Phật học khái lược 2

11. Thiền Định Ba-La-Mật Và Trí Tuệ Ba-La-Mật

THIỀN ĐỊNH BA-LA-MẬT VÀ

TRÍ TUỆ BA-LA-MẬT

Lộ trình giải thoát giác ngộ tuy có muôn ngàn pháp tu, nhưng hành trang cần thiết để hoàn tất hành trình ấy tựu trung có hai thứ: Phước và Huệ. Trong Lục độ thì bốn độ Bố thí, Trì giới, Nhẫn nhục và Tinh tấn thuộc về tu Phước, còn hai độ Thiền định và Trí tuệ thuộc tu Huệ. Vì thế sau khi tìm hiểu về bốn độ trước, chúng ta không thể không tiếp tục tìm hiểu về Thiền định và Trí tuệ Ba-la-mật.

A. THIỀN ĐỊNH BA-LA-MẬT

I. Giới thiệu

Tìm hiểu về lịch sử đức Phật Thích-ca, chúng ta thấy Ngài trải qua quá trình tầm sư học đạo, sáu năm khổ hạnh mà chưa tìm ra lối thoát khổ đau cho chính mình và cho chúng sanh. Chân lý chỉ bừng sáng nơi Ngài sau khi Ngài quyết định từ bỏ lối tu khổ hạnh và chuyên tâm thiền quán 49 ngày dưới cội Bồ-đề. Như vậy, chân lý và con đường về chân lý phải là nội dung của sự tu tập Thiền định. Do đó, chúng ta phải trở về con đường Thiền định của Thế Tôn, mới có thể nếm được hương vị giải thoát giác ngộ.

II. Nội dung

1. Định nghĩa

Thiền, tiếng Phạn là Samatha, phiên âm là Thiền-na, nghĩa là dùng tâm vắng lặng để quán sát và suy nghiệm chân lý, diệt trừ các vọng duyên điên đảo. Định, tiếng Phạn là Samadhi, phiên âm là Tam-muội, nghĩa là tập trung tâm ý vào một đối tượng duy nhất, không để cho tâm ý tán loạn; nghĩa là tâm chuyên chú vào một cảnh sở duyên. Vậy, Thiền định là tập trung tâm ý vào một đối tượng duy nhất để tâm thể được vắng lặng và có dụng tâm mạnh mẽ, hầu quán sát và suy nghiệm chân lý. Thiền định là chuyên tâm chú ý vào một cảnh nhất định để tìm ra sự thật rồi dựa vào đó mà tu hành.

2. Phân tích

Thiền định là trạng thái tâm lý tịnh lự. Trạng thái này chỉ có ở sắc giới và vô sắc giới. Nói rõ hơn, Thiền thuộc về sắc giới, Định thuộc về vô sắc giới. Thiền và định đều được phân ra bốn cấp từ thấp đến cao, được gọi là Tứ thiền và Tứ định. Tứ thiền và Tứ định là kết quả công phu tu tập của cả Thánh lẫn phàm. Dù tu tập theo phương pháp thiền định của Phật giáo hay của ngoại đạo cũng đều có thể đạt kết quả Tứ thiền và Tứ định. Tuy nhiên, đây thuộc về thế gian pháp vì còn luẩn quẫn trong ba cõi.

Thiền định của chư Phật, Bồ-tát và A-la-hán thuộc về xuất thế gian pháp, đó là trạng thái tịnh lự của những

bậc đã thoát ly tam giới. Trạng thái ấy còn gọi là Định vô lậu. Tứ thiền, Tứ định được thành tựu bởi sự đoạn diệt phiền não ở dục giới. Còn muốn đạt Định vô lậu thì phải diệt trừ tất cả phiền não của vô sắc giới.

Thiền và Định là một cặp hệ nhân quả. Thiền là căn bản của Định, nếu không có Thiền thì mọi pháp Định sẽ không hiện hữu. Do đó, Thiền là pháp tối yếu của người học đạo. Đứng về phương diện tu tập thì Thiền được phân thành ba hạng:

a. Thế gian Thiền: có trước thời đức Phật ra đời. Thiền này có hai loại:

- Căn bản vị thiền: là loại thiền có thể làm căn bản cho thiện pháp xuất thế gian. Hành giả tu thiền này còn ưa Thích-cảm giác lạc thọ của thiền. Căn bản vị thiền gồm 12 phẩm phân làm 3 nhóm: Tứ thiền (dành cho người nhàm chán cảnh tán loạn của dục giới), Tứ vô lượng (dành cho người muốn tạo phước lớn) và Tứ không (dành cho người nhàm chán cảnh sắc giới chật hẹp).

- Căn bản tịnh thiền: là loại thiền có thể làm phát sinh vô lậu trí, cũng phân thành hai loại: Lục Diệu môn (dành cho người có Huệ tánh nhiều) và Thập lục đặc thắng (dành cho người có Định tánh nhiều). Người nào có Định tánh và Huệ tánh bằng nhau thì tu cả hai loại.

b. Xuất thế gian Thiền: là pháp Thiền của bậc xuất thế. Hành giả lấy các pháp hữu vi làm đối tượng suy nghiệm để ly dục, phát sinh vô lậu trí, gồm có bốn pháp quán: Cửu tưởng quán, Bát bối xả quán, Bát thắng xứ quán và Thập nhất thiết xứ quán.

c. Xuất thế gian thượng thượng Thiền: là pháp Thiền cao tột của bậc đại nhân. Theo Kinh Địa Trì, pháp Thiền này gồm có 9 môn, mỗi môn có chứa nội dung tu tập và có công năng khác nhau, chẳng hạn:

- Tự tánh Thiền: là chỉ quán sát thật tướng của tự tâm, chứ không quán đối tượng bên ngoài.

- Trừ não Thiền: có năng lực diệt trừ phiền não, khổ đau cho chúng sanh.

- Thử thế tha thế lạc Thiền: loại thiền có năng lực làm cho chúng sanh có an lạc trong hiện tại và tương lai.

- Thanh tịnh tịnh Thiền: loại thiền có năng lực đoạn trừ tất cả lậu hoặc, tâm ý hoàn toàn thanh tịnh, chứng được “Tịnh báo đại Bồ-đề”.

3. Công đức Thiền định

Hễ nói đến Thiền định là nói đến năng lực phi thường của nó. Người tu Thiền, dù theo ngoại đạo hay theo Phật giáo, dù chuyên tự lợi hay lợi tha, hễ thực hành

đúng pháp đều có thể chứng đắc thần thông. Trong đời thường, có một số người thấy được năng lực phi thường của Thiền nhưng thiếu tính kiên nhẫn và khiêm tốn, không tầm sư học Thiền, vội vả hành Thiền theo ý mình, thế là rơi vào tình trạng “lạc thiền” khiến tinh thần bất thường. Ấy là nguyên nhân chính khiến cho một số người khác nói giễu “thiền đăng” khi thấy hoặc nghe ai tu Thiền.

Thiền định Phật giáo luôn được chánh tri kiến hướng dẫn, vì thế người thực hành Thiền Phật giáo không bao giờ bị lạc thiền, ngược lại thu hoạch được nhiều lợi ích cho mình và cho người. Ví dụ: ngũ căn được tự tại, phiền não được dứt trừ, từ bi được mở rộng, trí tuệ tăng trưởng, cảnh giới giải thoát hiện ở trước mắt.

Kinh Nguyệt Đăng Tam Muội dạy: “Nếu có vị Bồ-tát an trụ nơi thiền định thì có mười món lợi ích: 1- Tâm không ô trược, 2- An trụ không phóng dật, 3- Được chư Phật trong ba đời ái niệm, 4- Tin làm các giác hạnh, 5- Đối với Phật trí không nghi ngờ, 6- Biết ơn và báo ơn, 7- Không bài bác chánh pháp, 8- Khéo biết ngăn giữ, 9- Đến được Điều phục địa, 10- Chứng bốn món Vô ngại trí”.

B. TRÍ TUỆ BA-LA-MẬT

I. Giới thiệu

Trong kinh Pháp cú thí dụ, đức Phật có dạy: “Làm đau thương không gì hơn lo buồn, bắn tên hại người không

gì hơn ngu si, không thể lấy sức mạnh gì trừ hai nỗi khổ đó được, chỉ có thể học nhiều mới có thể trừ diệt. Người mù sẽ nhờ học mà có mắt, người tối sẽ nhờ học mà sáng suốt, nhờ học mới có thể chỉ đường cho mọi người, có học như đem mắt cho người mù. Vậy, phải rời bỏ ngu si, xả bỏ lòng kiêu mạn và sự an hưởng giàu có. Chuộng học nghe nhiều là sự nhóm họp công đức”.

