Phật học khái lược 2

Lời Giới Thiệu

GIÁO HỘI PHẬT GIÁO VIỆT NAM

TỈNH GIÁO HỘI PHẬT GIÁO THỪA THIÊN HUẾ

BAN HOẰNG PHÁP

PHẬT HỌC KHÁI LƯỢC

Tập 2

Tỷ kheo THÍCH QUANG NHUẬN chủ biên

Nhà Xuất bản Tôn giáo - 2004

Lời giới thiệu

Trong quyển Phật học khái lược, Tập I, Ban Hoằng pháp chúng tôi đã sưu tập và ấn hành hai mươi chín tài liệu được quý vị Giáo thọ đã sử dụng để hướng dẫn các lớp học Phật pháp của Phật tử. Ở đây, quyển Phật học khái lược, Tâïp II này cũng được hình thành theo cách thức mà chúng tôi đã làm ở tập I.

Quyển Phật học khái lược, Tập II này bao gồm hai mươi mốt bài, trình bày ba vấn đề cơ bản. Đó là các phương pháp tu tập, nhận thức luận và lịch sử Phật giáo. Các Phương pháp tu tập ấy bao gồm mười ba bài nói về Ngũ đình tâm quán (Quán sổ tức, Quán bất tịnh, Quán từ bi, Quán nhân duyên và Quán giới phân biệt), tinh thần sống Thiểu dục tri túc, Tứ nhiếp pháp, pháp Lục độ Ba-la-mật, Tứ vô lượng tâm và Ngũ minh. Về nhận thức luận, chúng tôi giới thiệu hai bài bàn về Vũ trụ quan Phật giáo và Nhân sinh quan Phật giáo. Còn sáu bài cuối, chúng tôi trình bày về lịch sử Phật giáo Ấn Độ và Trung Hoa.

Ban Hoằng pháp chân thành tri ân quý vị Giáo thọ sư, Giảng sư đã cung cấp các tài liệu hướng dẫn này và đồng ý cho chúng tôi in thành sách.

Quyển sách này chắc vẫn còn nhiều thiếu sót, kính mong quý vị thiện tri thức góp ý và bổ khuyết cho. Rất mong chư Tôn túc và bạn đọc hoan hỷ lượng thứ.

Phật lịch 2548

Cố đô Huế, Quý Thu, năm Giáp Thân (01.11.2004)

Tỷ-kheo Thích Quang Nhuận

Trưởng ban Ban Hoằng pháp

tỉnh Giáo hội Phật giáo Thừa Thiên - Huế

1. Quán Sổ Tức

QUÁN SỔ TỨC

A. MỞ ĐỀ

Thở vào tâm tỉnh lặng

Thở ra miệng mĩm cười

An trú trong hiện tại

Giờ phút đẹp tuyệt vời.

Đó là những câu thơ mà chúng ta thường nghe các vị pháp sư thuyết giảng trong các bài giảng về vấn đề thiền định và thiền quán, và đó cũng là nội dung của bài quán sổ tức mà chúng ta có cơ duyên được tìm hiểu trong tiết học ngày hôm nay.

Bất luận một hành động nào, sự định tĩnh cũng là yếu tố quan trọng nhất để dẫn đến thành công, đặt biệt là vấn đề tu hành. Không thể có một quả vị tối thắng đối với một cái tâm tán loạn, thiếu định tĩnh. Thông thường, sự tĩnh táo luôn đem lại hạnh phúc và thành công một cách thiết thực. Bởi thế, Phật giáo xem thiền định là mạng mạch để phát sanh mọi suối nguồn công đức và trí tuệ vô lậu. Thiền định gồm Thiền chỉ và Thiền quán, khóa này chúng ta sẽ tìm hiểu năm phép thiền quán, đầu tiên là Quán Sổ Tức, sau cùng là Quán Giới Phân Biệt.

B. CHÁNH ĐỀ

I. Định nghĩa

Quán là tập trung tư tưởng để quán sát, phân tích, suy nghiệm một vấn đề, sổ tức là tập trung tâm ý bằng cách đếm hơi thở ra vào của mình để đối trị tầm, tứ, tán loạn và khiến tâm dừng trụ lại một chỗ nhất định.

II. Ý nghĩa

Cuộc sống chúng ta đây là một chuỗi đời đầy những khó khăn, gian khổ. Sự buồn lo thường đến trong tâm trí chúng ta, lúc thì mừng vui, khi thì nóng giận, bởi thế mà chúng ta không một lúc nào giữ tâm định tĩnh. Dù một lúc nào đó chúng ta được ngồi yên lại một chỗ, nhưng rồi tâm trí cũng xao lãng theo những công việc đã qua cũng như những điều chưa đến. Vả lại, tâm chúng ta chẳng khác gì một cuốn phim cuộc đời, bao nhiêu hình ảnh tốt xấu trong cuộc sống đời thường đều được ghi lại trên đó. Vậy thì làm sao có một lúc tâm trí tĩnh lặng để nghĩ thấu chân tướng của cuộc đời? Bởi thế, không gì hơn là chúng ta phải thực hành quán sổ tức, vì quán sổ tức là bước ban đầu, cũng là nền tảng để thành công tốt đẹp trong sự học tập cũng như tu hành. Chúng ta sống trong một xã hội phát triển, con người cần hoạt động theo nhịp sống của thời đại văn minh khoa học, càng khó hơn để chúng ta có được những giây phút tĩnh lặng. Vì thế, quán sổ tức lại càng trở nên cần thiết để chúng ta tịnh tâm tu hành. Tâm tĩnh lặng

không những có thể bạt đi những sự náo nhiệt của xã hội, của cuộc sống, mà còn có thể làm lắng đi sự mê muội, u ám, vô minh nhiều đời, nhiều kiếp tích tụ trong tâm của chúng ta. Khi vô minh, mê muội được bạt trừ thì ánh sáng trí tuệ khai mở, như màn mây tan biến, ánh dương bừng toả khắp không gian. Đến lúc đó, sự chứng ngộ thực tướng các pháp sẽ không còn là điều xa lạ nữa, và vấn đề giải thoát Niết-bàn sẽ trở nên gần gũi với chúng ta.

III. Hành trang cần thiết trước khi thực hành quán sổ tức

- Thức ăn: ăn thức ăn hợp với cơ thể mình, không ăn những thứ làm nặng nề các cơ quan tiêu hóa, hô hấp hay bài tiết.. không ăn những thứ cay nồng, không ăn thức ăn quá lạnh, quá nóng, không dùng những thứ kích thích thần kinh, phải làm sao để giữ cho thân thể bình thường, cân bằng sinh thái.

- Đồ mặc: phải mặc áo quần hợp với thời tiết, trời nóng nên mặc những thứ mỏng nhẹ, trời lạnh thì phải mặc đồ ấm, không nên cản lại tự nhiên mà tu khổ hạnh, thân thể không điều hòa thì quán sổ tức sẽ không có hiệu quả hoặc hiệu quả rất chậm.

- Chỗ ở: nên ở chỗ thanh vắng mà quán sổ tức. Nếu nhà mình ở giữa thành phố náo nhiệt thì nên tu quán vào ban khuya hoặc ban sớm, khi mà xung quanh chưa ồn ào náo nhiệt. Nếu nhà có điều kiện thì nên xây một phòng kín, cách ly âm thanh để thiền tọa. Tóm lại,

nên tu quán ở chỗ thanh vắng, nếu không tâm ta sẽ dễ bị tán loạn theo sự náo nhiệt xung quanh, nhất là đối với những người mới thực tập.

- Thời khóa tu quán: thường thì khoảng 10 giờ đêm hay 04 giờ khuya. Nếu ở thành thị thì phải tùy thời mà quán.

- Tắm rửa: thân thể phải luôn luôn vệ sinh sạch sẽ, nên tắm rữa trước khi ngồi quán niệm hơi thở, thân thể sạch sẽ thì sẽ không gây ngứa ngáy, khó chịu khi ngồi thiền.

- Cách thức ngồi: Phải ngồi kiết già (hai chân chéo chồng lên nhau, xếp gọn thúc vào bắp vế cho sát, làm sao cho hai chân tạo với nhau một góc vuông ở giữa), hoặc ngồi bán già (chân trái chồng lên chân phải hay ngược lại, hai chân cũng tạo với nhau một góc vuông). Hai cách ngồi này có thể làm chúng ta tê chân nếu chưa quen, khi xả thiền thường bị đau nhứt... vì thế cần phải tập ngồi, sau một vài lần như thế, chúng ta sẽ không còn bị đau và ngồi bao lâu cũng được.

- Lưng: lưng phải thẳng như vách tường, giữ cho các xương sống xếp theo một đường thẳng đứng và chung trọng tâm. Có như thế chúng ta mới không bị tê chân và ngồi được lâu vì máu được lưu thông. Nếu không ngồi thẳng lưng thì mau bị tê chân và mỏi mệt, nguy hiểm hơn là sau này rất dễ có ảnh hưởng đến cột sống.

- Hai tay: khi ngồi thiền thì hai tay phải vòng xuôi xuống, hai bàn tay đặt trên hai chân, tay phải đặt

lên tay trái cách thức như tượng đức Phật ngồi trên điện thờ.

