ và tham, tìm cầu hỷ lạc chỗ này, chỗ kia; tức là dục ái, hữu ái, vô hữu ái"[1]. Chính sự khao khát, ham muốn dục vọng xuất hiện dưới nhiều hình thức đã làm phát sinh mọi thứ khổ đau và sanh tử. Đó là nguyên nhân của khổ, tuy nhiên chúng ta không nên xem đó là nguyên nhân đầu tiên, vì Phật giáo không công nhận có nguyên nhân đầu tiên.

3. Diệt đế (Nirodha dukkha): Gọi đủ là Khổ tập diệt Thánh đế, là chân lý chỉ rõ sự thật về cảnh giới khổ diệt. Cảnh giới khổ diệt là cảnh giới an lạc, hạnh phúc, chấm dứt khổ đau, hay gọi là cảnh giới Niết-bàn (Palì: Nibbàna, Sankrit: Nirvàna). Niết-bàn là cảnh giới tối hậu, là mục đích mà Phật giáo nhắm tới. Cảnh giới ấy không thể miêu tả bằng ngôn ngữ, vì ngôn ngữ con người quá nghèo nàn, nông cạn, không thể diễn tả hết thực tại tối hậu của cảnh giới Niết-bàn. "Chính sự đoạn diệt, ly tham, không còn dư tàn của khát ái ấy, sự quăng bỏ, từ bỏ, giải thoát, không có chấp trước"[2].

4. Đạo đế (Nirodha Gamadukkha): Gọi đủ là Khổ tập diệt đạo Thánh đế, là chân lý chỉ rõ con đường diệt khổ để đi đến giải thoát Niết-bàn (Diệt đế). Con đường đó là con đường Trung đạo, tránh xa hai thái cực hưởng

———

[1] (Tương Ưng V, tr 425).

[2] (Sđd, tr 425).

lạc và khổ hạnh. Cả hai thái cực trên đều cực đoan, không lợi ích nên Đức Phật đã bác bỏ. Bằng tuệ giác, Đức Phật đã hướng dẫn chúng sanh tu hành Trung đạo, chỉ có Trung đạo mới đưa chúng sanh đến giác ngộ, giải thoát. "Chính là Bát Thánh đạo; tức là Chánh tri kiến, Chánh tư duy, Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng, Chánh tinh tấn, Chánh niệm và Chánh định" hay nói cách khác là tu tập theo 37 phẩm trợ đạo.

Thế Tôn trình bày bốn đế theo trình tự như thế là rất phù hợp. Ngày nay, các nhà nghiên cứu Âu tây đều phải công nhận sự sắp xếp tài tình của Phật qua tứ Diệu đế. Chúng sanh phần nhiều bị vô minh, không thấy được nguyên nhân của việc mình làm, đến khi lãnh chịu hậu quả thì mới tin việc mình làm là tốt hay không tốt, đúng hay không đúng. Biết được khuyết điểm này, Đức Phật đã giới thiệu tứ Diệu đế qua hai cặp nhân quả và mỗi phần Ngài đều trình bày quả trước nhân sau. Cặp nhân quả thế gian (Lưu chuyển) là Khổ và Tập, cặp nhân quả xuất thế gian (Hoàn diệt) là Diệt và Đạo. Đức Phật chỉ cho chúng sanh sự đau khổ trước vì hàng ngày chúng sanh tiếp xúc với sự khổ, sau đó Ngài trình bày nguyên nhân sự khổ đó là gì. Tiếp theo, Ngài trình bày cảnh giới khổ diệt để chúng sanh thấy được sự an lạc, hạnh phúc của cảnh giới khổ diệt, sau đó Ngài dạy cách để đạt đến cảnh giới khổ diệt đó tức là Đạo đế. Với quy trình như thế, con người sẽ dễ dàng hiểu rõ và nhận thức ngay trong cuộc sống hiện tại. Đức Phật đã trình bày quy trình