Lại nữa, kinh Bát đại nhân giác, đức Phật dạy: “Vì ngu si nên mới luân hồi sinh tử. Vị Bồ-tát nên học rộng nghe nhiều, tăng trưởng trí tuệ, thành tựu biện tài, để giáo hóa hết thảy chúng sanh được an vui sung sướng hoàn toàn”.

Trí tuệ là yếu tố cực kỳ quan trọng như thế, là người Phật tử hành Bồ-tát đạo, tất nhiên chúng ta phải học và hành theo trí tuệ Ba-la-mật.

II. Nội dung

1. Định nghĩa

Trí tuệ, tiếng Phạn là Pãnna, phiên âm là Bát-nhã, dịch là Trí tuệ. Trí tuệ Ba-la-mật là hiểu biết rõ ràng đúng đắn, thấu triệt chân tướng vạn pháp xuyên qua chân lý Khổ- Vô thường- Vô ngã. Là trí sáng suốt, nhận chân đúng sự thật, biết phân biệt tà chánh, hư ngụy, phá trừ được màn vô minh dày đặc, đã lâu đời lâu kiếp che kín thực thể của vụ trụ nhân sinh.

2. Giải thích

Thông thường, từ “Trí tuệ” người ta dùng để chỉ cho mớ kiến thức học hỏi tìm hiểu được trong sách vở hay trong trường lớp… Nhưng trí tuệ mà ta đề cập ở đây là kết tinh của quá trình công phu tu tập, không những trong một đời mà trong vô lượng đời kiếp. Mỗi người có mỗi cấp độ trí tuệ khác nhau, nhưng tựu trung có hai phần: hiện lượng và tỷ lượng.

a. Hiện lượng: là sự nhận thức trực tiếp, không suy luận. Có hai thứ: chân hiện lượng (nhận thức đúng) và tợ hiện lượng (nhận thức sai).

b. Tỷ lượng: là nhận thức qua trung gian suy luận. Cũng có hai thứ: chân tỷ lượng (hiểu biết suy luận đúng) và tợ tỷ lượng (hiểu biết suy luận sai).

Các bậc Thánh nhân thường trú ở chân hiện lượng, còn phàm phu tục tử chúng ta thường sống trong tợ hiện lượng và tợ tỷ lượng. Chính vì thế mà chúng ta trầm luân khổ não muôn đời.

Đứng về phương diện tính chất, trí tuệ cũng có hai loại:

a. Căn bản trí: là giác tính minh diệu mà mỗi chúng sanh vốn đã có sẵn, nhưng vì bị phiền não che lấp, nên chưa phát chiếu ra được.

b. Hậu đắc trí: là trí tuệ có được nhờ công phu tu tập như trì giới, thiền định…

Theo Duy Thức học, sau khi hành giả chứng đắc “Hậu đắc trí” thì tám thức chuyển thành bốn trí: A-lại-da → Đại viên cảnh trí, Mạt-na → Bình đẳng tánh trí, Ý thức → Diệu quan sát trí, Tiền ngũ thức → Thành sở tác trí.

3. Phương pháp tu tập

Luật Sa-di dạy: “Nhân Giới sanh Định, nhân Định phát Tuệ”. Vậy, muốn có trí tuệ thì phải hành trì giới luật và tu tập thiền định. Muốn hành trì giới luật và tu tập thiền định đúng pháp thì phải tìm hiểu, học hỏi qua ba giai đoạn Văn - Tư - Tu. Đây chính là phương pháp làm phát sanh trí tuệ.

a. Văn tuệ: do nghe thuyết giảng hay đọc tụng kinh điển mà hiểu được nghĩa lý.

b. Tư tuệ: thường suy nghiệm, tư duy về chánh pháp và chánh lý.

c. Tu tuệ: thực hành, tu luyện theo chánh pháp, chánh lý, thể nhập chân lý.

Văn-Tư-Tu có mối quan hệ tương quan mật thiết với nhau. Nếu thiếu một trong ba yếu tố thì cả ba xem như bất thành. Do đó, kinh Sa-di Thập giới có dạy: “Văn tuệ, tư tuệ, tu tuệ, ba môn thiếu một không được. Nếu nghe mà không suy nghĩ thì như làm ruộng mà không gieo mạ, suy nghĩ mà không tu thì như làm ruộng mà không tát nước, bừa cỏ, rốt cuộc không có kết quả. Ba tuệ được đầy đủ thì chứng quả Tam thừa”.

4. Công năng của trí tuệ

Trong kinh Di giáo, đức Phật có dạy: “Các thầy Tỳ-kheo, nếu có trí tuệ thì không tham trước, thường tự soi sáng, tránh khỏi các lỗi lầm, ở trong chánh pháp của ta, người ấy có thể giải thoát. Nếu không như vậy thì chẳng những không phải là người xuất gia, lại cũng không phải là người thế tục, không biết gọi là gì”.

Kinh lại dạy: “Trí tuệ chân thực là chiếc thuyền kiên cố chở hành giả ra khỏi biển già, đau, chết, là ngọn đèn lớn chói sáng vô minh hắc ám, là liều thuốc hay chữa hết mọi bệnh tật, là chiếc búa sắt chặt đứt cây phiền não. Vậy, các người phải lấy sự nghe, sự suy nghĩ, sự tu tập mà tự tăng ích cho trí tuệ mình”.

Qua đó, chúng ta thấy, đối với sự nghiệp giải thoát giác ngộ, tuy vô cùng rộng lớn nhưng không ngoài 3 ý chính:

a. Dứt trừ phiền não: Phiền não do mê lầm phát sinh, khi trí tuệ phát sinh thì mê lầm biến mất. Cũng như khi đèn sáng thì bóng tối không còn.

b. Chiếu sáng sự vật: Vì bị vô minh che lấp nên chúng sanh thường thấy sự vật là thật có, thường hằng. Do đó mà tham trước sự vật khiến khổ đau chồng chất. Khi trí tuệ phát sanh sẽ nhận chân được sự thật của vạn sự, vạn vật là vô thường, do duyên giả hợp mà có.

c. Thể nhập chân lý: Khi bị vô minh che lấp thì tâm phân biệt hoạt động mạnh mẽ, thấy có sự khác biệt giữa mình và người, mình với vật. Khi trí tuệ bừng sáng thì thấy rõ được mình và người, cũng như mình và vật đều chung một thể tánh chơn không. Do đó mà thể nhập chân lý, giác ngộ hoàn toàn.

C. KẾT LUẬN

Qua nội dung và công năng của Thiền định Ba-la-mật và Trí tuệ Ba-la-mật, chúng ta thấy đây là hai yếu tố quan trọng của sự nghiệp giải thoát sanh tử. Và chúng có sự liên kết chặt chẽ với nhau, hễ có một là có hai, mất một là mất cả hai. Chính hai yếu tố này quyết định địa vị con người là Thánh hay phàm. Là người sống trong thế giới hiện tượng đầy triền phược này, trong chúng ta, ai cũng ước muốn có cuộc sống hạnh phúc hơn là khổ đau, tinh thần an lạc hơn là não loạn. Vì thế, không còn con đường nào khác là chúng ta hãy công phu tu tập theo Lục độ, thì không những chúng ta mà cả xã hội, thế giới, nhân loại đều được mãn nguyện.

12. Tứ Vô Lượng Tâm

TỨ VÔ LƯỢNG TÂM

A. MỞ ĐỀ

Đứng về phương diện tuyệt đối, hay Chơn như môn thì tâm chúng sanh hay tâm của Phật cũng vẫn là một, không có rộng hẹp, thấp cao, sai khác, ngăn cách. Nhưng đứng về phương diện tương đối hay Sinh diệt môn, thì tâm có muôn hình vạn trạng, tùy theo chủng tánh của chúng sanh mà có cao thấp, rộng hẹp không đồng. Hễ nghĩ đến tham, sân, si, mạn … thì tâm trở thành nhỏ hẹp và vị quay cuồng trong lục đạo phàm phu. Còn làm theo lối Tứ đế, Lục độ… thì tâm trở thành rộng lớn, và được giải thoát lên Đại nhân, Tứ thánh. Cũng là một tâm do chúng sanh hay Phật xây dựng, mà có rộng hẹp, lớn bé, ngàn sai muôn khác, cũng như cùng thứ bột, do người thợ làm bánh khéo tay hay vụng mà có bánh ngon, bánh dở, bánh tốt, bánh xấu, lạt, mặn… Cho nên Tôn cảnh lục có chép:“Tâm tạo chư Phật, tâm tạo chúng sanh, tâm tạo Thiên đường, tâm tạo địa ngục. Tâm vọng động thì ngàn sự sai biệt sanh khởi, tâm thanh bình thì thế giới thản nhiên, tâm phàm thì ba độc trói buộc, tâm Thánh thì sáu món thần thông tự tại, tâm không thì nhất đạo thanh tịnh, tâm hữu thì vạn cảnh tung hoành. Tự mình đạp mây mà uống nước Cam Lồ, chẳng có ai cho mình. Nằm trong lửa hừng mà uống máu mủ cũng tự mình gây nên, không phải trời sanh ra,

cũng không phải do đất mà có”. Vậy muốn thoát khỏi khổ sanh tử luân hồi, muốn được quả vị Thánh nhân, Bồ-tát, chúng ta cần trau dồi cho được một tâm vô cùng rộng lớn: “Tâm vô lượng”.

