Phật học khái lược 1

Lời Giới Thiệu

GIÁO HỘI PHẬT GIÁO VIỆT NAM

TỈNH GIÁO HỘI PHẬT GIÁO THỪA THIÊN HUẾ

BAN HOẰNG PHÁP

PHẬT HỌC KHÁI LƯỢC

Tập 1

Tỷ kheo THÍCH QUANG NHUẬN chủ biên

Nhà Xuất bản Tôn giáo - 2004

Lời giới thiệu

Từ khi Trường Trung cấp Phật học tỉnh Thừa Thiên - Huế và Học viện Phật giáo Việt Nam tại thành phố Huế được thành lập, tình hình học Phật của Tăng Ni, Phật tử trên toàn tỉnh ngày càng được mở rộng và nâng cao. Để đáp ứng yêu cầu đòi hỏi nghiên cứu và học Phật của các Phật tử, Ban Hoằng pháp tỉnh Giáo hội Phật giáo Thừa Thiên - Huế quyết định tổ chức các lớp học Phật cho các Phật tử tại gia theo định kỳ, dưới sự hướng dẫn của quý vị Giáo thọ của Học viện Phật giáo và Trường Trung cấp Phật học cùng với các Giảng sư trong Ban Hoằng pháp.

Hiện nay, Ban Hoằng pháp Trung ương vẫn chưa có giáo trình hướng dẫn giảng dạy gởi cho các Ban Hoằng pháp tỉnh thành để ổn định tình hình giảng dạy Phật pháp. Trước khó khăn này, Ban Hoằng pháp chúng tôi dựa vào bộ Phật học phổ thông do Hòa thượng Thích Thiện Hoa biên soạn để làm tài liệu tham khảo hướng dẫn giảng dạy cho Phật tử. Do vậy, mỗi vị Giảng sư tham gia giảng dạy cho các Phật tử, đều dựa vào bộ Phật học phổ thông và kết hợp một số bộ sách khác để soạn tài liệu hướng dẫn của riêng mình. Tuy công việc này chưa mang tính tập trung dưới sự tổ chức biên soạn của Ban Hoằng pháp tỉnh Giáo hội Phật giáo Thừa Thiên - Huế, nhưng những tài liệu giảng dạy này đã đáp ứng nhu cầu học tập của nhiều khóa học dành cho Phật tử một cách có hiệu quả. Vì thế, Ban Hoằng pháp sưu tập những tài liệu mà quý vị Giáo thọ hướng dẫn làm thành quyển Phật học khái lược, do Ban Hoằng pháp chúng tôi chịu trách nhiệm ấn hành.

Theo dự kiến, bộ sách này không chỉ dừng lại ở tập I, mà sẽ cố gắng cho ra các tập tiếp theo trong thời gian thích hợp.

Quyển Phật học khái lược, Tập I này bao gồm hai mươi chín bài, trình bày về những nét khái quát về đạo Phật, lược sử đức Phật Thích-ca Mâu-ni, bước đầu trở thành Phật tử qua sự quy y và thọ trì giới. Phần Phật pháp căn bản được giới thiệu ở các bài Duyên khởi, Nhân quả, Nghiệp và Nghiệp báo, Luân hồi, Tam pháp ấn và Tứ thánh đế. Một số ý nghĩa cơ bản về ăn chay, niệm Phật, tụng kinh, trì chú, thờ Phật, lạy Phật, cúng Phật, ý nghĩa Vu lan, an cư, tự tứ, Bố-tát và phương pháp tu Bát quan trai giới, cũng như Pháp môn tịnh độ đang được các Phật tử vận dụng tu tập hằng ngày cũng được giới thiệu một cách cụ thể.

Ban Hoằng pháp chân thành tri ân quý vị Giáo thọ sư, Giảng sư đã cung cấp các tài liệu hướng dẫn này và đồng ý cho chúng tôi in thành sách.

Quyển sách này chắc chắn còn nhiều thiếu sót, kính mong quý vị thiện tri thức góp ý và bổ khuyết cho. Rất mong chư Tôn túc và bạn đọc hoan hỷ lượng thứ.

Phật lịch 2548

Cố đô Huế, Trọng Thu, Giáp Thân (01.10.2004)

Tỷ-kheo Thích Quang Nhuận

Trưởng ban Ban Hoằng pháp

tỉnh Giáo hội Phật giáo Thừa Thiên - Huế

1. Đạo Phật

ĐẠO PHẬT

A. MỞ ĐỀ

Đạo Phật có mặt trên thế gian này đã trên 2500 năm, vị giáo chủ đạo Phật là đức Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật, Ngài ra đời vì một nguyên nhân trọng đại: “khai thị chúng sanh ngộ nhập Phật tri kiến” (chỉ rõ cho chúng sanh thấy được tri kiến Phật).

Đạo Phật không như những đạo khác trên thế giới, đức Phật càng không giống bất kỳ một vị giáo chủ nào trên cõi đời. Đạo Phật là đạo giải thoát, đức Phật là bậc đại từ đại bi, đại trí đại dũng. Nói nôm na đức Phật ra đời là để giải thoát cho chúng sanh, đạo Phật là con đường đưa chúng sanh đến bờ giải thoát.

Đạo Phật làm thăng hoa con người, làm cho con người đạt đến cái Chân, Thiện, Mỹ và sau đó làm cho con người giải thoát luân hồi sanh tử.

B. CHÁNH ĐỀ

I. Định nghĩa đạo Phật

1. Đạo là gì?

Đạo là con đường, bổn phận, bản thể.

Đạo là con đường: như trong chữ Thiên đạo, Nhân đạo, Địa ngục đạo, Ngã quỷ đạo... với nghĩa này đạo chưa phân biệt thiện, ác, chánh, tà. Theo đạo Phật chính là theo chánh đạo mà chánh đạo thì người theo đạo Phật sẽ đạt đến quả vị rốt ráo.

Đạo là bổn phận: như đạo vợ chồng, đạo làm con, đạo vua tôi.

Đạo là bản tánh: là bản tánh của mỗi chúng sanh, nghĩa của chữ đạo này khó định nghĩa được, chỉ khi nào thấy được lý tánh tuyệt đối của mình thì người ấy mới thấy được Đạo này.

2. Phật là gì?

Phật nói đủ là Phật đà, được phiên âm từ tiếng Phạn của chữ Buddha, có nghĩa là người giác ngộ. Giác ngộ có 3 nghĩa:

a) Tự giác: tự mình giác ngộ

b) Giác tha: dạy dỗ cho người khác tu tập để được giải thoát giác ngộ như mình.

c) Giác hành viên mãn: Đã viên mãn cho việc giác ngộ cho mình và cho người khác (nói cách khác là sự nghiệp giác ngộ không còn tâm phân biệt tự tha, bỉ thử).

Như vậy đạo Phật là gì?

Đạo Phật là con đường đưa đến quả vị Phật. Con đường ấy hoàn toàn và tuyệt đối sáng suốt. Con

đường ấy đức Phật đã đi và đã giác ngộ và hôm nay chúng ta phải nối gót chân Ngài để tu tập ngỏ hầu cũng được giác ngộ như Ngài.

II. Những vấn đề cần biết khi tìm hiểu đạo Phật

1. Đạo Phật có từ khi nào?

Nếu nói về ý nghĩa tuyệt đối của đạo Phật (chân lý) thì đạo Phật có từ vô thỉ (không có giới hạn kể về trước). Vì nói đạo Phật là bản tánh thanh tịnh của mọi loại chúng sinh thì bản thể tính đó không có điểm đầu phát sanh nên gọi là vô thỉ. Tuy vậy, đứng trên phương diện lịch sử thì đạo Phật có mặt cách đây gần 30 thế kỷ kể từ khi Thái Tử Tất Đạt Đa thành đạo dưới gốc Bồ Đề.

2. Vị khai sáng

Vị khai sáng đạo Phật là đức Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni. Ngài vốn là một Thái tử con vua Tịnh Phạn và Hoàng Hậu Ma-gia. Sau khi thành đạo Ngài du hóa bốn phương, thành lập tăng đoàn, đạo Phật xem như có mặt từ đó, tính đến nay đã hơn 25 thế kỷ.

Ngài thuyết giáo cả thảy gần 50 năm, tùy theo căn cơ trình độ mà giảng. Kinh điển thường nói đến có tám vạn bốn ngàn pháp môn nhưng tóm thâu trong ba tạng gọi là Tam tạng kinh điển, tức là Kinh, Luật, Luận.

♦ Kinh tức là giáo lý từ kim khẩu của Phật nói ra và do Ngài A-nan nhớ và sau này tuyên lại.

