Phật học khái lược 2

6. Thiểu Dục Tri Túc

THIỂU DỤC TRI TÚC

A. MỞ ĐỀ

Người đời thường nói: "Lòng tham của con người vô đáy". Đúng như thế, con người từ khi mới xuất hiện trên trái đất thì tâm tư còn trong sáng, chưa có ý thức về sự tư lợi. Đến khi xã hội phát triển, của cải vật chất được làm ra nhiều thì xuất hiện ý thức tư lợi. Kể từ đó, con người thường sống với mục đích là làm sao tạo ra nhiều của cải vật chất càng tốt và cũng từ đó, lòng tham lam của con người mỗi ngày mỗi tăng thêm. Con người sống không bao giờ thoả mãn với chính mình. Ngạn ngữ Việt Nam có câu: "Bể kia dễ lấp, túi tham khó đầy". Lòng tham của con người vô đáy thì làm sao mà đầy được! Đã không thể lấp đầy mà cứ cố làm cho đầy thì chỉ chuốt hoạ vào thân, điều đó không thể náo tránh khỏi.

Do đó, đã làm Phật tử thì không nên tham lam. Để đối trị lòng tham đó, đức Phật dạy pháp Thiểu dục Tri túc. Kinh Thuỷ Sám dạy: "Bất tri túc giả tuy xử Thiên đường do bất xứng ý, tri túc chi nhân, tuy ngoạ địa thượng do vi an lạc". Có nghĩa là: người không biết đủ thì thân tuy ở Thiên đường cũng không vừa ý, người sống biết đủ thì thân tuy nằm trên đất cũng cảm thấy an lạc. Mặt khác, người Phật tử muốn tu hành chân

chánh thì phải sống Thiểu dục Tri túc mới có thể tiến đạo được. Chúng ta muốn tấn tu đạo nghiệp thì không thể sống không biết Thiểu dục Tri túc mà thành tựu.

B. CHÁNH ĐỀ

I. Định nghĩa

Thiểu dục là mong muốn ít, tri túc là biết đủ. Thiểu dục Tri túc là lòng mong muốn vừa đủ, thoả mãn với những gì mình đang có, không tham cầu những thứ khác bằng mọi cách. Người cao 1m50 thì biết đủ với 1m50, không nên so với người cao 1m60. Người đi xe đạp thì thoả mãn với xe đạp, không nên so với người đi xe Honda, xe Cúp. Mọi thứ sử dụng nên phù hợp với túi tiền của mình, không nên mơ mộng cao sang mà làm khổ tinh thần mình, làm phiền lòng những người lo cho mình.

II. Những sự ham muốn thường có ở đời

Có năm thứ người đời thường tham, đó là: 1- Tham tiền của, 2- Tham sắc đẹp, 3- Tham danh vọng, 4- Tham vật thực, 5- Tham ngủ nghỉ. Năm thứ tham này Phật giáo gọi là Ngũ dục (Tài, sắc, danh, thực, thuỵ).

Người tham tiền của thì dầu có cả giang sơn, kho báu, tiền chất như núi, có ruộng vườn cò bay thẳng cánh cũng chưa vừa ý mà còn mong muốn giàu thêm.

Người tham sắc đẹp thì không bao giờ thoả mãn với một người, không trung thành hay thuỷ chung với bất cứ một ai, mà luôn luôn tìm cầu những thứ mới để thoả mãn dục vọng, theo thói gió trăng, ong bướm... suốt đời làm nô lệ cho dục vọng.

Người tham danh vọng thì suốt đời mong muốn được quyền cao chức trọng, dùng mọi thủ đoạn để tước đoạt uy quyền, không nghĩ gì đến nhân cách, đạo đức nữa. Họ lao tâm, khổ tứ suốt đời chỉ để mong cầu cái hư danh.

Người tham vật thực thì tâm hồn luôn nghĩ đến chuyện ăn uống, thích la cà đến các quán ăn, quán nhậu để tìm khoái khẩu, đôi khi vì miếng ăn mà quên đi nhân cách của mình, quên cha già, mẹ yếu. Thế giới của họ bị thu nhỏ trong món ăn, đồ nhậu.

Người tham ngủ nghỉ thì ngủ mấy cũng không biết chán, suốt ngày thơ thẩn như sống trong mơ, thân thể lúc nào cũng cảm thấy uể oải, ngủ dậy lại muốn ngủ nữa.

Tóm lại, chúng ta tham cái gì thì bị nô lệ cho cái ấy, có thể hi sinh đời mình vì nó. Tham ngũ dục thì chính mình hy sinh cho nó vì kết quả của sự tham dục là sa đoạ, vậy chẳng phải hy sinh đời mình cho nó đó ư!

Nói đúng hơn nữa, tham dục chủ yếu của con người là tham ngũ trần (Sắc, Thanh, Hương, Vị, Xúc)

Tham sắc tức mắt thấy sắc đẹp của người nam người nữ, thấy ngọc ngà, châu báu thì tham ái khởi lên.

Tham thanh (âm thanh) tức là tai nghe tiếng người nam, người nữ, tiếng hát, lời ca của người nam, người nữ, âm điệu du dương trầm bổng, gợi dục thì thì liền sanh tâm tham đắm.

Tham hương (mùi hương) tức là mủi ngửi thấy mùi vị thơm ngon, béo bổ, mùi son phấn đê mê, quyến rũ liền sanh tâm ưa chuộng đắm đuối.

Tham vị (gia vị, chất vị) tức là lưỡi chạm phải những thứ ngon lạ, thơm tho liền sanh tâm tham đắm, muốn có mà ăn cho thoả thích. Cổ nhân có nói:

"Ăn mà sống chuyện ăn nào quan trọng

Sống vị tha đâu phải sống mà ăn".

Chúng ta nên xem đó làm gương để sống cho thanh bạch

Tham xúc (xúc chạm) tức là thân xúc chạm với những thứ mềm mại như thân thể người nam, người nữ, lụa gấm, nhung siêu... thì sanh lòng mong muốn, khởi tham dục.

III. Hậu quả của lòng tham

Người bị tham dục chi phối thì mất hết tự chủ và luôn luôn làm nô lệ cho chính lòng tham dục ấy. Để đạt

được những thứ mà mình ham muốn, con người phải dùng thủ đoạn để mưu cầu. Người làm công chức thì tham ô, biển thủ của cải, người buôn bán thì cân hao, đếm thiếu, đánh trá hàng hoá, lường gạt dân lành, vì thế mà xảy ra cạnh tranh thù hận với nhau. Người tham sắc đẹp thì có thể quên ăn, mất ngủ, khổ đau với những đối tượng mà mình yêu thích, có thể làm những việc trái với lương tâm đạo đức, có khi tán thân, mất mạng. Người tham ăn nhậu thì hay gây gổ, đánh đập với người khác, làm bạn với rượu chè, suốt đời chỉ biết say sưa. Chiến tranh giữa các nước phần lớn là do ngũ dục mà có.

Lòng tham khiến chúng ta đau khổ trong hiện tại đã đành mà trong tương lai nhất định chúng ta sẽ đoạ vào tam đồ ác đạo, ngàn đời không thấy được Phật pháp để tu tập.

IV. Phương pháp đối trị lòng tham dục

Lòng tham của chúng ta không cùng tận thì dù chúng ta có đủ mọi thứ chúng ta cũng cảm thấy thiếu thốn, vì thế cần phải sống Thiểu dục Tri túc để được an lạc. Phật dạy: "Đa dục chi nhân, đa cầu lợi cố, khổ não diệc đa". Có nghĩa là: người mong muốn nhiều, cầu lợi nhiều thì khổ não cũng nhiều. Đời người như bóng câu qua cửa sổ, trăm năm như chớp mắt thì công danh phú quý mà chi! Cổ nhân có nói: “Phú quý tợ môn tiền tuyết, công danh như thảo thượng sương". (Phú quý như tuyết ngoài cửa, công danh như sương trên cỏ) vậy thì

chúng ta cầu cho nhiều làm gì để thêm đau khổ! Muốn đối trị lòng tham, Phật tử chúng ta phải thực hành hạnh Thiểu dục Tri túc. Bên cạnh đó, chúng ta còn phải thực hành hạnh bố thí nữa, không những thiểu dục mà còn bố thí, không những sống biết đủ mà còn sống không keo kiệt, bỏn xẻn. Có vậy chúng ta mới có thể đối trị triệt để lòng tham dục.

