Đại Tập 14 · Bộ Bản Duyên V · Số 192–198

Phật Sở Hành Tán - Quyển IV

PHẬT SỞ HÀNH TÁN

QUYỂN 4

Phẩm 16: VUA BÌNH-SA VÀ CÁC ĐỆ TỬ

Khi năm Tỳ-kheo kia

A-thấp-ba-thệ thảy

Nghe tiếng Ngài biết pháp

Bùi ngùi tự hổ thẹn

Chắp tay cung kính Ngài

Cùng chiêm ngưỡng tôn nhan

Như Lai dùng phương tiện

Giúp họ vào chánh pháp

Năm Tỳ-kheo trước sau

Đắc đạo, điều các căn

Như năm ngôi sao sáng

Thành hàng đứng hầu trăng.

Khi ấy thành Cưu-di

Con trường giả Da-xá

Đêm ngủ chợt giác ngộ

Tự thấy cả quyến thuộc

Nam nữ ngủ khỏa thân

Liền sinh lòng chán chê

Nghĩ đây gốc phiền não

Lừa dối những kẻ ngu

Mặc đồ, đeo anh lạc

Rời nhà vào núi rừng

Dọc đường kêu lên rằng:

“Não loạn! Ôi não loạn!’

Phật kinh hành đêm vắng

Nghe tiếng kêu “não loạn”

Ngài gọi: “Ông lại đây

Đây có chỗ yên ổn

Niết-bàn rất mát mẻ

Vắng lặng lìa phiền não”.

Da-xá nghe Phật dạy

Trong tâm rất vui mừng

Trái tâm vốn chán lìa

Thánh tuệ chợt mở bày

Như xuống ao mát mẻ

Tiến dần đến chỗ Phật

Thân chàng còn dáng tục

Mà tâm sạch lậu rồi

Sức căn lành đời trước

Mau chứng quả La-hán

Trí tịnh, lý dần sáng

Nghe pháp liền giác ngộ

Như tơ lụa trắng tinh

Nhuộm rất dễ ăn màu.

Chàng đã tự giác tri

Điều nên làm đã làm

Thấy thân vẫn trang nghiêm

Mà sinh tâm hổ thẹn.

Như Lai biết ý ấy

Nên vì chàng nói kệ:

“Dùng anh lạc điểm trang

Tâm điều phục các căn

Quán chúng sinh bình đẳng

Hành pháp chẳng kể thân.

Thân mặc y xuất gia

Mà lòng lụy chưa quên

Ở rừng, lợi còn Nghĩ

Thì khác chi người đời.

Tuy thân là người tục

Lòng ở cảnh cao xa

Tại gia đồng rừng núi

Thì xa lìa ngã sở.

Buộc mở ở nơi tâm

Thân đâu có định tướng

Mặc giáp, áo bào trọng

Có thể ngăn kẻ thù

Cạo tóc mặc y nhuộm

Là phục giặc phiền não”

Phật gọi: “Tỳ-kheo lại!”

Liền đó đổi dáng tục

Đầy đủ tướng xuất gia

Đều trở thành Sa-môn.

Chàng trước có nhiều bạn

Đến năm mươi bốn người

Theo bạn lành xuất gia

Lần lượt vào chánh pháp.

Đó do nghiệp lành xưa

Quả mầu hôm nay thành

Đá vôi thấm lâu ngày

Qua nước mau tươi sáng.

Các Thanh văn thượng hạnh

Sáu mươi vị La-hán

Đều như pháp La-hán

Thuận theo lời dạy bảo:

“Nay thầy đã được độ

Qua bờ sông tử sinh

Việc làm đã rốt ráo

Đáng thọ mọi cúng dường,

Đều nên đến các nước

Độ người chưa giải thoát

Chúng sinh khổ lẫy lừng

Lâu không người cứu giúp

Các thầy đều riêng đến

Thương xót mà dắt dìu.

Giờ Ta cũng một mình

Trở lại núi Già-xà

Ở đó có vị tiên

Vua Tiên và Phạm tiên

Thảy đều ở tại đó

Cả nước đều tôn kính.

Tiên khổ hạnh Ca-diếp

Nhân dân đều kính thờ

Người theo học rất đông

Ta nay đến độ ông”.

Sáu mươi Tỳ-kheo ấy

Vâng lời, giảng rộng pháp

Mỗi vị theo duyên xưa

Tùy ý đến các nước.

Thế Tôn riêng mình bước

Đến thẳng núi Già-xà

Vào rừng pháp vắng lặng

Đến chỗ tiên Ca-diếp.

Ông có hang thờ lửa

Nơi ở của rồng độc

Núi rừng thật sáng trong

Nơi nơi đều yên cả.

Thế Tôn vì hóa độ

Xin ông ở lại đêm

Ca-diếp bạch Phật rằng:

“Không có chỗ nghỉ ngơi

Chỉ có hang thờ lửa

Khéo thanh tịnh ở được

Nhưng có rồng độc ở

Sẽ làm thương tổn Ngài”.

Phật nói: “Ông cứ cho

Chỉ ở một đêm thôi”

Ca-diếp cứ can ngăn

Thế Tôn cứ xin mãi

Ca-diếp lại bạch Phật:

“Lòng chẳng muốn cho Ngài

Thì tôi là bỏn sẻn

Thôi thì tùy sở thích”.

Phật liền vào hang lửa

Ngồi thẳng, suy Nghĩ đúng

Rồng độc trông thấy Phật

Nổi giận phun lửa độc

Cả động lửa đỏ rực

Mà chẳng chạm thân Phật.

Hang cháy rồi lửa tàn

Thế Tôn vẫn ngồi yên

Giống như kiếp lửa dậy

Cung Phạm thiên cháy tàn

Vua Phạm vẫn ngồi yên

Không lo cũng không sợ.

Rồng độc thấy Thế Tôn

Sắc mặt không biến đổi

Độc dứt, tâm lành sinh

Cúi đầu xin quy y Đêm,

Ca-diếp thấy sáng

Than rằng: “Ôi lạ quá!

Như người đạo đức này

Mà bị lửa rồng đốt!”

Ca-diếp và quyến thuộc

Sáng sớm đều đến xem

Phật đã hàng rồng độc

Đựng ở trong bình bát

Mới biết công đức Phật.

Dù họ lấy làm lạ

Nhưng kiêu mạn lâu ngày

Vẫn nói: “Đạo ta cao!”

Phật bèn tùy thời nghi

Hiện các thứ thần biến

Quán sát điều họ Nghĩ

Biến hóa mà ứng hiện

Khiến tâm họ mềm dịu

Xứng đáng thành pháp khí

Tự thấy đạo mình thấp

Không bì kịp Thế Tôn

Mà quyết định hạ mình

Thuận theo thọ pháp chánh.

Uất-tỳ-la Ca-diếp

Có năm trăm đệ tử

Theo thầy khéo điều phục

Thứ lớp thọ chánh pháp

Ca-diếp và đồ chúng.

Sau khi được hóa độ

Vật nuôi sống của tiên

Và các đồ thờ lửa

Đều ném hết xuống sông

Mặc chìm trôi theo nước.

Na-đề và Già-xà

Hai em ở dưới dòng

Thấy y phục, các vật

Theo dòng nước trôi xuống

Tưởng anh gặp nạn to

Nên vừa sợ vừa lo

Cùng năm trăm đệ tử

Lên ngược dòng tìm anh

Thì thấy anh xuất gia

Các đệ tử cũng thế

Biết được pháp chưa từng

Mà cho là lạ lùng

Nay, anh đã vào đạo

Chúng ta cũng phải theo

Ba người anh em đó

Và đệ tử, dòng họ

Phật nói pháp cho nghe

Bằng thí dụ thờ lửa:

Khói đen ngu si bốc

Dùi lửa loạn tưởng sinh

Lửa tham dục, giận tức

Thiêu đốt các chúng sinh.

Lửa phiền não như thế

Cháy hừng không dập tắt

Càng đắm trong sinh tử

Lửa khổ cũng thường chóng

Thấy được hai thứ lửa

Rực cháy không chỗ nương

Làm sao người có tâm

Mà không sinh chán lìa.

Chán lìa dứt tham dục

Tham hết, được giải thoát

Nếu đã được giải thoát

Giải thoát tri kiến sinh

Quan sát dòng sinh tử

Mà nêu lên phạm hạnh

Việc phải làm đã làm

Không chịu thân hậu hữu.

Ngàn Tỳ-kheo như thế

Nghe Thế Tôn nói pháp

Các lậu không hề khởi

Tất cả tâm giải thoát.

Phật bèn nói pháp cho

Ca-diếp, ngàn Tỳ-kheo

Việc phải làm đã làm

Tuệ tịnh diệu trang nghiêm

Các quyến thuộc công đức

Giữ giới, các căn tịnh

Tiên đại đức theo đạo

Rừng khổ hạnh hoang vắng

Như người bỏ giới đức

Thì thân không còn gì.

Thế Tôn cùng môn đồ

Đi đến thành Vương xá

Ngài nhớ vua Ma-kiệt

Có lời thề lúc trước

Thế Tôn đã đến nơi

Dừng nghỉ trong rừng gậy.