♦ Luật: Luật là những điều giới cấm do đức Phật chế ra để làm mô phạm cho hàng xuất gia cũng như tại gia tu tập.

♦ Luận: Luận có từ khi đức Phật nhưng chưa tách riêng với Kinh. Sau này, các vị Tổ y theo Kinh mà phân tích và chiết ra thành luận với mục đích nhằm giải rõ nghĩa Kinh Luật.

Giáo lý Tam tạng lại được chia thành hai hệ, đó là Đại thừa và Tiểu thừa bây giờ gọi là hệ thống giáo lý khai triển. Người tu theo giáo lý Đại thừa sẽ đắc quả lớn. Người tu theo giáo lý Tiểu thừa sẽ đắc quả nhỏ hơn.

Sở dĩ có sự sai khác này là do căn cơ của chúng sanh không giống nhau. Cho nên giáo lý phải theo đó mà chia Đại thừa, Tiểu thừa cho phù hợp với việc tu tập.

3. Đặc điểm của đạo Phật

Nhiều nhà nghiên cứu đã bàn đến các đặc điểm của đạo Phật, đặc biệt trong bài “Vài đặc điểm của Phật giáo”, Hòa Thượng Thích Trí Quang đã giới thiệu như sau:

“Phật giáo như ánh sáng mặt trời mà nhìn ánh sáng ấy, chúng ta chỉ có cặp mắt nhỏ hẹp. Tuy nhiên,

một là tất cả, chúng ta có thể căn cứ một vài điều sau đây mà biết tất cả đặc điểm của Phật giáo.

Thứ nhất, đặc điểm của Phật giáo là 'In như sự thật': Lý thuyết, phương pháp, kết quả đều hợp lý, đều như thật. Phật giáo không chen chủ quan của mình vào trước hay trong khi suy nghiệm sự thật, và chân lý của đạo Phật là lời kết luận sau sự suy nghiệm chung thực ấy. Đạo Phật chỉ thấy và chỉ nói những sự thật mà sự vật có, không thêm không bớt. Đạo Phật, nhân đó, cấm đoán những tín ngưỡng và hành động không phát sinh từ sự hiểu biết như thật, luôn theo, đạo Phật không công nhận những kết quả của tín ngưỡng mê mờ, hành động manh động là hợp lý. Cho nên đạo Phật cũng gọi là Đạo Như Thật.

Đặc điểm thứ hai là 'tôn trọng sự sống'. Không sát sanh, ăn chay, là những điều tượng trưng cụ thể cho đặc điểm ấy. Đạo Phật xem sự sống trên tất cả. Hết thảy cái gì gọi là có giá trị là phải bảo vệ sự sống ấy. Giết sự sống để nuôi sự sống là mê muội mà vì tham sống nên hại sự sống cũng là vô minh. Cho nên tôn trọng sự sống không những bằng cách giúp nhau để sống còn, mà còn có khi phải hy sinh sự sống để bảo vệ sự sống, nghĩa là có khi tiêu cực như ăn chay để cứu muôn loài, có khi tích cực như 'thay khổ cho chúng sanh' để cứu vạn loại. Đạo Phật đặc biệt chú trọng và

nêu cao chủ nghĩa lợi tha, nhưng chữ lợi ấy là phải hướng về mục đích tôn trọng sự sống.

Đặc điểm thứ ba của đạo Phật là chỉ thừa nhận sự 'tương quan sinh tồn'. Đạo Phật dạy cho người ta thấy ở đời phải tự lập chứ không phải biệt lập. Phật tử không thấy, không tạo nên một đối phương. Vũ trụ là một lò tương quan; không có gì là trung tâm, không có gì là phụ thuộc, hay ngược lại. Bởi thế cho nên phân ly là tự tạo một ung nhọt, mà chiến đấu (theo nghĩa hẹp) chỉ là tương đối. Chiến đấu phải là một hành động vì bảo vệ sự sinh tồn mà bất đắc dĩ phải áp dụng trong trường hợp bất đắc dĩ. Nếu biến sự bất đắc dĩ ấy thành sự tuyệt đối cần thiết trong mọi trường hợp, thì chiến đấu sẽ trở thành chiến tranh.

Đặc điểm thứ tư của đạo Phật là xác nhận 'người là trung tâm điểm của xã hội loài người'. Đạo Phật không nói duy tâm, không nói duy vật, mà tất cả đều do người phát sinh và đều phát sinh vì người. Kết luận này thực tế ở đâu cũng rõ rệt cả. Trên thế giới loài người này không có gì tự nhiên sinh ra hay từ hư không rơi xuống, mà đều do năng lực hoạt động của con người tạo thành. Năng lực hoạt động của con người tạo tác chi phối tất cả. Tất cả khổ hay vui, tiến hóa hay thoái hóa, là đều do con người dã man hay văn minh. Người là chúa tể của xã hội loài người, xã hội loài người không thể có chúa trời thứ hai.

Đặc điểm thứ năm của đạo Phật chú trọng 'đối trị tâm bịnh con người trước hết'. Lý do rất dễ hiểu. Con người là trung tâm điểm của xã hội loài người, xã hội ấy tiến hóa hay thoái hóa là hoàn toàn do hoạt động con người chi phối; mà hoạt động con người lại do tâm trí con người chủ đạo, vậy xã hội phản ánh trung thành của tâm trí con người. Cho nên muốn cải tạo xã hội, căn bản là phải cải tạo con người, cải tạo tâm bịnh của con người. Tâm bịnh con người nếu còn độc tài, tham lam, thì xã hội loài người là địa ngục; tâm bịnh con người được đối trị rồi thì hoạt động con người rất sáng suốt mà xã hội con người, kết quả của hoạt động ấy, cũng rất cực lạc.

Đặc điểm thứ sáu, mục đích đạo Phật là 'đào luyện con người thành bi, trí, dũng'. Bi là tôn trọng quyền sống của người khác. Trí là hành động sáng suốt lợi lạc. Dũng là quyết tâm quả cảm hành động. Dũng không có bi và trí thì sẽ thành tàn ác và manh động. Trí không có bi và dũng thì sẽ trở thành gian xảo và mộng tưởng. Bi không có trí và dũng sẽ thành tình cảm và nhút nhát. Bi là tư cách tiến hóa, trí là trí thức tiến hóa, dũng năng lực tiến hóa. Con người như thế là con người mới, căn bản của xã hội mới.

Đặc điểm thứ bảy của đạo Phật là 'kiến thiết một xã hội mới' mà căn bản là con người mới. Cho nên tranh đấu cho xã hội mới ấy, trở lại vấn đề, là phải

chiến thắng chính mình trước hết. Con người tự chiến thắng con người, nghĩa là cái 'nhân cũ' (bóc lột, đàn áp, độc tài, xâm lược) không còn nữa, thì kết quả được cái 'quả mới' là là một xã hội mới. Trong xã hội ấy quyền sống tuyệt đối bình đẳng như sự sống: Bình đẳng trong nhiệm vụ, bình đẳng trong hưởng thụ.

Đặc điểm thứ tám của đạo Phật là 'tiến lên vô thượng giác'. Đào luyện một con người mới, kiến thiết một xã hội mới rồi, không phải mục đích của đạo Phật cứu cánh ở đó. Cao xa, đạo Phật còn hướng dẫn con người lên chóp đỉnh của sự tiến hóa là địa vị vô thượng giác, địa vị vô minh toàn diệt, trí tuệ toàn giác, địa vị Phật đà.

Đặc điểm thứ chín của đạo Phật là đạo Phật dạy phải 'tự lực giải thoát'. Đấy là một tinh thần tuyệt đối cần thiết. Đức Phật chỉ là một đạo sư dẫn đạo con đường sáng cho chúng ta. Còn chúng ta phải tự thắp đuốc trí tuệ của mình mà soi đường, phải tự động cặp chân năng lực của mình mà đi. Con người mới là phải tự rèn luyện; xã hội mới là phải tự kiến thiết; vô thượng giác là phải tự tu chứng. Tự lực giải thoát là con đường duy nhất của mười phương các đức Phật Bồ-Tát. An lạc không phải cầu xin, trí giác không do cầu hồ. Một điều nữa, nước trong bản chất là nước đục, hoa sen không mọc trên cát vàng, cho nên người trong đạo Phật phải tự lực giải thoát ngay trong cảnh giới đau khổ mê muội.

Lánh ngoài thế gian đau khổ để tìm giác ngộ, thì kinh dạy, đó là đi tìm sừng con thỏ. Phật tử không có đứng vào hàng ngũ thông minh mà phải hướng về lớp người ngu dốt dìu dắt họ. Hoa Đàm muôn thuở người ta chỉ tìm thấy trong ao bùn, tuệ giác vô thượng chỉ có bởi chúng sanh.