V. Lợi ích thiết thực của thiểu dục tri túc

Thiểu dục-Tri túc là công hạnh tu tập của bậc Thánh. Chúng ta khổ vì tham cầu bao nhiêu thì chúng ta được sung sướng do sống thiểu dục bấy nhiêu. Quỷ tham dục sẽ không còn cơ hội để sai khiến ta nữa. Khi mỗi người không còn bị làm nô lệ cho dục vọng thì kể từ đó bắt đầu được tự do giải thoát. Người sống thiểu dục thì luôn luôn cảm thấy nhẹ nhàng, thanh thoát. Từ xưa đến nay không có vị Giáo chủ nào chính danh mà lại không xem thường vật chất, danh vọng và tiền tài. Đức Phật của chúng ta cũng từng dạy: ”Hãy bỏ tất cả để được tất cả". Chỉ có cái vô hạn mới có thể đối trị cái vô hạn. Tìm hạnh phúc trong vật thực chẳng khác nào khát nước mà lại còn uống nước mặn.

Thiểu dục Tri túc là một phương pháp tốt để giữ hoà bình Thế giới. Mỗi người tự sống biết đủ thì xã hội sẽ thái bình, nhân loại sẽ không còn chiến tranh nữa.

VI. Giải quyết những vấn đề khúc mắc

Giáo lý Đức Phật thuyết là giáo lý tuỳ duyên, vì thế, không có một pháp môn nào là không tuỳ duyên cả, Thiểu dục Tri túc cũng vậy. Chúng ta thường nghi ngờ pháp môn này, cứ ngỡ nó đi ngược với sự tiến hoá xã hội nhưng thực ra pháp môn này rất khoa học và tiến bộ. Người sống Thiểu dục Tri túc là người biết hợp thức hoá với thời đại, vì biết Tri túc thì đương nhiên không tham cầu nhiều, không có thủ đoạn mà chỉ biết tận lực làm phúc lợi cho xã hội. Sống Thiểu dục Tri túc không có nghĩa là quá đạm bạc mà tuỳ hoàn cảnh. Ví như trong xã hội ai ai cũng đi xe Honda, nếu mình có đủ tiền thì cũng nên sắm một chiếc mà đi. Sống khổ hạnh, ép xác sẽ làm hư hoại thân khí của chính mình. Ai cũng biết thân người là giả tạm nhưng nó là chiếc thuyền đưa chúng ta về Tịnh Độ, Niết-bàn. Tóm lại, Thiểu dục Tri túc là một trong những phương tiện thực hành Trung đạo.

C. KẾT LUẬN

Dù ngoại đạo hay Phật giáo cũng đều nên tu tập hạnh Thiểu dục Tri túc để được hạnh phúc. Đó là một phương pháp tốt để bồi bổ tinh thần, tu tâm dưỡng tánh. Thật sự, nếu chúng ta không hệ luỵ vào vật chất thì chúng ta sẽ được cái cảm giác nhẹ nhàng, khoan khoái, tâm hồn thư thái, thanh bạch, học tập cái gì cũng dễ thành tựu, vấn đề gì cũng dễ giải quyết. Đó không những là giữ cho mình không đoạ lạc tam đồ mà còn giữ cho thế gian thoát khỏi hiểm hoạ chiến tranh.

7. Tứ Nhiếp Pháp

TỨ NHIẾP PHÁP

A. MỞ ĐỀ

Đức Phật sau khi thành đạo liền nghĩ đến việc hóa độ chúng sanh. Nhưng giáo lí của Ngài thì thậm thâm vi diệu mà căn cơ chúng sanh thì bất đồng, rất khó giáo hóa bằng giáo nghĩa vô thượng. Nghĩ thế Ngài liền khai mở Tam thừa, vận dụng tám vạn bốn ngàn pháp môn để tiện việc giáo hóa, nhờ vậy mà trong vòng 45 năm thuyết pháp, Ngài đã thành công. Người muốn tu hạnh tự lợi thì Ngài dạy Thanh Văn thừa, người muốn tu hạnh lợi tha thì Ngài dạy Bồ-tát thừa... Một trong những phương pháp giáo hóa hữu hiệu nhất đó là Tứ nhiếp pháp. Tứ nhiếp pháp được xem là một nghệ thuật cảm hóa lòng người ưu việt nhất. Nghệ thuật ở đây không phải là mưu chước mà là một hành động có sức giáo hóa mãnh liệt. Người nào thực hiện được Tứ nhiếp pháp thì người đó thành công trong mục đích cảm hóa lòng người. Với ý nghĩa đó, Phật giáo lấy Tứ nhiếp pháp để làm công cụ nhiếp hóa chúng sanh, nhờ vậy mà thành tựu được tinh thần khế cơ, khế lí, giáo hóa vô lượng chúng sanh.

B. CHÁNH ĐỀ

I. Định nghĩa

Tứ nhiếp pháp là gì? Đó là Bố thí nhiếp, Ái ngữ nhiếp, Lợi hành nhiếp, Đồng sự nhiếp. Bố thí là sự ban bố của cải vật chất hoặc ban bố giáo pháp...Ái ngữ là lời nói êm ái, dịu dàng, làm cho người nghe thích thú. Lợi hành là làm lợi ích cho người khác bằng hành động, lời nói hoặc ý nghĩ... Đồng sự là bằng mọi cách để gần gũi, tham gia vào công việc của người ta để dễ bề giáo hóa họ.

II. Thực hiện tứ nhiếp pháp

1. Bố thí nhiếp pháp

Là nhiếp hóa chúng sanh bằng cách bố thí. Hạnh bố thí là hạnh của Bồ-tát, là một trong sáu pháp Ba la mật của hàng Bồ-tát. Lòng ích kỷ của chúng sanh là nguyên nhân chính của mọi cuộc chiến trên thế giới, mọi cảnh tượng nồi da xáo thịt của chiến tranh đều bắt nguồn từ lòng ích kỷ. Ở đâu cũng vậy, hễ lòng tham lam, ích kỷ còn thì còn hỗn loạn, chiến tranh. Những âm mưu thủ đoạn trên tình trường, thương trường hay chiến trường đều là hậu quả của lòng ích kỷ. Đạo Phật vì muốn đem lại an ổn cho chúng sanh mà dạy phương pháp bố thí. Bố thí có ba loại:

a. Tài thí

Là bố thí bằng vật chất, tiền tài cứu vớt người thiếu thốn, hoạn nạn. Trần gian kẻ giàu người nghèo là chuyện thường, có người giàu ăn không hết, có kẻ nghèo làm không ra. Người thì thiếu ăn, kẻ thì thiếu mặc... Người Phật tử có bổn phận giúp đỡ những người đó, có tiền thì

giúp tiền, có gạo thì giúp gạo, có thuốc thang thì giúp thuốc thang...nói chung có gì thì giúp nấy. Cổ nhân thường nói: "Miếng khi đói bằng gói khi no, của tuy tơ tóc nghĩa so nghìn vàng". Bởi thế, chúng ta đừng ngại không có tiền kho bạc đống, ngọc ngà châu báu để bố thí mà ngại không có tấm lòng thương người, xót vật. Dù chỉ một chút tiền của mà thành tâm bố thí thì công đức ấy cũng không thể lấy gì so sánh được. Chúng ta đừng bao giờ nghĩ mình nghèo không đủ khả năng bố thí rồi sanh lòng tự ti mà trở nên hẹp hòi. Một bát cơm, một bát nước, một bộ áo quần cũ lẽ nào chúng ta không có?

b. Pháp thí

Là bố thí bằng giáo pháp. Giáo pháp ở đây chỉ cho giáo lí của Đức Phật và những bậc Thánh tức là chỉ cho Tam tạng kinh điển. Pháp thí nghĩa là đem những giáo lí quý báu ấy, mà giảng dạy cho chúng sanh, khiến họ sanh tâm hoan hỉ mà tu hành theo giáo lí Đức Phật. Pháp thí là cách bố thí hữu hiệu nhất, có năng lực nhất. Chúng sanh đang mê mẫn trong ba nẻo sáu đường, bị nghiệp thức dẫn dắt, không tự thức nghiệp duyên, vì thế mà cần sự tỉnh thức. Người Phật tử bố thí bằng giáo pháp tức là làm cho chúng sanh thấy được luật nhân quả để tu hành thiện pháp, sớm thoát khỏi biển sanh tử, luân hồi.