Vua Bình-sa nghe tin

Bèn cùng đại quyến thuộc

Gái trai cả nước theo

Đi đến chỗ Như Lai

Xa thấy Như Lai ngồi

Hàng tâm, phục các căn

Không còn tướng trần tục,

Xuống xe, đi bộ đến

Giống như trời Đế Thích

Đến chỗ vua Phạm Thiên vương

Trước lễ dưới chân Phật

Thăm hỏi: Được an vui.

Phật an ủi xong rồi

Mời vua ngồi một bên.

Vua Nghĩ thầm trong lòng

Phật có uy lực lớn

Ca-diếp đức tốt thảy

Nay đều làm đệ tử.

Phật biết ý mọi người

Bèn hỏi Ca-diếp rằng:

“Thầy thấy phước lợi gì

Mà bỏ phép thờ lửa?”

Ca-diếp nghe Phật hỏi:

Vội ra trước đại chúng

Quỳ gối mà chắp tay

Lớn tiếng bạch Phật rằng:

“Tu phước thờ thần lửa

Quả báo đều luân hồi

Phiền não sinh tử tăng

Cho nên con xả bỏ.

Siêng năng thờ thần lửa

Là mong hưởng năm dục

Ái dục tăng vô cùng

Cho nên con xả bỏ

Thờ lửa tu chú thuật

Lìa giải thoát, thọ sinh

Thọ sinh là gốc khổ

Nên bỏ lại cầu an.

Con vốn cho khổ hạnh

Cúng tế, lập đại hội

Là tốt nhất trên đời

Nhưng trái với chánh đạo

Cho nên nay xả bỏ

Cầu vắng lặng vượt hơn

Lìa sinh, già, bệnh, chết

Chỗ mát mẻ vô tận

Vì biết Nghĩa này nên

Xả bỏ phép thờ lửa”

Thế Tôn nghe Ca-diếp

Nói việc mình thấy biết

Phật muốn các chúng sinh

Đều sinh tâm tịnh tín

Nên bảo Ca-diếp rằng:

“Này Bồ-tát! Lành thay

Phân biệt rõ các pháp

Để theo đạo vượt hơn

Giờ ở trước đại chúng

Hiển rõ công đức thầy

Như trưởng lão giàu có

Còn tìm được kho báu

Khiến chúng sinh nghèo khổ

Càng sinh tâm chán lìa.”

Lành thay! Vâng lời Phật

Liền ở trước đại chúng

Nhiếp thân vào chánh thọ

Bay vọt lên hư không

Kinh hành, nằm, ngồi, đứng

Hoặc khắp thân tự nhiên

Hai bên phun lửa, nước

Không cháy, cũng không ướt

Từ thân ra mây mưa

Sấm chớp rung đất trời

Thế gian đều chiêm ngưỡng

Thỏa mắt nhìn không chán

Khác miệng mà đồng lời

Khen ngợi: chưa từng có.

Sau đó thu thần thông

Lễ dưới chân Thế Tôn:

“Phật là thầy của con

Con là đệ tử Phật

Vâng lời nghe hạnh này

Việc làm đã xong xuôi”

Cả thế gian đều thấy

Ca-diếp là đệ tử

Quyết định biết Thế Tôn

Thật là Nhất Thiết Trí.

Phật biết các hội chúng

Kham thọ được pháp giáo

Nên bảo vua Bình-sa:

“Đại vương hãy lắng nghe

Tâm ý và các căn

Đều là pháp sinh diệt

Biết rõ lỗi sinh diệt

Cho nên thấy bình đẳng.

Thấy bình đẳng như thế

Đó chính là biết thân

Biết thân, pháp sinh diệt

Không lấy cũng không nhận

Biết thân là căn giác

Không ngã và ngã sở

Chỉ chứa các nhóm khổ

Khổ sinh rồi khổ diệt

Đã biết tướng các thân

Không ngã và ngã sở

Đó chính là bậc nhất

Nơi thanh tịnh vô cùng.

Phiền não, ngã kiến thảy

Trói buộc các chúng sinh

Đã thấy không ngã sở

Các phược đều giải thoát

Thấy không thật trói buộc

Thấy chân thật, giải thoát

Chúng sinh nhiếp thọ giới

Thì bị tà nhiếp thọ.

Nếu như họ có ngã

Hoặc “thường” hoặc “vô thường”

Hai biên kiến sinh tử

Có lỗi lầm nặng nhất.

Nếu cho là vô thường

Thì tu hành không quả

Cũng không thọ thân sau

Không công mà giải thoát.

Nếu cho là có thường

Không khoảng giữa sinh tử

Thì nên đồng hư không

Không sinh cũng không diệt.

Nếu cho là có ngã

Thì nên tất cả đồng

Tất cả đều có “ngã”

Không nghiệp, quả tự thành.

Nếu có ngã làm ra

Không nên gắng tu hành

Kia có chủ tự tại

Thì đâu cần tạo tác.

Nếu “ngã” thì có thường

Lẽ ra không đổi khác

Thấy có sự khổ, vui

Thì sao nói có “thường”?

Biết sinh thì giải thoát

Xa lìa các bụi nhơ

Tất cả đều có thường

Thì cần gì giải thoát?

Vô ngã không chỉ nói

Lý thật, vô thật tánh

Không thấy việc “ngã” làm

Vì sao nói “ngã” làm

Mà ngã đã không làm

Cũng không ai làm ngã

Vì không hai việc này

Nên thật không có ngã.

Không người làm, người biết

Không chủ, mà thường đổi

Sinh tử ngày đêm trôi.

Nay vua nghe ta nói

Sáu căn, sáu cảnh giới

Nhân duyên lục thức sinh

Ba thứ hội sinh xúc

Nghiệp tâm niệm chuyển theo

Mặt trời gặp cỏ khô

Có mặt trời, lửa sinh

Các căn, cảnh giới, thức

Sĩ phu sinh cũng thế.

Mầm từ hạt giống sinh

Hạt giống chẳng phải mầm

Không tức, cũng không khác

Chúng sinh sinh cũng vậy!”

Thế Tôn nói chân thật

Nghĩa bình đẳng bậc nhất

Vua Bình-sa vui mừng

Ly cấu, mắt pháp sinh

Quyến thuộc vua, nhân dân

Trăm ngàn các thần quỷ

Nghe nói pháp cam lộ

Cũng theo đó ly trần.

❧

Phẩm 17: ĐẠI ĐỆ TỬ XUẤT GIA

Bấy giờ vua Bình-sa

Cúi đầu thỉnh Thế Tôn

Đến trụ trong rừng trúc

Thương xót, Phật nhận lời.

Vua đã thấy chân đế

Bái tạ trở về cung

Thế Tôn và đại chúng

Dời đến ở vườn trúc

Vì độ chúng sinh nên

Thắp lên đèn tuệ sáng

Vì Phạm trụ, Thiên trụ

Hiền thánh trụ mà trụ.

Lúc ấy A-thấp-bà

Điều tâm chế ngự căn

Đến giờ đi khất thực

Vào trong thành Vương xá

Dung mạo đời khó hơn

Oai nghi rất khoan thai.

Các gái trai trong thành

Ai thấy cũng vui mừng

Người đang đi dừng bước

Trước đón, sau lấn tới.

Vị tiên Ca-tỳ-la

Độ khắp các đệ tử

Người học rộng bậc nhất

Tên là Xá-lợi-phất

Thấy Tỳ-kheo khoan thai

Nhàn nhã, các căn lặng

Ngập ngừng chờ đến gần

Đưa tay xin thưa hỏi:

“Tuổi trẻ dung nghi đẹp

Người tôi chưa từng thấy

Đắc pháp nhiệm mầu gì?

Kính thờ vị thầy nào?

Thầy dạy bảo điều gì?

Xin giải đáp thắc mắc”

Tỳ-kheo được hỏi mừng

Vui vẻ từ tốn đáp:

“Nhất Thiết Trí đầy đủ

Sinh từ dòng Cam Giá

Trên hết trong trời, người

Đó là thầy của tôi.

Tôi chẳng những tuổi trẻ

Sức tu học lại cạn

Đâu nói hết lời Thầy

Nghĩa nhiệm mầu sâu xa

Giờ sẽ dùng trí cạn

Nói lược lời Thầy dạy:

Tất cả pháp hữu vi

Đều từ nhân duyên khởi

Pháp sinh diệt đều diệt

Nói đạo là phương tiện”.

Bậc thánh Xá-lợi-phất

Nghe xong tâm liền thông

Xa lìa các trần cấu

Mắt pháp thanh tịnh sinh.

Trước kia tâm khẳng định

Biết nhân và không nhân

Tất cả không ai làm

Đều do trời Tự tại

Được nghe pháp nhân duyên

Trí vô ngã mở sáng

Các phiền não tăng nhẹ

Không thể dứt rốt ráo

Chỉ có lời Phật dạy

Dứt hẳn không còn thừa

Đã lìa được ngã sở

Mà bỏ được tôi ta,

Sáng do đèn, mặt trời

Ai làm cho không sáng

Như bẻ cành hoa sen

Tơ mảnh vẫn còn vướng

Phật dạy trừ phiền não

Như chẻ đá không vương,

Kính lễ chư Tỳ-kheo

Từ giã trở về nhà

Tỳ-kheo khất thực xong

Cũng trở về vườn trúc.