B. CHÁNH ĐỀ

I. Định nghĩa tâm vô lượng

Vô lượng nghĩa là nhiều, rộng lớn không thể lường tính được. Tâm vô lượng là tâm vô cùng rộng lớn, thoát ra khỏi sự ràng buộc của các thứ phiền não đê hèn của phàm phu, phá vở được các thứ quan niệm, chấp trước hẹp hòi của Nhị thừa, là tâm có một vùng thương yêu rộng lớn, thể bao trùm đến vô lượng chúng sanh, và tìm phương cứu cho tất cả. Tâm vô lượng cũng có nghĩa là “Đẳng tâm”, cái tâm bình đẳng, phổ biến; bình đẳng vì tâm này chỉ tự nhiên, không phân biệt, so đo thấp cao, hơn kém, phổ biến bởi nó trang trải mọi nơi chẳng khu biệt giới hạn.

Và dĩ nhiên, nhân nào quả nấy: do thi hành bình đẳng, phổ lợi cho vô lượng chúng sanh, nên tâm này còn có công năng dẫn sinh vô lượng phước đức, làm sự kiện căn bản để cảm thành quả báo tốt đẹp, ấy là quả vị Bồ-tát, Phật-đà. Hơn nữa, tâm này không những làm lợi ích cho chúng sanh, dẫn sinh phước đức và tạo thành quả báo tốt đẹp trong một thế giới và trong một đời, mà còn lan rộng ra vô lượng thế giới, trong vô lượng kiếp sau này, và tạo thành vô lượng chư Phật.

Tóm lại, chữ vô lượng ở đây hàm nhiều nghĩa, vô lượng nhân lành, vô lượng quả đẹp, vô lượng chúng sanh, vô lượng thế giới, vô lượng đời kiếp, vô lượng chư Phật và Bồ-tát.

II. Thành phần và hành tướng

Tâm vô lượng gồm có bốn phần là: Từ vô lượng, Bi vô lượng, Hỷ vô lượng và Xả vô lượng.

1. Từ vô lượng

Từ là mến thương và vì mến thương mà gây tạo cái vui cho người. Từ vô lượng là cái vui vô cùng rộng lớn, đối với toàn thể chúng sanh, và gây tạo cho chúng sanh cái vui chân thật. Vui của thế gian là vui giả tạm, cái vui ấy không bền, cái vui ấy còn bị phiền não chi phối: khi tham sân si… được thoả mãn thì vui, nhưng có bao giờ những thứ dục vọng ấy có thể thoả mãn được !

Còn cái vui xuất thế gian là cái vui chân thật, vì nó lâu bền thoát ra ngoài vòng phiền não của tham sân si… nó không bị dục vọng chi phối. Cái vui này không ồn ào sôi nổi, mà vĩnh viễn vì nó thuộc cảnh giới siêu phàm. Muốn được có cái vui này, thì trước tiên phải dứt cho hết các khổ do phiền gây ra. Nếu không ngăn chặn được tham sân si… hoành hành thì chỉ có thể có được một cái vui nhất thời giả tạm. Bởi thế các vị Bồ-tát ban vui cho chúng sanh, thì trước tiên phải có lòng Từ Bi vô lượng như đã nói trên, để luôn luôn răn nhắc chúng sanh đừng gây tội, dìu dắt chúng sanh tránh xa những hố hầm nguy hiểm.

Qua các giai đoạn đầu tiên ấy rồi, các Ngài mới hướng dẫn chúng sanh đi trên con đường quang minh chính đại, con đường sáng để đến địa vị giải thoát mà hưởng cái vui vĩnh viễn. Nói một cách rõ ràng hơn là lòng Từ phải đi theo lòng Bi. Bi để chỉ nguyên nhân đau khổ, và khuyên bảo chúng sanh đừng gây nhân đau khổ. Từ để chỉ rõ phương pháp diệt khổ và được vui.

Tỷ dụ như khi Bồ-tát muốn cho chúng sanh hưởng cảnh Niết-bàn, thì trước hết các Ngài chỉ cho biết thế nào là khổ (khổ đế) và đâu là nhân của khổ? (tập đế). Sau mới chỉ cho thấy cái vui Niết-bàn như thế nào (diệt đế) và đưa ra phương pháp để đoạn khổ (đạo đế). Nếu chúng sanh y theo lời dạy của các Ngài mà tu hành, thì cái vui Niết-bàn sẽ xuất hiện. Như thế động lực dạy cho chúng sanh biết khổ đế và tập đế là Bi, còn động lực dạy cho chúng sanh biết diệt đế và tập đế là Từ.

Vì nỗi khổ của chúng sanh là vô lượng, nên lòng Từ Bi cũng phải như thế. Muốn thành tựu tâm Từ này, Bồ-tát phải dùng đủ phương tiện để làm lợi lạc cho chúng sanh. Tựu trung có hai điểm quan trọng sau đây mà Bồ-tát không thể bỏ qua trong khi hóa độ chúng sanh là:

a. Tùy cơ: nghĩa là quán sát trình độ căn bản của chúng sanh như thế nào để tùy theo mà dạy bảo. Tâm bệnh của chúng sanh vô lượng, nên thuốc

pháp của Bồ-tát cũng vô lượng. Nhưng vì bệnh vô lượng mà thuốc cũng vô lượng, nên cho thuốc đúng với bệnh là một điều mà chỉ có các vị lương y đại tài mới có thể làm được. Các vị Bồ-tát sở dĩ hóa độ được nhiều chúng sanh là nhờ Trí tuệ sáng suốt, Từ tâm vô lượng, không quản khó khăn, không ngại gian nguy một lòng kiên nhẫn vô biên như lòng kiên nhẫn của người mẹ đối với con, quyết tâm làm cho con nên người mới thôi. Nếu không có được trí tuệ, chí kiên nhẫn và nhất là lòng Từ Bi vô lượng như các vị Bồ-tát, thì khó tránh khỏi cái nạn thối chuyển vì trần sa hoặc. Dưới đây là một đoạn văn trong Kinh Hoa Nghiêm có thể chứng minh một cách hùng hồn lòng Từ vô lượng của đức Phổ Hiền:“…Hằng thuận chúng sanh là như thế nào? Nghĩa là có bao nhiêu chúng sanh ở cõi nước mười phương trong cả pháp giới, hư không giới… tôi đều tùy thuận mà chuyển mọi thứ thừa sự, mọi cách cúng dường, như kính cha mẹ, như phụng sự sư trưởng và A-la-hán cho đến bực Như Lai đều đồng không khác. Với kẻ bệnh khổ thì làm lương y cho họ, với kẻ lạc đường thì chỉ lối cho họ, với kẻ trong đêm tối thì làm cho họ được sáng lên và với kẻ nghèo cùng thì khiến cho họ được gặp của… Bồ-tát làm lợi ích bình đẳng với tất cả chúng sanh như thế, là vì Bồ-tát nhận thấy rằng: tùy thuận chúng sanh tức là cúng dường chư

Phật, nên tôn trọng thừa sự chúng sanh, tức là tôn trọng thừa sự Như Lai…”

b. Tùy thời: tức là thích ứng với thời đại, với giai đoạn mà hóa độ chúng sanh. Thời gian xoay vần, cuộc thế biến chuyển mỗi khi một khác. Thời tiết có khi nắng khi mưa, thay đổi theo bốn mùa, thì lòng người cũng có khi thích cái này, khi ưa cái khác. Nếu phương pháp hóa độ không biến chuyển, không thay đổi để cho thích nghi với hoàn cảnh, với giai đoạn thì phương pháp dù hay bao nhiêu cũng chẳng thu được kết quả gì tốt đẹp. Bồ-tát hiểu rõ như thế, biết khi nào là Tượng pháp khi nào là Mạt pháp, để cho giáo pháp được thích hợp với căn cơ.

Tóm lại muốn hóa độ chúng sanh một cách có hiệu quả, thì Bồ-tát không quên hai điều chính là tùy cơ và tùy thời. Kinh Tâm địa quán có dạy: “Các đức Phật chuyển pháp luân, vẫn tùy cơ mà nói pháp, bao giờ cũng tránh bốn điều sai lạc: Một là nói không phải chỗ, hai là nói không phải thời, ba là nói không phải căn cơ, bốn là nói không phải pháp”.