IV. Phương pháp sổ tức

Khi đã hoàn thành khâu chuẩn bị để bước vào thực tập, hành giả bắt đầu đếm hơi thở. Trước khi thở phải thở, hít chín mười lần để điều hòa cơ thể. Khi hít vào hành giả quán tưởng: tất cả pháp thanh tịnh, sáng suốt khắp cả vũ trụ đều theo hơi thở thấm sâu vào thân thể chúng ta. Khi thở ra, hành giả quán tưởng: hết thảy những thứ kiết sử như tham, sân, si các chất bất tịnh trong thân thể đều bị tống khứ theo hơi thở để ra ngoài. Quán tưởng như vậy trong khoảng 10 hơi thở, hành giả bắt đầu đếm. Đếm thì có hai cách: đếm hơi chẳn và đếm hơi lẻ. Đếm hơi chẳn tức là hít vào đếm một, thở ra đếm hai. Đếm hơi lẻ tức là một vòng hít vào - thở ra được đếm một. Thông thường hành giả đếm từ một đến mười thì trở lại đếm từ một để khỏi lẫn lộn. Trong khi đếm, nếu quên thì nên đếm lại từ một. Hành giả có thể đếm thuận, tức là có thể đếm từ một đến mười, hoặc có thể đếm nghịch từ mười đến một. Bốn cách đếm này, tùy hành giả lựa chọn cho phù hợp với mình.

Tuy nhiên, trong quá trình đếm thường xảy ra những lỗi sau đây, mà hành giả cần phải đếm lại từ một, đến khi nào hết mắc phải thì thôi:

- Đếm tăng: thở ít mà đếm nhiều, hay đếm nhảy vọt, như hít ba hơi mà đếm thành năm.

- Đếm giảm: lỗi này ngược lại, thở nhiều mà đếm ít, hay đếm trụt hơi, thở bốn đếm ba, hay thở đến mười mà đếm chín.

- Đếm vô ký: không nhớ rõ mình đếm đến số thứ mấy, hoặc quên cả việc đếm hơi thở.

C. KẾT LUẬN

Phương pháp quán niệm hơi thở là một pháp môn hữu hiệu nhằm để đối trị pháp môn tán loạn. Phương pháp vừa thông dụng vừa tương đối dễ thực hành. Hầu như có thể áp dụng pháp môn này cho toàn bộ các bộ phái Đại Thừa cũng như Tiểu Thừa, Á châu cũng như Âu châu. Tất cả đều có thể thực tập quán sổ tức để giữ tâm ý thanh tịnh. Ở phương Tây, một số nơi, người ta còn áp dụng phương pháp này trong các ngành giáo dục. Trước khi thực hiện một buổi giảng dạy, người ta thường tịnh tâm và đếm hơi thở trong vòng 5 đến 10 phút để tâm ý định tĩnh, phát huy khả năng nhận thức cũng như tiếp thu bài vở được tốt hơn. Nếu không vì mục đích tu hành, con người cũng có thể áp dụng phương pháp quán sổ tức này để thành công trong sự nghiệp mà trong kinh thường dạy: “Chế tâm nhất xứ, vô sự bất biện”, nghĩa là chế ngự tâm một chỗ thì không có việc gì không giải quyết được. Cho nên, là Phật tử chúng ta không thể không biết và thực hành quán sổ tức, vì đó là bước đi căn bản trong quá trình giải thoát.

2. Quán Bất Tịnh

QUÁN BẤT TỊNH

A. MỞ ĐỀ

Quán bất tịnh là phép quán thứ hai trong năm phép quán mà bài trước chúng ta đã giới thiệu. Quán bất tịnh là phép quán cần thiết trong cuộc sống và hành đạo của tất cả những người con Phật. Nó giúp chúng ta có một sự nhìn nhận thích đáng về bản chất của thân thể con người, khi mà cả xã hội loài người đang cố công vun đắp và trang bị cho nó bằng tất cả những thứ quý giá, tiền tài, danh vọng, quyền lực và sắc đẹp… Thế gian suốt ngày vật vã, lam lủ âu cũng chỉ để phụng sự tấm thân này. Khổ đau hay vui vẻ đều bắt nguồn từ đó mà ra. Vì nó mà đôi khi chúng ta quên mất lương tâm, làm những điều ác, bất hiếu với cha mẹ, thất tín với bạn bè… vì muốn giữ cho thân này an ổn mà chúng ta đã không từ một dã tâm hay thủ đoạn nào, suốt đời dường như chúng ta phải làm nô lệ cho nó. Thế nhưng nó là gì? Có thể chúng ta sẽ không ai biết về chính nó nếu không tu tập, quán tưởng về sự thật của chính nó. Bài học Quán bất tịnh này sẽ cung cấp cho chúng ta một số kiến thức cơ bản về sự thật của thân thể chúng ta.

B. CHÁNH ĐỀ

I. Định nghĩa

Bất tịnh là không thanh tịnh, tức là cấu uế, ô nhiễm. Quán bất tịnh là quán sát, quán tưởng một cách tỉ mỉ, xác đáng trên thân thể này để nhận thấy nó là một tổng thể ô nhiễm, là tổ hợp của những chất liệu nhơ bẩn. Nó không phải là những gì cao sang sạch sẽ như người đời thường lầm tưởng. Quán sát như vậy để đối trị lòng tham muốn dục vọng của thân thể.

II. Quán bất tịnh như thế nào?

Ở khóa học trước, trong bài Đạo Đế thứ nhất (Tứ niệm xứ), chúng ta đã biết khái quát về phép quán bất tịnh như thế nào. Song đó chỉ là những yếu tố quán sát ban đầu, tức là vào rừng ngồi bên cạnh một cái thây chết và quán theo chín trình tự gọi là “Cửu tưởng quán”. Tuy nhiên, đó là quán sát trạng thái thân thể sau khi chết, còn để nhận thấy sự bất tịnh ngay cái thân hiện tại này, thì phép quán đó chưa giải quyết được. Sự quán sát đó sẽ khó có kết quả đối với những người có quan điểm theo thuyết Đoạn kiến (độc kiếp, chết là hết). Cho nên, hôm nay chúng ta sẽ phân tích kỷ hơn về sự bất tịnh của thân thể này. Nó bất tịnh từ khi mới sinh ra cho đến khi chết, chứ không phải sau khi chết mới trở nên bất tịnh. Quán bất tịnh ở đây là làm sao ngay trong cuộc sống hiện tại, mọi người cảm thấy chán ghét tấm thân nhơ bẩn để sanh tâm yểm ly mà tu

tập giải thoát. Muốn như vậy, hành giả phải trải qua năm giai đoạn quán sát:

- Quán chủng tử bất tịnh,

- Quán trú xứ bất tịnh,

- Quán tự tướng bất tịnh,

- Quán tự thể bất tịnh,

- Quán chung cánh bất tịnh.

1. Quán chủng tử bất tịnh

Chủng tử là hạt giống, là yếu tố hay nguyên nhân để phát sanh, ví như hạt lúa là chủng tử của cây lúa, hạt đậu là chủng tử của cây đậu, hạt xoài là chủng tử của cây xoài … Mọi vật, mọi loài trên thế giới đều phát sanh từ chủng tử sẵn có trong tiềm thức, được tích tập từ vô lượng kiếp quá khứ. Thân thể chúng ta là kết tập của các pháp hữu vi nên cũng không thể tránh khỏi sự thật ấy. Mặt khác, các pháp hữu vi theo trong kinh dạy là vô thường, khổ, vô ngã, hư giả, sanh diệt, biến hoại… cho nên cái gì được phát sanh từ nó thì cũng biến hoại, sanh diệt. Vả lại, sự biến hoại của thân thể con người là một quá trình xảy ra vô cùng phức tạp; tính phức tạp ấy chính là sự bất tịnh mà chúng ta trình bày hôm nay.

2. Quán trú xứ bất tịnh

Trú xứ là chỗ ở. Chỗ ở chúng ta trình bày ở đây là chỗ ở của cả lúc còn trong thai mẹ, lẫn quãng đời sinh ra rồi

chết đi trong xã hội. Bào thai của mẹ đương nhiên là không tịnh, xã hội loài người cũng chẳng có gì sạch sẽ cả. Mọi thứ đều là hư ngụy, nhiễm ô, sớm còn tối mất. Thai mẹ là một nơi u ám, tanh hôi, máu huyết lẫn lộn; xã hội thì chẳng khác nào một sân khấu ngụy trang, dối trá, lường gạt. Người giàu thì tham lam, ô lậu, xa xỉ, chơi bời; kẻ nghèo thì bần cùng, khốn khổ, nô lệ, tù túng. Cái nhớp nhơ của xã hội loài người không hoàn toàn ở chỗ cấu uế của máu me, tanh thối mà một phần là do thủ đoạn đê hèn và tâm tư cấu bẩn của loài người. Vì vậy, chỗ ở của loài người dù trước dù sau gì cũng bất tịnh.