Xá-lợi-phất về nhà

Sắc mặt rất hân hoan

Bạn lành Đại Mục-liên

Đều tài giỏi như nhau

Xa thấy Xá-lợi-phất

Dáng vẻ rất hớn hở

Bảo rằng: “Nay thấy bạn

Có vẻ hơi khác thường

Vốn tính rất kỹ càng

Mà nay vui hiện rõ

Chắc được pháp cam lộ

Đây không phải không nhân!”

Đáp rằng: “Nghe lời Phật

Được pháp chưa từng có!”

Liền xin vì mình nói

Nghe xong tâm khai mở

Các bụi nhơ cũng dứt

Liền sinh mắt chánh pháp,

Lâu trồng nhân quả mầu

Như xem đèn trong tay

Đối Phật tin bất động

Cùng nhau đến chỗ Phật

Dẫn theo các đệ tử

Hai trăm năm mươi người.

Phật xa thấy hai vị

Liền bảo với chúng hội:

“Hai vị đang đến kia

Đệ tử giỏi của Ta Một,

trí tuệ vô song Hai,

thần thông bậc nhất”.

Dùng Phạm âm thanh tịnh

Gọi: “Các vị đến đây!

Đây có pháp thanh tịnh

Đạo xuất gia rốt ráo.”

Tay cầm gậy Tam kỳ

Tóc cạo, mang bình rửa

Nghe tiếng Phật gọi mình

Liền biến thành Sa-môn

Hai vị và đêï tử

Đều trở thành Tỳ-kheo

Cúi lạy chân Thế Tôn

Rồi lui ngồi một bên.

Phật thuận theo nói pháp

Đều chứng A-la-hán.

Khi ấy có bậc Thánh

Ca-diếp dòng quý tộc

Hiểu rộng, thân trọn vẹn

Giàu có, vợ hiền thục

Chán bỏ đi xuất gia

Chí cầu đạo giải thoát

Đi ngang tháp Đa tử

Bỗng gặp Đức Thích-ca

Dung nghi chiếu sáng rỡ

Giống như cờ tế trời

Thân trang nghiêm cung kính

Cúi đầu lễ chân Ngài:

Ngài là Thầy của con

Con là đệ tử Ngài

Lâu xa chứa si ám

Xin làm đèn giúp con”

Phật biết bậc Thánh kia

Tâm ưa thích giải thoát

Bèn dùng lời thanh tịnh

Bảo rằng: “Hãy lại đây”,

Nghe gọi tâm thư thái

Thân tâm hết mệt nhọc

Lòng an trụ giải thoát

Vắng lặng lìa bụi trần.

Đại bi tùy thích ứng

Liền giải thích sơ lược

Hiểu thấu các pháp sâu

Được “Bốn vô ngại biện”

Đại đức nổi tiếng khắp

Nên gọi Đại Ca-diếp.

Vốn chấp thân, ngã khác

Hoặc chấp ngã tức thân

Có ngã và ngã sở

Chấp này đã dứt hẳn

Chỉ thấy các khổ nhóm

Lìa khổ thì không còn

Giữ giới, tu khổ hạnh

Không nhân, mà chấp nhân

Bình đẳng thấy tánh khổ

Không còn có chấp tâm

Chấp có hoặc chấp không

Hai chấp sinh do dự

Bình đẳng thấy chân đế

Quyết định không còn nghi,

Đắm nhiễm các tài sắc

Mê say tham dục sinh

Nghĩ vô thường, bất tịnh

Tham ái đã dứt hẳn

Nhớ tâm Từ bình đẳng

Nghĩ oán, thân không khác

Thương xót với tất cả

Thì tiêu độc tức giạân

Nương sắc đối các “hữu”

Các thứ tạp tưởng sinh

Suy nghĩ dứt sắc tưởng

Thì dứt được sắc ái

Dù sinh cõi Vô sắc

Thì mạng cũng phải hết

Ngu đối “Bốn chánh thọ”

Mà tưởng là giải thoát

Vắng lặng lìa các tưởng

Tham Vô sắc dứt hẳn

Tâm loạn động biến đổi

Như gió mạnh nổi sóng,

Thâm nhập định vững chắc Tịch,

dừng tâm động loạn

Quán pháp không ngã sở

Sinh diệt chẳng vững bền

Không chấp nê dưới, trên

Tâm ngã mạn tự mất,

Đèn trí tuệ rực sáng

Lìa các tối ngu si

Thấy pháp tận, vô tận

Vô minh đều không còn,

Tư duy mười công đức

Mười thứ phiền não diệt

Lại dứt làm, đã làm

Cảm sâu, nhìn tôn nhan

Lìa ba mà được ba

Ba đệ tử trừ ba

Như ba sao bày ra

Ở trời Ba mươi ba

Đứng hầu với ba lăm

Ba hầu Phật cũng vậy.

❧

Phẩm 18: HÓA ĐỘ CẤP CÔ ĐỘC

Có vị Đại trưởng giả

Tên là Cấp Cô Độc

Rất giàu có vô lượng

Rộng thí kẻ nghèo khổ

Xa từ ở phương Bắc

Nước Kiều-tát-la đến

Nghỉ nhờ nhà người quen

Người chủ tên Thủ-la

Nghe có Phật ra đời

An trụ trong rừng trúc

Nghe danh, trọng đức Ngài

Đêm đó đến rừng kia.

Như Lai đã biết ông

Căn thuần, tâm tịnh tín

Tùy nghi khen chỗ Phật

Nói pháp ông nghe rằng:

“Ông ưa thích chánh pháp

Tâm tịnh tín khao khát

Giảm bớt việc ngủ nghỉ

Đến đây kính lễ Ta

Giờ Ta sẽ vì ông

Bầy cách đón khách mới.

Ông trước trồng cội đức

Giữ vững nguyện thanh tịnh

Nghe hiệu Phật vui mừng

Xứng đáng làm pháp khí

Vô tư hành thí khắp

Cung cấp kẻ khổ nghèo

Tiếng khen vang khắp nơi

Do nhân trước, quả thành

Nay sẽ hành pháp thí

Dốc lòng chân thành thí

Khi thí, vắng lặng thí

Thọ trì cả tịnh giới.

Giới là vật trang nghiêm

Chuyển đổi được đường ác

Khiến người được sinh Thiên

Hưởng năm lạc cõi trời.

Đa cầu là khổ lớn

Ái dục nhóm các tôïi

Nên phải lìa điều ác

Lìa dục vui vắng lặng.

Biết khổ, già, bệnh, chết

Là khổ lớn thế gian

Chánh quan sát chúng sinh

Lìa sinh, già, bệnh, chết

Đã thấy ở nhân gian

Có khổ, già, bệnh, chết

Sinh Thiên cũng như thế

Không có gì thường còn

Vô thường chính là khổ

Khổ thì không có ngã

Vô thường, khổ, vô ngã

Đâu có ngã, ngã sở.

Biết khổ chính là khổ

Nhóm họp chính là tập

Khổ dứt là vắng lặng

Đạo là nơi yên ổn.

Chúng sinh tính lưu động

Nên biết là gốc khổ

Chỉ chưa lấp được nguồn

Chẳng mong “hữu, phi hữu”

Lửa hừng sinh, già, chết

Cháy rực khắp thế gian

Thấy sinh tử dao động

Phải tu theo vô tưởng

Tam-ma-đề rốt ráo

Chỗ vắng lặng cam lộ

Không ngã, ngã sở

Thế gian đều như huyễn

Nên quán sát thân này

Các đại chúng đến nhóm.”

Trưởng giả nghe nói pháp

Liền chứng được Sơ quả

Biển sinh tử cạn khô

Chỉ còn một giọt thừa

Thảnh thơi tu lìa dục

Hữu vô thân bậc nhất,

Chẳng như người tục nay

Thấy đế, chân giải thoát

Không lìa các khổ hạnh

Các thứ lưới dị kiến

Tuy đến “Hữu bậc nhất”

Không thấy Nghĩa chân thật

Nghĩ tà, đắm phước trời

Hữu ái buộc càng chặt.

Trưởng giả nghe nói pháp

Ấm cái chợt lìa bỏ

Bèn có được Chánh kiến

Các tà kiến dứt hẳn

Như gió thu mạnh mẽ

Thổi tan hết mây đùn

Chẳng chấp nhân tự tại

Cũng chẳng sinh tà nhân

Cũng chẳng phải không nhân

Mà sinh ra thế gian.

Nếu trời Tự tại sinh

Không lớn, nhỏ, trước, sau

Không lên xuống năm đường

Nếu sinh không phải diệt

Cũng không có tai họa

Làm ác cũng không tội

Nghiệp tịnh, nghiệp bất tịnh

Đều do trời Tự tại!

Nếu trời Tự tại sinh

Thế gian chẳng nên nghi

Như con từ cha sinh

Ai chẳng biết trời quý.

Khi người bị nghèo khổ

Không nên lại oán trời

Đều phải tôn Tự tại

Không nên thờ thần khác.

Tự tại được làm ra

Thì không gọi Tự tại

Vì trời được làm ra

Thì trời phải thường làm

Thường làm thì tự nhọc

Sao gọi Tự tại được?

Nếu vô tâm mà tạo

Như trẻ con đã làm

Nếu có tâm mà làm

Có tâm chẳng Tự tại.

Khổ vui do chúng sinh

Thì chẳng Tự tại làm

Tự tại tạo khổ, vui

Thì trời có yêu, ghét

Mà đã có yêu ghét

Không nên gọi Tự tại.