Pháp môn của Đức Phật có vô lượng, vì thế người dùng giáo pháp mà bố thí cũng có vô lượng cách, chúng ta đừng tự hạ thấp mình cho rằng mình kém cõi Phật

pháp, không thể bố thí pháp, một câu kinh câu kệ một lời nói hợp với chánh pháp, có thể dùng để bố thí, khuyên người khác tụng kinh, trì chú, bố thí, cúng dường, ăn chay, niệm Phật...cũng là một cách bố thí pháp. Nói chung bất kì trường hợp nào người Phật tử cũng có thể bố thí pháp được.

c. Vô úy thí

Là bố thí tâm không sợ hãi. Sợ hãi là tâm thông thường của mọi chúng sanh trong cõi giả tạm đau khổ này. Người Phật tử phải có lòng từ bi, cố gắng làm sao cho mọi người hết lo sợ. Cái sợ thông thường nhất của mọi chúng sanh là đau ốm chết chóc, cái sợ tiếp theo là sợ gian khổ đói nghèo. Giữa cuộc sống bình nhật người thì sợ chó kẻ sợ mèo, người sợ ma, kẻ sợ tai nạn...trong những trường hợp đó người Phật tử phải bố thí cho họ bằng nghị lực của mình, khuyên họ cố gắng lên để sống, mọi cái không có gì đáng sợ, chết chóc là chuyện thường tình không ai tránh khỏi. Cổ nhân có dạy: "Nhân sanh thế thượng thùy vô tử"(nghĩa là: người sống trong đời ai không chết). Vậy, đau ốm, chết chóc có gì đáng sợ! Khi một người nào đó sắp chết thì một Phật tử phải khuyên họ niệm Phật A-di-đà, niệm danh hiệu đức Quán Thế Âm, Địa Tạng...để có lòng tự tin khi phải đối mặt với tử thần. Nói chung trong mọi trường hợp người Phật tử đều có thể tùy cơ ứng biến, bố thí tâm không sợ hãi cho mọi người.

Tóm lại bố thí là phương pháp hữu hiệu để cho người Phật tử tu tập. Bố thí làm cho chúng ta có công đức vô lượng, muốn có công đức vô lượng thì phải có tâm vô lượng mà bố thí, tức là bố thí không còn thấy mình nữa (vô tướng thí). Phương pháp cao nhất là Bố thí ba la mật. Chúng ta có thể tu hạnh bố thí này để đạt đến Giải thoát, Niết-bàn theo tinh thần Kinh Kim Cang. Đã là Phật tử thì không thể không tu hạnh bố thí.

2. Ái ngữ nhiếp pháp

Ái ngữ tức là lời nói dịu dàng, êm ái. Ái ngữ nhiếp tức là dùng lời nói êm ái, dịu dàng đúng chánh pháp để nhiếp hóa chúng sanh khiến họ theo mình mà tu hành thánh đạo. Người đời phần nhiều ỷ quyền, cậy thế, hà hiếp dân lành, nói năng cộc cằn, thô tục thiếu văn hóa, làm cho người nghe chán ghét không phục tùng. Cổ nhân có dạy:

Lời nói chẳng mất tiền mua

Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau.

Lời nói êm ái dịu dàng là một thứ của báu mà bất cứ ai cũng có thể có được, không phân biệt giàu nghèo sang hèn, lại rất dễ thực hiện. Người Phật tử không những nói năng dịu dàng mà còn đúng Chánh pháp nữa, như thế lời nói ấy mới đủ công năng nhiếp hóa người. Một lời nói tuy đơn giản nhưng có thể làm cho chúng ta vinh quang, thành đạt và cũng có thể làm cho ta tán gia bại sản, thân bại danh liệt; Như sách Nho viết: "Nhất ngôn khả dĩ hưng

bang, nhất ngôn khả dĩ tán bang" (một lời nói có thể làm cho đất nước hưng thịnh, nhưng cũng có thể làm cho mất nước); người xưa cũng dạy:"Họa tùng khẩu xuất, bệnh tùng khẩu nhập"(Cái họa từ miệng mà ra, bệnh tật từ miệng mà vào).

3. Lợi hành nhiếp pháp

Lợi hành là dùng lời nói, hành động, ý nghĩ của mình để làm lợi cho mọi người, khiến họ sinh tâm hoan hỉ mà theo ta học đạo. Lợi hành là việc làm của hàng Bồ-tát, tuy nhiên trong cuộc sống bình thường, chúng ta cũng có thể thực hiện được. Chúng ta hẳn đã nghe qua câu chuyện của Ngài Trì Địa Bồ-tát rồi chứ! Ngài suốt đời đắp đường, gánh đất tạo mọi phương tiện thuận lợi cho khách bộ hành đi lại được dễ dàng. Ngài đỡ người già gánh nặng, giúp trẻ qua đường, đưa người sang sông, cứu nguy cho người đi thuyền ngược nước... Vì vậy Ngài đã nhiếp hóa vô số chúng sanh.

Lợi hành là công việc không phải khó, bất cứ ai cũng có thể thi hành được, người nghèo thì lợi hành bằng lời nói ý nghĩ. Người giàu thì bỏ tiền của để làm viện dưỡng lão, giúp đỡ hội người mù, ủng hộ trẻ em khuyết tật, nuôi dưỡng trẻ mồ côi... Người tài giỏi thì dạy nghề nghiệp, người đức độ thì giáo dục luân lí... Nói chung ai cũng có thể thực hiện pháp lợi hành cả. Từ sự thực hiện pháp lợi hành đó, chúng ta có thể giáo hóa họ bằng giáo lí Đức Phật, khiến họ trở về chánh pháp như giáo tu hành. Được vậy thì lợi ích biết bao!

4. Đồng sự nhiếp pháp

Đồng sự là tìm mọi cách để làm công việc với người khác, lăn lộn vào trong công việc của họ, cộng tác với họ cùng ăn cùng ở với họ một mặt là giúp đỡ, một mặt là để nêu cao gương lành khiến họ cảm mến mà theo ta tu đạo. Đó gọi là pháp đồng sự.

Người lãnh đạo muốn thành công trong việc giáo huấn người khác thì không thể không áp dụng nguyên tắc Đồng sự nhiếp. Nguyên tắc này có thể áp dụng bất cứ ở đâu, trong thương trường, trong chiến trường, tâm lí xã hội hay bất cứ chỗ nào cũng thế, làm sao để người khác thấm nhiễm đức hạnh tốt đẹp của mình, sẵn sàng nghe theo làm theo những lời mình chỉ bảo, thì chính mình đã thực hiện được Đồng sự nhiếp.

Tóm lại, đối với những người cần sự giúp đỡ vật chất, kiến thức, an ủi, kinh nghiệm sống, kinh nghiệm tu tập... thì chúng ta áp dụng nguyên tắc bố thí để thu phục và giảng dạy họ cho có kết quả.

Đối với những ai tâm lí thích ái ngữ, thích nghe những lời nói dịu dàng, thì chúng ta dùng ái ngữ để cảm hóa, nhiếp phục họ. Thông thường thì ai cũng thích ái ngữ và khó chịu với những lời nặng nề, thiếu tế nhị. Người Phật tử phải vận dụng tâm lí ái ngữ trong cuộc sống của mình.

Đối với những ai cần lợi hành, cần khích lệ, cần sự ủng hộ trong công việc thì chúng ta phải vận dụng tâm lí

lợi hành để giúp đỡ họ, nhằm giáo hóa họ trở về chánh pháp.

Đối với những người có tâm lí cần đồng nghiệp, cần có người cùng làm cùng ăn, cùng ở... thì chúng ta phải vận dụng tâm lí đồng sự để nhiếp hóa họ trở về Chánh pháp.