Đặc điểm thứ mười của đạo Phật là 'hiện chứng thể nghiệm'. Đức Phật chỉ hướng dẫn chúng ta, chứ chân lý không phải là thứ đem quay phim cho người thấy được. Đức Phật là đạo sư, nhưng trí giác không phải là thứ ai dạy khôn cho ai. Cho nên đối với chân lý tối cao, ta phải tự lực thể nghiệm. Sự tự lực thể nghiệm ấy, không những áp dụng với tinh thần tự lực giải thoát mà thôi, mà còn đặc biệt chú ý đến sự hiện chứng. Thế nào gọi là sự hiện chứng? Ví dụ con đường đi đến Mai thôn có mười đoạn. Người đi không ham, không thể ham nhảy vọt đến Mai thôn mà không qua mười đoạn đường, mà phải đi từng bước, bước từng đoạn, được một đoạn là đến Mai thôn một đoạn. Con đường vô thượng giác cũng vậy, nương theo lời Phật chỉ dẫn, ta phải bước từng bước, hiện chứng đến đâu thể nghiệm chân lý đến đó, cho đến khi toàn giác. Đức Phật tạo cho ta cái thang, nhưng không kéo giàn hoa xuống hay đẩy thẳng ta lên được. Ta phải tự lực mà trèo từng nấc thang lên giàn hoa thiên lý. Trèo được nấc nào là tự thể nghiệm chân lý nấc ấy. Đối với chân lý chưa hiện

chứng, chúng ta chỉ nói học, không nói biết. Tinh thần tu chứng đạo Phật là thế.

Do tất cả đặc điểm trên đây, chúng ta thấy đạo Phật không phải chỉ là một tôn giáo. 'Đạo Phật là tất cả', đó là một đặc điểm vừa cuối cùng vừa trước hết của đạo Phật. Cho nên Phật tử không thực hành đạo Phật bằng cách để hoạt động của mình một phần chính vào sự lễ bái cầu nguyện. Phật tử thực hành đạo Phật là áp dụng vào đời sống, áp dụng vào tất cả mọi hoạt động. Căn bản của đạo Phật là như thật, tinh thần đạo ấy là bi, trí, dũng. Sống trong căn bản và tinh thần ấy, Phật tử tự nhiên không thể phủ nhận sự tàn sát, sự manh động và sự nô lệ. Cho nên họ phải tự lực hành động để thượng thượng tăng tiến. Và hành động ấy không có lãnh vực trong không gian, không có giới hạn trên thời gian, không có phạm vi trong tổ chức, không có khu phân trong trường hợp. Ở đâu và lúc nào, với ai và cảnh nào, Phật tử cũng áp dụng căn bản và tinh thần bi, trí, dũng của đạo Phật vào để tác động và chi phối, hầu tạo thành một thế giới tịnh độ. Cho nên đạo Phật bao trùm tất cả. Nói ngược lại, tất cả có tinh thần đạo Phật mới tốt đẹp” (trích Tâm ảnh lục).

III. Sự truyền bá

Phật giáo được truyền thừa sau Phật diệt độ, đầu tiên bởi các Ngài Ca-diếp, A-nan... 28 vị ở Ấn Độ và 6 vị ở Trung Hoa. Tổ Đạt Ma là vị Tổ thứ 28 của Ấn Độ

và là vị đầu tiên truyền bá Thiền tông qua Trung Hoa cho đến Ngài Huệ Năng cả thảy 6 vị, rồi từ đó chư Tổ tiếp tục truyền thừa khắp Á Châu cho đến hôm nay.

Đạo Phật được truyền bá đến các nước bằng hai phương Nam và Bắc khác nhau. Phật giáo truyền về Nam phương thì được mệnh danh là Phật giáo Nam truyền như Phật giáo Thai Lan, Miến Điện, Cao Miên... Bắc phương Phật giáo gọi là Phật Bắc truyền như Phật giáo Trung Hoa, Nhật Bản, Mông Cổ, Việt Nam... hiện nay, hầu như nước nào cũng có đủ Nam truyền và Bắc truyền Phật giáo do sự thuận tiện về giao thông, thông tin liên lạc...

IV. Lợi ích

Mục đích của đạo Phật là làm cho chúng sinh đạt đến cảnh giới thường, lạc, ngã, tịnh.

♦ Thường: Ba đời không đổi gọi là thường.

♦ Lạc: Ở trong khổ mà lạc gọi là lạc.

♦ Ngã: Sống trong tử mà không bị trôi lăn là ngã.

♦ Tịnh: Tùy duyên chuyển biến mà không bị nhiễm gọi là tịnh.

Ngoài ra, tinh thần từ bi và trí huệ sáng suốt của đạo Phật sẽ giúp nhân loại khỏi bến hoặc bờ mê, thăng hoa giá trị chân lý đạo đức. Điều đặc biệt của đạo Phật đem đến cho chúng sanh mọi sự an ổn về tinh thần

cũng như vật chất một cách bình đẳng (không phân biệt giòng họ, giới tính...). Tinh thần tự do bình đẳng của đạo Phật rất có giá trị trong xã hội hiện nay.

C. KẾT LUẬN

Đạo Phật là đạo cao cả đem lại cho chúng ta nhiều lợi ích. Tuy nhiên, lợi ích không phải tự có mà phải do công phu hành trì, tu tập của chúng ta. Muốn tu tập, hành trì có hiệu quả trước tiên chúng ta phải học Phật, học Phật tức là học tập những đức hạnh của Ngài như Từ bi, Trí tuệ, Hỷ xã, Thanh tịnh... và phải tu tập theo lời Phật dạy. Có như thế chúng ta mới xứng đáng là người con Phật chân chính, mới có thể chóng thành đạo quả để báo đền công đức của Phật./.

2. Lược Sử Đức Phật Thích-Ca-Mâu-Ni (Từ Đản Sinh Đến Thành Đạo)

LƯỢC SỬ

ĐỨC PHẬT THÍCH CA MÂU NI

Phần thứ nhất

Từ Đản sinh đến Thành Đạo

A. MỞ ĐỀ

Đức Phật là đấng Đại hùng - Đại lực - Đại từ bi, thường được tôn xưng đầy đủ mười danh hiệu: Như lai, ứng cúng, Chánh biến tri, Minh hạnh túc, Thiện thệ, Thế gian giải, Vô thượng sĩ, Điều ngự trượng phu, Thiên nhân sư, Phật Thế tôn; một bậc Giác ngộ duy nhất mà trong khắp cõi người và trời không ai có thể so sánh được:

“Thiên thượng thiên hạ vô như Phật

Thập phương thế giới diệc vô tỉ…”

Và hơn 2500 năm qua, văn minh của nhân loại và khoa học tiến bộ của thế giới đã chứng minh điều đó. Mỗi cử chỉ, lời nói và hành động của đức Phật đều toát lên một ý nghĩa thiêng liêng cao quý, không ô nhiễm từ tham, sân, si. Cuộc đời của đức Phật là một bài học thánh thiện tuyệt đối, đạo của Ngài lan rộng khắp năm châu nhưng không bao giờ vấy mùi bất thiện, ngược lại nó thấm đượm tình người tràn đầy tình thương và sự sống. Giáo pháp của Ngài không những ẩn tàng sức mạnh của chánh pháp, có công năng đẩy lùi mọi tà pháp mà còn đem lại lợi ích

thiết thực cho người thực tập. Do đó, nếu chúng ta là những Phật tử, quy y Tam Bảo, không những tin đức Phật là Bậc giác ngộ hoàn toàn mà còn phải phát tâm chánh tín đối với Giáo pháp, học hỏi ý nghĩa vi diệu trong Phật pháp và cần phải thực hành mới có lợi lạc trong việc sống đạo được. Vì vậy, trước hết chúng ta nên ôn lại lịch sử đức Phật bổn sư Thích-ca-mâu-ni, bậc Giác ngộ chân lý đã thị hiện trong thế giới Ta Bà nầy để chỉ dẫn cho chúng sinh con đường Giải thoát mọi khổ đau.