Lại nếu Tự tại làm

Chúng sinh nên yên lặng

Mặc sức Tự tại kia

Nghiệp lành cần gì tu?

Dù làm ác, tu thiện

Không nên có nghiệp báo!

Nếu Tự tại nghiệp sinh

Thì tất cả nghiệp chung

Nếu là nghiệp chung thì

Đều nên gọi Tự tại!

Nếu Tự tại vô nhân

Tất cả cũng nên không

Nếu do Tự tại khác

Tự tại phải vô cùng

Cho nên các chúng sinh

Đều không có người tạo.

Nên biết nghĩa Tự tại

Do lý này bị phá

Tất cả nghĩa trái nhau

Không nói thì có lỗi

Nếu cho tự tánh sinh

Thì lỗi cũng như thế.

Các luận giả Nhân minh

Không hề nói như vậy

Không chỗ nương, không nhân

Mà có chỗ tạo tác!

Các thứ đều do nhân

Giống như nương hạt giống

Cho nên biết tất cả

Thì chẳng tự tánh sinh

Tất cả mọi tạo tác

Không chỉ một nhân sinh

Mà nói: Nhất tự tánh

Cho nên chẳng phải nhân.

Nếu nói tự tánh kia

Trùm khắp ở mọi nơi

Nếu trùm khắp mọi nơi

Cũng không thể tạo tác

Đã không thể tạo tác

Thì chẳng phải là nhân.

Nếu ở khắp mọi nơi

Tất cả có tạo tác

Thế thì tất cả thời

Thường nên có tạo tác.

Nếu nói thường tạo tác

Không đợi thời tạo vật

Vậy cho nên phải biết

Tự tánh chẳng phải nhân.

Lại nói tự tánh kia

Lìa tất cả tâm đó

Tất cả việc tạo tác

Cũng nên lìa các tâm.

Tất cả các chúng sinh

Đều thấy có nhiều tâm

Cho nên biết tự tánh

Cũng chẳng phải là nhân.

Nếu nói: Tự tánh kia

Khác với tâm đó thì

Cho thường chính là nhân

Tánh ấy không nên khác.

Chúng sinh, tâm khác biệt

Tự tánh chẳng phải nhân

Nếu tự tánh là thường

Việc cũng không nên hoại

Cho tự tánh là nhân

Lý nhân quả phải đồng.

Vì chúng sinh thấy hoại

Nên biết có nhân riêng.

Nếu tự tánh là nhân

Không nên cầu giải thoát

Bởi vì có tự tánh

Nên mặc sinh diệt kia

Dù cho được giải thoát

Tự tánh lại sinh buộc

Nếu tự tánh không thấy

Mà thấy được nhân pháp

Đây cũng không phải nhân

Lý nhân quả sai khác.

Các việc thấy ở đời

Nhân quả thảy đều thấy

Nếu tự tánh vô tâm

Không nên có nhân tâm!

Như thấy khói biết lửa

Loại nhân quả cùng tìm

Ngoài nhân kia không thấy

Mà sinh ra việc thấy.

Như vàng làm trang sức

Trước sau không rời vàng

Tự tánh là việc “nhân”

Trước sau đâu có khác.

Nếu cho “thời” tạo tác

Không phải cầu giải thoát

Vì thời kia là thường

Nên mặc thời tiết kia.

Thế gian là vô biên

Thời tiết cũng như thế,

Cho nên người tu hành

Không nên phương tiện cầu.

Đà-la-phiêu tâm kia

Một dị luận thế gian

Tuy có rất nhiều thuyết

Nên biết chẳng một nhân.

Nếu nói ngã tạo tác

Nên tùy ý muốn sinh

Mà nay không tùy ý

Thì sao nói ngã tạo?

Không muốn mà lại được

Muốn ấy lại trái ngược

Khổ vui không tự tại

Vì sao nói ngã tạo?

Nếu cho ngã tạo tác

Thì không nghiệp đường ác!

Các thứ nghiệp quả sinh

Nên biết chẳng ngã tạo

Nói ngã tùy thời tạo

Thì chỉ nên làm thiện Thiện,

ác tùy duyên sinh

Nên biết chẳng ngã tạo.

Nếu cho vô nhân tạo

Không cần tu phương tiện

Tất cả tự nhiên định

Tu nhân để làm gì?

Các thứ nghiệp thế gian

Đạt được các thứ quả

Cho nên biết tất cả

Chẳng phải vô nhân tạo!

Hữu tâm và vô tâm

Đều từ nhân duyên khởi!

Tất cả pháp thế gian

Chẳng phải vô nhân sinh”

Trưởng giả tâm mở tỏ

Thông đạt Nghĩa nhiệm mầu

“Thật trí nhất tướng” sinh

Quyết định rõ chân đế

Kính lễ chân Thế Tôn

Chắp tay khải thỉnh rằng:

“Ở tại Xá-bà-đề

Vùng đất giàu, an vui

Đức vua Ba-tư-nặc

Sư tử dòng vọng tộc

Phước đức tiếng đồn vang

Xa gần đều tôn kính

Muốn xây dựng tinh xá

Cúi mong thương xót nhận

Biết tâm Phật bình đẳng

Chỗ ở chẳng cầu an!

Thương các chúng sinh ấy

Không từ chối con thỉnh.”

Phật biết tâm trưởng giả

Nay phát tâm đại thí

Không nhiễm, không mê đắm

Khéo hộ tâm chúng sinh

Ông đã thấy chân đế

Muốn hành thí hết lòng

Tâm thành thích bố thí

Của vô thường không quý

Tiền tài, báu vô thường

Phải nên mau bố thí

Như kho tàng bị cháy

Lấy được nhiều tốt nhiều

Người trí biết vô thường

Xuất tiền bố thí khắp

Người xan tham tiếc giữ

Sợ hết, không dám xài

Cũng không sợ vô thường

Luống mất, thêm âu lo.

Nên bố thí kịp lúc

Như kẻ mạnh gặp địch

Có khả năng chiến đấu

Đó mới là người mạnh.

Bố thí được người mến

Tiếng lành vang khắp chốn

Người lành thích làm bạn

Khi chết tâm thường vui

Không hối cũng không sợ

Không đọa vào ngạ quỷ

Đó chính là hoa báo

Quả này khó Nghĩ bàn

Luân hồi trong sáu nẻo.

Bạn lành không hơn thí

Nếu sinh lên trời, người

Được mọi người hầu hạ

Nếu đọa vào súc sinh

Nhờ thí cũng được vui.

Người trí tu thiền định

Không toan tính, không nương

Dù được đạo cam lộ

Còn nhờ thí mà thành

Nhờ việc bố thí kia

Tu tám việc đại nhân

Tùy niệm tâm vui mừng

Quyết định Tam-ma-đề

Tam-muội tăng trí tuệ

Quán sát được sinh diệt.

Quán sát sinh diệt rồi

Lần lượt được giải thoát

Người xả của bố thí

Dứt bỏ được tham đắm

Từ bi, cung kính cho

Dứt cả ganh, tức, mạn.

Thấy rõ quả bố thí

Dứt si kiến không thí

Các phiền não kết tan

Đó là do bố thí!

Nên biết việc bố thí

Chính là nhân giải thoát

Giống như người trồng cây

Vì để được hoa trái

Bố thí cũng như thế

Để được Niết-bàn vui.

Thí của không bền chắc

Thu được quả bền chắc

Thí thực được sức khỏe

Cho áo được sắc đẹp

Nếu xây dựng tinh xá

Các quả được đầy đủ

Hoặc thí cầu năm dục

Hoặc tham cầu tài vật

Hoặc thí vì tiếng khen

Hay cầu sinh cõi trời

Hoặc vì thoát nghèo khổ

Chỉ ông thí vô tâm

Trên hết trong các thí

Không lợi nào không được

Tâm ông rộng mở ra

Giúp cho mau thành tựu

Tâm si ái dứt mất

Mắt thanh tịnh mở sáng”.

Trưởng giả vâng lời Phật

Tâm bố thí thêm sáng

Mời Ưu-ba-đê-xá

Bạn hiền cùng trở về

Nước Kiều-tát-la kia

Đi khắp chọn chỗ tốt

Thấy vườn cây Thái tử

Rừng suối rất thanh vắng

Đi đến chỗ Thái tử

Xin mua một khoảnh vườn.

Thái tử tiếc vườn báu

Không ý bán nên bảo:

“Dù trải khắp vàng ròng

Ta vẫn còn không bán ”.

Tâm trưởng giả vui mừng

Đem vàng ròng trải khắp

Kỳ nói: “Ta không bán

Sao ngươi trải vàng vào?”

Trưởng giả đáp: “Không bán

Sao bảo vàng trải khắp?”

Hai người tranh cãi nhau

Kéo đến quan xử kiện

Mọi người lấy làm lạ

Kỳ biết ông tâm thành

Bèn hỏi rõ lý do Đáp:

“Rằng cất tinh xá

Cúng dường Đức Như Lai

Và các Tỳ-kheo Tăng.

Thái tử nghe nói Phật

Tâm ông liền tỏ ngộ

Chỉ lấy nửa số vàng

Xin được cùng xây dựng

Ông đất, ta rừng cây

Hợp chung cúng dường Phật.