này qua ba chuyển và mười hai hành tướng gọi là Tam chuyển thập nhị hành pháp luân (Một đế gồm ba lần chuyển, bốn đế gồm 12 lần chuyển). Ba chuyển là Thị chuyển, Khuyến chuyển và Chứng chuyển. Thị chuyển là chỉ cho chúng sanh về khổ, tập...Khuyến chuyển là Khuyên chúng sanh nhận rõ khổ, đoạn tận nguyên nhân của khổ (Tập), tu hành Thánh đạo (Đạo)...Chứng chuyển là Đức Phật đã chứng ngộ và dứt trừ hết mọi khổ đau...Theo cách trình bày này của đức Phật chúng ta thấy không thể có cách trình bày nào hữu hiệu và dễ hiểu hơn nữa. Vì thế bố cục này được đánh giá là rất trí tuệ và khoa học.

III. Vị trí tứ diệu đế trong giáo lý PG:

Như trên đã trình bày, tứ Diệu đế là nền tảng của giáo lý đạo Phật, không phải riêng giáo lý Nguyên thủy mà giáo lý Đại thừa cũng vậy. Giáo lý Đức Phật thuyết trong 45 năm, được chia là năm thời nhưng tựu trung không ngoài tứ Diệu đế, chỉ sai khác ở thời gian trình bày, địa điểm trình bày và hình thức trình bày mà thôi. Ngài Xá-lợi-phất, đệ tử thượng túc có trí tuệ đệ nhất của Phật đã ca ngợi giáo lý tứ Diệu đế như sau: "Chư Hiền giả, ví như tất cả dấu chân mọi loài động vật đều nhiếp trong dấu chân voi, vì dấu chân voi là lớn nhất trong tất cả các dấu chân về mặt to lớn. Cũng vậy, chư Hiền giả, tất cả các thiện pháp đều tập trung trong tứ

Thánh đế"[1]. Như vậy, tứ Diệu đế là giáo lý nền tảng trọng yếu của Phật giáo, của con đường đi đến giải thoát. Cho đến nay, giáo lý này vẫn là giáo lý nền tảng của các bộ phái Phật giáo, không một nhà nghiên cứu nào có thể phủ nhận điều này.

C. KẾT LUẬN

Là Phật tử thì không thể không học hỏi, nghiên cứu và tu tập giáo lý Phật giáo, mà căn bản của giáo lý Phật giáo lại không gì ngoài tứ Diệu đế. Vì vậy, Phật tử phải nghiên cứu kỷ lưỡng tứ Diệu đế vì nghiên cứu tứ Diệu đế là nghiên cứu gốc tích của giáo lý đạo Phật. Trong cuộc sống tu tập cũng như hành đạo của chúng ta, giáo lý Tứ đế không thể thiếu. Chúng ta phải lấy giáo lý tứ Diệu đế làm hành trang trên bước đường tu tập, hành đạo, đặc biệt trong công hạnh Hoằng dương Chánh pháp. Giáo lý tứ Diệu đế được áp dụng hữu hiệu là phương cách duy nhất để chúng ta và mọi người thâm nhập Chánh đạo./.

———

[1] (Trung Bộ I, Kinh Tượng Tích Dụ, tr 184).

16. Khổ Đế

KHỔ ĐẾ

A. MỞ ĐỀ

Chân lý đầu tiên trong tứ đế là chân lý về sự khổ. Đức Phật đã giới thiệu Khổ đế đầu tiên là vì chúng sanh đang quằn quại đau khổ, dễ cảm nhận và hiểu biết sự thật về khổ. Ngài dạy: "Cuộc đời và cả cuộc sanh tử chỉ là đau khổ, trải qua bao kiếp sống đau thương, nước mắt chúng sanh nhiều hơn nước trong bốn biển". Đó là lời tuyên bố sau khi Ngài đã chứng nghiệm và quan sát kỷ cuộc đời. Người đời sống phần lớn chỉ tham hưởng thụ khoái lạc, họ cho rằng cuộc đời là một hội tiệc không bao giờ dứt, trong khi đó, họ không biết được cái khoái cảm lạc thú ấy chỉ là một ảo tưởng mong manh, lường gạt, giả dối, một mai sự vô thường ập đến thì thân này sẽ bị trầm luân trong tam đồ lục đạo. Người trí không xem cuộc đời là cõi lạc thú mà luôn luôn cảnh tỉnh đối với những cám dỗ thế gian, họ xem cuộc đời như những sân khấu mà con người đang diễn những trò đáng thương và nguy hiểm, nếu không cảnh giác thì trước sau gì cũng sẽ bị đọa lạc thế thì làm sao con người có thể yên tâm mà hưởng thụ cái khoái lạc nguy hiểm ấy!