Nhà lãnh đạo, nhà giáo dục trong nghệ thuật vận dụng tâm lí để đạt mục tiêu giáo dục không là gì khác hơn bốn nguyên tắc ấy. Chúng ta là Phật tử cũng phải tùy duyên mà vận dụng bốn nguyên tắc ấy cho phù hợp.

III. Lợi ích thực hiện tứ nhiếp pháp

Tứ nhiếp pháp được xem là một trong những bộ môn tâm lí học Phật giáo. Nó vượt xa các quy tắc đắc nhân tâm mà một học giả Tàu đã sáng tác. Đắc nhân tâm chỉ là những nguyên tắc sống tự lợi, nhằm để lấy lòng người để làm lợi ích cho mình chứ không phải mang ý nghĩa như Tứ nhiếp pháp ở đây. Tứ nhiếp pháp là bốn nguyên tắc sống hoàn toàn vị tha, có thể hi sinh tất cả để nhiếp hóa mọi người nên chúng rất lành mạnh và hữu ích. Thực hiện bốn nguyên tắc ấy thì chúng ta sẽ được lợi ích trên ba phương diện.

Về phương diện cá nhân, chúng ta làm lợi cho mọi người nhưng thật chất là làm lợi cho cả hai. Một hành động là một hạt giống của nghiệp quả, làm một việc tốt thì gieo vào đó một nhân lành. Việc làm của chúng ta

được mọi người tán thán tôn trọng thì nhất định chúng ta sẽ gặt hái được kết quả tốt.

Về phương diện gia đình, chúng ta sẽ được gia đình, vợ con, bà con thân thuộc cảm mến, quý trọng. Do đức độ giáo hoá mọi người, chúng ta sẽ là tác nhân chính làm ảnh hưởng đến hạnh phúc gia đình mình. Có thể vì cảm mến đức độ của mình mà gia đình trở nên thuần lương, hướng thiện, trên thuận dưới hoà, hạnh phúc không kể xiết.

Về phương diện xã hội, thực hiện Tứ nhiếp pháp chính là làm phúc lợi cho xã hội, hoán cải phần nào tệ đoan trong tình hình thực tại xã hội. Số lượng người tu theo Tứ nhiếp pháp càng nhiều thì xã hội càng được cải tiến, tránh xa tai nạn chiến tranh, đem lại sự thanh bình hạnh phúc cho xã hội. Chỉ một tiêu chuẩn này thôi cũng đủ thấy sự tích cực của Phật giáo đối với xã hội nhân loại, đập tan quan niệm ngoại đạo cho rằng Phật giáo là đạo vô thần, yếm thế, tiêu cực....

C. KẾT LUẬN

Tứ nhiếp pháp là một pháp môn dùng để cải tiến con người và xã hội. Không có một phương pháp nào có tác dụng và hiệu quả như Tứ nhiếp pháp. Phật tử phải học tập và thực hành Tứ nhiếp pháp. Trong cuộc sống hiện tại chúng ta không đủ năng lực để thực hiện triệt để Tứ nhiếp pháp, chúng ta cố gắng từng bước thực hiện, để dần

dần đi đến thực hiện rốt ráo. Tứ nhiếp pháp là hành tướng của từ bi và vị tha, không tu Tứ nhiếp pháp thì cũng đồng nghĩa với thiếu lòng từ bi và vị tha. Người con Phật mà thiếu lòng từ bi và vị tha thì sao còn gọi là Phật tử, làm sao tu hành để thành Phật! Vậy, Phật tử cần phải tu Tứ nhiếp pháp.

8. Lục Độ Ba-La-Mật

LỤC ĐỘ BA-LA-MẬT

Để chúng sanh có thể giác ngộ, giải thoát, hướng đến cảnh giới Niết-bàn an lạc, đức Thế Tôn - vị giáo chủ vô tiền khoáng hậu - đã giới thiệu tám vạn bốn ngàn pháp môn tu tập, nhằm để đoạn trừ tám vạn bốn ngàn trần lao phiền não của chúng sanh. Mỗi một chúng sanh chọn lấy cho mình một pháp môn phù hợp để tu tập. Trong số những pháp môn ấy, Đại Thừa Phật giáo xem Lục độ là một pháp môn tu tập căn bản dễ thành tựu và có ý nghĩa nhất. Theo tinh thần kinh Kim Cang thì Lục độ là pháp môn Đại Thừa, là phương tiện An trú tâm và Hàng phục tâm. Mặt khác, khi tâm được hàng phục và an trú thì tự nhiên đạt được tự độ, độ tha và thành tựu sự hóa độ vô lượng vô biên chúng sanh. Bởi thế, Lục độ chính là sáu pháp môn tu tập rốt ráo nhất để thành tựu Phật quả nên gọi là Lục độ Ba-la-mật. Sáu pháp môn ấy là gì? Đó là Bố thí để thành tựu công đức, Trì giới để thành tựu phạm hạnh, Nhẫn nhục để thành tựu vô sân, Tinh tấn để thành tựu ý chí, Thiền định để thành tựu đại định, Trí tuệ để thành tựu Phật quả. Nếu đem sáu độ này liên hệ với Tam vô lậu học thì Bố thí, Trì giới, Nhẫn nhục thuộc về Tăng thượng giới học, Thiền

Ba-la-mật thuộc về Tăng thượng tâm học và Trí tuệ Ba-la-mật thuộc về Tăng thượng tuệ học, còn Tinh tấn Ba-la-mật thì thông cả Tam học. Vì thế, chúng ta có thể khẳng định, Lục độ không ngoài Tam vô lậu học và điều đó cũng có nghĩa rằng Lục độ là pháp môn tu thông cả Tiểu Thừa lẫn Đại thừa.

9. Bố-Thí Ba-La-Mật Và Trì Giới Ba-La-Mật

BỐ THÍ BA-LA-MẬT VÀ

TRÌ GIỚI BA-LA-MẬT

Điều kiện tiên quyết để thực hiện lý tưởng cao cả “thượng cầu Phật đạo, hạ hóa chúng sanh” của Bồ-tát đạo là Lục độ Ba-la-mật. Ba-la-mật nguyên tiếng Phạn là Paramita. Người Trung Hoa dịch là “đáo bỉ ngạn”, theo nghĩa tiếng Việt là “đến bờ bên kia”. Với nghĩa này nên Lục Ba-la-mật còn gọi là Lục Độ. Đặc tính của Ba-la-mật là không nhuốm màu vị kỷ, không pha lẫn tà kiến và không ẩn ý ngã mạn, chỉ thuần tính “duy tha”. Ba-la-mật nhờ trí tuệ dẫn dắt và do lượng từ bi vun vén, đắp bồi. Vậy, lục Ba-la-mật là những gì? Đó là Bố thí Ba-la-mật, Trì giới Ba-la-mật, Nhẫn nhục Ba-la-mật, Tinh tấn Ba-la-mật, Thiền định Ba-la-mật và Trí tuệ Ba-la-mật. Sáu pháp Ba-la-mật có công năng đưa hành giả thành tựu Phật quả qua quá trình tích cực giáo hóa chúng sanh.

Đặc trưng của Bồ-tát là đặt lợi tha trên tự lợi, lấy lợi tha làm tự lợi. Do đó, hạnh đầu tiên của Bồ-tát được đề cập đến là Bố thí và Trì giới Ba-la-mật.

A. BỐ THÍ BA-LA-MẬT

I. Giới Thiệu

Đức Bổn sư Thích-ca chúng ta đã trải qua vô số kiếp hành Bồ-tát đạo, cứu khổ chúng sanh chỉ vì lòng từ

bi quảng đại. Trong quá trình hành Bồ-tát đạo, đại hạnh nổi bật nhất của Ngài là Bố thí. Chính đại hạnh bố thí này là thềm thang vững chắc đưa Ngài đến quả vị Chánh đẳng Chánh giác. Là người Phật tử, “con nhà tông không giống lông cũng giống cánh”, chúng ta không thể không học hỏi và hành trì pháp Bố thí Ba-la-mật.

II. Nội Dung

1. Định nghĩa

Bố thí, tiếng Phạn là Danna, có nghĩa ban bố, trao tặng mọi sự cần thiết cho kẻ khác. Bố thí là một niềm hân hoan, một phước báu cho cả người dâng tặng lẫn người thọ lãnh. Bố thí có công năng tiêu trừ những tư tưởng ích kỷ, xấu xa và phát triển tư tưởng duy tha, trong sạch. Vậy Bố thí Ba-la-mật là một môn tu hành bằng phương pháp Bố thí, có công năng đưa người và mình từ bờ mê lầm của chúng sanh đến bờ giác ngộ của chư Phật.