Bởi những lẽ trên nên Bồ-tát trong lúc hóa độ, khi thì hiện thân, khi thì ẩn thân, lúc làm thuận hạnh, lúc làm nghịch hạnh, khi thì oai dũng, lúc lại từ hòa. Công hạnh của các Bồ-tát sai khác nhiều đến vô lượng, nhưng chỉ phát sanh từ một ý duy nhất là tạo cái vui chân thật cho chúng sanh.

Nên nhớ, “tạo cái vui chân thật” ở đây, không có nghĩa là tạo ra cảnh giới thiên đường, hay cảnh giới Cực lạc để cho những chúng sanh thân yêu của mình vào hưởng, như người ban phép lạ, mà chỉ có nghĩa là tạo cho chúng sanh cái mầm an vui bằng cách thức tỉnh, dẫn dắt chúng sanh tránh các điều dữ, làm các điều lành một cách tích cực mạnh mẽ, cho đến khi cái mầm vui nhờ các hành động lành ấy mà kết thành quả vui mới thôi.

Như trên đã nói Từ phải đi theo với Bi. Nếu chỉ có Bi thì Đại nguyện của Bồ-tát không thành, vì chỉ cứu khổ mà chưa ban vui. Chúng ta là Phật tử muốn tu hạnh Bồ-tát thì phải luyện tập cho lòng Từ mở rộng, mở rộng mãi cho đến vô lượng vô biên.

2. Bi vô lượng

Bi là lòng thương xót rộng lớn trước những nỗi đau khổ của chúng sanh, và quyết tâm làm cho dứt trừ những nỗi khổ đau ấy. Như chúng ta đã học trong khóa thứ ba nói về Tứ đế, cái khổ của chúng sanh thật là vô lượng, vô biên. Nó bao trùm cả nhân lẫn quả, cả thời gian lẫn không gian, cả phàm lẫn Thánh.

Khổ nằm trong nhân: trong các kinh điển thường có câu: “Bồ-tát sợ nhân chúng sanh sợ quả”. Chúng sanh vì không sáng suốt cho nên chỉ khi nào quả khổ hiện ra mới lo sợ, chứ trong khi gây nhân đau khổ thì lại không nhận thấy, hoặc nhận thấy mà cứ thản nhiên

như không. Họ đang sống trong cảnh khổ mà họ không biết, nhiều khi lại cho là vui. Họ hoan hô, tán thán và khuyến khích nhau gây đau khổ mà cứ tưởng là vui, như những đứa trẻ quẹt diêm quăng lên mái nhà lá, rồi vỗ tay reo mừng với nhau. Vì thiếu sáng suốt cho nên đôi khi họ gây đau khổ để cứu khổ. Chẳng khác gì “khát mà uống nước mặn”.

Khổ nằm trong quả: đã gây nhân khổ thì tất phải chịu quả khổ, đó là lẽ tất nhiên. Có ai trồng khoai mà được đậu bao giờ? Thế mà người đời ít ai công nhận như thế, người ta oán trách trời đất, rên khóc thảm thiết, làm cho cõi đời đã đen tối lại càng đen tối thêm, cuộc đời đã khổ lại càng khổ thêm.

Khổ bao trùm cả thời gian: từ vô thỉ đến nay, cái khổ chưa bao giờ dứt, mà cứ chồng chất thêm mãi. Nó gây nhân rồi lại kết quả, kết quả rồi lại gây nhân, cứ thế tiếp tục mãi, như bánh xe lăn tròn trên đường thiên lý, không bao giờ ngừng nghỉ.

Khổ bao trùm cả không gian: cái khổ không có phương sở, quốc độ; ở đâu có vô minh thì ở đó có khổ! Mà vô minh thì như một tấm màn vô tận, bao trùm không chỉ một thế giới này, mà còn vô số vô lượng thế giới khác nữa. Khoảng không gian vô tận như thế nào, thì nỗi đau khổ vô tận, mênh mông như thế ấy.

Khổ chi phối cả phàm lẫn Thánh: chúng sanh ở địa ngục, ngã quỷ, súc sanh đã đành là khổ vô cùng,

loài người vì say đắm ngũ dục lạc, và bị tham sân si chi phối, nên cũng quay cuồng trong biển khổ, còn chư thiên mặc dù không khổ như người, nhưng cũng không tránh được cái khổ vì ngũ suy tướng hiện. Cho đến các hàng Thánh như Thanh Văn, Duyên Giác, vì còn mê pháp, trụ trước Niết-bàn nên cũng không tránh khỏi nỗi khổ biến dịch sanh tử. Xem thế đủ biết nỗi khổ thật là lớn lao vô lượng. Có được một lòng thương xót lớn lao cân xứng với nỗi khổ đau, và có một chí nguyện cứu độ tất cả thoát khỏi nỗi khổ đau, ấy là tâm Bi vô lượng.

Các vị Bồ-tát nhờ có lòng Đại bi nên đã phát tâm Bồ-đề rộng lớn, thệ nguyện độ khắp tất cả, các Ngài nhận thấy mình có sứ mạng ra vào trong sanh tử để hóa độ chúng sanh, nên không chấp trệ ở Niết-bàn. Sứ mạng chính của các Ngài là gần gũi chúng sanh để:

Làm cho chúng sanh nhận thấy được mặt thật của cuộc đời, biết thế nào là khổ là vui, là tà là chánh.

Làm cho chúng sanh nhận rõ được thân phận của mình mà thôi làm các điều ác, các điều tội lỗi.

Xem như thế đủ biết Đại Bi chính là động lực để đi đến quả vị Bồ-tát và Phật. Trong đại hội Hoa Nghiêm, đức Bồ-tát Phổ Hiền cũng tự nhận và nói như thế này: “Nhân vì chúng sanh mà khởi lòng Đại bi. Nhân lòng Đại bi mà phát tâm Bồ-đề. Nhân vì phát tâm Bồ-đề mà tiến thành ngôi Chánh Giác”.

Câu nói của Ngài Phổ Hiền đã rõ ràng, không còn nghi ngờ gì nữa. Phật đã dạy: “Hạt giống Bồ-đề không thể gieo trên hư không, chỉ trồng trên đất chúng sanh mà thôi”. Vậy chúng ta là Phật tử muốn tu Bồ-tát hạnh, tất cả phải mở rộng lòng Bi, thương xót tất cả, không phân chia nhân, ngã, bỉ, thử, và phải phát nguyện độ khắp tất cả, nghĩa là phải tu luyện cho được một lòng Bi vô lượng.

3. Hỷ vô lượng

Hỷ nói cho đúng là tùy hỷ, nghĩa là “vui theo”. “Vui theo” có nhiều cách:

Phóng tâm vui theo những cảnh trần: như sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp… để mặc cho nó làm chủ, không biết phản giác, không biết tỉnh ngộ mà dẹp trừ những phiền não, ấy là vui theo dục vọng, theo thói phóng túng của lòng phàm.

Vui theo ác nghiệp, như khi thấy một người sát sanh, uống rượu, trộm cướp… đáng lẽ ta nên khuyên can mà lại không, còn bằng lòng theo họ đi vào con đường ác. Sự vui theo ở đây có nghĩa là đồng loã với kẻ ác vậy.

Vui theo những việc nhân từ, phước thiện, như khi thấy người đem của ra bố thí, lập nhà thương… ta tán thành, giúp đỡ và vui theo công việc của họ. Sự vui theo này là một bước tiến đi đến con đường thiện nghiệp. Tuy thế ta nên phân biệt hai trường hợp: nếu

lòng mình cũng muốn làm thiện, nên khi thấy người khác làm thì mình hoan hỷ, tán thành, đó là trường hợp tốt, sẽ được nhiều phước báo; còn nếu không vì lòng thiện, nhưng vì thấy người làm thiện được người ta ca tụng, danh tiếng vang lừng mà mình cũng hùa theo tán thành, giúp đỡ để được tiếng khen lây, thì không khéo chỉ gây thêm ngã ái, ngã mạn.

Khác với những lối vui trên là lối vui tầm thường của thế gian, hàng Nhị thừa chỉ vui theo cảnh giới Niết-bàn tịch tịnh. Thứ vui tuy không có tính cách trụy lạc, ác độc, nhưng theo Chánh giáo thì cũng còn hẹp hòi, thiếu lòng Từ Bi rộng rãi và chưa đúng nghĩa “Hỷ tâm Vô lượng”. Đức Phật còn quở đó là cái vui “khôi thân đoạn trí” hay “thu tịch Niết-bàn”.