3. Quán tự tướng bất tịnh

Quán tự tướng bất tịnh là quán chính bản thân mình bất tịnh. Mặc dù thân thể chúng ta bên ngoài được phủ một lớp vỏ trông rất hào nhoáng, nhưng không ngờ bên trong lại luôn sinh ra những thứ cấu uế không lường. Trong mỗi một thân xác con người, ngoài vô số lỗ chân lông luôn bài tiết những chất dịch, mồ hôi, còn có thêm chín đường bài tiết khác gọi là Cửu khiếu. Chúng là chín đường bài tiết khác nhau với những thứ khác nhau rất bất tịnh. Chín lỗ ấy là 2 lỗ mắt, 2 lỗ mũi, 2 lỗ tai, lỗ rốn, lỗ đại tiện, lỗ tiểu tiện. Chín lỗ này gọi là chín cái cửa lớn, trong từng phút từng giây tiết ra những thứ hôi hám, cấu bẩn rất ngẫu nhiên, không phụ thuộc gì đến ý thức con người.

4. Quán tự thể bất tịnh

Cũng như phần quán tự tướng bất tịnh, đây là phép quán về thành phần cấu tạo ra những chất bất tịnh ấy, vốn cũng là bất tịnh. Nói một cách tổng quát hơn là quán những chất cấu tạo nên thân thể con người là bất tịnh. Thông thường, những chất cấu tạo nên thân thể con người gồm ba loại chính: phần rắn (cứng), phần lỏng và phần vừa rắn vừa lỏng. Phần rắn như: xương, tóc, lông, móng tay… Phần lỏng như: máu, nước miếng, nước mắt… Phần vừa rắn vừa lỏng như: chất mủ, mỡ, tủy… Trong các chất ấy, dù mềm hay cứng hay vừa mềm vừa cứng gì đi nữa cũng chẳng có thứ gì trong sạch. Sự bất tịnh của các chất mà chúng ta kể ra đây, chắc chắn ai cũng biết được.

5. Quán chung cánh bất tịnh

Quán chung cánh bất tịnh quán thân thể ở giai đoạn sau khi trút hơi thở cuối cùng và từ giả cõi đời. Đây là giai đoạn chung kết một kiếp sống của một con người. Thân người do tứ đại tạo thành, thì sớm muộn gì cũng trả về cho tứ đại. Những thứ xương, tóc, sọ… trả về với đất; máu huyết, nước mắt… trả về với nước; não, tủy, mủ, mỡ… một phần trả về cho đất, một phần trả về cho nước; hơi thở trả về chó gió; hơi ấm trả về cho lữa. Vậy là, thân ta vốn đến từ cái gì thì cuối cùng sẽ trả về cho cái đó, nó không phụ thuộc vào chúng ta, không có cái gì thuộc về ta. Còn

sự bất tịnh của thân thể sau khi chết thế nào thì chúng ta đã quá rõ trong bài Tứ niệm xứ ở khóa trước.

III. Lợi ích của phép quán bất tịnh

Như phần mở đầu chúng ta đã trình bày, quán bất tịnh là một phương pháp tu quán nhằm để có một nhận định đúng đắn về bản chất của thân thể con người. Phép quán này không ngoài mục đích là để đối trị tham dục phát sanh. Chúng ta sống, lao động phần lớn là để cung phụng thân thể. Đối với người tu hành, thân thể chỉ là phương tiện, người không trí tuệ thì suốt đời làm nô lệ cho thân thể của họ. Rốt cuộc, thân thể này là gì? Chỉ là một khối máu thịt nhơ nhớp. Chúng ta quán thấy sự bất tịnh của thân thể không ngoài mục đích sanh tâm nhàm chán để mong cầu một cuộc sống tốt đẹp, cao quý hơn. Cuộc sống ấy là cuộc sống của bậc Thánh, cuộc sống của những vị đã xa lìa ác thế, ngũ trược. Mỗi khi chúng ta còn thấy thân thể này là tốt đẹp, sạch sẽ thì không bao giờ chúng ta rời bỏ được vòng luân hồi thế gian. Bởi vậy, xưa nay những bậc Thánh nhân không bao giờ sống vì vật chất, tiền tài, danh vọng. Chúng ta cần khẳng định rằng: tuy thân thể này là một tổ hợp uế tạp, nhưng bên trong nó đang nuôi dưỡng một mầm sống lý tưởng cao cả, đó là Phật tánh. Vì thế, là Phật tử cần có một lối sống chánh kiến, trung đạo, không mong cầu lợi dưỡng, xa xỉ, phóng túng,

nhưng cũng không ép xác, khổ hạnh, chà đạp thân thể. Đó là lợi ích thiết thực của phép quán bất tịnh.

C. KẾT LUẬN

Sanh diệt và Chơn như, Phật tánh và phiền não cùng nằm trong thân thể bất tịnh này của chúng ta, vấn đề là làm sao chúng ta có thể thanh lọc phiền não, đoạn tận sanh diệt, để còn lại Chân như, Phật tánh mới là điều chúng ta hướng đến. Và đó cũng là mục đích chúng ta học và tu quán bất tịnh. Quán bất tịnh không phải để tự hủy diệt thân thể mà để đối trị tham dục của thân thể, dứt trừ vọng niệm và giác ngộ Phật tánh. Quán bất tịnh không phải để chối bỏ hay khước từ mầm sống của thân thể, mà là để sống thiểu dục tri túc, thăng hoa cuộc đời và hướng đến cảnh giới an tịnh.

3. Quán Từ Bi

QUÁN TỪ BI

A. MỞ ĐỀ

Phép quán thứ ba trong Ngũ đình tâm quán là phép Quán Từ bi. Tại sao phải Quán Từ bi?

Con người từ vô thỉ do vô minh trú địa mà sanh tâm tham dục, do lòng ham muốn vô bờ, nên không bao giờ thoả mãn khát vọng. Đây là một nguyên nhân gây khổ đau không kém gì tham dục, si mê. Thế gian thường nói: “Giận hết khôn, mặn mất ngon”, câu nói đó là một sự thật rất đúng đắn. Cha mẹ, anh em, vợ chồng, bè bạn, thầy trò thù hằn lẫn nhau cũng chỉ vì sân hận. Loài người tôn tạo bao nhiêu thì cũng bị tâm sân hận thiêu hủy bấy nhiêu. Trong kinh có dạy: “Nhất sân chi hỏa, năng thiêu vạn khoảnh công đức chi sơn”, ( tâm sân hận khởi lên trong khoảnh khắc một niệm cũng đủ thiêu hủy ngàn vạn mẫu rừng công đức). Không những thế, mỗi khi lửa sân hận sanh khởi thì lập tức nghiệp chướng đồng thời hiện hữu(nhất niệm sân tâm khởi bách vạn chướng môn khai). Công đức chúng ta tu hành dù có bao nhiêu đi chăng nữa, nhưng chỉ cần khởi lòng sân hận là lập tức tiêu sạch hết. Bởi vậy, để đối trị tâm sân hận này, Thế Tôn đã dạy cho chúng ta phương pháp Quán Từ bi.

B. CHÁNH ĐỀ

I. Định nghĩa

Từ là thương yêu chúng sanh, mang lại cho họ niềm an lạc, hạnh phúc. Bi là thương xót chúng sanh, đồng cảm và trừ bỏ nỗi khổ cho họ (Từ năng dữ nhất thiết chúng sanh chi lạc, Bi năng bạt nhất thiết chúng sanh chi khổ). Đây là 2 trong 4 Vô lượng tâm mà chúng ta sẽ học ở bài gần cuối. Từ bi là thái độ sống văn hóa, trí tuệ, không như một số người đã đánh giá sai lầm Từ bi là bi lụy, mềm yếu hay tiêu cực. Từ bi là hành động thực tiễn, cứu tế chúng sanh, lợi mình lợi vật, hoàn toàn không phải thụ động, trốn tránh hay tiêu cực. Thế gian hay nói Từ bi, Bác ái rồi họ chia Từ bi cho đạo Phật, Bác ái cho Thiên chúa giáo, thực ra họ chẳng hiểu thế nào là Từ bi hay Bác ái. Chúng ta tạm hiểu nôm na rằng: Từ bi là đem vui giải thoát và bạt trừ khổ hoạn cho mọi loài chúng sanh, Bác ái là tình thương rộng lớn, đem đến cùng khắp cho con người. Vậy, ý nghĩa của Từ bi và Bác ái có giống nhau nhưng phạm vi rộng hẹp bất đồng, Bác ái chỉ là một phần nhỏ của Từ bi mà thôi. Cho nên, Quán Từ bi là quán sát cùng khắp vạn loại chúng sanh để tìm mọi cách đem đến cho họ niềm vui, đồng thời làm sao giúp họ diệt trừ nghiệp chướng, hướng đến giác ngộ.

II. Phương pháp quán từ bi

Ý nghĩa của Từ bi rộng lớn như vậy, thì dĩ nhiên Quán Từ bi là một phép quán cao cả, rộng lớn và có ý

nghĩa thiết thực. Hành giả quán Từ bi là làm sao để đạt đến tinh thần Từ bi thâm diệu mà đạo Phật đã định nghĩa. Vậy tinh thần Từ bi của đạo Phật là gì? Từ bi có ba nghĩa:

1. Chúng sanh duyên từ

Chúng sanh duyên từ (còn gọi là Hữu tình duyên từ), là lòng Từ bi rộng lớn, xem mọi loài chúng sanh trong thập phương, lục đạo như cha mẹ, anh em, con cháu…, với tấm lòng luôn suy nghĩ làm sao cho họ được sướng vui, diệt trừ khổ sở. Đây là cấp độ từ bi thuộc chúng sanh phàm phu, hoặc những bậc trí thức nhưng chưa hết phiền não. Thông thường, chúng ta có lòng Từ bi đối với cha mẹ, bà con thân thuộc, còn người ngoài thì không. Đó không phải là chúng sanh duyên từ của đạo Phật. Đạo Phật xem pháp giới là nhà, ba cõi là thân thuộc, nên sanh tâm Từ bi đối với hết thảy thập phương, lục đạo. Quán Từ bi ở mức độ này là quán sát mối quan hệ mật thiết giữa con người và lục đạo chúng sanh. Phương pháp quán Từ bi ở giai đoạn này chưa phá được ngã chấp nhưng cũng đập vỡ cái ngã hẹp hòi, để hòa vào cái ngã chung rộng lớn, mở đầu cho một giai đoạn quán tưởng mới.