2. Phân tích

Bố thí Ba-la-mật gồm có 3 loại: Tài thí, pháp thí và Vô úy thí.

a. Tài thí

Tài thí nghĩa là đem vật chất thuộc quyền sở hữu của mình cho người khác. Những tài sản ấy bao gồm

tiền bạc, của cải, vật thực, vợ con… kể cả thân mạng mình. Tài thí được phân thành 2 loại:

- Nội tài: là những vật chí thân quý báu nhất của mình, như thân mạng, đời sống của mình. Thí nội tài ở đây tức là hy sinh thân mạng để cứu vớt kẻ khác ra khỏi nguy nan. Thí nội tài là một cử chỉ hy sinh cao cả, rất khó thực hiện, chỉ có ở những người có lòng từ bi quảng đại và đã thoát khỏi sự ràng buộc của ngã và ngã sở.

- Ngoại tài: là những vật thường dùng của mình như thức ăn, đồ mặc, tiền bạc, ruộng vườn, nhà cửa… Thí nội tài là phương pháp nuôi dưỡng lòng từ bi, đức Phật dạy cho hàng tại gia.

b. Pháp thí

Pháp thí là một loại bố thí phi vật chất. Nghĩa là đem lời hay, lẽ phải, những chân lý đúng đắn, những lời dạy quý báu của đức Phật để chỉ bày khuyên bảo người khác, hoặc tự thân nghiêm trì giới luật để làm khuôn mẫu cho người khác bắt chước. Vật thí của loại bố thí này được tạo bởi trí tuệ và thái độ sống của người thí. Do đó, pháp thí có giá trị rất lớn so với tài thí. Tài thí chỉ giúp người nghèo khổ đỡ túng thiếu vật chất. Nhưng pháp thí có công năng giúp đỡ mọi người thoát khỏi nỗi khổ tinh thần. Một khi tinh thần được thanh thoát thì con

người sẽ không có nỗi khổ về vật chất. Vậy, đối tượng để cứu khổ ban vui của tài thí hạn chế hơn pháp thí.

c. Vô úy thí

Vô úy thí là làm cho người khác vững tâm, không sợ sệt. Loại bố thí này cũng có 2 phần:

- Tiêu cực: không làm cho người khác phải sợ hãi vì mình.

- Tích cực: đem lại cho người khác sự gan dạ vững tâm để đối phó với những nguy nan, hoạn nạn đang xảy ra.

Quán sát một đời người, con người luôn bị cái sợ đoanh vây, từ khi lọt lòng mẹ cho đến khi nhắm mắt xuôi tay; sợ lạnh, sợ nóng, sợ la rầy, đánh đập, sợ đói ăn, thiếu mặt, sợ công bại danh hư, thất nghiệp, ốm đau, già cả, chết chóc… Hầu như cái sợ thương trú nơi tâm trí con người. Hơn ai hết với trí tuệ siêu việt, đức Phật chế ra loại bố thí vô úy này.

Muốn thực hành hạnh bố thí này trước hết chúng ta phải trau dồi đức hạnh, tôi luyện đức tính can đảm, bình tỉnh trước mọi đe dọa thử thách.

Trong thực tế, chính vì tâm lý ham sống sợ chết, mà con người bị giam hãm trong ngục tù sợ hãi và thậm chí có những người sẵn sàng làm điều ti tiện để cầu được sống, dù là kiếp sống nhục nhã. Là người Phật tử, chúng

ta phải giải toả nổi sợ hãi cho người và cho mình bằng cách lấy gương vô úy đối trước vấn đề sanh tử luân hồi.

3. Bố thí đúng pháp

Tuy pháp tu bố thí được đức Phật chia chẻ ra ba loại: tài thí, pháp thí, vô úy thí rất dễ thực hành. Nhưng trong thực tế, người thực hành thì nhiều mà đúng nghĩa “bố thí Ba-la-mật” thì chẳng có mấy ai. Giá trị của việc bố thí không phụ thuộc vào vật thí, người được thí mà phụ thuộc hoàn toàn vào thái độ, tâm lý của người thí. Tâm lý và động cơ thúc đẩy chúng ta bố thí, tuy đa dạng nhưng không ngoài hai loại: bố thí chấp tướng và bố thí không chấp tướng.

a. Bố thí chấp tướng là bố thí với dụng tâm cầu danh lợi, mong được đền đáp hay được hưởng phước báo ở kiếp sau. Động cơ thúc đẩy loại bố thí này là vị kỷ. Phước đức của nó thuộc về hữu lậu, rất mong manh.

b. Bố thí không chấp tướng là bố thí xuất phát do tâm từ bi bình đẳng, chẳng thấy có kẻ lãnh thọ, không có quan niệm đến bố thí nhiều hay ít, chẳng thấy có phước đức hay có nhân duyên, hoàn toàn chỉ vì lợi ích cho chúng sanh mà hành tâm xả, không nghĩ đến mình chỉ nghĩ tới người khác. Đó gọi là bó thí Ba-la-mật thuộc về vô lậu thanh tịnh.

Còn một chút ý niệm về cái tôi là còn bị vô minh che lấp, mất chân giá trị của việc bố thí, chưa ra khỏi vũng lầy chấp ngã, chấp pháp, do đó sự cứu giúp của mình kém phần công đức, không bằng sự cứu giúp của người tuyệt đối vô tư, đã lìa bỏ mọi chấp trước.

4. Công đức của bố thí

Bố thí là cái nhân lành của quả phước ở thế gian và xuất thế gian. Bất kể bố thí chấp tướng hay không chấp tướng, mọi hành động bố thí đều đem lại lợi lạc đến người cho lẫn người nhận.

a. Đối với người nhận: là phàm nhân không ai là không khổ. Khổ về nghèo túng về vật chất hoặc tinh thần. dân gian có câu: “miếng khi đói bằng gói khi no” có gì sung sướng, may mắn bằng khi đói được ăn, khát được uống, lạnh được mặc, và khổ đau có người an ủi vỗ về! Nổi thương đau của nhân loại sẽ được thuyên giảm biết bao! Nếu người với người biết san sẻ bùi ngọt cho nhau. Bố thí là pháp hành đem lại an vui cho đời, cho xã hội và cho tự thân.

b. Đối với người cho: không những bố thí chỉ đem lại lợi lạc cho người nhận mà người cho cũng gặt được lợi ích bội phần. Kinh Tăng Chi Bộ II dạy: “Người bố thí được năm điều lợi ích: được nhiều người ái mộ, ưa thích; được

bậc thiện nhân, chân nhân thân cận; tiếng đồn tốt đẹp được truyền đi; khi thân hoại mạng chung, được sanh lên cõi lành, thiên giới; không sai lệch pháp của người gia chủ”. Ngoài ra, còn nhiều lợi ích khác như: lòng hoan hỷ phát sinh và kéo dài trước khi cho, trong khi cho và sau khi cho; mau tiến tu, chiến thắng lòng tham lam, bỏn xẻn ích kỷ; trau dồi đức tánh lợi tha; bình tĩnh, bình đẳng; đoạn tận ngã chấp, ngã ái, ngã mạn.

B. TRÌ GIỚI BA-LA-MẬT

I. Giới Thiệu

Bất luận một cộng đồng nào trong xã hội, muốn được tồn tại lâu dài và hưng thịnh đều phải đề ra những nội quy, kỷ luật thích hợp với môi trường sống của cộng đồng ấy. Nội quy, kỷ luật có giá trị thực tiễn, có công dụng hay không là hoàn toàn thùy thuộc vào sự sáng suốt, kinh nghiệm của vị lãnh đạo.