Trưởng giả đất, Kỳ rừng

Giao cho Xá-lợi-phất

Bắt đầu xây tinh xá

Ngày đêm cho mau xong

Trang nghiêm, cao lồng lộng

Như cung bốn vua trời

Thuận theo nghi đạo pháp

Khen Như Lai ứng hiện.

Thế gian chưa từng có

Thêm sáng thành Xá-vệ

Như Lai hiện ân thần

Các Thánh nhóm an cư

Không kẻ hầu bận rộn

Có hầu giúp đạo nghi

Trưởng giả nhờ phước này

Chết được sinh cõi trời

Con cháu nối nghiệp ông

Nhiều đời gieo ruộng phước.

❧

Phẩm 19: CHA CON GẶP NHAU

Phật ngự nước Ma-kiệt

Hóa độ các dị đạo

Đều theo pháp một vị

Như nhật soi các sao

Ra khỏi thành ngũ sơn

Cùng với ngàn đệ tử

Quyến thuộc theo vây quanh

Đi đến núi Ni-kim

Gần Ca-duy-la-vệ

Để sinh tâm báo ân

Phải tu pháp cúng dường

Vì phụng sự vua cha

Quốc vương và các quan

Trước cho người hầu hạ

Đang theo ở bên cạnh

Quan sát mọi hành động

Biết Phật muốn về nước

Vội về trước tâu qua:

“Thái tử tu học xa

Nguyện mãn nay về nước”.

Vua nghe, rất vui mừng

Xa giá ra đón rước

Mọi hạng người cả nước

Thảy đều đi theo vua

Dần đến xa thấy Phật

Dáng xưa sáng rỡ hơn

Đang ngự giữa đại chúng

Giống như vua trời Phạm

Xuống xe, đi bộ đến

Sợ pháp Phật khó khăn

Ngắm dung nham, vui mừng

Miệng không biết nói gì:

“Ta tham ở trần thế

Con siêu việt lên tiên

Tuy con, đạo cao tột

Chưa biết gọi thế nào?

Tự mình khao khát lâu

Hôm nay biết nói sao?

Con nay ngồi im lặng

An nhiên không biến sắc

Xa lâu không tình cảm

Khiến tâm ta riêng buồn.

Như người khát lâu ngày

Giữa đường gặp suối mát

Chạy mau đến định uống

Đến nơi suối khô cạn

Giờ ta gặp Thái tử

Vẫn là dung mạo xưa

Tâm thông, khí cao vời

Đều không bóng lưu tâm

Nén tình, hy vọng dứt

Như khát gặp suối cạn,

Chưa gặp Nghĩ vội vàng

Đối mặt chẳng vui lòng

Như nhớ người cách biệt

Bỗng thấy hình tượng vẽ.

Đáng là vua thiên hạ

Giống như vua Mạn-đà

Nay con đi khất thực

Đạo này đâu đáng vinh?”

An Tĩnh như Tu-di

Tướng sáng như mặt trời

Khoan thai như trâu bước

Không sợ sư tử rống

Không nhận bốn trời phong

Đi khất thực nuôi thân

Phật biết tâm vua cha

Vẫn xem mình là con

Vì mở tâm cho cha

Và thương tất cả chúng

Dùng thần túc bay lên

Hai tay nâng nhật nguyệt

Dạo đi trong hư không

Hiện các thứ thần biến

Hoặc phân thân vô lượng

Rồi hợp lại thành một

Hoặc vào nước như đất

Hoặc vào đất như nước

Thân đi qua vách đá

Hai bên tuôn nước, lửa

Vua cha rất vui mừng

Không còn Nghĩ cha con.

Ngồi đài sen trên không

Nói pháp cho vua nghe

Biết tâm vua thương con

Vì con thêm buồn rầu

Thương nhớ con ray rứt

Phải mau mau dứt hẳn

Dứt ái, lòng an tịnh

Thọ pháp của con mình.

Cái mà con chưa dâng

Giờ dâng lên vua cha

Cha chưa từ con được

Nay sẽ từ con được

Cái lạ của vua người

Vua trời cũng ít có

Đạo cam lộ thiêng liêng

Nay dâng lên đại vương:

“Tự nghiệp nghiệp thọ sinh

Nghiệp nương quả báo nghiệp

Nên biết nhân quả nghiệp

Siêng tu “nghiệp độ đời”

Xét kỹ cõi thế gian

Chỉ nghiệp là bạn lành

Bản thân và họ hàng

Tình sâu, luyến mến nhau

Khi chết chỉ còn thức

Chỉ nghiệp bạn lành theo

Luân hồi trong năm đường

Ba nghiệp, ba thứ sinh.

Ái dục là nhân ấy

Các thứ loại khác nhau

Nay dùng hết sức lực

Tịnh tu nghiệp, thân, miệng

Ngày đêm siêng tu tập

Dứt loạn, tâm vắng lặng

Chỉ vậy mới lợi mình

Lìa đó chẳng phải Ngã.

Nên biết ba cõi hữu

Giống như sóng trên biển

Khó vui, khó tập gần

Nên tu nghiệp thứ tư

Vòng năm đường sinh tử

Như các sao xoay chuyển

Các trời cũng dời đổi

Cõi người đâu được thường

Niết-bàn là an nhất

Hơn hết trong thiền định.

Năm dục lạc vua người

Nguy hiểm nhiều sợ hãi

Như ở chung rắn độc

Đâu có chút vui mừng!

Người sáng thấy thế gian

Như lửa hừng vây quanh

Sợ sệt, chẳng tạm an

Mong xa sinh, già, chết

Chỗ vắng lặng vô tận.

Nơi người trí nương ở

Chẳng cần gươm giáo bén

Voi ngựa và binh sĩ

Điều phục tham, sân, si

Thiên hạ không địch nổi,

Biết khổ, dứt nhân khổ

Chứng diệt, tu phương tiện

Giác ngộ bốn Chân đế

Hết sợ hãi đường ác.”

Trước hiện thần thông mầu

Khiến tâm vua vui mừng

Tâm tin ưa đã sâu

Xứng đáng là pháp khí

Liền chắp tay khen ngợi:

“Lạ thay! Lời thệ thành

Lạ thay! Lìa khổ lớn

Lạ thay! Lợi ích ta

Tuy trước thêm lo buồn

Nhờ buồn nên được lợi.

Lạ thay! Ngày hôm nay

Quả báo sinh con thành

Nên bỏ vui nhiệm mầu

Nên siêng năng khổ hạnh

Nên lìa các bà con

Nân cắt tình ân ái

Ngày xưa các vua tiên

Luống khổ chẳng được gì

Chỗ mát mẻ an ổn

Nay Ngài đều đã được

Tự an, an mọi người

Đại bi cứu chúng sinh.

Xưa nếu ở thế tục

Làm vị vua Chuyển luân

Không thần thông tự tại

Khiến tâm ta mở tỏ

Cũng không pháp mầu này

Khiến ta hôm nay vui

Như làm vua Chuyển luân

Mối sinh tử chẳng dứt

Nay sinh tử đã dứt

Khổ lớn luân hồi diệt

Vì các loài chúng sinh

Nói rộng pháp cam lộ.

Thần thông mầu như thế

Trí tuệ rất rộng sâu

Dứt hẳn khổ sinh tử

Trên hết trong người, trời

Tuy địa vị vua Thánh

Không hề được lợi này”

Khen ngợi như vậy rồi

Ưa pháp, thêm cung kính

Ở ngôi vị vua cha

Mà hạ mình lễ bái.

Các nhân dân trong nước

Thấy sức thần thông Phật

Nghe nói pháp sâu mầu

Và thấy vua cung kính

Đều chắp tay đảnh lễ

Cùng cho là kỳ lạ

Nhàm chán ở tục khổ

Đều phát tâm xuất gia.

Các vương tử học Thích

Tâm ngộ đạo, chứng quả

Đều chán vui thế gian

Bỏ cha mẹ xuất gia

A-nan-đà, Nan-đà

Kim-tỳ, A-na-luật

Nan-đà, Bạt-nan-đà

Và Quân-đồ-đà-na

Các vị thượng thủ ấy

Và những người họ Thích

Đều vâng lời Phật dạy

Thọ pháp, làm đệ tử.

Con đại thần giúp nước

Ưu-đà-di làm đầu

Cùng với các Thái tử

Theo thứ lớp xuất gia,

Lại con A-đê-lê

Tên là Ưu-ba-ly

Thấy các Thái tử kia

Con đại thần xuất gia

Tâm cảm tình mở tỏ

Cũng thọ pháp xuất gia.

Đức vua thấy thần lực

Các công đức của con

Tự cũng vào trong dòng

Chánh pháp môn cam lộ

Bỏ dân chúng vương vị

Ăn cơm ngon thiền định

Thảnh thơi tu vắng lặng

Học tiên ở cung tu.

Phật tùy cơ nhiếp hóa

Dòng họ, người quen rồi

Trên đường sắc mặt vui

Thân thích mừng đi theo

Đến giờ phải khất thực

Vào thành Ca-duy-la

Các gái trai trong thành

Sợ lẫn vui nói rằng:

Tất-đạt-a-la-đà

Học đạo thành trở về

Trong ngoài nói chuyền nhau

Lớn nhỏ chạy ra xem

Trong song, ngoài cửa cái

Chen nhau ghé mắt nhìn

Thấy thân Phật tướng hảo

Ánh sáng chiếu rực rỡ

Ngoài đắp y ca-sa

Trong ánh sáng chiếu suốt

Như vầng mặt trời tròn

Trong ngoài soi chiếu nhau.