2. Pháp giới duyên từ

Pháp giới duyên từ(còn gọi làĐồng thể đại bi) là Từ bi của hàng Thánh nhân Tam thừa đã dứt bỏ hết phiền não, giác ngộ chân lý chư pháp vô ngã mà khởi lòng Từ bi. Đó là lòng Từ bi của bậc thánh A-la-hán và của hàng Bồ-tát từ Sơ địa trở lên. Hành giả tu pháp môn này là quán sát

hết thảy chúng sanh đều cùng một “Pháp giới tánh”, giữa tự thân, tha nhân, loài vật không còn sự cách biệt, vì cùng chung một thể tánh. Chúng sanh khổ là mình khổ và ngược lại, vì vậy nên hành giả khởi lòng Từ bi thương xót hết thảy chúng sanh, cứu khổ và ban vui cho tất cả chúng sanh mà không sanh một ý niệm nào cả. Địa vị quán sát Pháp giới duyên từ là địa vị hoàn toàn không còn sự phân biệt ngã và ngã sở. Do nhận thấy pháp giới chúng sanh đồng nhất thể nên hành giả cứu khổ chúng sanh mà không thấy có chúng sanh được cứu khổ, không thấy chính mình cứu khổ. Hành giả quán Pháp giới duyên từ thì đối với việc cứu khổ chúng sanh tựa hồ như tình mẹ thiêng liêng đối với con của mình, hễ có cảm liền có ứng; cũng như vị lương y đối trước một bệnh nhân, vị lương y đó chỉ biết nghĩ làm sao để chữa trị cho bệnh nhân chứ không còn nghĩ việc gì khác. Vậy, quán Từ bi là làm sao để hòa nhập được vào tinh thần Từ bi của đồng thể pháp giới, không còn phân biệt, suy tính, đo lường.

3. Vô duyên từ

Vô duyên từ (còn gọi là Vô duyên đại từ), là lòng Từ bi chỉ có ở chư Phật trong mười phương pháp giới. Đó là lòng Từ bi tuyệt đối bình đẳng, khởi lên từ kiến giải, xa lìa sai biệt và hoàn toàn không có cái tâm phân biệt. Đây là quan niệm Từ bi của Đại Thừa Phật giáo, hàng Nhị thừa không thể nào am hiểu và thụ lý được. Vô duyên từ là điểm cao nhất trong tinh thần Từ bi, đó là lòng Từ

vượt ra ngoài sự đối đãi nhị nguyên thế gian, xa lìa tất cả tướng trạng, ý niệm, ngôn ngữ.

Phương pháp quán vô duyên từ này đối với hạng tiểu cơ khó có thể hành trì, mà chỉ thích nghi cho hàng đại căn thực hành được trọn vẹn mà thôi.

III. Lợi ích của phép quán từ bi

Qua sự phân tích ý nghĩa của Từ bi như trên, con người hẳn sẽ không còn có quan niệm sai lầm về ý nghĩa Từ bi trong Phật giáo như một số người đã cho rằng, Từ bi là yếu đuối, đê hèn, tiêu cực, rụt rè… Thật vô cùng lợi ích nếu thế gian ai ai cũng thực hành lòng Từ bi của đạo Phật. Xã hội kém phát triển, nhân loại chậm văn minh, nguyên nhân là gì nếu không phải do lòng tham và sự ích kỷ của con người !!! Tinh thần Từ bi đạo Phật luôn dạy con người sống không ích kỷ, từ bỏ tham lam, cố công xây dựng xã hội theo tinh thần Từ bi vô ngã của Phật giáo. Chúng ta thử tưởng tượng rằng, một xã hội mà không có những người sống vị kỷ, tham lam, lưu manh, bỏn xẻn, tất cả đều tham gia vào các công việc chung của xã hội thì thế giới sẽ phát triển đến mức nào ! Bởi vậy, Quán Từ bi không chỉ hạn hẹp trong khuôn khổ tôn giáo Phật giáo mà là hành động thực tiễn mang lại lợi ích chung cho toàn thể nhân loại, nếu không nói là cần thiết cho một thế giới thanh bình, tốt đẹp ngày mai.

Còn hạn hẹp trong khuôn khổ mỗi cá nhân, phép quán Từ bi sẽ mang lại những lợi ích thực tiễn như sau:

- Thức hay ngủ đều được an vui.

- Hiện tại được nhiều người thương mến kính trọng.

- Ít bị tai nạn trộm cướp trong cuộc sống hiện tại.

- Đời sống đầy đủ, sung túc.

- Trừ được tâm sân hận, độc ác.

- Đoạn được một phần ngã chấp hẹp hòi.

- Sống trong đoàn thể được yên vui và lợi ích.

C. KẾT LUẬN

Phương thuốc hữu hiệu để diệt trừ sân hận không gì bằng phép quán Từ bi. Mọi tai hại do sân hận gây nên sẽ cực kỳ ác liệt, nhưng sẽ không tồn tại đối với những ai tu tập phép quán Từ bi. Giữa cuộc sống hiện tại, phép quán này sẽ đem đến an vui, hỷ lạc hiện tiền, gặp nhiều thiện duyên trong việc tu học Phật pháp, đời sau sẽ được sanh vào các cõi đầy đủ phước thiện, gặp được Phật pháp, tu hành Thánh đạo, vị lai sẽ được giải thoát giác ngộ, rốt ráo thành Phật.

4. Quán Nhân Duyên

QUÁN NHÂN DUYÊN

A. MỞ ĐỀ

Thế gian thường cho rằng: vũ trụ vạn hữu là do tự nhiên mà có, một phần khác quan niệm: thế gian do Thượng đế tạo nên, mọi sự thưởng phạt trên thế gian đều do Thượng đế sắp đặt. Đây là những quan niệm sai lầm có tác hại rất lớn đến tinh thần tự lực, tự cường của con người; đánh mất tính nhân bản tự chủ trong cuộc sống của con người.

Chúng ta biết rằng: muôn sự không tự nhiên mà có, chúng chỉ có khi hội đủ duyên, chỉ hiện hữu giữa các mối quan hệ. Lớp này đến lớp khác trùng trùng vô tận, một làm duyên cho tất cả, tất cả làm duyên cho một, một là tất cả, tất cả là một (Nhất thiết tức nhất, nhất tức nhất thiết - Kinh Hoa Nghiêm). Do cái này có nên cái kia có, do cái này sanh nên cái kia sanh. Mọi sự mọi vật đều không có sự khởi đầu, cũng không có sự kết thúc, nói theo ngôn ngữ Phật giáo là vô thỉ vô chung. Trong kinh Pháp Hoa đức Phật có dạy: “Chư pháp tùng duyên sanh, diệc phục tùng duyên diệt” nghĩa là: các pháp từ duyên mà được sanh ra, cũng tùy duyên mà bị hoại diệt. Dù là loài hữu tình hay vô tình đều không ngoài công lệ ấy. Công lệ đó chính là nhân

duyên hay duyên khởi mà hôm nay chúng ta có cơ duyên tìm hiểu trong bài Quán nhân duyên sau đây.

B. CHÁNH ĐỀ

I. Định nghĩa

Nhân duyên là gì?

Nhân là nguyên nhân, chỉ cho những vật chính nó làm nhân. Duyên là trợ duyên, chỉ cho những vật gì có tính cách trợ giúp, trực tiếp hay gián tiếp cho vật khác được thành. Như phân, nước, ánh sáng, nhân công… là trợ duyên giúp cho hạt lúa được thành cây lúa. Vậy nhân duyên là điều kiện để cho một sự kiện hiện hữu.

Chữ “nhân duyên” lại có nghĩa thứ hai: các vật đều là nhân, các nhân đó duyên với nhau mà thành ra các vật khác. Như vôi, gạch, ngói, gỗ… là nhân, các duyên này duyên với nhau mà thành ra cái nhà. Vì các pháp tương quan làm nhân làm duyên đắp đổi cho nhau mà sanh thành hay huỷ diệt, nên trong kinh chép: “chư pháp trùng trùng duyên khởi”.

II. Thành phần của nhân duyên

Đoạn trên đã nói: “Các pháp do nhân duyên hòa hợp sanh”. Vậy những nhân duyên gì sanh ra loài hữu tình? Đó là mười hai nhân duyên sau đây:

1. Vô minh: có nhiều nghĩa và nhiều loại:

Theo Đại Thừa giải thích: “không rõ ngộ chân tâm gọi là vô minh”.