Chỉ có sự “vui theo” sau đây của Bồ-tát mới đúng nghĩa “Hỷ tâm vô lượng”. Trong khi thực hành phương tiện Từ Bi để độ sinh và sau khi công hạnh này được kết quả, nhận thấy chúng sanh hết khổ, hưởng vui, tâm của Bồ-tát tự nhiên cũng vui theo. Trong luận Đại Thừa Trang Nghiêm, ngài Trần-na Bồ-tát dạy rằng: “Sự vui này còn nhiều gấp bội sự vui của chúng sanh được hưởng”. Bồ-tát còn xác nhận rằng: “Nếu làm chúng sanh được vui tức là làm cho tất cả chư Phật vui mừng”. Đó là lời nói của đức Phổ Hiền.

Nên nhớ cái “Hỷ” của Bồ-tát có những đặc điểm sau đây:

Chẳng những không làm cho chúng sanh mê lầm, mà còn giác ngộ cái mê, được giải thoát.

Không còn hạn cuộc trong vòng vui tự đắc làm tăng trưởng ngã mạn, chấp trước ở thế gian, mà trái lại làm cho chúng sanh thoát khỏi thế gian.

Thoát ra khỏi phạm vi tự lợi, mà phổ biến và bình đẳng đối với tất cả chúng sanh. Tóm lại, sự vui ở đây bắt nguồn ở lòng Từ Bi mà phát ra. Lòng Từ Bi rộng lớn bao nhiêu, thì cái Hỷ này rộng lớn bấy nhiêu.

Chúng ta là Phật tử tu hạnh Bồ-tát, chúng ta phải tập cho được cái vui trong sạch, giải thoát của các vị Bồ-tát, chứ đừng quay cuồng theo cái vui ích kỷ, ô nhiễm của phàm phu.

4. Xả vô lượng

Xả là xả bỏ, không chấp trước. Thói thường, khi chúng ta làm điều gì, nhất là khi được kết quả tốt, thì hay tự hào đắc chí, đôi khi ngạo nghễ khó chịu. Sự bất bình cãi vả, xung đột giữa bạn bè thân thuộc hay giữa nhóm này với nhóm khác, cũng do tánh chấp trước, tự cho là quan trọng ấy mà ra. Nguyên nhân của tánh chấp trước này là do sự chấp ngã, chấp pháp.

Phàm phu vừa thấy mình có làm (chấp ngã), vừa thấy có công việc, kết quả mình đạt được (chấp pháp), nên cứ bị trói buộc trong cái phân chia nhân ngã, bỉ thử và do đó không bao giờ thoát được cảnh giới phàm phu.

Còn hàng Nhị thừa tuy đã xả được chấp ngã, nhưng chưa xả được chấp pháp. Sau khi nhờ tu tập, các Ngài thoát ly được tam giới, chứng được Hữu dư y Niết-bàn, các Ngài xem như đó là phần thưởng xứng đáng của bao nhiêu công phu tu tập và yên trí nơi cảnh giới sở đắc ấy. Do đó, hàng Nhị thừa vẫn còn bị biến dịch sanh tử.

Chỉ có các vị Bồ-tát là những bậc đã chứng được pháp không, nên đã trừ được pháp chấp. Khi các Ngài cứu khổ cho chúng sanh, thì đó là một sự cảm ứng tự nhiên giữa các Ngài với chúng sanh. Các Ngài dùng trí Vô phân biệt để được bình đẳng, phổ biến theo “đồng thể đại bi”.

Chúng sanh có hưởng được vui chăng! Bồ-tát không thấy mình là kẻ ân nhân chủ động. Trái lại, các Ngài còn thấy chúng sanh là ân nhân của mình trên bước đường lợi tha, tiến đến công hạnh viên mãn. Bởi thế, lòng Từ Bi của Bồ-tát thoát khỏi vòng ái kiến và chấp trước, tức là Xả vậy. Đến như lòng Hỷ cũng thế, Bồ-tát vui vì lòng Từ Bi, thấy chúng sanh được vui chứ không phải lối vui tự đắc. Vui vì thành thật tán thán công đức chung cùng chư Phật, chư Bồ-tát và chúng sanh, chứ không phải vui vì đắm mến riêng tư. Cho nên tâm tùy hỷ ở đây cũng hoàn toàn giải thoát, nghĩa là cũng thanh tịnh trên tinh thần “Xả”.

Như vậy, Xả là một tâm lượng cao cả. Ở đó, không kiến lập một tướng nào. Kẻ gần người xa đều

bình đẳng, kẻ trí người ngu vẫn như nhau, mình và người không khác; làm tất cả mà thấy như không làm gì cả, chứng mà không thấy có mình chứng và có quả để chứng. Cho nên, kinh Tứ Thập Nhị Chương có chép: “Niệm mà không chấp nơi niệm mới là niệm, hành mà không chấp nơi hành mới là hành, tu mà không chấp nơi tu mới là tu. Lý hội nghĩa ấy mới là gần Đạo, mê mờ không rõ là xa Đạo”.

Làm như thế tức là Xả; xả hết tất cả mới thật là Bồ-tát. Nếu còn chấp một tướng gì, dù nhỏ nhặt bao nhiêu cũng chưa phải là Bồ-tát. Trong Kinh Kim Cang, Phật dạy: “Này ông Tu Bồ-đề, nếu có vị Bồ-tát còn tướng ngã, tướng nhân, tướng chúng sanh, tướng thọ giả, tức chẳng phải là Bồ-tát”.

Ý nghĩa chữ Xả đã rõ ràng. Bây giờ chúng ta chỉ còn cố gắng tu tập dần cho được cái tâm Xả ấy. Thành tựu được tâm Xả một cách hoàn toàn tức là chứng quả Bồ-đề.

III. Sự đối trị của tứ vô lượng tâm

Bốn món tâm vô lượng là bốn trạng thái của Tâm Bồ-tát, nhưng đó cũng là bốn pháp tu của Phật tử tu hạnh Bồ-tát.

Trong mỗi con người đều có hai xu hướng: thiện và ác. Hai xu hướng này luôn luôn xung đột nhau, hễ thiện thắng thì ác lùi và ngược lại.

Khi lòng giận hừng hẩy thì tâm Bi bị lấn át. Khi lòng sân bừng dậy thì tâm Từ bị che khuất. Khi ưu não đầy dẫy thì tâm Hỷ không phát hiện. Khi lòng ái dục còn nặng nề, thì tâm Xả không sanh. Trái lại, khi tâm Bi lớn mạnh thì lòng hận phải yếu mòn. Khi tâm Từ lan rộng thì lòng sân phải lùi. Khi tâm Hỷ bừng lên thì lòng ưu não phải dẹp xuống. Khi tâm Xả phát triển thì lòng ái dục nhẹ đi.

Sự chiến đấu với phiền não cũng như sự chiến đấu với giặc cướp, phải tiếp tục cho đến khi toàn thắng mới dừng nghỉ. Nếu chúng ta mới chiến thắng vài ba trận đã vội thoả mãn và dừng nghỉ thì giặc cướp sẽ tái phát và hoành hành trở lại.

Cũng thế, trong trận chiến đấu của Từ, Bi, Hỷ, Xả chống sân, hận, ưu, dục, chúng ta phải tiếp tục chiến đấu cho đến toàn thắng mới thôi. Một khi bóng tối đang còn, là vì ánh sáng chưa mạnh, muốn bóng tối hoàn toàn tiêu tan thì ánh sáng phải đủ sức chiếu soi cùng khắp. Khi Từ bi, Hỷ xả đã trở thành vô lượng thì phiền não sẽ không còn và hành giả đạt đến quả vị Bồ-tát. Đó là ý nghĩa “phiền não tức Bồ-đề”.

C. KẾT LUẬN

Vì thấy chúng sanh vô cùng khổ sở nên thương xót chúng sanh. Vì thương xót chúng sanh nên ra tay cứu chúng sanh khỏi khổ (Bi). Cứu chúng sanh khỏi khổ cũng chưa phải làm xong nhiệm vụ của tình thương, nên cần

phải tiếp tục làm cho chúng sanh được vui (Từ). Khi chúng sanh hết khổ được vui, mình mới vui được (Hỷ). Nhưng nếu cái vui này mà còn vướng ngã mạn, tự đắc vì tự cho mình đã thành tựu những công hạnh lớn lao, thì cái vui ấy trở thành ái dục, dơ bẩn, nặng nề, kéo hành giả xuống hàng phàm phu. Vậy cái vui ấy cần phải là một cái vui trong sạch, hoàn toàn xa lìa các thứ chấp trước nhân, ngã, bỉ, thử… (Xả)

Đó là nói về phần phẩm, còn nói về phần lượng thì bốn đức tánh này cần phải rộng lớn vô cùng, hay nói theo danh từ thường dùng là phải vô lượng. Có vô lượng thì mới đủ sức cứu độ vô lượng chúng sanh. Có vô lượng mới lấn át được tất cả phiền não.