Đức Phật đã vì lòng từ bi và vị tha vô hạn đã tường tận chỉ rõ cho chúng sanh sự thật của khổ. Sự thật đó là Khổ đế mà chúng ta sẽ tìm hiểu sau đây.

B. CHÁNH ĐỀ

I. Định nghĩa:

Tiếng Phạn là Dukkha, Tàu dịch là khổ, chữ Dukkha là do hai chữ "DU" nghĩa là khó, và chữ "KKHA" nghĩa là sự kham nhẫn chịu đựng mà tạo thành. Tàu dịch là khổ, nghĩa là đắng, nghĩa rộng là cái gì làm cho mình đau đớn, khó chịu là khổ. Ốm đau đói khát, buồn rầu, sợ hãi...cũng có nghĩa là khổ.

"Đế" là sự thật vững chắc, đúng đắn, cao cả, không lìa sự thật, không thể thay đổi...Sự khổ của thế gian là có thật, không ai phủ định, chỉ vì vô minh che lấp trí tuệ nên chúng sanh không thấy được cái khổ trước mắt.

II. Bàn luận về khổ của thế gian:

Hiện tượng giới là một dòng chảy, biến dịch, linh động không bao giờ dừng nghỉ. Chúng ta đang sống trong hiện tượng giới đương nhiên phải bị sự chi phối của quy luật vô thường ấy. Chỉ cần có một ý niệm chấp thủ thì sự khổ liền có mặt, mà chúng sanh thì đang quay cuồng trong sự khoái lạc, muốn ôm cả thế gian vào lòng, thế thì làm sao không chuốc lấy khổ đau. Cho nên nói: "đời là bể khổ" không có gì sai vậy.

Luận điểm về khổ là một luận điểm khoa học, không thể xem sự khổ trong giáo lý Phật giáo là một

quan niệm tiêu cực, bi quan hay yếm thế được bởi lẻ đó là một nhận thức chứ không phải là một hành động sống thực tiễn. Chúng ta thử tìm hiểu và phân tích thì sẽ thấy lời của đức Phật hoàn toàn đúng.

Sự khổ của thế gian theo như đức Phật dạy nói theo nghĩa hẹp thì có ba hoặc tám trên hai lãnh vực tinh thần và thể xác, nhưng nói rộng ra thì có vô lượng khổ. Ở đây chỉ bàn theo nghĩa hẹp thông thường.

• • Ba khổ là: Khổ khổ, hoại khổ và hành khổ.

1. Khổ khổ: Khổ khổ là sự khổ chồng chất, nối tiếp nhau không bao giờ dứt. Khổ vì tấm thân này là nhơ bẩn, chỉ vài ngày không tắm rửa là hôi thối không thể nào chịu nỗi, thế mà nó muốn đau thì đau, muốn lành thì lành, lúc nào cũng có thể trở nên tàn phế, hư hoại, mong manh tựa hồ như giọt sương buổi sớm. Trong cái khổ đó lại còn chồng chất thêm những thứ khổ khác như thiên tai, lũ lụt, đói khát, hỏa hoạn, thuế má, áp bức...

2. Hoại khổ: Là vì sự vô thường sanh diệt, hư hoại như trong Kinh Kim Cang dạy: "Phàm cái gì có hình tướng đều là giả dối vì có sanh thì có diệt, có thành thì có hoại". Thế cho nên, khi mỗi cá nhân nắm giữ cái gì mà cái đó không tồn tại mãi mãi với họ thì làm cho họ sanh đau khổ. Sự vô thường như một làn gió mạnh thổi qua làm mọi

vật đều rung chuyển đổ nát. Mạng sống con người như một thân cây bé nhỏ trong gió táp mưa sa của cuộc đời, làm sao giữ cho mình một cái gì đó vĩnh viễn được! Hoại khổ chính là sự thay đổi đột ngột của các pháp làm con người đau khổ.