B. CHÁNH ĐỀ

I. Bối cảnh xã hội Ấn độ và nhân duyên đức Phật đản sinh

Không phải tự nhiên mà đức Phật thị hiện tại xứ Ấn độ vào thời điểm mà nhân loại còn đang hoang mang, khốn đốn về kiếp sống con người. Nói như vậy, có nghĩa rằng sự ra đời của đức Phật đã là cả một nhân duyên lớn mà phần lớn nhân duyên ấy là do đức Phật quyết định. Kinh Pháp Hoa có dạy: Đức Phật vì đại sự nhân duyên, “muốn khai mở tri kiến cho chúng sinh ngộ nhập được tri kiến Phật”; giúp cho chúng sinh ra khỏi khổ đau trong ba cõi. Bên cạnh đó, không phải chỉ có xã hội Ấn độ mà hình như thế giới loài người lúc ấy cũng như bây giờ vẫn còn sống trong sự phân biệt giai cấp, dẫm đạp lên giá trị sống của con người và mọi sự sống khác chung quanh con người, thậm chí họ còn tin vào những định kiến sai lầm như cho rằng con người là

do đấng Phạm thiên thượng đế tối cao tạo ra hoặc ngoại đạo đã tạo ra nhiều tà thuyết không thích hợp với sự sống của con người. Những tà kiến như vậy khiến cho con người đau khổ không phải chỉ trong kiếp sống hiện tại mà còn nhiều kiếp trong tương lai. Ngoài ra, về mặt địa lý thì đỉnh Hy-mã-lạp-sơn (Himalaya) là đỉnh núi cao nhất thế giới, không có đỉnh núi nào có thể sánh kịp. Đây chính là nơi thích hợp nhất để đức Phật chọn làm chỗ đản sinh. Tuy nhiên, như trên đã nói, mục đích duy nhất đức Phật ra đời vẫn là để đem lại an lạc hạnh phúc cho con người và rộng khắp cho tất cả chúng sinh.

II. Đức Phật đản sinh

Theo kinh điển để lại, nếu xét về mặt nhân duyên quá khứ thì sự ra đời của đức Phật Thích-ca-mâu-ni là sự tiếp nối liên tục của chư Phật quá khứ như Phật Tì-bà-thi, Thi-khí, Tỳ-xá-phù, Câu-lưu-tôn, Câu-na-hàm-Mâu-ni, Ca-diếp, … từ nơi thai tạng trí tuệ của chư Phật. Trước khi thị hiện ở cõi Ta-bà, đức Phật đã từng làm thân Bồ-tát bổ xứ ở cõi trời Đâu-suất có tên là Hộ Minh. Khi công viên quả mãn, xét thấy nhân duyên đã đủ nên Ngài thị hiện đản sinh thế giới Ta-bà, phương tiện thiện xảo để cứu độ chúng sinh.

Nhân lúc đó tại Ấn độ, có vua Tịnh-phạn (Suddhodana), dòng tộc Thích-ca (Sakya) thuộc giai cấp Sát-Đế-Lỵ (Ksùatrya) và Hoàng hậu Ma-ha Ma-da

(Maha Maya) là những bậc minh quân hiền đức, nhưng lại không có con nối ngôi, trị vì. Trong lúc ấy Hoàng hậu Ma-da lại mộng thấy có con voi trắng sáu ngà nhập vào hông bên phải, bà kể lại giấc mộng cho vua Tịnh Phạn nghe, vua liền sai quần thần tìm thầy đoán mộng và quả là điềm lành. Sau đó Hoàng hậu thọ thai và tin vui này được lan đi khắp nơi trong nước.

Sau gần một năm, theo tục lệ Ấn độ, Hoàng hậu Ma-da phải về quê mẹ để chuẩn bị cho ngày sinh nở. Trên đường về, trong lúc dạo chơi ở vườn Lâm-tì-ni thuộc nước Ca-tỳ-la-vệ (Kapilavatthu - gần Népal bây giờ) thì Hoàng hậu đản sinh Thái tử, nhằm ngày trăng tròn tháng Visaka, tức là ngày rằm tháng tư âm lịch, năm 624[1] trước Dương lịch.

Khi Thái tử đản sinh, có nhiều điềm lành xuất hiện: quả đất sáu cách rung động, chư thiên rải hoa cúng dường. Thái tử sinh ra, Ngài bước đi bảy bước, mỗi bước nở một hoa sen và tay phải chỉ trời, tay trái chỉ đất, cất tiếng nói: “Thiên thượng thiên hạ, duy ngã độc tôn” Nói xong, Ngài thị hiện trở lại như một đứa trẻ bình thường[2]. Vua hay tin, cho xa giá đến rước Thái tử và Hoàng hậu về cung. Sau đó, có đạo sĩ A-tư-đà

———

[1] Năm 624 theo quyết định của Đại hội Phật Giáo Thế Giới tại Tích-lan đã được công bố với sự tham cứu nhiều nguồn sử liệu khác nhau rất có giá trị.

[2] LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ, tập I, H.T. Thích Thiện Siêu dịch, VNCPHVN, 1997, tr. 19-20

(Asita) đến xem tướng Thái tử và bật khóc, nói rằng, Thái tử là một bậc phi phàm, nếu ở đời sẽ làm Chuyển luân Thánh vương, nếu xuất gia tu học thì sẽ thành Phật; tiếc rằng tôi nay đã già, chắc không còn sống để được nhưng giáo pháp của Ngài.

Thái tử sinh được 7 ngày thì Hoàng hậu Ma-da từ trần. Vua Tịnh-phạn giao Thái tử cho người dì là Hoàng phi Ma-ha Ba-xà-bà-đề Kiều-đàm-di (Mahà Prajãpati Gautami) nuôi nấng và chăm sóc.

Thái tử thuộc dòng tộc Thích-ca (Sakya), họ Cồ-đàm (Gotama), một nhánh của Kiều-tất-la. Ngài tên là Tất-đạt-đa (Sĩ-đạt-ta – Sidhatha), sau khii thành Phật, có tên là Phật Cồ-đàm (Gotama Buddha).

III. Thời niên thiếu

Thái tử là một bậc thông minh xuất chúng, văn võ song toàn. Những vị thầy đến dạy cho Ngài đều khen ngợi và kính nể. Người thầy nổi tiếng nhất thời bấy giờ là Sằn-đề-đề-bà cũng rất phục. Năm 14 tuổi, Ngài đã thông thạo hết kinh điển Vệ-đà và thiện xảo cả võ công lẫn văn trị. Tuy vậy, Ngài luôn tỏ ra tính khí ôn hòa, lễ độ, có tâm từ ái, thương người, thương vật. Ngài không bao giờ kiêu căng hay khinh suất; ngược lại, Ngài thân thiện bình đẳng với mọi người. Bởi vậy, trên từ Vua cha, dưới đến bề tôi, tất cả đều rất quý trọng Ngài. Vua Tịnh Phạn rất hy vọng cho sự kế vị ngai vàng. Nhưng điều này rất khó có thể xảy ra, vì

trên nét mặt của Ngài luôn hiện rõ ý muốn xuất gia tầm đạo, cứu độ chúng sinh.

Càng lớn lên, thái tử càng tỏ ra đắn đo, suy nghĩ. Nhớ lời đoán xưa của đạo sĩ A-tư-đà, vua Tịnh-phạn hết sức lo lắng, sợ thái tử sẽ xuất gia. Vua truyền lệnh cho xây cất ba toà lâu đài thích hợp với ba mùa[1]; tuyển chọn cung phi mỹ nữ ngày đêm hầu hạ, đàn ca xướng hát để mua vui cho thái tử. Vua còn buộc Thái tử kết hôn với Công chúa con Vua Thiện Giác là nàng Da-du-đà-la (yasodara), mười ba năm sau, sinh hạ một Hoàng tử tên là La-hầu-la (rahula).

Mặc dù sống trong cảnh xa hoa lạc thú, nhưng Thái tử vẫn luôn cảm thấy bao nỗi băn khoăn, thắc mắc cho cảnh ràng buộc đang đoanh vây phía trước. Ngài xem thế giới này là tạm bợ, giả huyễn, cần phải tìm ra một phương pháp giải quyết chúng để có một cuộc sống an vui chân thật trong ý nghĩa hoàn thiện hơn.

IV. Nhân duyên xuất gia

Nhân một buổi theo vua cha ra dự lễ hạ điền, Thái tử đã thấy được sự đau khổ do tranh giành sự sống lẫn nhau giữa sinh vật này với sinh vật khác. Từ đó, Ngài ý thức được rằng, sự sống phải được sống bằng sự sống mà không phải sống bằng sự chết của sinh vật khác. Lại một lần dạo chơi khác, Ngài thấy một người

———

[1] Ấn Độ có ba mùa khắc nghiệt: mùa nóng, mùa lạnh và mùa mưa

già tóc bạc, răng rụng, mắt lờ, lưng còng, tai điếc. Tiếp đó, Ngài thấy một người bệnh hoạn đang nằm rên la, đau đớn; rồi đến một xác chết đang nằm bên lề đường. Cuối cùng Ngài gặp một vị tu sĩ tướng mạo đoan nghiêm, tự tại. Tất cả những hình ảnh ấy như một lời giải đáp cho hoài bảo mà bấy lâu nay Thái tử đã ấp ủ trong lòng. Ngài liền trở về cung xin vua cha xuất gia, nhưng vua Tịnh phạn không đồng ý. Thái tử liền nhắc lại lời hứa của vua cha rằng “khi nào có người nối dõi ngôi vị thì mới được phép xuất gia”. Vua đành miễn cưỡng chấp nhận.