Phải công nhận rằng có được bốn món tâm vô lượng không phải là dễ, mặc dù bốn đức ấy đã nằm sẵn trong bản tánh thanh tịnh của chúng sanh. Nhưng cũng đừng thấy khó mà vội lùi bước. Yếu tố quan trọng giúp cho sự thành công là sự quyết tâm và lòng kiên nhẫn. Người tu hành nên phát bốn lời thệ nguyện rộng lớn ấy rồi cứ kiên nhẫn mà tu tập cho đến khi thành tựu. Cầu mong quý vị Phật tử phát tâm dõng mãnh tu bốn món tâm vô lượng này.

13. Ngũ Minh

NGŨ MINH

A. MỞ ĐỀ

Như chúng ta đã học trong mấy khoá vừa qua và nhất là trong khoá bốn này, chứng tỏ cho chúng ta thấy giáo lý của đức Phật là vô cùng tích cực lợi tha. Nhưng trong thực tế, chúng ta phải công nhận rằng, phần đông các nhà hành đạo trong thời hiện tại còn thiếu phương tiện và khả năng chuyên môn, nên chỉ hoằng pháp lợi sanh bằng phương tiện hạn chế trong nội điển và chưa đi sâu vào các ngành sinh hoạt khác của xã hội. Do đó, đạo Phật thu hẹp phạm vi hoạt động và mất rất nhiều ảnh hưởng trong đời sống của đại đa số quần chúng.

Trong thế giới đa dạng hoá vật chất ngày nay, lòng người bị chi phối rất nhiều vì những sinh hoạt giữa cá nhân, gia đình và xã hội, mất quân bình đối với sự sống tinh thần và vật chất; con người càng ngày càng bệnh hoạn, giảm thọ và khổ đau mỗi ngày một gia tăng. . . Nếu người hành đạo không biết vận dụng khéo léo Ngũ Minh, không có những phương thức hoằng pháp thích hợp với các nghành nghề trong xã hội, thì đạo Phật không còn giữ được vai trò của mình nữa.

Vì vậy, mà đã hơn 2500 năm trước, Đức Phật đã dạy các đệ tử của Ngài phải học Ngũ Minh, nếu muốn

hoằng bá chánh pháp đến với đời, hầu có thể giúp cho thế gian này trở thành cảnh giới an lạc và hạnh phúc.

B . CHÁNH ĐỀ

I. Định nghĩa ngũ minh

Ngũ minh là gì? Ngũ minh là năm kiến thức người hoằng pháp cần phải có, phải hiểu biết. Đó là những kiến thức về Nội minh, Nhân minh, Thanh minh, Công xảo minh và Y phương minh.

II. Giải rõ về ngũ minh

1. Nội minh

Trước tiên, người hoằng pháp cần phải có nội minh nghĩa là phải có kiến thức về Phật pháp.

Muốn hoằng pháp, nghĩa là muốn đem giáo pháp truyền bá trong quần chúng để mọi người đều hưởng sự lợi ích, thì trước tiên mình phải tìm hiểu giáo lý của đạo Phật đã.

Chúng ta phải biết rằng nếu không hiểu giáo lý, thì không thể thực hành đúng chân lý được. Những tình trạng lộn xộn, mê tín, lố lăng trong môi trường Phật giáo, sở dĩ có ra cũng vì những người hành đạo thiếu sự am tường về giáo lý đức Phật đã dạy. Vì không hiểu rõ giáo lý nên không biết chủ trương của đạo Phật là gì? Do đó, người ta mới đi sâu vào hành động sai lầm: vàng mã, đồng bóng, cúng sao, cúng hạn. . .

Muốn tình trạng ấy chấm dứt, người hoằng pháp phải tự mình thông hiểu giáo lý và truyền bá giáo lý cho tất cả Phật tử. Nên nhớ rằng đạo Phật chủ trương hiểu rồi mới làm nếu không hiểu mà làm tức là làm sai đường lạc lối. Đứng ra hướng dẫn quần chúng Phật tử mà chưa hiểu được giáo lý là một điều nguy hiểm vô cùng. Vì vậy, Tăng giới phải là những bậc thông hiểu giáo lý. Các vị cư sĩ đứng ra làm Phật sự, điều khiển những tổ chức Phật học cũng vậy. Một vấn đề mà chúng ta cần phải tu học và ý thức cao là làm thế nào cho mỗi cá nhân, mỗi học viên trong lớp học chúng ta là những người am hiểu Phật pháp và làm đúng chánh pháp.

Chúng ta không thể nào không lo lắng khi thấy những người thiếu học Phật mà đứng ra để điều khiển một hội Phật học hay một lớp học Phật pháp.

Cho nên người hoằng pháp có bổn phận phải am tường giáo lý Phật giáo, cụ thể là kinh, luật, luận.

2. Nhân minh

Am tường giáo lý chưa đủ, muốn trình bày giáo lý ấy một cách rõ ràng, khúc chiết, muốn lập thuyết vững vàng, người hoằng pháp cần phải dựa trên một phương pháp luận lý; phương pháp luận lý ấy gọi là nhân minh.

Nhân minh là gì? Là một môn luận lý học của Phật giáo, chủ trương chứng minh lập thuyết bằng”Nhân” nghĩa là cách suy cứu đến lý do.

Bộ sách vĩ đại làm căn bản cho nhân minh học là nhân minh đại sớ. Ở đây, chúng ta tìm hiểu qua đại cương để hiểu thế nào là nhân minh mà thôi.

Một lập luận đầy đủ theo nhân minh phải có ba phần: Tôn, Nhân, Dụ, gọi là tám chi tác pháp. Tôn chủ trương của mình. Nhân là lý do thành lập chủ trương ấy. Dụ là những sự kiện đem ra để chứng minh.

Ví dụ:

- Tôn: Mọi sự vật đều vô thường

- Nhân: Vì do duyên sinh

- Dụ: Cái bàn, cái ghế. . .

Ta nhận thấy môn luận lý nhân minh có hơi giống với luận lý học hình thức của phương Tây, nhưng lại đầy đủ tinh vi hơn luận lý học này, vì nó có đủ tính cách diễn dịch và quy nạp.

Ba phần chính của môn luận lý nhân minh, phải có liên quan mật thiết với nhau. Học Nhân minh mục đích là biết phán đoán chân nguỵ, thuyết phục ngoại đạo và đọc được các bộ luận về Pháp Tướng Học vì các Tổ ngày xưa theo lối lập luận này trong khi viết các bộ luận kia.

3. Thanh minh

Đây là môn học về ngôn ngữ, văn tự, về âm thanh và về văn học. Sự truyền giáo cũng rất cần đến môn học này. Xưa các vị Tổ Sư muốn đem giáo pháp truyền bá ở các nước phải thông hiểu về cách dùng từ ngữ để chuyển được ý của mình muốn truyền đạt đến người nghe. Nhiều bộ sách

lưu truyền đến ngày nay mà ai cũng phải công nhận là văn chương đơn giản, trong sáng nhưng lại cũng dể hiểu và dể tu tập chính là nhờ có căn bản về thanh minh vậy.

Người tu học cần phải có kiến thức về văn học mới có thể học hiểu giáo lý tu tập; ngừơi truyền giáo phảiâ có kiến thức về văn học để phiên dịch, người trước tác, diễn giảng và làm công việc trao đổi văn hoá với các nước Phật giáo trên thế giới.

Hiện nay, người Phật tử Việt Nam rất cần đến Thanh minh, nhờ đó Phật giáo mới có thể truyền bá rộng khắp cho mọi người và không bị hiểu lầm hoặc bị ngoại đạo xuyên tạc, phá hoại. Do vậy, các nhà hảo tâm của Phật giáo phải lưu ý đến việc học tập thanh minh để có thể kiến thiết một nền văn học chơn chánh nhất.

4. Công xảo minh

Đây là môn học về công nghệ và kỹ thuật. Trong sự nghiệp tu tập, người Phật tử nhận thấy cần có đủ điều kiện kinh tế, mới có thể lập ra những cơ quan tu học cho Tăng ni và cư sĩ, mới có thể thành lập những tổ chức cứu tế, giúp đỡ người nghèo đói tật nguyền, thể hiện lòng từ bi bác ái. Công nghệ và kỹ thuật mỗi ngày mỗi tiến bộ, do vậy người Phật tử cần phải học tập để có những phương tiện hành đạo rộng rãi trong phạm vi xã hội.