3. Hành khổ: Do sự biến đổi vi tế của các pháp, sanh diệt trong từng sát na, làm cho chúng sanh đau khổ. Phương diện tinh thần của chúng sanh luôn luôn bị dằng vặt, lôi kéo, thúc đẩy bởi dục vọng. Sâu xa hơn, tâm hồn của chúng sanh luôn luôn bị sai sử, chi phối bởi ý thức, cuồng vọng theo thú tánh đê hèn. Sự giận hờn thương ghét... Phần lớn là do tiềm thức sai sử. Tóm lại, do các pháp duyên sanh vô thường trong từng sát na, khiến chúng sanh không bao giờ yên ổn về vật chất lẫn tinh thần, đó là hành khổ.

• •Tám khổ là: sanh khổ, già khổ, bệnh khổ, chết khổ, ái biệt ly khổ, oán tắng hội khổ, cầu bất đắc khổ, ngũ ấm xí thạnh khổ.

1. Sanh là khổ: Là khổ trong khi sanh và khổ trong đời sống hàng ngày của mình. Kể cả bốn loài (noãn sanh, thai sanh, thấp sanh và hóa sanh) từ khi mới tượng hình sanh ra, khi thành tựu hình tượng một đời, rồi tái sanh đều gọi là

sanh và hoàn toàn khổ. Riêng đối với con người cũng vậy. Từ khi tượng hình thai nhi cho đến khi chào đời là một quá trình đau khổ. Sự kết thai khởi đầu rất khó khăn. Chín tháng ở trong lòng mẹ của thai nhi là cả một thời gian dài đăng đẳng, tối tăm và hãi hùng. Khi thì cảm giác thấy nóng bức như đi trên sa mạc, khi thì cảm giác như như đang ở giữa tuyết lạnh. Từ thức ăn cho đến những biến chuyển tâm lý, vật lý của người mẹ đều ảnh hưởng mạnh vào thai nhi. Thai nhi được hình thành và tăng trưởng hoàn toàn ngoài sự mong muốn của mình. Đây là một điều khổ lớn. Nghiệp thức ở trong thai là kết quả của ái, thủ, vô minh làm quên đi những gì của đời quá khứ của mình, đây là cái khổ lớn thứ hai. Lúc sinh do vì sức ép hoặc do sự thay đổi của môi trường, đứa trẻ thường phải chịu nhiều đau đớn....tất cả đều diễn biến ngoài ý muốn của mình. Bởi thế, các thi nhân thường chỉ cái khổ đau của đứa trẻ biểu lộ qua tiếng khóc chào đời, đồng thời tiếng khóc ấy cũng báo hiệu một quá trình sanh tử mới:

Thoạt sanh ra miệng đà khóc choé

Trần có vui sao chẳng cười khì...

Nguyễn Công Trứ

Hay là: Thảo nào khi mới chôn nhau

Đã mang tiếng khóc ban đầu mà ra...

Ôn Như Hầu

2. Già là khổ: Già là quá trình niên lão, hư hoại, trạng thái răng rụng, da nhăn, các căn biến hoại. Dù chúng ta đang trẻ nhưng chúng ta cũng có thể nhận ra cảnh già nua khổ đau như thế nào. Bất cứ ai cũng không muốn mình trẻ mãi! Càng mong trẻ lại thấy mình khổ vì già. Tuổi già là một sự kiện kinh hoàng, như chiều hoàng hôn buông xuống, vùi dập bao nhiêu mộng ước của cuộc đời. Tuổi trẻ hoạt bát bao nhiêu thì tuổi già trì trệ bấy nhiêu. Tuổi trẻ mơ mộng, đầy nhựa sống, hy vọng bao nhiêu thì tuổi già thất vọng, xác xơ, nhàm chán bấy nhiêu. Tuổi già cướp đi sức khỏe, cướp đi các thứ hạnh phúc, cướp đi sự ăn ngủ của tuổi trẻ, nó như một con ngựa bất kham trên con đường thiên lý. Tấm thân này lúc về già thì lắm bệnh, ở đó cái chết sắp đến gần, thật kinh khủng!