Thông cả Đại Thừa và Tiểu Thừa giải thích: “hiểu biết các pháp không đúng như sự thật, nên gọi là vô minh. Như vô ngã chấp là ngã, vô pháp chấp là pháp”.

Ngoài ra, còn có nghĩa thông thường như: vô minh là không sáng, tối tăm, mờ ám, si mê…

Vô minh, lại có khi để chỉ cho các phiền não như tham, sân, si. Vô minh lại phân ra hai loại: căn bản vô minh và chi mạt vô minh. Như trong mười hai nhân duyên, vô minh đầu là căn bản vô minh, vì nó làm gốc sinh ra các vô minh sau, còn ái, thủ, hữu … là chi mạt vô minh. Nói chung lại, tất cả phiền não hoặc thô hoặc tế của Tiểu Thừa hay Đại Thừa, có tánh cách làm cho chân tâm bị ẩn, gương trí tuệ lu mờ thì gọi là Vô minh.

2. Hành: là hành động tạo tác. Do vô minh phiền não nổi lên làm cho thân khẩu ý tạo tác ra các nghiệp.

3. Thức: là thần thức, chỉ cho phần tinh thần. Do thân, khẩu, ý tạo tác những nghiệp lành hay dữ mà nghiệp ấy dẫn dắt thần thức thọ lãnh quả báo khổ hay vui.

4. Danh sắc: là thân thể, trong thân thể con người có hai phần: phần tinh thần (chỉ có tên gọi chứ không có hình sắc) và phần thể chất (có hình sắc nên gọi là sắc).

5. Lục nhập: gọi nôm na là sáu chỗ vào. Khi đã có thân thể rồi, cố nhiên phải có sáu căn là chỗ của sáu trần thâm nhập nên gọi là lục nhập.

6. Xúc: là tiếp xúc. Trong sáu căn, ngoài sáu trần thường gặp gỡ tiếp xúc với nhau, như mắt tiếp xúc với sắc, tai tiếp xúc với tiếng…

7. Thọ: là lãnh thọ. 6 căn tiếp xúc 6 trần rồi lãnh thọ những cảnh vui buồn…

8. Ái: là ưa muốn. Khi lãnh thọ cảnh vui thì sanh lòng tham, muốn làm sao cho được, khi gặp cảnh khổ thì sân hận muốn làm sao xa lìa. Đây là động cơ thúc đẩy thân, khẩu, ý tạo tác các nghiệp.

9. Thủ: là giữ lấy, tìm cầu; nói rộng ra là các hành động tạo tác. Do gặp cảnh thuận thì tham cầu, gặp cảnh nghịch thì lại sân si, muốn xa lìa. Mục đích là muốn tìm phương này kế nọ để bảo thủ cho được cái bản ngã của mình. Do đó mà tạo ra các nghiệp sanh tử.

10. Hữu: là có. Vì đời này đã có nhân lành hay dữ do mình tạo ra, thì đời sau quyết định phải có quả khổ hay vui mà mình phải thọ nhận.

11. Sanh: là sinh ra. Do ái, thủ, hữu làm nhân hiện tại

12. Lão tử: là già chết. Đã có sinh tất nhiên phải có quả báo già chết.

Mười hai nhân duyên này liên quan mật thiết với nhau, vừa làm quả cho nhân trước, vừa làm nhân cho quả sau, nối tiếp không dứt làm cho chúng sanh mãi ở trong vòng sanh tử.

III. Phương pháp quán

Phương pháp quán mười hai nhân duyên có thể chia làm hai phần: Quán lưu chuyển và Quán hoàn diệt.

1. Quán lưu chuyển: là quán sát trạng thái sanh khởi và luân lưu của mười hai nhân duyên, có ba loại:

a. Quán sát trạng thái sanh khởi của 12 nhân duyên trong quá khứ xa xôi, từ vô thỉ. Từ vô thỉ, vì vô minh vọng động làm cho bản tâm thanh tịnh phải ẩn khuất, như mây ám nên trăng mờ. Do đó, các vọng động từ từ sanh khởi thành ra có tâm và cảnh, đủ cả thế giới và chúng sanh. Trong thân chúng sanh có sáu căn là chỗ của sáu trần thường phản ảnh vào, rồi cảm thọ, nhân thọ sanh ra ưa, vì ưa mới giữ, do đó có hữu, rồi có sanh và già chết.

b. Quán sát trạng thái sanh khởi của 12 nhân duyên trong ba đời. Đây là quán sát 12 nhân duyên trong thời gian từ quá khứ đến hiện tại, từ hiện tại đến vị lai. 12 nhân duyên cũng như sợi dây chuyền có 12 vòng, vòng này móc vào kia, vòng kia móc vào vòng nọ, nối tiếp nhau liên quan cả ba đời. Như trong quá khứ, vô minh và hành làm nhân sinh ra quả hiện tại là “thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ”; từ quả hiện tại trở lại tạo nhân là “ái, thủ, hữu”; nhân hiện tại lại sẽ trở thành quả vị lai là “sanh, lão tử”. Nói tóm lại, do mê hoặc nên tạo nghiệp, vì tạo nghiệp nên chịu quả khổ, nhân chịu quả khổ rồi lại mê hoặc tao nghiệp… Nhân sinh quả rồi quả lại sanh nhân nối tiếp trong ba đời, quanh quẩn trong sáu đường san tử luân hồi, như cái bánh xe lăn tròn trên sợi dây chỉ, có khác là cái bánh xe thật thì chỉ có một cái và biến đổi rất chậm chạp, còn 12 nhân duyên thì vừa chạy tới vừa biến đổi, luôn luôn hoại và thành, thành và hoại… liên tiếp trong ba đời.

c. Quán sát trạng thái sanh khởi của 12 nhân duyên trong một niệm của hiện tại. Nếu lấy một khoảng thời gian ngắn trong hiện tại để quán sát, hành giả cũng có thể thấy được sự sanh khởi và lưu chuyển của 12 nhân duyên, chứ không cần quán sát cả ba đời. Như khi đối cảnh, không rõ các pháp đều là lưu chuyển (vô minh)

mà khởi vọng niệm (hành) phân biệt (thức) các cảnh vật (sắc); rồi trần cảnh lại phản ảnh vào căn (lục nhập), căn lại tiếp xúc (xúc) với trần, sanh ra lãnh thọ (thọ), nhân thọ sanh ra ưa muốn (ái), tìm cầu (thủ), do đó tạo ra các nghiệp (hữu) rồi theo nghiệp thọ báo (sanh, lão tử).

Phân tích ba pháp quán trên, hành giả sẽ rút ra được những nhận xét sau:

- Trong 12 nhân duyên, có hai nhóm làm nhân và hai nhóm làm quả, một nhóm nhân quá khứ và một nhóm nhân hiện tại. Về phía quả thì có một nhóm quả hiện tại (thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ) và một nhóm quả vị lai (sanh, lão tử).

- Vô minh, hành là căn bản vô minh; ái, thủ, hữu là chi mạt vô minh. Có thể nói vô minh, hành là cái biệt hữu của ái, thủ, hữu; còn thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ là cái dị danh của sanh, lão tử. Nói như thế là vì, nếu ta đổi qua, tráo lại, sẽ thấy rõ trong ái, thủ, hữu có vô minh và hành; còn trong sanh, lão tử có thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ.

- Vô minh, ái, thủ thuộc về hoặc; hành, hữu thuộc về nghiệp; thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, sanh, lão tử thuộc về khổ.

2. Quán hoàn diệt: là quán sát sự tiêu diệt của 12 nhân duyên, có 2 cách quán:

a. Diệt vô minh gốc rễ (Căn bản vô minh): Trong phần quán sát trên, hành giả đã thấy rõ: do vô minh mà có hành, do hành mà có thức… Vậy, bây giờ nếu diệt vô minh thì hành sẽ bị diệt… Nói cách khác, do mê hoặc nên tạo nghiệp, do tạo nghiệp nên mới chịu quả khổ. Vậy, muốn hết khổ lẽ tất nhiên là phải diệt nghiệp, muốn dứt nghiệp thì phải diệt trừ vô minh. Trừ căn bản vô minh có hai cách:

- Đối với các bậc Đại Thừa Bồ-tát, vì thấy rõ thể tánh chân tâm do vô minh vọng động mà có thế giới chúng sanh, ngã và pháp, nên các Ngài dùng trí Bát-nhã mà phá trừ sinh tướng vô minh, để trở lại với bản thể chân tâm. Khi đã ngộ được chân tâm rồi thì cả sanh tử luân hồi đều hết. Như trong Bát-nhã Tâm kinh chép: “Ngài Quán Tự Tại Bồ-tát khi đi sâu vào trí Bát-nhã Ba-la-mật-đa rồi thì thấy cả năm uẩn đều không, nên khỏi các điều khổ ách…”. Hay như trong Kinh Lăng Nghiêm có chép: “Đối với người tỏ ngộ được chân tâm thì 10 phương thế giới đều tiêu hết”.