Người xem tâm vui mừng

Chắp tay mà rơi lệ

Thấy Phật khoan thai bước

Giữ thân, nhiếp các căn

Thân mầu bày pháp nghi

Kính tiếc thêm buồn than:

“Cạo tóc hủy tướng tốt

Thân mặc y hoại sắc

Oai nghiêm, dáng khác tục

Giữ thân, mắt nhìn thẳng

Lẽ ra lọng báu che

Tay nắm cương rồng bay

Vì sao chân dẫm đất

Ôm bát đi khất thực

Tài đủ phục kẻ thù

Dung mạo mê thể nữ

Áo đẹp, đội mũ trời

Nhân dân đều tôn kính

Mà sao bỏ dáng đẹp?

Buộc tâm, giữ hình tướng

Bỏ năm dục, áo đẹp

Để thân mặc y nhuộm

Thấy tướng gì? Cần gì?

Bỏ năm dục thế gian

Bỏ vợ hiền con yêu

Thân một mình một bóng.

Khổ thay người vợ hiền

Đêm dài ôm thương nhớ

Mà nay nghe xuất gia

Tính mạng vẫn bảo toàn

Không biết vua Tịnh Phạn

Có gặp con mình chưa?

Thấy Ngài thân tướng đẹp

Thân không màng, xuất gia

Người ghét còn đau tiếc

Cha thấy đâu yên được?

Con yêu La-hầu-la

Rơi lệ thường thương nhớ

Gặp nhau không vỗ về

Học đạo ấy làm chi?

Các thầy tướng thông thái

Đều nói thân Thái tử

Đầy đủ tướng Đại nhân

Hưởng lộc khắp bốn biển

Hôm nay thấy việc này

Đó đều là nói dối.”

Cứ thế hùa nhau dồn

Phân vân mà loạn thuyết

Tâm Như Lai không đắm

Chẳng mừng cũng chẳng lo

Từ bi thương chúng sinh

Muốn họ thoát nghèo khổ

Làm căn lành thêm lớn

Và vì đời tương lai

Bày nếp sống ít muốn

Và dứt đời chê bai

Vào xóm nghèo khất thực

Ngon dở đều thọ dụng

Giàu nghèo không chọn nhà

Đầy bát thì về rừng.

❧

Phẩm 20: ĐỨC PHẬT NHẬN TINH XÁ KỲ HOÀN

Thế Tôn đã khai hóa

Nhân dân Ca-tỳ-la

Tùy duyên độ đã xong

Cùng đại chúng lên đường

Đến nước Kiều-tát-la

Chỗ vua Ba-tư-nặc.

Kỳ hoàn đã xây xong

Phòng xá đều hoàn tất

Các suối chảy róc rách

Hoa trái phô màu tươi

Chim lạ đầy khắp nơi

Tùy loại đua nhau hót Đẹp,

đời không gì sánh

Như cung núi Thủ-la.

Trưởng giả Cấp Cô Độc

Quyến thuộc ra đường đón

Tung hoa, đốt hương quý

Kính thỉnh vào Kỳ hoàn

Tay cầm bình Kim long

Cúi quỳ rót nước rửa

Đem tinh xá Kỳ hoàn

Cúng dường Tăng mười phương

Thế Tôn nhận chú nguyện

Khiến đất nước mãi yên

Trưởng giả Cấp Cô Độc

Phước vui chảy vô cùng.

Khi vua Ba-tư-nặc

Nghe tin Thế Tôn đến

Xa giá tới Kỳ hoàn

Kính lễ chân Thế Tôn

Lui về ngồi một bên

Chắp tay bạch Phật rằng:

“Chẳng ngờ nước yếu nhỏ

Bỗng được tốt lành lớn

Ác nghịch nhiều tai ương

Đâu cảm được đại nhân

Nay được thấy tôn nhan

Tắm gội, uống pháp trong

Cõi tuy vốn tầm thường

Nhờ Thánh vào dòng thắng

Như gió thoảng rừng hương

Khí hợp gió từng cơn

Các chim về Tu-di

Sắc lạ như ánh vàng

Được gặp người sáng suốt

Nhờ ân trạch cùng vinh.”

Dân dã cúng vị Tiên

Thành ngôi sao ba chân

Lợi đời có lúc hết

Lợi Thánh mãi vô cùng

Vua người nhiều lầm lỗi

Gặp lợi Thánh thường an.

Phật biết tâm vua thành

Ưa pháp như Đế Thích

Chỉ còn hai thứ đắm

Không thể quên tài, sắc

Biết thời, biết tâm hạnh

Mà nói pháp vua nghe:

“Kẻ thấp hèn nghiệp ác

Còn biết kính người lành

Huống gì vua Tự tại

Nhóm đức, nhờ nhân xưa

Gặp Phật càng cung kính

Việc ấy không phải khó.

Đất nước yên, dân an

Chẳng do Phật làm tăng

Nay sẽ lược nói pháp

Đại vương hãy lắng nghe

Thọ trì lời Ta nói

Thấy Ta thành công đức

Khi chết thức lìa thân

Thân thích đều chia ly

Chỉ có nghiệp thiện, ác

Trước sau như hình bóng

Phải kính nghiệp Pháp vương

Thương muôn dân như con

Hiện đời được tiếng khen

Qua đời sinh cõi trời

Buông lung, không theo pháp

Giờ khổ, sau không vui.

Thuở xưa, vua Luy-mã

Thuận pháp, hưởng phước trời

Vua Kim Bộ làm ác

Khi chết đọa đường ác

Nay Ta vì đức vua

Nói lược pháp thiện, ác:

Quan trọng là tâm Từ

Xem dân như con một

Không ra tay bức hại

Khéo giữ gìn các căn

Bỏ tà, theo đường chánh,

Không nâng ta hạ người

Kết bạn với khổ hạnh

Chớ theo bạn tà kiến

Không cậy uy thế vua

Chớ nghe lời nịnh tà

Chớ não người khổ hạnh

Chớ vượt luật pháp vua

Niệm Phật giữ pháp chân

Điều phục kẻ phi pháp

Hiện ở trên mọi người

Đức làm hưng thịnh đạo.

Nghĩ sâu lẽ vô thường

Thân đổi dời rất mau

Tâm nương cảnh cao siêu

Chí cầu bến thanh tịnh

Giữ gìn vui tự tại

Đời sau càng thêm vui

Danh truyền qua nhiều kiếp

Đó đền ân Như Lai.

Như người ưa quả ngọt

Phải trồng loại cây tốt

Có người sáng vào tối

Có người tối ra sáng

Có người tối vào tối

Có người sáng ra sáng

Người trí bỏ ba thứ

Phải học loại thứ tư.

Lời ác nhiều hưởng ứng

Nói thiện, khó kẻ theo

Không có chẳng kết trái

Kẻ làm thì không mất

Sáng nghiệp chẳng siêng tu

Cuối cùng không làm được!

Vốn chẳng tu nhân lành

Sau sẽ không hưởng vui

Đã không có lúc dứt

Cho nên phải tu thiện

Tự xét không làm ác

Mình làm, tự mình chịu

Như bốn núi đá ép

Chúng sinh không chỗ trốn

Núi sinh già, bệnh, chết

Chúng sinh không lối thoát

Chỉ có hành chánh pháp

Mới thoát núi khổ đau.

Thế gian đều vô thường

Cảnh năm dục như chớp

Chày nhọn già lão chết

Sao còn theo phi pháp?

Xưa các vua vó đại

Giống như trời Tự tại

Chí mạnh mẽ tuyệt vời

Tạm hiển rồi tan thôi

Kiếp hỏa chảy Tu-di

Nước biển còn khô cạn

Huống thân như chùm bọt

Mong còn mãi trên đời!

Gió mạnh dừng Tùy-lam

Ánh dương che Tu-di Lửa,

nước mạnh đã tan

Vật chất đều tiêu tan

Thân là vật vô thường

Đăm dài khổ giữ gìn

Do có nhiều tài sắc

Buông lung sinh kiêu mạn

Cái chết bỗng chợt đến

Cứng đờ như cây khô

Người sáng thấy việc này

Siêng tu, há ngủ nghỉ?

Máy sinh tử riêng động

Không dừng sẽ rơi rớt

Không tu, không hằng vui

Việc khổ báo không làm

Không gần bạn không tốt

Không học, không dứt tập

Học, không thọ hữu trí

Thọ sẽ khiến không thân

Có thân không đắm cảnh

Đắm cảnh là lỗi lớn

Dù sinh cõi Vô sắc

Không khỏi lúc đổi dời

Nên học thân bất biến

Bất biến thì không lỗi.

Do có thân này nên

Là gốc của các khổ

Cho nên những người trí

Nhổ gốc để không thân.

Tất cả loài chúng sinh

Đều do dục sinh khổ

Cho nên đối cõi Dục

Phải sinh tâm chán lìa

Đã chán lìa cõi Dục

Thì không bị các khổ

Dù sinh Sắc, Vô sắc

Biến đổi là khổ lớn

Vì chúng chưa vắng lặng

Huống không lìa cõi Dục

Như thế quán ba cõi.