3. Bệnh là khổ: Khổ vì bệnh là chuyện đương nhiên mà ai cũng thấy được, trong cuộc đời, ai cũng không ít thì nhiều đã có dịp nếm thử mùi đau khổ của bệnh tật. Bệnh tật hành hạ cả thể xác lẫn tinh thần con người. Một chiếc răng rụng cũng đủ làm cho ta đau đớn, khổ sở. Bệnh

của con người ngày nay khoa học đã chứng minh được hàng triệu loại, con người dễ dàng mắc phải những bệnh hiểm nghèo, dẫn đến tử vong. Một người nào đó mắc phải chứng bệnh nan y không thể cứu chữa thì cuộc đời người ấy xem như đã tàn. Chúng ta thử đi vào bệnh viện thì sẽ thấy sự đau khổ quằn quại vì bệnh tật của con người. Một cơn bệnh đến có thể làm cho chúng ta trở nên nghèo đói thiếu thốn, vất vã dành dụm bao nhiêu, mỗi khi bệnh tật đến thì cũng không đủ mà chạy chữa. Có người vì không đủ tiền chữa bệnh đã tìm đến cái chết bằng cách nhảy lầu tự tử...

4. Chết là khổ: Quy luật sống chết là quy luật chung cho cả con người lẫn sự vật. Ai cũng một lần chết dù sớm hay muộn. Mỗi người không tự nhận thức khổ đau khi chết, vì còn cảm nhận thì chưa chết mà chết thì không thể cảm nhận. Tuy nhiên chúng ta có thể cảm nhận được khi trong nhà có người thân chết. Không khí bi thương, buồn thảm, tang tóc hiện rõ trên khuôn mặt của thân quyến. Mình chết thì làm đau khổ cho người thân của mình nhiều hơn. Trong bốn hiện tượng sanh, già, bệnh chết thì chết là điều làm con người kinh hãi nhất. Khi hấp hối, thân thể thì tê liệt, tinh thần thì sợ hãi, bàng hoàng về một thế giới xa lạ, ghê gớm, không biết mình sẽ

ra sao giữa bầu trời bao la và chẳng biết đi về đâu nên đau khổ vô cùng, nhất là nỗi lo sợ phải vĩnh biệt người thân.

5. Ái biệt ly khổ: Ái biệt ly nói đủ ân ái biệt ly, cứ tưởng tượng một gia đình sum họp mà do một nguyên nhân gì đó làm mỗi người mỗi ngã thì thật là đau khổ. Có thể đau khổ vì sanh ly, có thể khổ đau vì tử biệt. Cổ nhân có nói:

Phụ mẫu ân thâm chung hữu biệt

Phu thê nghĩa trọng giả phân ly

Nhân tình tợ điểu đồng lâm túc

Đại hạn lai thời các tự phi.

Có nghĩa là: Cha mẹ, vợ chồng dù ân thâm, nghĩa trọng bao nhiêu rồi cũng ly biệt. Tình người giống như một đàng chim cùng ở một cái tổ trên rừng, một khi có gió bão...thì mỗi con tự bay đi mỗi ngã. Cái khổ vì tử biệt đã đành, cái khổ vì sanh ly cũng luôn luôn xảy ra, làm cho con người đau khổ.

6. Cầu bất đắc khổ: Cầu không được là khổ tức là thất vọng, hy vọng càng nhiều thì thất vọng càng lắm. Người đời thường mong cầu có bạn tốt, có vợ đẹp con thơ, có nhà cao cửa rộng, có quyền cao chức trọng...nhưng vì con người đâu phải mong muốn cái gì cũng được, thế là sanh ra sầu não, thất vọng. Mặt khác, sống thì ai

cũng bị sanh, già, bệnh, chết chi phối, nhưng ai cũng muốn không bị khổ vì sanh, già, bệnh, chết. Mong ước những điều mà không thành tựu được nên sanh ra đau khổ, thất vọng.