Đức Bổn Sư Thích-ca là đấng Giáo chủ sáng lập Đạo Phật với mục đích dẫn dắt chúng sanh lên bờ giải thoát, Niết-bàn và cũng là bậc đã thực chứng giác ngộ giải thoát. Do đó, giới luật của đạo Phật có công năng, giá trị vô cùng quý báu đối với những ai muốn giải thoát sanh tử khổ đau. Để nhấn mạnh tầm quan trọng và lợi ích lớn lao của giới luật đối với sự nghiệp tu tập giải thoát, đức Phật đã nhiều lần nhắc nhủ hàng đệ tử: “Hãy

lấy giới luật làm thầy” “Các vị Bồ-tát đều do trì giới thanh tịnh mà thành Chánh giác”. Tầm quan trọng của giới luật lớn lao như thế, là người Phật tử, chúng ta không thể không học hỏi, hành trì giới luật.

II. Nội Dung

1. Định nghĩa

Giới, tiếng Phạn là Sila, Trung Hoa gọi là thanh lương (mát mẻ). Trì giới là thực hiện giới luật không để vi phạm lỗi lầm, làm cho thân, khẩu, ý trong sáng thanh tịnh.

Luận Đại Thừa Khởi Tín viết: “Bồ-tát biết tánh Phật nơi mình không có phiền não, nhiễm ô, xa lìa các tội lỗi ngũ dục, nên tùy thuận theo Phật tánh, tu pháp trì giới Ba-la-mật”. Trì giới Ba-la-mật là giữ giới một cách rốt ráo, đầy đủ hoàn toàn trong mọi phương diện, chớ không hạn cuộc trong phạm vi nào. Trì giới Ba-la-mật là phương pháp đưa hành giả đến bờ giác ngộ. Trì giới Ba-la-mật chỉ cho tâm giới. Không những không sát, đạo, dâm, vọng mà tâm cũng không nghĩ tưởng đến điều đó, cho đến ý niệm về “mình đã đoạn tận được những điều đó” cũng không có, khi ấy mới gọi là trì giới Ba-la-mật.

2. Giải thích

Vì căn cơ chúng sanh bất đồng, duyên nghiệp khác biệt, do đó, đức Phật phải chế nhiều loại giới luật

để đáp ứng sự tu tập cho mọi thành phần trong xã hội. Tuy nói nhiều nhưng tựu trung có 3 phần và 2 cấp.

a. Giới tại gia: là những giới dành cho Phật tử tại gia. Những người này đã quy y Tam Bảo và có thể phát nguyện thọ trì từ một đến năm giới, hoặc thọ trì tám giới trọn một ngày một đêm.

b. Giới xuất gia: gồm năm chúng Phật tử xuất gia. Mỗi chúng có mỗi phần giới riêng. Sa-di và Sa-di-niphải giữ 10 giới. Thức xoa ma na phải giữ 6 điều giới và 296 hạnh giới. Tỳ kheo phải giữ 250 giới, Tỳ kheo ni 348 giới.

Hai phần trên thuộc Tiểu Thừa.

c. Giới đạo tục thông hành: chính là Bồ-tát giới thuộc Đại Thừa. Bất kể Phật tử tại gia hay xuất gia, hễ phát tâm Bồ-đề, tu Bồ-tát hạnh đều phải thọ trì giới này. Nội dung Bồ-tát giới gồm 10 giới trọng và 48 giới khinh. Đây chính là đối tượng cần phải văn-tư-tu đối với những người tu hạnh trì giới Ba-la-mật. Giới đầy đủ nhất của Bồ-tát là “Tam tu tịnh giới” (3 phần giới thanh tịnh):

- Nhiếp luật nghi giới: không phạm 58 giới, tức không làm điều ác nào.

- Nhiếp thiện pháp giới: làm mọi điều lành lợi ích cho mình và người.

- Nhiêu ích hữu tình giới: là dùng tâm từ, bi, hỷ, xả làm mọi việc lợi ích cho tất cả chúng sanh, không bỏ sót một loài nào mà chẳng hóa độ. Giới này thuộc phần tích cực, phạm vi vô cùng lớn lao, bao trùm tất cả. Do đó, chỉ có hàng Đại Thừa Bồ-tát mới thọ trì được.

3. Trì giới đúng pháp

Cũng như bố thí, trì giới có 2 loại:

a. Trì giới chấp tướng: là sự trì giới chỉ chú trọng hình thức bên ngoài, còn bên trong thì rất nhiễm ô. Đó là lối trì giới để được tiếng khen hoặc bị miễn cưỡng ép buộc, thiếu thành thật và tự nguyện, đánh lừa mình và người, ngã mạn, tự cao khinh dễ người phạm giới… như thế chẳng lợi ích gì cho tự thân và tha nhân.

b. Trì giới không chấp tướng: là thực hành đúng những giới luật mà đức Phật đã định chế. Thực hành với tâm lượng từ bi, hỷ xả, hoàn toàn không vì danh lợi háo thắng hay vì hoàn cảnh ép buộc. Trong khi hành trì giới luật, hành giả không khởi niệm tự mãn, không nổi bực và không khinh dễ khi thấy người phạm giới, chỉ theo đức tánh thanh tịnh của tâm mà làm lợi

ích cho tất cả chúng sanh. Luôn luôn xác nhận trì giới là bổn phận của người Phật tử và giữ giới một cách tự nhiên đến nỗi không thấy mình giữ giới, và những giới ấy thường hiện ra nơi tâm, ý, hành động, cử chỉ, lời nói của mình. Đó mới là trì giới Ba-la-mật. Trì giới Ba-la-mật là cái nhân đưa đến định và tuệ Ba-la-mật.

4. Công đức của trì giới

Giới luật của Phật giáo được thiết lập trên nền tảng từ bi và trí tuệ của đức Phật. Do đó, người Phật tử trì giới luôn đem lại lợi ích an lạc và giả thoát cho tự thân, tha nhân và những loài khác. Đối với xã hội, giữ giới có công năng điều hòa sinh hoạt tập thể, tạo lòng tin cho người khác và xây dựng nếp sống văn minh. Đối với sự giải thoát giác ngộ thì trì giới Ba-la-mật có công đức vô cùng lớn lao. So với bố thí Ba-la-mật thì công đức trì giới có phần trội hơn. Và có thể nói trong lúc trì giới, chính là lúc hành giả đang thực hành hạnh bố thí. Vì sao? Vì khi trì giới hành giả sẽ khởi niệm tùy hỷ công đức bố thí của tha nhân (tài thí), làm khuôn vàng thước ngọc cho chúng sanh noi theo (pháp thí) và đem đến sự vô úy cho mọi người (vô úy thí).

C. KẾT LUẬN

Qua nội dung Bố thí Ba-la-mật và Trì giới Ba-la-mật, chúng ta thấy hai pháp tu này có nét đặc trưng khác nhau nhưng nó dung nhiếp nhau. Nội dung chính của bố

thí là cứu khổ ban vui, đặt nặng lợi tha và độ tha. Nhưng chính lúc lợi tha và độ tha thì tự thân đã được lợi ích bội phần. Bố thí xuất phát từ lòng Từ bi, đã sẵn lòng từ bi thì có việc ác nào dám làm và việc thiện nào bỏ qua. Cũng vậy, nội dung chính của trì giới là hộ trì sáu căn, đặt nặng tự lợi. Nhưng chính lúc tự lợi đã bao hàm lợi tha. Trong cuộc đời đầy dẫy đau khổ này, người thanh tịnh sáu căn là nơi quy ngưỡng, nơi nương tựa tinh thần cho bao tâm hồn tối tăm. Vậy bố thí và trì giới đều là những hạnh tu cần thiết cho những ai muốn đem lại hạnh phúc an lạc cho mình và cho người. Là Phật tử, nhất là những người đã phát Bồ-đề tâm, tu Bồ-tát đạo thì không thể thiếu vắng hai hạnh này trong quá trình hành đạo giải thoát.

10. Tinh Tấn Ba-La-Mật Và Nhẫn Nhục Ba-La-Mật

TINH TẤN BA-LA-MẬT VÀ

NHẪN NHỤC BA-LA-MẬT

Con đường “Bồ-tát đạo” dài thăm thẳm nghìn trùng, lại lắm cạm bẫy chông gai, khó khăn cực nhọc, nếu không mang giày tinh tấn, mặc áo giáp nhẫn nhục thì hành giả không thể đến bờ giải thoát, giác ngộ.