Công nghệ và kỹ thuật, nếu chỉ là lợi khí cho sự kinh doanh vụ lợi, ích kỷ, thì không đáng cho ta phải

bận tâm. Công nghệ và kỹ thuật ấy tiến bộ chừng nào, thì gây đau khổ cho loài người chừng ấy, bởi vì chúng sẽ biến thành lợi khí tranh giành, cướp đoạt và bóc lột.

Người Phật tử học lấy công nghệ và kỹ thuật rồi đem công nghệ và kỹ thuật ấy ra phụng sự cho nhân loại, thể theo lòng vị tha và vô ngã muốn cho mọi loài có hạnh phúc chân thật, tránh những tai hoạ do dục vọng gây nên.

5. Y phương minh

Đây là phương pháp học về các phương pháp chữa bệnh. Chư Phật là những nhà lương y, biết cả thân bệnh và tâm bệnh của chúng sanh, đức Dược Sư Lưu Ly là một vị điển hình. Thế gian đầy dẫy những bệnh nhân đau khổ về vật chất lẫn tinh thần. Những phương thuốc chữa bệnh tinh thần rất cần thiết, nhưng những phương thuốc chữa bênh vật chất cũng không phải là không quan trọng. Người Phật tử nếu có được những thời giờ rảnh rỗi thì nên học chuyên môn về thuốc, để có thể thực hành một công tác xã hội rất thích hợp với lòng từ bi: đó là chữa bệnh. Các bác sĩ, các lương y, nếu là Phật tử thì đã có trong tay một phương tiện hành đạo rất thuận lợi đem lại sự an vui đến cho người bệnh, giúp đỡ họ trong những lúc đau ốm. . .

Chúng ta cho rằng sau này Phật giáo sẽ có những bệnh viện do Phật tử chăm nom, và mỗ ngôi chùa tại địa phương có thể có cơ quan cấp cứu, tương trợ cho đồng bào trong những lúc nguy hiểm ngặt nghèo.

C. KẾT LUẬN

Trong thời đại hiện tại, xã hội đòi hỏi một phương thức hoằng pháp rộng rải hơn. Chúng ta không thể áp dụng những phương tiện nhỏ hẹp, mà cần phải mở rộng phạm vi của hoằng pháp theo Đại thừa Phật giáo: người Phật tử phải y theo lời Phật dạy, học đủ ngũ minh. Nói cách khác, để xây đắp cho nền Phật giáo tương lai hưng thịnh và thực hiện được hoài bão của đức Thế Tôn, thì mỗi người Phật tử phải là một chiến sĩ đi đầu trong công tác từ thiện xã hội.

14. Vũ Trụ Quan Phật Giáo

VŨ TRỤ QUAN PHẬT GIÁO

A. MỞ ĐỀ

Một câu hỏi nan giải nhất của nhân loại là: “Vũ trụ từ đâu mà có?” Từ xưa đến nay, câu hỏi này đã làm cho bao nhiêu bộ óc phải bối rối, thắc mắc, nhưng cuối cùng nhân loại vẫn chưa thấy thoả mãn. Các triết gia, có người thì cho vũ trụ này từ nước tạo thành, có người cho là do hơi nóng, có người bảo do tứ đại… tạo thành. Các tôn giáo thì hầu hết dựng lên một Đấng Tạo vật. Đấng này tùy theo mỗi tôn giáo mà có tên khác nhau: Brahma, Ngọc hoàng Thượng đế, Chúa trời, Jéhovah… Vậy, đối với vấn đề này, đạo Phật trả lời như thế nào?

B. CHÁNH ĐỀ

I. Đặt vấn đề tiên quyết

Khác với quan niệm về một Tạo vật chủ của các tôn giáo khác, đạo Phật đã khẳng định tiên quyết rằng vũ trụ hình thành là do tự kỷ nhân quả tiếp nối nhau. Vũ trụ này không do một đấng Sáng tạo hay một phép lạ bên ngoài nào xây dựng nên cả. Đối với Phật giáo, vũ trụ là vô thỉ, nghĩa là không có một nguyên nhân đầu tiên.

Sở dĩ người đời thông thường tin phải có một sự khởi đầu, là do nhận xét giới hạn nên họ thấy cái gì cũng có sự bắt đầu. Từ nhận xét đó, họ luôn có thói quen cắt

xén thời gian ra từng giai đoạn, rồi gán ép thành quy trình tồn tại cho mỗi vật. Nguyên nhân thứ hai là ý niệm sai lầm về có và không của con người. “Có” và “không” mà thế gian thường thấy chỉ thuộc phạm trù tương đối. Tức là họ luôn chấp chặt: có là phải có một cái gì, và không là phải không một cái gì. Nghĩa là họ cố xác định lên nó một thời gian, như: “không” trước rồi “có” sau (sự sinh), “có” trước rồi “không” sau (sự diệt). Nếu xét một cách tuyệt đối, trong vũ trụ không có một cái “không” hoàn toàn, mà cũng không tồn tại một cái “có” vĩnh viễn. “Có” và “không” dựa vào nhau, đắp đổi cho nhau mà thành. Mỗi pháp trong vũ trụ đồng thời tồn tại thành, trụ, hoại, không, có nghĩa là “có” và “không” cùng có mặt, không trước không sau. Đã không trước không sau, thì làm gì còn có sự sanh diệt, vô thường.

Khi đã xác quyết là không có nguyên nhân đầu tiên, thì câu hỏi “Ai sáng tạo ra vũ trụ này?” không tồn tại. Chúng ta phải đặt câu hỏi như thế này mới đúng: Thật thể của cái có và cái không tương đối (tức vũ trụ vạn hữu) là như thế nào? Hay là: Thật tại của vũ trụ như thế nào? Từ thật tại ấy, vũ trụ hình thành và biến chuyển bởi nguyên nhân gì? Vũ trụ này rộng hẹp ra sao và có cùng tận không? Ba phần sau đây sẽ trả lời ba câu hỏi trên.

II. Thật tướng luận

Thật thể hay thật tướng của vũ trụ là Chân Như. Chân như là một thật thể không biến đổi, không sanh

diệt, vô thỉ vô chung, rất sáng suốt và có đầy đủ tất cả những diệu dụng đức tánh. “Chân như” có khi còn được gọi bởi những danh từ khác: Chơn tâm, Viên giác, Thắng nghĩa, Phật tánh, Giác tánh, Pháp tánh, Như như, Nhất như … Đây chỉ là những tên gọi tạm thời, chứ ngôn ngữ, văn tự không thể trình bày được nội dung thực tại Chân như. Chỉ có những vị giác ngộ mới trực nhận, thể nhập hay thể chứng mà thôi.

Thái độ đúng đắn nhất để trực nhận Chân như là im lặng, xa lìa ngôn ngữ. Nhưng với mục đích độ sanh, đức Phật đã tạm dùng phương tiện ngôn ngữ để trình bày chân lý, nhưng cũng không phải là khái niệm thông thường, mà chỉ bằng những cách nói gián tiếp. Trong kinh điển, có khi ta nghe rất phi lý: cũng có, cũng không, không phải không, không phải có, không đồng, không khác, không phải một, không phải nhiều, không dơ, không sạch… Nói như thế mà vẫn sợ chúng sanh chấp vào ngôn ngữ, nên Phật lại dạy: “Chân lý như mặt trăng, giáo lý ta dạy như ngón tay chỉ mặt trăng, đừng lầm ngón tay với mặt trăng”, hoặc “Tất cả pháp như chiếc bè qua sông”, hoặc “Y kinh giảng nghĩa tam thế Phật oan, ly kinh nhất tự tức đồng ma thuyết”, hoặc “Điều ta biết như lá trong rừng, điều ta nói như nắm lá trong tay”, hoặc “Suốt đời Như Lai chưa nói một lời nào”.v.v.

Tóm lại, mục đích của Thật Tướng luận là muốn cho chúng ta nhận chân rằng: có một Chân như tồn tại

như mặt trái của hiện tượng giới. Nhưng cần lưu ý đừng phân biệt mặt trái này là một bề mặt đối lập với mặt phải.