VI. Xuất gia

Sau nhiều lần trở ngại do sự ngăn cản của vua cha. Lần này, Thái tử quyết định từ bỏ ngai vàng để ra đi trong đêm vắng. Vào khuya trăng tròn tháng 2, sau khi suy nghĩ kỹ, Ngài vào phòng nhìn vợ con lần cuối, rồi đến đánh thức người giữ ngựa là Xa-nặc (channa), thắng con ngựa Kiền-trắc (kanthaka) ra cửa thành phía đông khi mọi người còn đang say ngủ. Đến bên sông A-nô-ma (anoma), Ngài cắt tóc, thay đổi hoàng phục và cởi bỏ đồ trang sức đưa cho Xa-nặc đem về giao lại vua cha. Lúc ấy Ngài 29 tuổi.

VII. Thành đạo.

Từ bỏ hoàng cung, đến thành Vương-xá (ràjagaha), Thái tử đi hỏi đạo khắp nơi. Lúc đầu, trên đường tìm đến Khổ hạnh lâm (tapovana), tại rừng Bạc-

già, Ngài hỏi đạo với các vị tiên đang tu theo khổ hạnh, cầu làm ma vương, thiên thần. Thái tử nhận thấy tu theo lối này chưa thể giải thoát, nên từ bỏ và đi đến chỗ ông A-la-la Ka-la-ma (àlàra kàlàma) ở gần thành Tỳ-xá-ly (vesali); ông này theo Số luận và chuyên tu về Thiền định của cõi trời Vô sở hữu xứ là mục tiêu của phái này. Ngài đã tu theo và không bao lâu cũng đạt được. Nhưng chưa thoả mãn, nên Ngài tiếp tục đến chỗ ông Uất-đầu-lam-phất (uddaka ràmaputta) để hỏi đạo. ông này theo tổ phụ ràma, dạy các sự chấp trước có hình tướng hay không có hình tướng đều sai lạc, gọi tắc là Phi tưởng phi phi tưởng xứ, và xem thiền định ấy như là mục đích của sự cứu cánh giải thoát. Thái tử cũng tu tập theo và chẳng bao lâu Ngài cũng đạt được quả vị ấy. Nhưng rồi Ngài vẫn thấy đích đến này thật sự không thể chấm dứt sự luân hồi sanh tử khổ đau. Do đó Ngài quyết định từ giã 2 vị ẩn sĩ ấy và đi đến rừng Ưu-lâu-tần-loa (Uruvela), phía nam núi Tượng-đầu (Gàya), bắt đầu tu khổ hạnh với năm anh em ông Kiều-trần-như (Kondanõnõa), ác-bệ (Assaji), Thập-lực Ca-diếp (Vappa Kassapa), Ma-ha-nam (Mahànàma), và Bạc-đề (Bhaddiya). Trải qua 6 năm khổ hạnh như vậy cho đến nỗi cơ thể của Ngài chỉ còn da bọc xương. Một hôm, Ngài nhận thấy việc khổ hạnh ép xác chỉ đưa đến đau khổ cho thân thể và tinh thần mệt mỏi, không thể phát huy trí tuệ để đạt đến giải thoát giác ngộ. Nghĩ như vậy rồi, Ngài từ bỏ năm anh em ông

Kiều-trần-như để tiếp tục ra đi, mong rằng có thể tìm thấy được chân lý. Đi được một quãng, gần đến bên sông Ni-liên-thuyền (Neranõjarà) thì Ngài quỵ ngã bên vệ đường, vì quá kiệt sức. Lúc ấy, có tín nữ Tu-xà-đề (Sujata) – vốn là người làm ngề chăn nuôi bò sữa – thấy vậy, đã dâng cúng Ngài một bát sữa. Ngài hoan hỷ thọ dụng và cảm thấy sức khỏe bình phục trở lại, chính khi ấy Ngài nhận thấy rằng, không thể có trí tuệ trong một cơ thể không lành mạnh, sau đó Ngài xuống sông Ni-liên-thuyền tắm rửa và tiếp tục đi về hướng Bồ-đề đạo tràng (Bodh-gayà). Từ đấy, Ngài quyết định đến ngồi tại gốc cây Bồ-đề tại Bồ-đề đạo tràng, và lập thệ nguyện rằng: Kể từ hôm nay, nếu Ta không thành đạo quả, Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác, thì dù cho thịt nát, xương tan, nhất định không rời khỏi chổ nầy. Trải qua 49 ngày đêm một mình tham thiền nhập định, hàng phục nội ma ngoại chướng, vào một đêm trăng tròn tháng Chạp, canh một, Ngài chứng được quả Túc mạng minh, thấy rõ kiếp trước của mình và chúng sinh; canh hai, chứng quả Thiên nhãn minh, thấy rõ sự luân chuyển nhân quả trong ba đời; canh ba, chứng quả Lậu tận minh, diệt trừ hết thảy vô minh, vọng tưởng. Đến lúc sao mai vừa mọc, Ngài đã chứng ngộ được chân lý tối hậu - giáo lý Duyên khởi, như một sự giác ngộ viên mãn, được đạo Vô thượng Chánh đẳng chánh giác, thành Phật hiệu là Thích-ca-mâu-ni. Bấy giờ quả

đất sáu cách chấn động, chư Thiên dâng hoa và tấu nhạc cúng dường. Lúc này Ngài 35 tuổi.

C. KẾT LUẬN

Tóm lại, lịch sử đức Phật Thích-ca-mâu-ni là lịch sử của cả một dòng sống vừa đem lại an lạc hạnh phúc cho mình, vừa đem lại an lạc hạnh phúc cho chúng sanh. Vì vậy, đức Phật còn gọi là bậc Tự giác-giác tha- giác hạnh viên mãn, hoàn toàn Giải thoát giác ngộ, thành tựu 3 đức: Trí đức; Đoạn đức; ân đức.

Trí đức: Phật trí đầy đủ biết rõ tất cả các pháp.

Đoạn đức: đoạn trừ tất cả các phiền não, lậu hoặc.

Ân đức: cứu độ hết tất cả chúng sanh.

Ân đức của đức Phật đối với chúng ta vô cùng sâu nặng, nếu Ngài không xuất hiện trong cõi Ta Bà nầy, Ngài cũng không để lại giáo pháp thì chúng ta có thể được xem như những người có mắt mà không thấy, giống như những người mù rờ voi rồi hý luận tranh chấp. Vì sao vậy? Bởi vì nếu đức Phật không thị hiện Đản sinh trong cõi Ta-bà để chỉ đường đi tới Giải thoát giác ngộ thì chúng ta không biết đường nào chánh để đi, lối nào là tà để tránh. Nếu đức Phật không giảng dạy Giáo pháp thì chúng ta không thể nào tránh được sự nguy hiểm của tham, sân, si, mạn, nghi và ác kiến.

Do đó, để cảm niệm ân đức Đản sinh, Thành đạo của đức Phật Bổn sư Thích-ca-mâu-ni, chúng ta nên chánh tín Tam bảo, tinh tấn áp dụng lời Phật dạy vào trong cuộc sống hằng ngày đối với tự thân để đem lại lợi ích cho mình, cho người và cho tất cả chúng sanh.

3. Lược Sử Đức Phật Thích-Ca-Mâu-Ni (Từ ThànhĐạo Đến Niết-Bàn)

LƯỢC SỬ

ĐỨC PHẬT THÍCH CA MÂU NI

Phần thứ hai

Từ Thành đạo đến Niết Bàn

A. MỞ ĐỀ

Phần 1 chúng ta đã học những điểm lịch sử quan trọng trong suốt 35 năm từ Đản sanh đến Thành đạo của đức Phật Thích-ca-mâu-ni. Để tiếp tục phần 1, hôm nay chúng ta học tiếp phần 2, giai đoạn 45 năm lịch sử đức Phật Thích-ca-mâu-ni từ Thành đạo đến Niết-bàn. Đây là một trong những giai đoạn lịch sử mà Phật tử chúng ta chưa nắm vững những điểm cơ bản, nên thường hoang mang hoặc hiểu lầm về cuộc đời hoằng hóa độ sanh của đức Phật không phải là ít. Đức Phật đã từng dạy: “Các người tin Ta, theo đạo của Ta mà không hiểu Ta và giáo pháp của Ta là không những phỉ báng Ta mà còn phỉ báng đạo của ta nữa”. Do đó, hôm nay chúng ta phải phát tâm dõng mãnh để học và tìm hiểu về giai đoạn lịch sử quan trọng này. Được như vậy thì sự học của chúng ta không phải để làm thoả mãn sự tò mò của kiến thức mà chắc chắn là để xác tín niềm tin chánh pháp và cũng cố thêm trong việc tu sửa 3 nghiệp thân, khẩu, ý của chính chúng ta. Có như vậy, việc học đạo-tu đạo- sống đạo mới có ích lợi cụ thể.