7. Oán tắng hội khổ: Đây là khổ đau do vì oán thù gặp gỡ. Gây oán thù với người thì đương nhiên sẽ đến ngày người ta tìm mình để trả thù. Sự thù hận nhau giữa đời quả là đáng sợ. Những hình thức báo thù như đâm chém, cướp đoạt, vu oan đều đáng sợ. Kinh tởm nhất là cách trả thù bằng tạt Acid. Con người vì sống trong cõi đời này không ít thì nhiều cũng có gây oán thù với kẻ khác cho nên việc trả thù là không thể không bắt gặp. Tham lam thì phải kết thù, kết thù thì phải đau khổ. Thế nên người đời thường nói: thấy mặt kẻ thù như kim đâm vào mắt, sống với người thù nghịch như nếm mật, nằm gai.

8. Ngũ ấm xí thạnh khổ: Ngũ uẩn là vô duyên sanh, vô thường, biến hoại, đi ngược với tham ái, chấp thủ của chúng sanh nên thường làm chúng sanh đau khổ. Vì vô minh nên con người chấp thủ ngũ uẩn là mình, là của mình, là tự ngã của mình nên khi chúng thay đổi thì đau khổ. Lại nữa, sống với thân năm uẩn như sống trong ngôi nhà bốc cháy...nên chấp năm uẩn này là

chấp nhận sự đốt cháy của tham, sân và si đối với sắc, thanh, hương, vị xúc...nên gọi là ngũ ấm xí thạnh khổ. Bởi vậy, muốn hết khổ, chúng ta phải tinh tấn tu tập theo lời Phật dạy để giải thoát khỏi thân ngũ uẩn này.

III. Ý nghĩa:

Đức Phật dạy rõ về nỗi khổ trong thế gian cho chúng sanh không phải để hăm dọa hay làm chúng sanh hoang mang, lo sợ mà là để cho chúng sanh thoát khỏi băn khoăn trước nghịch cảnh. Trần đời không thiếu gì sự khổ, người Phật tử không nên bàng hoàng, lo sợ trước những mất mác của cuộc đời, giữ tâm thanh tịnh, vững chải để không bị hoàn cảnh chi phối và quan trọng hơn là mỗi người Phật tử khi nhận thức được cuộc đời là đau khổ thì phải gắng sức tu tập, mong giải thoát khỏi tam giới, thoát khỏi thân ngũ uẩn, đoạn tận khổ đau và hướng lên Niết-bàn.

C. KẾT LUẬN

Cảnh giới Ta bà là cảnh giới đau khổ, đức Phật cũng vì sự đau khổ chung của chúng sanh mà xuất thế. Ngài chỉ rõ tam giới không lúc nào an ổn, ví như một ngôi nhà lửa và khuyên chúng sanh tu hành Thánh đạo. Ngài đã dạy rõ ba khổ và tám khổ như trên để chúng sanh tìm hiểu và tu tập. Cái khổ của trần gian dù vô số nhưng không ngoài ba khổ hay tám khổ mà chúng ta đã

tìm hiểu trên đây. Chỉ nghiên cứu ba khổ hay tám khổ trên, chúng ta sẽ nhận ra vô số sự khổ khác nằm trong đó. Sự khổ bao quát nhất là Ngũ ấm xí thạnh khổ. Chính con người 5 uẩn của chúng ta chi phối và làm cho chúng ta đau khổ. Vì thế, chúng ta cần phải nhận chân thân này là giả hợp, vô thường, vô ngã để tu tập với mong cầu được làm thân Như Lai thanh tịnh, bất sanh, bất diệt. Muốn như thế chúng ta phải đoạn khổ, muốn đoạn khổ thì phải biết nguyên nhân vì đâu có khổ. Đây là đề tài mà chúng ta tìm hiểu ở bài sau trong bài Tập đế./.