III. Duyên khởi luận (hay Luận về nguyên nhân sanh khởi vũ trụ)

Duyên khởi luận là những lý thuyết nói về nguyên nhân hay lý do sanh khởi của hiện tượng giới. Phật giáo có nhiều thuyết về Duyên khởi, những thuyết này không trái ngược nhau, mà chỉ khác nhau về phương diện sâu cạn, rốt ráo hay không rốt ráo. Sau đây, chúng ta sẽ tìm hiểu từ cạn đến sâu:

1. Nghiệp cảm Duyên khởi: Là chủ trương của Phật giáo Tiểu Thừa Nguyên thỉ, được rút ra từ giáo lý Tứ diệu đế và Thập nhị nhân duyên, và dựa trên động cơ chính là nghiệp, nên gọi “Nghiệp cảm Duyên khởi”. Phật dạy, nguyên nhân của đau khổ, sanh tử luân hồi là do “hoặc” và “nghiệp”, tức là vì mê vọng, chúng ta đã có hành động sai lầm; chính hành động sai lầm là nhân gây ra kết quả khổ đau. Cái vòng nhân quả luân hồi cứ tiếp tục mãi mãi dẫn đến có mặt chánh báo (thân ta) và y báo (sơn hà đại địa). Khi nghiệp nhân biến đổi, thì nghiệp quả cũng biến đổi và chánh báo, y báo cũng biến đổi theo. Kết quả tái sanh thế nào tùy thuộc nghiệp nhân đã tạo, vũ trụ vạn hữu cũng trở nên khác biệt tùy theo tầm mắt và sự hiểu biết của mỗi

loài. Vậy, do nghiệp lực mà có thân và thế giới. Cho nên, còn nghiệp là còn hiện tượng giới, dứt được nghiệp là trở về với Chân như, Niết-bàn.

2. A-lại-da Duyên khởi: thuộc Đại Thừa Thỉ giáo, đi sâu hơn một tầng.

Để trình bày rõ hơn về tác nhân nghiệp và đối tượng của nó, Đại Thừa Thỉ giáo đã bổ khuyết thêm hai khái niệm “Mạt-na thức” và “A-lại-da thức”, mà thuyết “Nghiệp cảm” chưa có (chỉ nói đến 6 thức). Mạt-na là thức chuyên chấp lấy sự hiểu biết, tự nhận làm cái ngã và giữ gìn cái ngã ấy. A-lại-da là thức hằng khởi, thường tại, là một kho tàng trùm chứa tất cả mọi chủng tử thiện ác của các pháp. Chức năng của A-lại-da là thâu nhiếp và sanh khởi tất cả pháp. Khi tạo nghiệp, các chủng tử được lưu nhập vào A-lại-da, khi đủ nhân duyên, chủng tử ấy phát ra thành hiện hành. Vì A-lại-da bao gồm hết thảy chủng tử của khách quan giới và chủ quan giới, lại có thể phát hiện được năng lực vô hạn lượng của vạn tượng; nên có thể nói: A-lại-da là cái căn bản của hiện tượng giới. Hiện tượng là do chủng tử phát sinh, và hiện tượng khi đã phát hiện lại là động lực kích thích phát sinh duyên mới. Cứ đắp đổi làm nhân quả qua lại mãi như vậy, mà chúng sanh cứ trôi lăn trong bao kiếp luân hồi.

Vì chứa đựng tất cả, nên trong A-lại-da, bên cạnh hạt giống hữu lậu, cũng có hạt giống vô lậu. Hạt giống vô lậu này, đối với ngoại giới biết có hư vọng, nên không để tâm vọng động, do đó có thể đưa đến giải thoát.

3. Chân như Duyên khởi: thuộc Đại Thừa Chung giáo.

Tâm có hai phương diện: về động là “sanh diệt môn”, về tịnh là “Chân như môn”. Chân như vốn thường trụ, bất động, nhưng do vô minh làm duyên mà từ một tâm sanh ra hai môn tương phản, có mặt muôn hình vạn tượng, vũ trụ vạn hữu. Vô minh cũng do từ nơi tâm mà có, vũ trụ vạn hữu cũng do từ tâm sanh. Nhưng trong động có tịnh, trong tịnh có động. Tâm, Chân như và vô minh được ví như biển, nước và sóng; không phải ba cũng không phải một. Tâm tùy duyên nhiễm sanh ra lục phàm, tùy duyên tịnh sanh ra tứ thánh. Từ tịnh trở thành động, là đi vào cửa sanh diệt, đó cũng là nguyên nhân phát triển của vũ trụ vạn hữu. Từ động trở thành tịnh, là đi vào cửa Chân như, đó cũng là nguyên nhân của giải thoát.

4. Lục đại Duyên khởi: là chủ trương của Mật tông hay Chân Ngôn tông.

Lục đại là địa, thủy, hỏa, phong, không (5 đại thuộc vật lý) và thức (thuộc tâm lý). Sáu đại này mỗi mỗi dung thông, không ngăn ngại nhau, tùy duyên sanh khởi ra vũ trụ vạn hữu. Vật và tâm, hình tướng và năng lực hoạt động, do trí thức phân biệt mà có, chứ bản thể thực tại vẫn là một. Sự còn mất của con người, sự hoạt động của vũ trụ vạn hữu… đều do quá trình kết hợp, ly tán không ngừng của lục đại mà thành. Chân như là thật thể của lục đại, mà lý tánh của ta trừu tượng được. Lìa hiện tượng không có thật thể, lìa vật không có lý. Thánh - phàm, thiện - ác khác nhau ở chỗ biết hay không biết phân biệt Chân như với hiện tượng.

5. Pháp giới Duyên khởi: chủ trương của Đại Thừa Viên giáo (Hoa Nghiêm tông).

Thuyết này cho rằng pháp giới là một sự trùng trùng duyên khởi, nghĩa là các pháp làm nhân, làm duyên cho nhau, nương tựa, tương phản, dung thông nhau mà thành lập. Cái năng lực chủ động của duyên khởi không phải nghiệp lực, A-lại-da hay lý tánh bình đẳng của Chân như, mà là sự dung thông giữa các pháp trong một quy mô vĩ đại, cho nên gọi là “Trùng trùng Duyên khởi”. Như vậy, vũ trụ vạn hữu là một hoạt động từ vô thỉ đến vô chung của hiện tượng. Sở dĩ các pháp làm nhân, làm duyên một cách vô ngại, để hoạt

động tạo nên sanh diệt, chuyển biến là do 10 đặc tánh kỳ diệu (10 huyền môn) và 04 pháp giới: lý, sự, lý-sự, sự-sự đã trình bày trong Hoa Nghiêm tông).

Năm thuyết về Duyên khởi trên, tuy khác nhau về tầng bậc cao thấp tùy thuộc theo mỗi căn cơ chúng sanh, nhưng đều có một điểm chung: Đều công nhận Chân như là bản thể của vũ trụ vạn hữu. Cái nguyên nhân sanh khởi của vũ trụ vạn hữu là vô minh. Do đó, muốn giải thoát thì phải diệt trừ vô minh.

IV. Không gian và thời gian của pháp giới

1. Không gian vô cùng tận: Vũ trụ này có vô số thế giới, như quả địa cầu này là một thế giới. Hiệp một nghìn thế giới thành một tiểu thiên thế giới, hiệp một nghìn tiểu thiên thế giới thành một trung thiên thế giới, hiệp một nghìn trung thiên thế giới thành một đại thiên thế giới. Vũ trụ này có vô số đại thiên thế giới như thế. Trong kinh thường gọi là “tam thiên đại thiên thế giới”.

2. Thời gian không thể nghĩ bàn: Mỗi thế giới đều phải theo chu kỳ thành - trụ - hoại - không, sự hoại - không của thế giới này là sự thành - trụ của thế giới khác. Một chu kỳ như thế được gọi là một đại kiếp, mỗi đại kiếp có bốn trung kiếp ứng với một thời kỳ, mỗi trung kiếp có 20 tiểu

kiếp, mỗi tiểu kiếp tương đương 16.000.000 năm. Vậy, mỗi thế giới từ khi hình thành đến lúc hoại diệt trải qua: 4 x 20 x 16.000.000 = 1.280.000.000 năm. Do các thế giới trong vũ trụ nhiều như số cát sông Hằng, nên thời gian tồn tại của pháp giới lâu dài, không thể suy tính, nghĩ bàn được.

C. KẾT LUẬN

Dựa vào sự nghiên cứu về các luận thuyết duyên khởi trên và dựa theo căn cơ, nghiệp lực của chúng ta, thì hai thuyết Nghiệp cảm duyên khởi và A-lại-da duyên khởi rất phù hợp để chúng ta cải tạo vũ trụ. Bởi thế giới này thanh tịnh hay bất toàn, đều do chiêu cảm bởi nghiệp lành hay dữ, và do huân tập các chủng tử vô lậu hay hữu lậu trong A-lại-da. Do đó, đối với nghiệp, chúng ta phải có hướng ra khỏi sự hoặc, lý hoặc, dứt các nghiệp ác, hành các nghiệp lành để chiêu cảm chánh báo, y báo đời sau được trang nghiêm, tốt đẹp. Đối với chủng tử, chúng ta nên huân tập các điều chân chánh của Thánh hiền để tu quán các pháp là duy thức và phá trừ ngã chấp, pháp chấp. Được như thế, chắc chắn chúng ta sẽ làm cho thân thể và vũ trụ này trở nên hoàn toàn thanh tịnh.