B. CHÁNH ĐỀ

I. Chuyển pháp luân.

Sau khi Thành đạo, đức Phật đầy đủ thân trang nghiêm với 32 tướng và 80 vẻ đẹp. Lúc này Ngài đang an trú định tại cội cây Bồ-đề để thọ pháp lạc mà Ngài vừa chứng ngộ, đó là giáo lý Duyên khởi. Ngài định đem giáo lý này ra để nói cho chúng sinh. Nhưng giáo lý này rất vi diệu, thù thắng, sâu kín, khó thấy khó biết, còn chúng sanh thì ham mê ái dục, đắm say trong ái dục, làm thế nào có thể có pháp nhãn để chứng ngộ được pháp Duyên khởi ấy. Chính vì điều này mà đức Phật do dự, không muốn thuyết pháp, nhưng Phạm thiên Sahampati biết được tính cần thiết của giáo pháp này đối với chúng sinh; do đó, Phạm thiên đến thỉnh Phật thuyết pháp: “Bạch đức Thế Tôn, hãy thuyết pháp; bậc Thiện thệ, hãy thuyết pháp. Có những chúng sinh ít bụi trần che phủ sẽ bị nguy hại nếu không được nghe Chánh pháp. Nếu được nghe, họ sẽ thâm hiểu Chánh pháp. Tại xứ Ma-kiệt-đà lắm tà pháp, không thanh tịnh, do tuế tâm kiến lập. Bạch đức Thế Tôn, hãy mở cửa bất tử để chúng sinh được nghe pháp, do bậc Thánh vô uế đã chân chánh giác ngộ. Như đứng trên tảng đá tại chóp đỉnh núi cao, đưa mắt nhìn chúng sinh. Cũng vậy, bậc Thiện thệ hãy lên lầu Chánh giác, biến nhãn không sầu muộn nhìn xuống đám quần sinh bị ưu sầu khổ não, bị sinh già áp bức. Đấng Anh hùng, hãy đứng lên, bậc Chiến thắng chiến trường đã thoát ly nợ nần. Thế Tôn

hãy thuyết pháp, bộ hành khắp thế gian, có người nhờ được nghe mà thâm hiệu diệu nghĩa”. Sau đó, đức Phật vì chúng sinh, nhìn đời với Phật nhãn. Trong khi nhìn như vậy, đức Phật thấy chúng sinh có hạng ít nhiễm bụi đời, có hạng độn căn, có hạng lợi căn, có hạng tánh thuận, có hạng tánh nghịch, có hạng dễ dạy, có hạng khó dạy và có một số thấy sự nguy hiểm của những hành động lỗi lầm. Ví như hồ sen xanh, có số ở trên mặt nước, có số ở dưới mặt nước, có số sinh ra dưới nước, vươn lên khỏi mặt nước nhưng không bị nước bùn làm ô nhiễm nó. Vì vậy đức Phật đã trả lời cho Phạm thiên: “Cửa bất tử đã mở, ai có tai hãy lắng nghe”. Do Phật trí sáng suốt, từ tâm vô lượng thương thưởng thế gian, đức Phật bắt đầu vận chuyển bánh xe Pháp (Dhamma - cakkapavatana), cứu khổ cho chúng sanh.

II. Giáo hóa độ sanh.

Trong khi đức Phật dự định đi thuyết pháp độ sanh thì có một đoàn lái buôn cầm đầu bởi hai thương gia là Đế-lê-phú-bà (Tapassu) và Bạt-lê-ca (Bhallika), từ xứ U-ka-la (Ukkala nay là tiểu bang Orissa) đi đến thành Vương-xá để buôn bán. Nhân một hôm đi ngang qua cây Bồ-đề định dừng lại nghỉ chân, không ngờ đã gặp đức Phật, liền phát tâm cúng dường Ngài bát cháo mật đã chuẩn bị sẵn. Và sau khi cúng dường xong, vì thấy tóc và móng tay của đức Phật quá dài nên họ xin

cắt một ít đem về thờ[1] và cũng có ý nghĩa như muốn cất giữ kỷ vật thiêng liêng của bậc Giác ngộ. Sau đó đức Phật đi đến thành Vương-xá, chỗ hai ông A-la-la Ka-la-ma (Àlàra Kàlàma) và Uất-đầu-lam-phất (Uddaka Ràmaputta), nhưng cả hai đều đã qua đời. Đức Phật lại đến vườn Nai (Lộc uyển – Isipatana), gần thành Ba-la-nại (Benares) để thuyết pháp hóa độ cho 5 anh em ông Kiều-trần-như, những người bạn cũ đồng tu khổ hạnh với Ngài trước đây. Sau khi nghe Phật thuyết Pháp Tứ Đế[2], 5 vị nầy liền đắc quả A-la-hán và xin làm đệ tử Phật. Kể từ đây, đầu tiên trong thế giới loài người có được ba ngôi báu Phật, Pháp Tăng. Vài ngày sau, cũng tại nơi đây, đức Phật độ cho ông Da-xá (Yasa) và 50 người bạn của ông xuất gia. Đồng thời Phật độ cho bố mẹ của ông, trở thành 2 cư sĩ Phật tử đầu tiên trong giáo pháp đức Phật. Kế đến, Phật cùng gần 60 đệ tử tiếp tục đi và trên đường dừng lại nghỉ chân, Ngài độ cho 30 thanh niên nhạc sĩ. Sau đó, đức Phật đi đến Ưu-lâu-tần-loa (Uruvela) và đã gặp ba anh

———

[1] Tóc và móng nầy hiện tại đang được thờ ở chùa Shwedagon, nước Miến Điện.

[2] Tức kinh Chuyển Pháp Luân, một trong những kinh quan trọng nói về sự khổ; nguyên nhân của khổ; sự diệt khổ; và con đường đưa đến sự diệt khổ.

em ông Ca-diếp là những người có danh tiếng và đang khổ công tu luyện theo đạo Thần lửa tại đây. Đầu tiên, Ngài thuần phục con rắn thần rất độc đã giết chết nhiều người; nhân đó đức Phật giảng bài kinh Lửa[3] (Adittapariyaya-sutta) cho ba anh em ông Ưu-lâu-tần-loa Ca-diếp (Uruvela Kassapa), Na-đề Ca-diếp (Nadi Kassapa), Già-da Ca-diếp (Gaya Kassapa) cùng với 1.000 đệ tử của họ. Ông anh đầu có 500 đệ tử, ông thứ nhì có 300 và ông em út có 200 nhưng khi nghe đức Phật thuyết giảng, họ đều xin quy y Phật. Sau đó, đức Phật cùng các đệ tử đi đến thành Vương-xá (Rajagaha) ở làng Upatissa; tại đây, Ngài độ cho Tôn giả Xá-lợi-phất (Sariputta) và Mục-kiền-liên (Moggalana) cùng với các đệ tử của hai vị này. Nhân duyên được kể thế này: Một hôm gặp Ngài ác-bệ (Assaji) đang trên đường đi khất thực, Tôn giả Xá-lợi-phất đi đến hỏi và đã được vị này nói cho nghe một bài kệ:

“Chư pháp tùng duyên sinh

Diệc tùng nhân duyên diệt,

———

[3] Kinh này đức Phật dạy rằng: Thế gian nầy đang rực cháy bằng chính ngọn lửa tham, sân, si…của con người, do đó làm cho cuộc sống điên đảo, khổ đau. Đệ tử của đức Phật là những người tình nguyện dập tắt ngọn lửa ấy.

Ngã Phật đại sa-môn,

Thường tác như thị thuyết”

(Các pháp từ duyên sinh,

Cũng từ nhân duyên diệt,

Đức Phật, Đại sa-môn,

Thường thuyết pháp như vậy.)

Nghe xong Tôn giả Xá-lợi-phất ngộ được pháp Duyên khởi, bèn trở về mách cùng bạn mình. Cả hai cùng đến quy y đức Phật và không bao lâu cũng đều chứng quả A-la-hán và trở thành hai vị đệ tử thượng thủ của đức Phật. Để thực hiện lời hứa với vua Tần-bà-sa-la (Bimbisara) lúc đức Phật còn là Thái tử nên Ngài đã đến nước Ma-kiệt-đà hóa độ cho Vua. Vua truyền lệnh cho xây tịnh xá Trúc lâm cúng dường đức Phật để Ngài ở đó thuyết pháp độ sanh.