Vô thường không có chủ

Các khổ thường lẫy lừng

Kẻ trí đâu vui mừng

Như cây bị lửa đốt

Chim chóc đâu còn đậu

Giác ngộ là người sáng

Không biết là vô minh

Hiểu được là Bồ-tát.

Không hiểu chẳng phải giác

Điều này phải nên làm

Không phải thế không làm

Điều này là gần tông

Không như thế trái lý

Cho pháp cao quý này

Tại gia không nên hành

Đó là lời phi pháp.

Pháp do người mở rộng

Nước nóng đổ vào lạnh

Tất cả được mát mẻ

Nhà tối được đèn sáng

Được thấy cả năm màu

Tu đạo cũng như thế Đạo,

tục không khác nhau

Người ở núi bị đọa

Kẻ tại gia lên tiên.

Si ám là biển lớn

Tà kiến là sóng mòi

Chúng sinh theo dòng ái

Trôi dạt khó vớt được

Trí tuệ là thuyền nan

Giữ vững Chánh tam-muội

Làm mái chèo phương tiện

Chèo qua biển vô tri.”

Nhà vua chuyên tâm nghe

Lời Nhất Thiết Trí nói

Chán lìa vinh hiển đời

Biết vua không vui dục

Như voi say điên cuồng

Hết say lại thuần thục.

Bấy giờ các ngoại đạo

Thấy vua kính tin Phật

Đều cầu xin nhà vua

Đấu thần thông với Phật

Vua bạch Đức Phật rằng:

“Xin theo ý họ muốn.”

Phật im lặng chấp nhận.

Các dị kiến khác nhau

Các tiên năm thần thông

Đều kéo đến chỗ Phật

Phật liền hiện thần lực

Ngồi vững giữa hư không

Phát ánh sáng rực rỡ

Như ánh dương buổi sang

Ngoại đạo được hàng phục

Quốc dân đều quy y.

Vì nói pháp độ mẹ

Ngài lên trời Đao-lợi

Ba tháng ở cõi trời

Hóa độ khắp chư Thiên

Độ mẹ, báo ân rồi

An cư xong trở về

Các Thiên chúng cùng theo

Xuống thềm bằng bảy báu

Về lại Diêm-phù-đề

Nơi chư Phật thường hạ

Vô lượng các trời, người

Nương cung điện tiễn chân

Dân chúng ở Diêm-phù

Chắp tay mà chiêm ngưỡng.

❧

Phẩm 21: THỬ TÀI, ĐIỀU PHỤC VOI SAY

Trên trời hóa độ mẹ

Và các vị trời khác

Về lại trong nhân gian

Tùy duyên mà hành hóa;

Thọ-đê-ca-kỳ-bà

Thủ-la-thâu-lư-na

Ương-già con Trưởng giả

Và Thái tử Vô úy

Ni-cù-lũ-đà

thảy Thi-lợi-quật-đa-ca

Ni-kiền Ưu-ba-ly

Giúp họ đều giải thoát.

Vua nước Càn-đà-la

Tên là Phất-ca-la

Nghe nói pháp nhiệm mầu

Bỏ nước đi xuất gia,

Quỷ Hê-mậu-bát-để

Và Bà-đa-kỳ-lợi

Tại núi Tỳ-phú-la

Được hàng phục hóa độ,

Phạm chí Ba-la-diên

Trong núi Ba-sa-na

Nửa kệ Nghĩa sâu kín

Điều phục khiến tin ưa,

Thôn Tha-na-ma-đế

Có Cưu-tra-đàn-đam

Đứng đầu các bậc Thánh

Sát sinh nhiều, cúng tế

Phật dùng phương tiện độ

Khiến được vào chánh đạo,

Núi Tỳ-đề-ha có

Thiên thần oai đức lớn

Tên Ban-già-thi-khư

Thọ pháp được quyết định,

Thôn Tỳ-nữu-sắt-tra

Hóa độ mẹ Nan-đà

Thành Ương-già-phú-lê

Hàng phục thần sức mạnh

Phú-na Bạt-đà-la,

Thâu-lũ-na-đàn-đà

Rồng sức mạnh hung dữ

Quốc vương và hậu cung

Đều lãnh thọ chánh pháp.

Để mở cửa cam lộ

Ở thôn Chu-nho kia

Khể-na và Thi-lư

Chí cầu sinh cõi trời

Giáo hóa vào chánh đạo,

Ương-cù-lợi-ma-na

Ở thôn Tu-mâu kia

Đã hiện sức thần thông

Hóa độ liền điều phục.

Có con Trưởng giả tên

Phù-lê-kỳ-bà-nam

Giàu có nhiều tiền của

Như Phú-na-bạt-đà

Liền ở trước Như Lai

Được độ, rộng bố thí.

Ở thôn Bạt-đề nọ

Hóa độ Bạt-đề-lê

Và cả Bạt-đa-la

Hai quỷ thần anh em,

Tỳ-hề-ha-phú-lê

Có hai Bà-la-môn

Một tên là Đại Thọ

Hai tên là Phạm Thọ

Luận nghị để hàng phục

Giúp được vào chánh pháp.

Đến thành Tỳ-xá-ly

Độ các quỷ La-sát

Cùng Ly-xa sư tử

Và các chúng Ly-xa

Ni-kiền-tử Tát-già

Đều giúp vào chánh pháp.

A-ma-lặc-ca-ba

Có quỷ Bạt-đà-la

Và Bạt-đà-la-ca

Bạt-đà-la-kiếp-ma,

Lại đến núi A-lạp

Độ quỷ A-lạp-bà

Và quỷ Cưu-ma-la

Quỷ Ha-tất-đa-ca

Trở lại núi Già-xà

Độ quỷ Hằng-ca-na

Và Dạ-xoa lông kim

Cùng anh em, con nó

Lại đến Ba-la-nại

Hóa độ Ca-chiên-diên

Sau đó nương thần thông

Đến Thâu-lô-ba-la

Hóa độ những người buôn

Đa-ba-kiền-ni-kiếm

Nhận ngôi nhà chiên-đàn

Đến nay còn hương thơm.

Đến Ma-hê-ba-đê

Độ tiên Ca-tỳ-la

Mâu-ni trụ ở đó

Chân đạp lên trên đá

In dấu hai bánh xe

Đến nay vẫn chưa mòn.

Đến xứ Ba-la-na

Độ quỷ Bà-la-na,

Đến nước Ma-thâu-na

Độ quỷ Kiệt-đàm-ma,

Thâu-la-câu-sắt-tra

Độ Lại-tra-ba-la,

Đến thôn Tỳ-lan-nhã

Độ các Bà-la-môn,

Thôn Ca-lợi-ma-sa

Độ Tát-tỳ-tát-thâm

Ở đó cũng hóa độ

A-kỳ-ni-tỳ-xá,

Trở về nước Xá-vệ

Hóa độ Cù-đàm-ma

Xà-đế-thâu-lư-na

Đạo Ca-a-đê-lê.

Về nước Kiều-tát-la

Độ giáo chủ ngoại đạo

Phất-ca-la-bà-lị

Và các chúng Phạm chí.

Đến Thi-đa-tỳ-ca

Chốn vắng lặng thảnh thơi

Độ các tiên ngoại đạo

Giúp họ vào Phật đạo,

Đến nước A-thâu-xà

Đôï các chúng quỷ, rồng,

Đến nước Kim-tỳ-la

Độ hai vua rồng dữ

Một tên Kim-tỳ-la

Hai tên Ca-la-ca.

Lại đến nước Bạt-trí

Hóa độ quỷ Dạ-xoa

Tên gọi là Tỳ-sa

Cha mẹ Na-cưu -la

Và cùng Đại Trưởng giả

Khiến tin ưa chánh pháp.

Đến nước Câu-xá-ni

Hóa độ Cù-sư-la

Và hai Ưu-bà-di Ba-xà,

Uất-đa-la Cùng bạn bè họ nữa.

Lần lượt độ rất nhiều

Đến nước Kiền-đà-la

Độ rồng A-bà-la…

Cứ lần lượt như thế

Loài trên không, đất, nước

Ngài đều đến hóa độ

Như trời soi chỗ tối.

Bấy giờ, Đề-đà-đạt

Thấy Phật đức thù thắng

Nên trong tâm ganh ghét

Các thiền định mất hết

Tìm mọi cách hiểm độc

Phá hoại chánh pháp tăng;

Lên núi Kỳ-xà-quật

Xô đá để hại Phật

Đá vỡ ra hai phần

Tránh Phật rơi hai bên,

Tại con đường bằng phẳng

Thả voi say hung dữ

Rống lên như sấm vang

Dũng khí bốc thành mây

Ào ào mà rông chạy

Xông xáo như gió mạnh

Vòi, ngà, đuôi, bốn chân

Đụng gì cũng vỡ tan

Đường phố thành Vương xá

Người chết vô tội vạ

Thây chết nằm ngổn ngang

Tủy não, máu chảy ròng.

Tất cả các gái trai

Sợ hãi không ra cửa

Cả thành đều lo sợ

Chỉ nghe tiếng kêu la

Kẻ bỏ chạy khỏi thành

Có người trốn trong hang.