- Đối với người không thể phá trừ ngay được căn bản vô minh để trực ngộ chân tâm thì phải lần hồi trải vô số kiếp tu hành, khí đến

địa vị Đẳng Giác, dùng trí tuệ Kim Cang phá trừ được sanh tướng vô minh mới chứng quả Diệu Giác.

b. Diệt vô minh ngọn ngành (Chi mạt vô minh): Đối với hàng phàm phu và Tiểu Thừa căn cơ thấp kém thì không thể trực tiếp phá trừ căn bản vô minh, mà chỉ có thể phá được chi mạt vô minh, khi ngọn ngành bị tiêu diệt thì gốc rễ dần dần sẽ bị diệt theo. Cũng có hai cách diệt trừ:

- Quán lý: dùng lý lẽ để nhận thấy rằng các pháp chỉ do nhân duyên hòa hợp mà sanh ra chứ không có thật nên không tìm cầu chấp thủ (không thủ), đã không chấp thủ thì cũng không tham muốn (không ái). Nghĩa là bắt đầu quán hữu đến thủ, rồi cuối cùng là ái. Nếu ba cái nhân này không có thì cái quả sanh, lão, tử cũng chẳng có.

- Quán sự: là y theo sự tướng mà quán sát rồi thực hành. Hành giả bắt đầu quán ái trước, rồi đến thủ và hữu. Kinh chép: “hữu ái sinh ưu, hữu ái sinh úy, vô sở ái nhạo hà ưu hà úy!”, nghĩa là bởi có tham muốn mới sinh lo sợ, nếu không tham ái thì còn lo sợ gì! Vì đối với cảnh sanh tâm tham muốn (ái) nên mới tạo ác nghiệp (thủ), do đó phải chịu sanh tử, luân hồi (hữu). Bấy giờ, nếu đối cảnh không tham ưa (không ái) thì chẳng tìm cầu chấp

thủ (không thủ), vì không chấp thủ nên chẳng có sanh tử luân hồi (không hữu). Cũng như trong Kinh Lăng Nghiêm Phật dạy: “…Chỉ khi các ông đối cảnh, không khởi vọng niệm phân biệt, thì tham, sân, si chẳng khởi; tham, sân, si không khởi thì sát, đạo, dâm, vọng không sanh…”. Tóm lại, mê hoặc (ái) hết thì nghiệp (thủ) chẳng có, nghiệp không thì khổ chẳng còn.

Trong bốn cách trừ vô minh, chỉ có cách quán sự này dễ dàng và thiết thực nhất, lại hợp với căn cơ của người tu hành hiện tại.

IV. Hiệu quả của pháp quán nhân duyên

Hành giả sau khi thành tựu pháp quán 12 nhân duyên này thì sẽ trừ được tận gốc cội rễ nguyên nhân của khổ đau và luân hồi của chúng sanh là tâm si mê. Đức Phật dạy:“Sự khổ ở tam đồ chưa phải là khổ, chỉ có người thiếu trí tuệ mới gọi là khổ”. Xem thế thì đủ biết trừ được tâm si mê và làm cho trí tuệ được phát chiếu là một điều quan trọng bậc nhất của kẻ tu hành.

Hơn nữa, hành giả còn nhờ pháp quán 12 nhân duyên này mà sẽ chứng được quả Duyên Giác. Khi Phật chưa đản sanh, đã có nhiều vị tu tập qua phương pháp quán sát sự sanh hoá của vũ trụ mà ngộ đạo. Những vị ấy được gọi là Độc Giác, nghĩa là tự mình tu tập mà được giác ngộ. Sau khi Phật đản sinh- thành

đạo, Ngài chỉ dạy pháp quán nhân duyên; y theo phép quán này tu tập, giác ngộ thì gọi là Duyên Giác.

Sự giải thoát của quả vị Duyên Giác và A-la-hán đều giống nhau, nhưng về trí tuệ và thần thông thì quả Duyên Giác cao hơn quả A-la-hán. Sau đây là một ví dụ về sự thành tựu pháp quán 12 nhân duyên cả hai vị đệ tử của đức Phật Thích-ca, là ngài Xá-lợi-phất và ngài Mục-kiền-liên, lược thuật theo kinh Nhân Quả.

Ở thành Vương Xá, có hai người Bà-la-môn rất thông minh và trí tuệ, một người tên là Xá-lợi-phất và một người tên là Mục-kiền-liên. Hai người đều tu theo ngoại đạo, có trên một trăm đệ tử, và có hứa hẹn với nhau rằng: nếu ai nghe được pháp mầu trước thì phải chỉ dạy lại cho người kia.

Một hôm, ngài Xá-lợi-phất đi trên đường, gặp được một vị đệ tử của Phật là Tỳ kheo A-xá-bà-kỳ giảng giải về đạo lý Nhân duyên, đạo lý ấy được tóm tắt qua bài kệ: “Nguồn gốc của tất cả pháp là nhân duyên sinh, không ai làm chủ, nếu ai hiểu được pháp này thì chứng được đạo chân thật”.

Khi nghe xong, ngài Xá-lợi-phất liền xa lìa trần cấu, chứng được đạo quả thanh tịnh. Lúc trở về ngài Xá-lợi-phất giảng nói lại cho ngài Mục-kiền-liên nghe. Ngài Mục-kiền-liên nghe xong cũng chứng được đạo quả. Hai Ngài liền đem 200 đệ tử của mình đến quy y làm đệ tư ûPhật và xin được xuất gia.

C. KẾT LUẬN

Tất cả sự vật, không một vật nào riêng biệt mà tồn tại được. Chúng phải nương tựa vào nhau để thành vật này hay vật khác. Đó là lý nhân duyên hay trùng trùng duyên khởi. Riêng về loài hữu tình như loài người chẳng hạn, thì do 12 nhân duyên nương nhau mà thành một chuỗi sanh tử dài vô hạn, nối tiếp từ quá khứ đến hiện tại và vị lai. Tùy theo cái tác dụng của nó mà 12 nhân duyên ấy có thể chia làm 3 nhóm: hoặc, nghiệp và khổ.

Muốn dứt trừ chuỗi sanh tử kéo dài trong biển khổ đau của cõi tục phải quán 12 nhân duyên qua phương pháp Quán lưu chuyển và Quán hoàn diệt.

Quán lưu chuyển: Quán hiện tượng sanh khởi và tiến triển của 12 nhân duyên từ vô minh, hành, thức… đến sanh, lão tử. Trong khi quán lưu chuyển, hành giả có thể chỉ quán sát sự sanh khởi và tiến triển của 12 nhân duyên trong quá khứ, trong hiện tại hay cả trong quá khứ, hiện tại và tương lai.

Quán hoàn diệt: Quán theo phương pháp làm cho 12 nhân duyên phải tiêu diệt. Có 2 phương pháp quán hoàn diệt: Bậc đại trí diệt căn bản vô minh và bậc tiểu trí diệt chi mạt vô minh. Quán diệt chi mạt vô minh có 2 cách: quán sự và quán lý. Quán lý là quán các pháp vốn không, nên không chấp thủ, tham ái. Quán sự tức do quán lý mà đối cảnh không tham ái, không tạo các nghiệp ác, không tìm cầu, nên khòng cảm thọ quả sanh tử về sau.

Khi hành giả thành tựu Pháp quán 12 nhân duyên này thì sẽ dứt trừ được vô minh, thoát khỏi sanh tử và chứng được quả vị Duyên Giác. Cầu mong cho tất cả chúng ta đều thấu hiểu chân giá trị của Pháp quán này để tinh tấn tu hành và đạt được quả vị quý báu nêu trên.

5. Quán Giới Phân Biệt

QUÁN GIỚI PHÂN BIỆT

A. MỞ ĐỀ

Hầu hết người đời đều tin rằng: mỗi người từ khi lọt lòng mẹ cho đến chết và cả sau khi chết nữa, đều có một linh hồn duy nhất, bất biến, làm chủ tất cả ý nghĩ, hành động của mình. Nói theo thuật ngữ Phật giáo thì tin như thế gọi là “ngã chấp”, nghĩa là tin có một cái ngã riêng biệt tồn tại bất biến. Từ cái chấp ngã ấy sinh ra “ngã ái”, nghĩa là yêu thương, chăm sóc, giữ gìn cái ngã, bất chấp phải trái, hay dỡ; và “ngã mạn” nghĩa là ngạo mạn, cho cái ta của mình là cao quý, hơn bao nhiêu cái ta khác, đối lập với tất cả những gì không phải là ta hay trái ý với ta.

Do sự chấp ngã ấy mà cuộc sống đáng lẽ phải rộng rãi vô biên, trường tồn bất diệt, lại bị ngăn cách chia xẻ, giam hãm trong những cái vỏ cứng là cái ta riêng biệt; và người đời hay nói rộng hơn, tất cả chúng sanh đều phải sống chết, quay cuồng điêu đứng, riêng biệt, mà họ tưởng lầm là thuần nhất, bất biến ấy. Nhưng thật ra, có một cái “ta” như thế không? Nếu có thì cái “ta” đó ở đâu? Trong sáu căn, hay trong sáu trần, hay trong sáu thức? Muốn hiểu rõ vấn đề này một cách tường tận, chúng ta phải quán giới phân biệt, là một trong Ngũ đình tâm quán.

B. CHÁNH ĐỀ

I. Định nghĩa

Quán giới phân biệt: giới có nghĩa là giới hạn, là phạm vi phân chia phần này với phần khác, như: loại âm thanh, màu sắc, mùi vị…; bộ phận này với bộ phận khác, như mắt, tai, mũi… trong thế giới Ta-bà gồm những vật hữu tình hay vô tình này, mặc dù có thiên hình vạn trạng, nhưng theo triết lý của đạo Phật thì có thể chia ra làm mười tám giới. Vận dụng trí tuệ để quán sát, nhận định từng phạm vi, từng giới một trong mười tám giới ấy, để xét xem thử có một cái ngã trường tồn, bất biến, duy nhất hay không, đó tức là “Quán giới phân biệt”.