Khi vua Tịnh Phạn nghe tin con mình, thái tử Sĩ-đạt-ta đã thành Phật và đang thuyết pháp ở kinh thành Vương-xá. Tiếng tăm của Ngài giờ đã lan rộng khắp nơi, không nơi đâu không biết. Do đó, vua muốn sai Ca-lưu-đà-di (Kàludàyi) đi thỉnh cầu đức Phật về thăm. Khi nghe tin này, đức Phật và thánh chúng đệ tử quyết định đi thẳng về Ca-tỳ-la-vệ, nơi Phật đã thị hiện Đản sanh. Vua Tịnh phạn sai quần thần và dân chúng ra tận cửa thành nghênh đón. Khi gặp Phật, vua quan đảnh lễ và thỉnh Phật thuyết pháp cho vua và hoàng

thân quốc thích. Sau đôi ba lần đức Phật về thăm và thuyết pháp, vua lần lượt chứng được các quả Thanh văn[1]. Ngoài ra, đức Phật còn độ cho một số vị hoàng tử, công thần xuất gia như: A-nan-đà (Ananda), La-hầu-la (Rahula), Đề-bà-đạt-đa (Devadatta), Nan-đà (Nanda)…

Sau khi cứu độ cho phụ vương xong, đức Phật rời hoàng cung trở lại nước Xá-vệ (Savatthi), trong dịp này thì người dì của đức Phật, Ma-ha Ba-xà-bà-đề cùng với 500 người nữ trong dòng tộc Thích-ca đến xin Phật xuất gia. Sau 3 lần thưa thỉnh và nhờ có Tôn giả A-nan-đa xin, đức Phật mới chấp thuận cho bà Ma-ha Ba-xà-bà-đề và những cung nữ theo ba được xuất gia, nhưng phải tuân giữ Bát kỉnh pháp do đức Phật chế ra. Từ đó, ni chúng có mặt trong giáo đoàn của đức Phật.

Sau 12 năm hoằng hóa, lúc này những người xin quy y theo đức Phật mỗi ngày mỗi đông, nhất là hàng ngũ xuất gia, số lượng lên đến trên 1.250 người. Bên cạnh đó, hàng ngũ cư sĩ quy y theo đức Phật làm người tu tại gia cũng đông vô số. Trên từ vua quan, trưởng giả, dưới đến tầng lớp nhân dân, nam cũng như nữ, thiện cũng như ác, trong đó những người nổi tiếng như: vua Tần-bà-sa-la (Bimbisara), Ba-tư-nặc (Pasenadi), A-xà-thế (Ajatasattu); thái tử Kỳ-đa (Jetavana), y sĩ Kỳ-bạt (Jivaka), trưởng giả Cấp-cô-độc

———

[1] Tu đà Hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, và cuối cùng chứng quả A-la-hán

(Anàthapindika), tín nữ Tỳ-xá-khư (Visàkha), Ương-quật-ma-la (Angulimàla), Liên-hoa-sắc (Ambapali), Thuần-đà (Cunda)…

Chúng ta có thể nói rằng, trong sự nghiệp hoằng hóa độ sanh, đức Phật hoàn toàn tôn trọng giá trị sống của con người và mọi chúng sanh, Ngài đối xử bình đẳng như nhau, vì sự thật con người không thể có giai cấp trong có dòng máu cùng đỏ, không thể phân biệt sang hèn, giàu nghèo trong những giọt nước mắt cùng mặn. Bởi thế, không kể là người thuộc giai cấp nào hoặc là Chiên-đa-la hay là Sát-đế-lợi; vua hay dân, Ngài đều thuyết pháp và hóa độ cho họ. Vì thế, trong chúng đệ tử của Ngài, không những có những vị vua như Tần-bà-sa-la, Bạt-đề-ca, Ba-tư-nặc, mà còn có những người giàu sang như Tu đạt đa; còn có những người thuộc tần lớp Chiên đà la như Ưu ba ly, kẻ nghèo như Thuần đà, có hoàng hậu Mạt lỵ, cũng có kỹ nữ tài sắc như nàng Liên Hoa... Tóm lại, đức Phật đã sáng suốt dùng mọi phương tiện thiện xảo để giáo hóa, tùy bệnh cho thuốc, hợp căn cơ từng người, hợp lý, hợp thời, bằng mọi cách để dẫn dắt chúng sanh vào chánh đạo.

I. Phật Niết bàn

Sau khi đức Phật thọ dụng bữa ăn cúng dường cuối cùng của ông Thuần-đà, đức Phật cùng với chúng Tăng đi đến xứ Câu-thi-la (Kusinàra), tại rừng Mạt-la

(Màla). Ở dưới hai cây Sa-la, đức Phật sau khi dặn dò và hỏi tăng chúng có ai còn nghi ngờ gì đối với giáo pháp của Ngài hay không? Tất cả trong hội chúng không có ai nghi ngờ gì cả nên Ngài A-nan thưa: Bạch đức Thế Tôn, mặt trăng có thể nóng lên, mặt trời có thể lạnh đi, nhưng giáo lý của đức Thế Tôn không có gì là không đúng sự thật, chắc chắn sẽ đem lại an lạc và hạnh phúc cho những ai thực tập. Đó là chân lý không bao giờ thay đổi. Lúc bấy giờ có ông Tu-bạt-đà-la (Subhadda) nghe tin đức Phật Niết-bàn, ở xa nên đến trễ nhưng ông đã đảnh lễ Phật và xin Ngài cho phép xuất gia. Ngài hoan hỷ nhận lời cho Tu-bạt-đà-la và ông đã chứng quả. Đó là người đệ tử cuối cùng của Phật.

Ngay sau đó, trước khi đức Phật nhập diệt những lời dạy cuối cùng tại rừng Mallas vẫn được tiếp tục: Đức Phật dạy: “Này A-nan-đà, có thể các ông nghĩ rằng, từ nay các ông sẽ không còn đạo sư! Không, không phải! A-nan-đà! Các ông không được nghĩ như vậy. Pháp và luật mà Như Lai đã dạy chính đó là đạo sư của các ông”. Rồi đức Phật dặn dò:

• Y, bát của Ta phó chúc cho Trưởng lão Đại Ca-diếp.

• Các đệ tử phải lấy giới luật làm thầy.

• Nhục thân của Ta nên được thực hiện giống như nghi lễ băng hà của bậc chuyển Luân

• Thánh Vương và hỏa táng, rồi xây Tháp (stupa) để thờ.

• Sau khi Niết-bàn tối hậu, chúng đệ tử nên chiêm bái ‘bốn nơi Phật tích’ và khuyên những người khác nên chiêm bái, kính lễ. Vì rằng người nào có duyên chiêm bái ‘bốn nơi Phật tích’ ấy, có lòng tin kiên cố đối với giáo pháp, thực hành giáo pháp ấy không mệt mõi, hiện kiếp an lạc, kiếp sau được vãng sanh Phật cảnh. Bốn nơi Phật tích ấy là: 1) Nơi đức Phật Đản sanh; 2) Nơi đức Phật Thành đạo; 3) Nơi đức Phật chuyển Pháp luân đầu tiên; 4) Nơi đức Phật nhập Niết-bàn.

Đức Phật tiếp tục sách tấn những lời dạy vô cùng cần thiết mà nay lời dạy ấy đã trở thành lời Di giáo tối hậu: “Các pháp hữu vi là vô thường biến hoại. Các ông hãy tinh tấn, nỗ lực, đừng để thân này mất đi, sau này hối tiếc”. Nói như thế xong, đức Phật đi vào định sơ thiền cho đến định thứ tư của thiền tứ không, rồi nhập lại tứ thiền và đi vào diệt thọ tưởng định. Tất cả tứ chúng đệ tử của Phật đều im lặng, cả không gian và thời gian lắng yên phăng phắc, và thực sự đức Phật thị hiện Diệt độ-Tịch tịnh, Chứng nhập-Chân lý, Tối hậu-Niết-bàn.