A. TINH TẤN BA-LA-MẬT

I. Giới Thiệu

Kinh Pháp Cú dạy:

“Tuổi trẻ không tu,

Cũng không kiếm của

Nên khi về già,

Thì như cung gãy

Chỉ còn than thở

Những ngày đã qua”

Thật vậy, ở ngoài đời cũng như ở trong đạo, muốn có một cuộc sống an lạc, hạnh phúc trong hiện tại và tương lai, chúng ta phải nổ lực siêng năng làm những việc đáng làm, quyết tâm vượt khó, không nản chí ngã lòng khi gặp trở ngại khó khăn. Ngược lại, nếu chúng ta sống với thái độ hững hờ, qua ngày đoạn tháng, làm việc với tinh thần “vui làm buồn chơi”,

“thuận làm nghịch bỏ” thì kiếp sống ta sẽ kéo lê thê trong những ngày khổ đau túng quẫn về tinh thần lẫn vật chất. Do đó, bí quyết để mang lại hạnh phúc an lạc cho mình không gì hơn là tu tập tinh tấn Ba-la-mật.

II. Nội Dung

1. Định nghĩa

Tinh tấn, tức là cố gắng không dừng nghỉ để mau mau đạt được quả vị tối thượng trong việc tu hành. Tinh: có nghĩa là tinh thuần. Tấn: là đi tới. Tinh tấn là cố gắng không ngừng, luôn nỗ lực để tiến tới cảnh giới tinh tuần, tức bản thể thanh tịnh.

2. Phân tích

Nội dung của Tinh tấn Ba-la-mật chính là chánh tinh tấn, tứ chánh cần, tấn căn, tấn lực, tinh tấn giác chi. Do đó, tinh tấn luôn đi chúng với chánh kiến và hoạt động theo bốn hướng:

a. Tinh tấn ngăn các điều ác chưa sanh: nghĩa là những điều ác từ trước đến giờ mình chưa làm, thì từ đây trở về sau cũng phải tinh tấn giữ gìn đừng cho nó phát sinh.

b. Tinh tẤn Đoạn trừ các điều ác đã sanh: nghĩa là từ trước đến nay những điều ác mà mình lỡ làm thì phải tinh tấn diệt trừ cho hết.

c. Tinh tấn làm cho các điều lành phát sanh: nghĩa là từ trước đến nay có những điều lành chưa thực hiện được, thì nay ta phải tinh tấn thực hiện cho bằng được.

d. Tinh tấn làm cho các điều lành tăng trưởng: nghĩa là các điều lành đã phát sinh rồi, nay ta phải tinh tấn làm cho nó tăng trưởng hơn nữa.

3. Tinh tấn đúng pháp

Cũng như bố thí và trì giới, tinh tấn có hai loại:

a. Tinh tấn chấp tướng: Là thái độ bề ngoài, trước mặt thiên hạ làm ra vẻ siêng năng, cần mẫn để được tiếng thơm, nhưng khi vắng bóng người lại lười biếng, giải đãi. Hoặc bị thúc đẩy, la rầy hay vì hiếu thắng mới chịu tu tập. Tinh tấn với dụng tâm vì danh lợi, vì sợ hãi, vì kêu căng như thế hoàn toàn trái nghĩa với tinh tấn Ba-la-mật.

b. Tinh tấn không chấp tướng: Là siêng năng tận tụy, chân thành không vì dục vọng mà vì mong cầu sửa đổi tâm tính mình, đạt đến chỗ tận thiện, tận mỹ để giải thoát cho mình và cho tất cả. Là tích cực chiến đấu với giặc nội tâm và ngoại cảnh. Đối với giặc nội tâm hành giả tích cực xoay vọng thức trở lại bản tâm thanh tịnh, không cho rong ruổi theo sáu trần.

Tinh tấn giữ tâm thanh tịnh không khởi vọng niệm. Đối với giặc ngoại cảnh hành giả luôn luôn đề phòng xa lánh những cạm bẩy danh lợi tài của, vật thực, sắc dục và quyết tâm đi đến mục đích đã vạch sẵn. Là tích cực hoặc động thuận theo bản tánh chân như, không thấy có pháp tu, không thấy có quả đắc, không cần phải cố gắng hay gượng làm mà vẫn thành công mỹ mãn, hành động tự nhiên như trái đất tự nhiên xoay, mặt trời tự nhiên toả ánh sáng.

4. Công đức của tinh tấn

Tinh tấn là điều kiện cần và đủ để mọi người khiến ước mơ, nguyện vọng trở thành hiện thực. Đối với sự nghiệp vĩ đại ở đời, tinh tấn là yếu tố cần thiết không thể thiếu được. Để nêu lên tầm quan trọng của tinh tấn, các bậc danh nhân Âu, Á đã thốt lên những lời nói bất hủ: “Có những người không dám cất bước vì sợ gãy chân, nhưng nếu vì sợ gãy chân mà không dám cất bước thì có khác gì người gãy chân”; hay: “Không có việc gì khó, chỉ sợ lòng không bền, dời núi và lấp bể, quyết chí ắt làm nên”; hoặc “Ở đời không có việc gì khó chỉ bởi ở lòng mình không chuyên cần”.

Đối với Đạo quả giải thoát giác ngộ, thì tinh tấn là sức mạnh của tu tập giải thoát, nó là đức tính cần yếu nhất để thành tựu mọi hạnh lành, mọi đức tính khác. Hạnh tinh tấn được đức Phật đề cao với hàng đệ

tử qua những lần nhắc nhủ: “Hỡi các con! Hãy tinh tấn lên để giải thoát”; “Như sông Hằng chảy xuôi về phương Đông, tinh tấn được tu tập sung mãn, xuôi về Niết-bàn”; “Tinh tấn đưa đến cõi bất tử, buông lung đưa đến cõi tử vong, người tinh tấn thì không chết, kẻ buông lung thì sống như thây ma”. Trong cuộc sống đồng áng ruộng vườn của dân dã Việt Nam, ông cha ta từ ngàn xưa đã đề cao hạnh tinh tấn qua những lời nói mộc mạc chấc phát, đầy ý nghĩa như: “Có công mài sắt có ngày nên kim”; “Trăm hay không bằng tay quen”; “Cần cù bù thông minh”… Qua trên, xét theo mặt đời, tinh tấn là điều kiện tất yếu để xây dựng cuộc sống ấm no hạnh phúc. Xét theo mặt Đạo, tinh tấn là điều kiện tiên quyết và nòng cốt để đoạn tận các ác pháp, thành tựu các thiện pháp, chứng đắc các Thánh quả, sau cùng chứng đắc Phật quả.

B. NHẪN NHỤC BA-LA-MẬT

I. Giới Thiệu

Mọi hành động ý tưởng của con người phàm trần như chúng ta, luôn luôn có hai khuynh hướng: hoặc là tiến lên thánh triết, hoặc là thuận theo phàm tình thấp kém, thường được xuất phát từ vùng tâm lý rất nhạy bén và nguy hiểm như sân hận, đam mê. Tai hại của tâm lý sân hận, giận giữ thật là vô cùng vô tận. Đối với tự thân, sân hận biến đổi con người từ hiền lành thành hung ác, hỗn láo, từ người trì giới trở thành kẻ phá giới,

từ giàu sang phú quý trở thành nghèo khổ, bần cùng. Đối với gia đình, xã hội, sân hận là nguyên nhân trực tiếp đưa tới cảnh nhà tan cửa nát, vợ chồng cha con chia lìa, tan gia bại sản, oán thù chồng chất, phá làng quậy xóm. Chính vì thế mà Kinh Hoa Nghiêm dạy: “Một niệm sân hận nổi lên, thì trăm ngàn muôn ức cửa nghiệp chướng mở ra”. Để đối trị lòng sân hận âm ỉ trong con người, đức Phật dạy không gì bằng tu hạnh nhẫn nhục Ba-la-mật.