II. Phân giải mười tám giới

Mười tám giới được chia làm ba loại: 6 căn, 6 trần và 6 thức.

1.Sáu căn: Căn tức là chỗ nương tựa, làm gốc cho những cái khác nảy nở, phát sinh, 6 căn ở đây gồm:

a. Nhãn căn: tức là 2 con mắt, bộ phận để làm chỗ nương tựa cho sự nhận thấy của người được rõ ràng khi tiếp xúc với cảnh vật xung quanh.

b. Nhĩ căn: 2 lỗ tai, bộ phận làm chỗ phát sinh cho sự nghe biết được rõ ràng khi tiếp xúc với tiếng động xung quanh.

c. Tỷ căn: 2 lỗ mũi, bộ phận làm chỗ nương tựa cho sự ngửi biết của người được xác thực khi tiếp xúc với các mùi hương ở xung quanh.

d. Thiệt căn: tức là cái lưỡi, bộ phận làm chỗ nương tựa cho sự nếm biết của người được rõ ràng khi tiếp xúc với các chất vị cảnh ở xung quanh.

e. Thân căn: tức là da bao bọc con người, bộ phận làm cho nhận biết được cảm giác nóng, lạnh, cứng, mềm của các vật xung quanh.

Năm căn này là năm bộ phận thuộc về thể chất nằm ở bên ngoài, dễ tiếp xúc với ngoại vật. Chúng có hình tướng do tứ đại hợp thành, có thể thấy được, chỉ được, sờ mó được. Duy Thức học liệt chúng về “nội căn sắc pháp”. Nội căn sắc pháp này có thể phân tách ra làm hai phần: phù trần căn (hình tướng thô phù hiện ra bên ngoài, như tròng mắt, vành tai…) và tịnh sắc căn (phần ẩn phục, hoạt động của năm căn, tức hệ dây thần kinh của con người). Hai phần này rời nhau, năm căn sẽ trở thành vô dụng.

f. Ý căn: bộ phận để cho sự phân biệt phát sanh, tức là thức thứ sáu. Phần này thuộc về tinh thần, nên không có hình sắc như 5 căn trước.

2. Sáu trần: trần nghĩa đen là bụi, bụi thì nhơ nhớp, luôn luôn thay đổi, lăng xăng, tụ tán không ngừng. Nghĩa bóng: chỉ cho phần vật chất tồn tại chung quanh con người. Sáu trần là:

a. Sắc trần: màu sắc, đường nét hình dáng, những gì mắt có thể thấy,

b. Thanh trần: tiếng do vật hữu tình hay vô tình tạo ra, do tai nghe được.

c. Hương trần: là mùi do vật hữu hình hay vô hình tạo nên, do mũi ngửi được.

d. Vị trần: là chất vị trong vật hữu tình hay vô tình, do lưỡi nếm được.

e. Xúc trần: là những thứ mềm, cứng, trơn, nhám… của vật hữu hình hay vô hình tạo nên, những vật mà thân tiếp xúc được.

f. Pháp trần: là những hình ảnh màu sắc hương vị… trừu tượng của 5 trần lưu lại sau khi đã bị 5 căn duyên, chính là cảnh bị duyên của ý căn. Màu sắc tiếng tăm hương vị ở đây không phải là vật thật của ngoại cảnh mà chỉ là những hình bóng,

âm vang… của ngoại cảnh sau khi đã lọt vào 5 giác quan và đang bị ý căn duyên.

Có thể ví dụ: sắc trần là cảnh vật bên ngoài, nhãn căn như cái máy quay phim, pháp trần như những hình ảnh đã được giữ trong cuốn phim, ý căn dụ như người xem hình trong cuốn phim chiếu lên.

3. Sáu thức: thức là sự phân biệt, hiểu biết do 6 căn tiếp xúc 6 trần mà phát sinh. Nó thuộc về tâm pháp. 6 thức là:

a. Nhãn thức: là sự phân biệt, hiểu biết phát sinh do nhãn căn tiếp xúc sắc trần.

b. Nhĩ thức: là sự phân biệt, hiểu biết do nhĩ căn tiếp xúc thanh trần.

c. Tỷ thức: là sự phân biệt, hiểu biết do tỷ căn tiếp xúc hương trần.

d. Thiệt thức: là sự phân biệt, hiểu biết do thiệt căn tiếp xúc vị trần.

e. Thân thức: là sự phân biệt, hiểu biết do thân căn tiếp xúc với xúc trần.

f. Ý thức: là sự phân biệt, hiểu biết, phê phán ý căn tiếp xúc với pháp trần.

Có thể ví dụ: Sáu thức như một cuộc thi về văn nghệ, nữ công gia chánh của một hội đồng giám khảo gồm sáu người: một chủ tịch và năm thành viên chuyên

môn về năm ngành (hình ảnh, âm thanh, mùi hương, chất vị, xúc giác). Sau khi lấy khả năng chuyên môn của mình để phân tách phê phán rồi, năm thành viên trình sự nhận xét của mình lên ông chủ tịch, ông này thu góp tất cả những nhận xét làm tổng kết và tuyên bố kết quả của cuộc thi ấy. Ông chủ tịch chính là thức thứ sáu vậy.

III. Phương pháp quán

Sau khi chúng ta đã biết được rõ ràng phạm vi và công năng của mỗi giới trong mười tám giới, đến đây chúng ta có thể bắt đầu thực tập phương pháp quán. Pháp này gồm có hai phần:

1. Quán sát sự liên hệ giữa căn, trần và thức

Vẫn biết căn là nội sắc, trần là ngoại sắc, hai thứ riêng biệt nhau, nhưng chúng quan hệ nhau rất mật thiết. Căn là phần chủ động, có khả năng duyên được với trần, còn trần là phần bị động được duyên với căn. Nhờ có phù trần căn và tịnh sắc căn nên con người mới có thể nhận biết các cảnh vật xung quanh trong sự sống hằng ngày. Nếu không có căn dĩ nhiên không có thức, thì con người không phải là con người. Họ không thể sáng tác, xây dựng, cải cách, tiến hóa và thế giới này là thế giới chết, mờ mịt không có ý nghĩa. Nếu không có trần con người cũng không sống nổi. Ngoại cảnh là trường hoạt động của con người. Nó dạy khôn, dạy khéo cho con người trong cuộc sinh hoạt và làm cho

con người có ý thức về cuộc sống của mình. Thức lại tác động vào căn và trần làm cho cuộc sống càng thêm tiến bộ, sung túc thịnh vượng. Ba thứ này ảnh hưởng lẫn nhau như cây quẹt, chất điện và đốm lữa. Sự liên quan này chứng minh một cách hùng hồn sự không độc lập của sắc pháp và tâm pháp, cả về phương diện cá thể lẫn phương diện tổng thể.

Mười tám giới này, như đoạn đầu đã nói gồm cả thế giới và nhân sinh, cả vật vô tình và vật hữu tình. Một khi chúng ta đã không tự lập thì trong vũ trụ này, không có một vật gì do chúng cấu tạo ra lại có thể biệt lập, thuần nhất được.

2. Quán sát sự giả dối của căn, trần và thức

Phần trên, chúng ta đã thấy cái ngã không thể do tổng hợp của căn, trần và thức mà có được một cách thuần nhất. Đến đây chúng ta sẽ đi sâu vào một tầng nữa, quán sát xem cái ngã có thể có trong một phần nào của căn, trần và thức không?

a. Sáu căn là ngã chăng? Trước tiên, chúng ta hãy xét bản chất của sáu căn là gì? Chính là những khối xương da máu thịt, hợp lại có trật tự, có tổ chức chứ không gì khác. Mà đã là thịt da xương máu thì không có gì bền bỉ, thuần nhất. Từ khi trắng răng đến thuở bạc đầu thử xem con người đã mấy lần thay đổi. Và sau một trăm năm, thử hỏi thể xác ấy còn lại gì ngoài “nắm cỏ khâu xanh rì”?

Giả sử có một cái ngã ở sáu căn thì thử hỏi: Nếu cái ngã ở mắt thì năm căn kia không phải là ngã? Lần lượt xét cả sáu căn, chúng ta không thể nói được cái ngã ở phần nào trong sáu căn. Nếu cho rằng sáu căn đều là ngã, thì thành ra con người có sáu cái ngã, nói thế chắc không ai công nhận được. Còn nếu bảo rằng: do sáu căn hòa hợp mà có cái ngã thì trái với định nghĩa về ngã, là thuần nhất và bất biến. Vả lại, khi đã cho rằng, cái ngã do nhiều thứ hợp lại, thì cũng phải công nhận luôn rằng cái ngã ấy là không thật, là giả hợp. Do đó, Duy Thức học bảo “nhân vô ngã”.

b. Sáu trần là ngã chăng? Trần với căn không khác gì mấy, căn đã không tự tại trong cuộc sinh tồn thì trần làm sao đứng vững, còn mãi? Giả sử “ngã” nằm trong sắc thì trên thế giới này không có sự đổi trắng thay đen, như hoa nở rồi tàn, hết ngày rồi đến đêm, bãi bể biến thành nương dâu, cuộc thay đổi đã bày rành rành ra trước mắt.