III. Lễ Trà-tì và Xá-lợi Phật.

Trưởng lão Đại Ca-diếp và chúng đệ tử đi nhiễu quanh đức Phật 3 vòng, đảnh lễ Phật và thực hiện nghi lễ châm lửa hỏa táng. Tiếp sau đó, Tôn giả Đô-na (Dona) chịu trách nhiệm thu Xá-lợi Phật đựng vào một cái Ché đặc biệt và xây Tháp để thờ. Nhưng điều nầy chưa kịp thực hiện thì các Quốc vương khác kéo đến đòi quyền được thờ Xá-lợi Phật để dân chúng nước họ được an lạc và quốc gia được thái bình. Do vậy, Xá-lợi Phật được chia 8 phần để mỗi nước họ xây Tháp kính thờ đức Phật:

1. 1. Cho vua A-xà-thế (A jàtasattu) xứ Ma-kiệt-đà (Maghada)

2. 2. Cho bộ tộc Thích-ca (Sakya)[1] ở xứ Ca-tỳ-la-vệ (Kapilavattu)

3. 3. Cho bộ tộc Bạt-lị (Bulì) ở Giá-la-phả (Allakappa).

4. 4. Cho bộ tộc Câu-lợi (Koliya) ở La-ma-già (Ràmagàma).

5. 5. Cho các Bà-la-môn ở Tỳ-lưu-đề (Vethadìpa).

6. 6. Cho dân chúng ở Ba-bà (Pa-va).

———

[1] Phần Xá-lợi hiện đang được cất giữ tại Viện Bảo Tàng Quốc Gia Ấn độ ở tiểu bang Calcutta

1. 7. Cho bộ tộc Mạt-la (Mallas) ở Câu-thi-la (Kusinara).

2. 8. Cho bộ tộc Li-xa (Licchavi) [1] ở tại Tỳ-xá-ly (Vesàli).

Ngoài ra, bộ tộc Moriya ở Pipphalivana đến trễ và cũng đòi chia phần nhưng đã hết, cuối cùng họ thỉnh ít tro đem về tôn thờ. Còn lại một cái Ché[2] (đã hết Xá-lợi) tôn giả Dona cất giữ để thờ.

IV. Ý nghĩa giáo pháp.

Đây là muốn nói sự sắp xếp Giáo pháp Phật có hệ thống và nó chỉ có thể xảy ra sau khi đức Phật đã Niết-bàn. Nó cũng muốn nói rằng:

Giáo là sự ghi chép, giảng giải lời Phật dạy chơn chánh, không tà vạy khiến cho Phật pháp trụ thế lâu dài dù đức Phật đã Diệt độ. Pháp tức là sự thực hành lời Phật dạy một cách chơn chánh, không tà vạy, không bao giờ để mất chánh kiến. Sự thực hành Phật pháp đúng đắn sẽ khiến cho Chánh pháp tỏa khắp trong thế gian, nhờ đó mà tà pháp phải biến mất. Do vì ý nghĩa Giáo và Pháp quan trọng như vậy nên những gì đức

———

[1] Phần xá-lợi của bộ tộc này được phát hiện năm 1958 sau cuộc điều nghiên do Ban Khảo cổ học thuộc Viện bảo tàng chính phủ quốc gia Bihàr ở Patna.

[2] Giống như cái hủ mà Ché này là phần Xá-lợi thứ 10 thuộc về Tôn giả Dona lưu giữ để kính thờ.

Phật thuyết giảng trong 45 năm đã được chư Tổ chia làm 5 thời thuyết giáo, có thể tóm lược như sau:

1. 1. Thời Kinh Hoa Nghiêm

Sau khi thành đạo, đức Phật thuyết Kinh Hoa nghiêm cho hàng bồ tát và chúng sinh thượng căn thượng trí. Giáo pháp ấy thuộc nhất thừa, nghĩa lý sâu xa, vi diệu. Có thể nói đây là giáo lý Duyên khởi, chân lý tối hậu mà đức Phật đã thật chứng tại cội cây Bồ-đề. Có lẽ vì vậy mà đức Phật do dự trong việc chuyển bánh xe pháp mà sau này chúng ta thấy Phật phương tiện thuyết pháp Tứ đế trước.

2. 2. Thời Kinh A hàm

Đức Phật thuyết Kinh A-hàm, là kinh phù hợp với căn cơ, trình độ của mọi người, nhằm để chỉ cho họ thấy được nguyên nhân của khổ và con được thoát khổ. Vì vậy mà chúng ta có thể thấy trong các Kinh này đức Phật đã sử dụng nhiều thí dụ thực tế, rõ ràng, đơn giản, dễ hiểu và nhấn mạnh sự thực hành.

3. 3. Thời Kinh Phương Đẳng

Đức Phật thuyết Kinh Phương đẳng, nhằm chỉ bày phương pháp tu hành từ Tự giác đến Giác tha, nói rõ diệu dụng và công hạnh của Bích-chi Phật và Bồ-tát đạo.

1. 4. Thời Kinh Bát-nhã

Đến đây, đức Phật thấy căn cơ của chúng sanh có thể am hiểu giáo lý về thật tướng tánh không của các pháp, nên Ngài dạy Kinh Bát-nhã. Kinh này là một trong những kinh được hệ thống thành hệ Bát-nhã, đã đánh bạt đi tất cả mọi tà thuyết của ngoại đạo chấp thủ, tà kiến và ngụy biện.

2. 5. Thời Kinh Pháp Hoa – Niết-bàn

Đây là thời Kinh cuối cùng, cũng là một trong hai thời kinh tối thượng thừa. Đến thời Kinh này, đức Phật thọ ký cho các hàng Thanh văn và Bồ-tát, nói rõ bản hoài và mục đích của chư Phật ra đời là để “khai thị chúng sanh ngộ nhập Phật tri kiến”. Sự hóa độ đến đây đã được viên mãn. Trong 45 năm thuyết pháp, Ngài đã đi khắp nơi trên xứ Ấn độ để gieo hạt giống Từ bi Trí tuệ. Ngài đi đến đâu tà pháp của ngoại đạo bị hàng phục đến đó, đức Từ bi của Ngài đã cảm hóa được vô số ác tà kiến muốn hại đúc Phật và những đệ tử của Ngài.

1. C. KẾT LUẬN

Vẫn biết rằng sinh diệt vô thường là chân lý của các pháp hữu vi. Thân Phật cũng là một pháp hữu vi, nên không thể nào thường còn mãi mãi được. Chứng nhập Niết-bàn tối hậu của đức Phật cũng là sự thị hiện để độ sinh, giúp chúng sinh thấy rằng không có một pháp nào tồn tại vĩnh viễn ngoài chánh pháp của đức

Như Lai. Điều ấy cũng nói lên ý nghĩa rằng không có một đệ tử nào của Phật có thể mãi mãi dựa vào Phật được, mà phải dựa vào chánh pháp của Ngài để tinh tấn tu tập, lập thệ nguyện kiên cố để gạn lọc và đoạn trừ tất cả mọi cấu uế, phiền não điên đão như tham, sân, si… Học qua lịch sử đức Phật Thích-ca-mâu-ni, chúng ta có thể rút ra những bài học quý báu có giá trị sống:

1. 1. Đức Phật và đạo của Ngài không dạy con người tham. Sân, si, mạn, nghi, ác kiến… Kinh điển của Phật đã chứng minh điều đó. Nếu bất kỳ người nào, tăng hay tục mà giảng giải Phật pháp hoặc khuyến tu mà có dính liếu với những chất liệu phiền não ở trên thì người ấy không phải là người đáng để chúng ta tin theo.

2. 2. Đức Phật và đạo của Ngài là đạo Vô ngã, lịch sử đức Phật của chúng ta đã chứng minh rõ ràng điều đó. Không ai có thể phủ nhận được đức Phật đã sinh ra nơi gốc cây, thành đạo tại gốc cây, và nhập diệt cũng tại gốc cây. Cần phải nhớù rằng đấng Từ Phụ của chúng ta là Thái tử, danh có thừa mà lợi cũng không thiếu. Nhưng đức Phật đã từ bỏ tất cả, vấn đề còn lại chính là chúng ta có thực sự tu theo Ngài hay không!.

1. 3. Đức Phật và đạo của Ngài còn gọi là đạo ‘Tịch Tịnh’. Nếu chúng ta tạo ra sự rối loạn của tâm thức, vọng động điên đão thì đó là lỗi của chúng ta. Không những hiện tại chúng ta bị bất an, khổ đau, rối ren như con kén trong chính nhựa tơ nó nhả ra mà tương lai chúng ta phải chịu trách nhiệm trước luật nhân quả.

Vì vậy, là đệ tử Phật, chúng ta phải noi gương đức Phật, học tập đức tính vô ngã, vị tha và lòng từ bi cao cả của Ngài. Chúng ta hãy chánh tín Tam Bảo, phát nguyện dõng mãnh học đạo và hành đạo, không được biếng nhác giải đãi. Được như thế chúng ta mới có thể báo đáp được một phần thâm ân của đức Phật.