Năm trăm chúng của Phật

Đến giờ phải vào thành

Người ở trên lầu cao

Bạch Phật xin đừng đi

Tâm Như Lai an nhiên

Thản nhiên không vẻ sợ

Chỉ Nghĩ khổ tham ganh

Tâm Từ muốn khiến an,

Chúng trời, rồng đi theo

Lần đến chỗ voi cuồng

Các Tỳ-kheo bỏ chạy

Chỉ A-nan với Phật

Còn đủ các Tướng pháp

Tự tính không đổi dời.

Voi hung hăng cuồng say

Thấy Phật tâm liền tỉnh

Quỳ lạy dưới chân Phật

Như núi Thái sụp đổ

Phật đưa tay xoa đầu

Như trăng dọi mây đen

Voi quỳ dưới chân Phật

Phật nói pháp voi rằng:

“Voi chớ hại rồng lớn

Voi khó đánh với rồng

Voi muốn hại rồng lớn

Thì không sinh chỗ lành

Tham, sân, si mê say

Khó hàng, Phật đã hàng

Cho nên hôm nay ngươi

Phải bỏ tham, sân, si

Đã chìm trong lầy khổ

Không bỏ, lún càng sâu.”

Voi kia nghe Phật dạy

Tâm say cuồng liền ngộ

Thân tâm được an vui

Như khát uống cam lộ.

Voi đã được Phật độ

Người trong nước vui mừng

Đều khen rằng ít có

Sắm các thức cúng dường

Hạ thiện chuyển thành trung

Trung thiện, chuyển cao hơn

Người chưa tin sinh tin

Người đã tin càng sâu.

Đại vương A-xà-thế

Thấy Phật hàng voi say

Tâm Nghĩ thật lạ kỳ

Vui mừng càng kính mến.

Như Lai khéo phương tiện

Hiện các thứ thần lực

Điều phục các chúng sinh

Tùy sức vào chánh pháp

Cả nước tu nghiệp lành

Như người thuở kiếp sơ.

Đề-bà-đạt-đâu

kia Làm ác tự trói buộc

Thần lực trước mất hết

Nay đọa ngục Vô gián.

❧

Phẩm 22: NÀNG AM-MA-LA GẶP ĐỨC PHẬT

Thế Tôn độ khắp xong

Ngài nhập định Niết-bàn

Giã từ thành Vương xá

Đến ấp Ba-liên-phất

Đến nơi trú tại vùng

Ta-tra-lị-chi-đề

Thuộc nước Ma-kiệt-đà

Cạnh nước Ấp-phụ-dung.

Bà-la-môn quốc chủ

Hiểu rộng, thông kinh điển

Xem vận nước an nguy

Chiêm tinh gia cả nước

Vua Ma-kiệt sai sứ

Đến thưa chiêm tinh gia

Xây hào thành vững chắc

Đề phòng nước láng giềng.

Phật chọn vùng đất đó

Được Thiên thần giữ gìn

Xây thành quách trong đó

Vững bền mãi, không hoại.

Tâm chiêm gia vui mừng

Cúng dường Phật, Pháp, Tăng

Phật ra khỏi thành ấy

Đi đến bến sông Hằng

Chiêm ngưỡng rất kính Phật

Gọi là Cù-đàm môn

Dân chúng bên bờ sông

Đều ra đón Thế Tôn

Sắm các thứ cúng dường

Lo thuyền rước sang sông.

Phật thấy nhiều thuyền quá

Nhận một, mất lòng cả

Liền dùng sức thần thông

Cùng đại chúng ẩn thân

Bỗng ẩn bờ bên này

Hiện ra bờ bên kia,

Ngài nương thuyền trí tuệ

Độ khắp các chúng sinh

Nhờ năng lực công đức

Qua sông không ngồi thuyền.

Dân chúng bên bờ sông

Đều nói rằng lạ quá

Đều đặt cho bến ấy

Tên là bến Cù-đàm

Cửa thành cửa Cù-đàm

Bến tên bến Cù-đàm

Tên này lưu ở đời

Muôn đời sau còn gọi.

Như Lai lại lên đường

Đến thôn Cưu-lê kia

Nói pháp hóa độ nhiều

Lại đến thôn Na-đề

Dân bệnh dịch chết nhiều

Người thân đều đến hỏi:

“Người thân tôi bệnh dịch

Chết rồi sinh về đâu?”

Phật biết rõ nghiệp báo

Nên tùy hỏi trả lời.

Đến nước Tỳ-xá-ly

Trụ trong rừng Am-la

Có nàng Am-ma-la

Nhân Phật đến vườn kia

Cùng với các nàng hầu

Lần lượt ra đón rước

Khéo giữ gìn các căn

Thân mặc áo trắng nhẹ

Bỏ hết đồ trang sức

Không tắm nước hương thơm

Như các gái trinh hiền

Thanh khiết để tế trời

Dung nhan rất xinh đẹp

Như ngọc nữ cõi trời.

Phật xa thấy nàng đến

Bảo các thầy Tỳ-kheo:

“Nàng này rất xinh đẹp

Làm người tu mê đắm

Các thầy phải chánh niệm

Dùng tuệ giữ tâm mình

Thà chết trong miệng cọp

Dưới kiếm bén kẻ cuồng

Chớ không đối người nữ

Mà sinh tâm ái dục.

Người nữ bày tư thái

Như đi, đứng, nằm, ngồi

Cho đến hình tượng vẽ

Đều lộ vẻ yêu kiều

Cướp đoạt thiện tâm người

Sao không tự đề phòng?

Khi khóc, cười, buồn, vui

Thân yểu điệu rũ vai

Hoặc xõa tóc nghiêng đầu

Vẫn còn loạn tâm người

Huống dung nhan tô điểm

Bày vẻ đẹp yêu kiều

Trang nghiêm che thân xấu

Lừa dối những kẻ ngu

Mê loạn sinh ý xấu.

Không biết thân nhơ xấu

Phải quán khổ vô thường

Bất tịnh, không ngã sở

Thấy rõ sự chân thật

Dứt bỏ thân tham dục

Chánh quán đối tự cảnh

Thiên nữ còn không thích

Huống là dục nhân gian

Mà mê đắm tâm người.

Phải cầm cung tinh tấn

Tên trí tuệ bén nhọn

Mang áo giáp chánh niệm

Quyết chiến với năm dục

Thà dùng dùi nóng sắt

Đâm thủng cả đôi mắt

Không dùng tâm ái dục

Mà ngắm nhìn nữ sắc.

Ái dục mê tâm người

Huyễn hoặc đối nữ sắc

Loạn tưởng mà chết đi

Sẽ đọa ba đường ác.

Sợ khổ ba đường ác

Đừng để người nữ gạt

Căn chẳng buộc cảnh giới

Cảnh giới chẳng buộc căn

Bấy giờ, ý tham dục

Do căn buộc cảnh giới

Giống như hai trâu cày

Cùng một ách, một nài

Trâu không chuyển, buộc nhau

Căn, cảnh giới cũng vậy

Cho nên phải giữ tâm

Chớ để tâm buông lung.”

Phật vì các Tỳ-kheo

Nói pháp bằng mọi cách.

Nàng Am-ma-la kia

Dần đến trước Thế Tôn

Thấy Phật ngồi dưới cây

Đang thiền định, suy Nghĩ

Nghĩ Phật tâm đại từ

Thương nhận rừng cây ta

Giữ tâm, vững dung nghi

Không diêm dúa lẳng lơ

Thân kính, tâm thuần nhất

Cúi đầu lễ dưới chân.

Thế Tôn bảo an tọa

Tùy tâm mà nói pháp Rằng:

“Tâm ngươi thuần tịnh

Hiện rõ ra bên ngoài

Tuổi trẻ, nhiều của báu

Đủ đức và dung mạo

Kính tin, ưa chánh pháp

Quả hiếm có thế gian.

Trượng phu trí đời trước

Ưa pháp không phải lạ

Người nữ chí yếu mềm

Trí cạn, ái dục sâu

Mà tin ưa chánh pháp

Việc này cũng rất khó.

Con người sinh ở đời

Chỉ lấy pháp làm vui

Sắc, tài chẳng giữ thường

Chỉ chánh pháp là quý

Khỏe mạnh, bệnh cũng chết

Tuổi trẻ, già đổi dời

Mạng bị chết làm khốn

Hạnh pháp không xâm đoạt

Vật yêu rồi cũng lìa

Không yêu mà phải gần

Mong cầu chẳng vừa lòng

Chỉ pháp vừa lòng người

Tha lực là khổ lớn

Tự lực mới là vui.

Người nữ nương kẻ khác

Và mang khổ giùm người

Vậy nên phải suy Nghĩ

Chán lìa thân người nữ.”

Nàng Am-ma-la ấy

Nghe pháp tâm vui mừng

Trí vững chắc thêm sáng

Dứt bỏ được ái dục

Liền tự chán thân nữ

Không đắm nhiễm cảnh giới

Tuy thẹn thân xấu xí

Pháp khuyến khích tâm kia

Cúi đầu bạch Phật rằng:

“Đã được Phật nhiếp thọ

Thương nhận mọi cúng dường

Giúp chí nguyện thỏa lòng.”

Phật biết nàng tâm thành

Lợi ích cho chúng sinh

Ngài im lặng nhận lời

Làm cho họ mừng vui Thấy,

nghe dần thêm sáng

Làm lễ và ra về.