Vậy ngã nằm trong thanh chăng? Cũng không có lý, thanh không bao giờ tự nhiên mà có. Nếu không do vật hữu hình tạo ra thì cũng do sự va chạm của vật vô hình tạo ra. Như thế, rõ ràng là một pháp hữu vi có tạo tác, mà đã là hữu vi thì thế nào cũng vô thường. Vả lại, vật sinh ra nó là sắc kia đã là vô ngã, vô thường thì nó không thể nào là ngã là thường được.

Cho đến hương, vị, xúc, pháp đều là vô thường, vô ngã như sắc thanh cả. Chúng chỉ như là những làn gió thoáng qua, những màn sương phảng phất, đã vô hình lại bất định, nên sự vô ngã của chúng lại càng rõ rệt hơn sắc, thanh nhiều.

c. Sáu thức là ngã chăng? Như đoạn trên đã nói, thức là sự nhận biết do căn và trần đối nhau mà có. Điều ấy chứng minh rằng, thức không có thật, mà chỉ có được khi căn và trần đối nhau, nhưng nếu chia chẻ một cách rốt ráo theo Duy Thức học, thì thức sở dĩ có được là nhờ nhiều nhân duyên khác nữa. Chẳng hạn như nhãn thức sanh khởi được là nhờ chín duyên sau đây:

- Không: khoảng trống cách biệt giữa căn và cảnh.

- Minh: ánh sáng soi chiếu bởi mặt trời, trăng sao hay đèn đóm.

- Căn: là chỗ nương tựa của thức.

- Cảnh: các sự vật mà căn duyên được.

- Tác ý: sự mong muốn được thấy.

- Phân biệt y: chỗ nương tựa để phân biệt, tức là ý thức hay thức thứ sáu.

- Nhiễm tịnh y: là thức thứ bảy.

- Căn bản y: là thức thứ tám.

- Chủng tử: bản năng sẽ được phát sanh.

Để có một ý niệm rõ ràng hơn về nhãn thức, xin giảng chín duyên trên như sau: Khi mắt ta thấy một vật gì, nó phải cách vật ấy một khoảng gần hay xa (không), khi thấy phải ban ngày, hay ban đêm có trăng, sao hoặc đèn (minh). Sự thấy ấy dĩ nhiên phải từ con mắt mà có (căn), và đồng thời phải có vật gì mới thành sự thấy (cảnh) và trước đó, ta đã có ý muốn ngó rồi (tác ý). Tác ý đây lại do ý thức đã khởi động trước (phân biệt y). Ý thức lại phải nương thức thứ bảy vì đây là căn của nó (nhiễm tịnh y), thức thứ bảy lại luôn chấp thức thứ tám làm ngã (căn bản y). Thức này lại là nơi dung chứa các thức (chủng tử). Chủng tử là cái nhân chính để có ra sự vật.

Xét từ trong ra ngoài, từ duyên đầu đến duyên cuối, nhãn thức đã không có mảy may gì là chân thật cả. Các thức khác như tỷ, thiệt, thân thức cũng như vậy cả, nhưng ít duyên hơn, như nhĩ thức chỉ có tám duyên (nghe không cần có ánh sáng). Còn tỷ, thiệt, thân thức thì chỉ bảy duyên (không cần ánh sáng và khoảng không). Ý thức thì chỉ có năm duyên là căn, cảnh, tác ý, căn bản y và chủng tử. Xem thế thì đủ biết sáu thức đều không thật, nghĩa là vô ngã như sáu căn và sáu trần.

Tóm lại, từ căn thân cho đến thế giới, đều không có thật, không thật ngã. Hành tướng do nhân duyên hòa hợp thì có, nhưng thật thể thì hoàn toàn không.

IV. Hiệu quả của pháp quán giới phân biệt

Pháp quán giới phân biệt có công năng phá tan cái ngã không còn manh giáp. Cái ngã đã bị tấn công đủ mọi mặt, từ ngoài cho đến tận sào huyệt, và cuối cùng bị phân tán. Từ trước đến nay, cái ngã chấp sở dĩ hoành hành được là nhờ núp vào bóng tối của si mê. Từ nay, pháp Quán giới phân biệt như một ngọn đèn pha chiếu sáng cả vòm trời u tối, làm cho cái hình bóng giả dối là cái ngã cũng tan biến như mây khói. Ngã chấp đã không còn thì ngã ái, ngã mạn cũng không biết nương tựa vào đâu để tồn tại. Nói một cách khác phiền não, ác nghiệp, khổ đau do ngã mà sinh, nay ngã chấp đã bị diệt thì phiền não, khổ đau cũng sẽ hết. Phiền não khổ đau hết thì an vui, tự tại tức thời hiện ra. Đó là kết quả chắc thật đầu tiên của pháp quán giới phân biệt.

Rồi từ sự an vui, tự tại tương đối ấy, hành giả sẽ cố gắng tiến dần trên đường đạo. Càng tiến hành giả càng sáng suốt thêm, càng nhận rõ thêm chân lý. Hành giả sẽ dần dần chứng được quả vị Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm và A-la-hán. Nhưng hành giả cũng không dừng lại ở các quả vị ấy. Hành giả không cố chấp ở các quả vị đã chứng được của mình, do đó sẽ được giải thoát được tam giới. Nếu hành giả cố gắng tu thêm, đến khi không còn chấp trước các pháp mình tu, mà chỉ xem nó như là ngón tay chỉ mặt trăng, như liều thuốc trị bệnh chỉ cần trong lúc đau. Nếu cố gắng tu

được như thế thì hành giả sẽ đến được vô trí, vô đắc tức là chứng được đạo quả vô thượng Bồ-đề.

C. KẾT LUẬN

Chúng ta đã thấy rõ công năng và diệu dụng tốt đẹp của pháp Quán giới phân biệt. Nhưng thấy được đã là quý, mà làm được mới quý hơn. Trong đoạn trên chúng tôi đã hai ba lần nhấn mạnh ở những chữ “nếu cố gắng”. Thật thế, nếu không cố gắng thì đâu sẽ hoàn đó, và cái ngã mặc dầu giả dối vẫn còn tồn tại mãnh liệt và tác oai, tác quái như thường. Cái chấp ngã được tạo dựng và củng cố từ muôn ngàn kiếp, mỗi khi một ít nhưng lâu ngày trở thành rắn chắc như những vỏ nghêu, vỏ ốc bám vào mõm đá. Ngày nay chúng ta may mắn được đức Bổn sư chỉ bày pháp Quán giới phân biệt, để cho chúng ta thấy rõ được cái giả tướng của nó. Nhưng đâu phải chỉ quán năm bảy lần hay vài ba chục lần mà thành tựu? Cái ngã được bồi đắp lâu đời lâu kiếp thì công phu tu luyện để phá trừ nó cũng cần phải có nhiều thời gian, qua nhiều giai đoạn. Lý trí có thể chấp nhận dễ dàng không có thật ngã, nhưng tình cảm đâu có thể chấp nhận dễ dàng như thế? Từ trước đến nay ta đang tin tưởng quý chuộng, cưng dưỡng cái ngã, bỗng hôm nay có người bảo rằng nó không có, nó không thật thì thế nào tình cảm cũng nổi dậy phản đối bịt tai không muốn nghe, bịt mắt không muốn thấy. Ta phải cần nhiều kiên nhẫn lắm may ra mới thuyết phục được tình cảm. Nhưng trận giặc chiến đấu với cái ngã

đến giai đoạn này đâu phải đã chấm dứt. Cái ngã chấp chưa đầu hàng thì lui vào sào huyệt sâu kín nhất, vào mật khu nguy hiểm nhất là tiềm thức hay nói theo danh từ Duy Thức học là thức thứ bảy. Sự chấp ngã ở đây có một hình thức toàn diện, vô cùng bén nhạy, như trong mật khu mà mỗi người dân từ trẻ đến già, từ đàn ông, đàn bà đến con nít đều là một chiến sĩ; và mỗi khoảng đất, mỗi lùm cây, mỗi cành lá là một cạm bẫy làm trở ngại rất lớn cho sự chiến đấu chống cái ngã. Sự chấp ngã của tiềm thức hay vô thức diễn ra trong mỗi cử chỉ, mỗi hành động, trong khi thức cũng như trong khi ngủ, trong khi lành mạnh cũng như trong khi mê sảng, trong khi sống cũng như trong khi chết. Lực lượng của địch mạnh mẽ và hùng hậu như thế đấy, nhưng “biết mình biết người, trăm trận trăm thắng”.

Chúng ta không bao giờ được phép khinh địch, phải chuẩn bị đầy đủ trước khi chiến đấu, và trong khi chiến đấu phải quyết tâm kiên nhẫn. Với hai điều kiện căn bản ấy chắc chắn hành giả sẽ thành công trong cuộc chiến đấu, dẹp tan cái ngã là tên giặc nguy hiểm nhất trong mỗi chúng ta và cầm đầu các tên giặc khác là: tham, sân, si. Trừ được tên đầu đảng này là hành giả đã hoàn toàn thành công trong trận giặc chống phiền não, khổ đau và bắt đầu bước lên đài giải thoát.