II. Nội Dung

1. Định nghĩa

Nhẫn nhục, tiếng Phạn là Khanti, phiên âm là Sằn-đề. Nhẫn là kiên nhẫn chịu đựng những cảnh trái ý nghịch lòng một cách vui vẻ, không một lời ta thán oán trách, hoặc khởi niệm báo oán hận thù. Nhục là điều sỉ nhục, danh dự bị xúc phạm, lòng từ ái bị tổn thương. Nhẫn nhục là đức tính chịu đựng những nghịch cảnh não lòng và gánh lấy những điều phiền muộn do người khác gây ra cho mình mà không tỏ vẻ khó chịu, cũng không thốt ra một lời oán trách kêu ca. Nhẫn nhục Ba-la-mật là một thứ nhẫn nhục cùng tột, không một sự vui buồn, sướng khổ, vinh nhục nào ở đời có thể là lay động, xáo trộn tâm tư được.

2. Giải thích

Xét về thành phần, nhẫn nhục có hai cách. Đứng về mặt chủ thể, có 3 thứ là:

a. Thân nhẫn: đối với những nghịch cảnh như nắng mưa, nóng lạnh, đói khát đau ốm, hoặc bị người đánh đập hành hạ làm bức não nơi thân mình cũng nhẫn chịu, không phàn nàn hay chống cự lại.

b. Khẩu nhẫn: nghĩa là miệng không thốt ra những lời nguyền rủa độc ác hoặc than vãn kêu ca trước những lời mạ nhục chua cay, mắng nhiếc tồi tệ hay những hành động bạo lực của kẻ khác.

c. Ý nhẫn: là nhẫn nhục cả trong tâm, không căm hờn, không oán giận, không khởi ý phản kháng trả thù. Trong ba thứ nhẫn này, thân nhẫn, khẩu nhẫn thuộc về phần thể xác, dễ hành trì. Ý nhẫn thuộc về phần tinh thần, rất khó hành trì và quan trọng nhất.

Đứng về đối tượng, có 2 loại:

a. Sanh nhẫn: là nhẫn với tất cả chúng sanh, loại này có hai thứ:

- Đối với mọi người dù thân hay sơ, ta đều khởi tâm cung kính, tôn trọng và sẵn sàng nhận lãnh những cử chỉ, lời nói, ý nghĩ bất hảo của họ.

- Đối với các loài vật, dù nhỏ như ruồi, muỗi, sâu, kiến… làm chúng ta khó chịu nhưng không bao giờ khởi tâm giết hại chúng.

b. Pháp nhẫn: là nhẫn nhục trong mọi hoàn cảnh, cũng có hai thứ:

- Đối với cảnh bên ngoài như nắng, mưa, nóng, lạnh, đói, khát, già bệnh, chết chóc… ép bức thân thể đau đớn, khó chịu mà ta vẫn thản nhiên, không bực tức, không than thở.

- Đối với tự tâm, khi tiếp xúc với cảnh buồn rầu, tủi hổ, ta yên lặng chịu đựng đã đành; trái lại khi gặp những cảnh vui vẻ, vinh dự cũng vẫn bình tĩnh, thản nhiên, thất bại không chán nản, thành công không kiêu hãnh.

3. Nhẫn nhục đúng pháp

Trình độ tu tập nhẫn nhục ở mỗi người mỗi khác, nhưng tổng quát được phân định thành hai loại:

a. Nhẫn nhục chấp tướng: Loại nhẫn nhục còn bị tham, sân, si, mạn thúc đẩy. Chẳng hạn, nhẫn nhục vì sợ quyền thế, nhẫn nhục để được tán thưởng, để cầu quyền cao chức trọng, hay vì khinh bỉ người… Đó là loại nhẫn nhục còn ô nhiễm, chỉ vì muốn yên thân để tránh những bất lợi xảy đến với mình. Nó chưa thật đúng nghĩa nhẫn nhục Ba-la-mật.

b. Nhẫn nhục không chấp tướng: là thứ nhẫn nhục để tiêu trừ sân hận, kiêu căng, tham lam, vị kỷ. Bình tâm, tự kiểm điểm mình trước những lời mắng nhiếc, phê bình, chỉ trích của người khác. Nghịch cảnh là bước thang giúp người hành đạo mau đến bờ giải thoát. Vì thế, chúng ta luôn luôn niệm ân đối với những lời chỉ trích dù đúng hoặc sai.

Thuận theo bản tánh Chân như, xem tha nhân như mình không khác, do đó hành giả không khởi niệm oán giận đối với nghịch cảnh. Không tham đắm đối với những cảnh thuận lòng đẹp ý, không thấy có người làm nhục và người bị làm nhục là thứ nhẫn nhục được xuất phát từ lòng từ bi hỷ xả, xem tất cả chúng sanh đều là cha mẹ, anh em trong nhiều đời, nhiều kiếp của mình. Hành giả chỉ cảm thấy xót xa và sẵn sàng chịu đựng, không một lời trách móc đối với những tội lỗi họ đã tạo ra cho mình là loại nhẫn nhục không còn chấp ngã chấp pháp. Trong lúc hành trì nhẫn nhục, hành giả không cảm thấy có pháp để tu và có quả để chứng. Nhẫn nhục không chấp tướng này chính là nhẫn nhục Ba-la-mật, hành giả tu Bồ-tát đạo cần phải tu trì, rèn luyện loại nhẫn nhục này.

4. Công đức của nhẫn nhục

Nhẫn nhục là bí quyết xây dựng xây dựng đạo đức tự thân. Đối với tự thân, nhẫn nhục làm cho lòng từ

bi trưởng dưỡng, biết kính trên nhường dưới, tâm hồn thanh tịnh trong sáng, sự nghiệp thành tựu, người người quý trọng, đạo quả viên thành. Đối với xã hội, nhẫn nhục là yếu tố cần thiết để gia đình sum họp hạnh phúc, bạn hữu tương thân, đầy tớ trung tín, đồng bào đoàn kết, thế giới hòa bình…

Kinh Đại bảo tích dạy: Sự nhẫn nhục đem đến 10 công đức: 1. Không có chấp ngã, ngã sở; 2. Không phân biệt giai cấp; 3. Phá trừ kiêu mạn; 4. Việc ác đến không cầu trả báo; 5. Quán tưởng vô thường; 6. Tu pháp từ bi; 7. Tâm không buông lung; 8. Hỷ xả cá việc khổ vui, đói khát; 9. Đoạn trừ sân hận; 10. Tu tập trí tuệ.

Kinh Nguyệt đăng tam muội dạy: Có 10 điều lợi ích đối với Bồ-tát an trụ nơi Từ bi, Nhẫn nhục:

1. Lửa không thể thiêu đốt; 2. Dao không thể cắt; 3. Độc không thể hại; 4. Nước không thể nhận chìm; 5. Được các hàng phi nhơn ủng hộ; 6. Được thân tướng trang nghiêm; 7. Dứt các đường ác; 8. Tùy sở thích; 9. Sanh cõi Phạm Thiên ; 10. Ngày đêm được an ổn, thân tâm luôn an vui.

C. KẾT LUẬN

Qua nội dung tinh tấn Ba-la-mật và nhẫn nhục Ba-la-mật, chúng ta thấy hai hạnh này là năng lực của nội tâm, là sức mạnh của tâm linh không thể thiếu được trên lộ trình giải thoát giác ngộ. Tinh tấn, Nhẫn nhục chỉ được đúng nghĩa Ba-la-mật khi đi kèm với trí tuệ và từ

bi, đặt lợi tha trên tự lợi. Nếu thiếu trí tuệ và từ bi thì tinh tấn sẽ trở thành bạo động ngông cuồng, nhẫn nhục sẽ trở thành si lì.

Thông thường, phạm trù hoạt động của tinh tấn, nhẫn nhục là những cảnh trái ý nghịch lòng, gian lao khó nhọc. Nhưng đối với những cảnh thuận lòng hợp ý mà tinh tấn, nhẫn nhục vẫn hoạt động là một sự hành trì tinh thuần.

Sự liên hệ giữa tinh tấn và nhẫn nhục chúng ta có thể xem qua lời dạy của đức Phật: “Im lặng như chánh pháp, nói năng như chánh pháp”. Phải chăng im lặng chính là nhẫn nhục, nói năng chính là tinh tấn? Do đó, người hành trì tinh tấn, nhẫn nhục Ba-la-mật là người làm chủ được tâm ý, hành động của mình. Biết rõ được nội dung và công đức của tinh tấn, nhẫn nhục Ba-la-mật, chúng ta không thể không học tập, hành trì theo lời Phật dạy.