Đại Tập 14 · Bộ Bản Duyên V · Số 192–198

Số 192 : Phật Sở Hành Tán - Quyển I

SỐ 192

PHẬT SỞ HÀNH TÁN¹

Nguyên tác: Mã Minh² Bồ-tát.

Hán dịch: Đời Bắc Lương, Tam tạng Pháp sư Đàm Vô Sấm,

người xứ Thiên trúc.

QUYỂN I

Phẩm 1: GIÁNG SINH

Rạng ngời dòng Cam Giá

Tối thắng họ Thích-ca

Đức và tài trọn vẹn

Tiếng lành Tịnh Phạn³

vương Vạn dân vui chiêm ngưỡng

Tợ vầng sáng trăng rằm.

Vương như trời Đế Thích

Hậu như nàng Xá-chi⁴

Chí bền an như đất

Lòng tịnh khác nào sen

Ma-gia⁵, tên Hoàng hậu

Thắng vượt mọi luận bàn.

Chốn thanh lương Thiên hậu

———

¹. Ba bản Tống, Nguyên, Minh đều có thêm chữ “Kinh”, Pàli: Buddha-carita. Còn gọi là Phật Bổn Hạnh Kinh.

². Sanskrit: Azaghosa.

³. Pàli và Sanskrit: Suddhodana.

⁴. Xá-chi (Sanskrit: Zazì): tên của Đế Thích phu nhân có Nghĩa là đáng yêu.

⁵. Pàli và Sanskrit: Màyà.

Ngài giáng thần nhập thai

Hoàng hậu lìa ưu tưởng

Chẳng gợn niệm lụy trần

Rời xa vòng thế sự

An Tĩnh chốn thanh lâm

Lâm-tỳ-ni viên cảnh Suối

reo, đầy hoa trái

Cảnh tịnh vui thiền vị

Nàng thỉnh vương nhàn du.

Lòng vua tường chí nguyện

Thuận ý tưởng lạ thường

Truyền nội thân ngoại quyến

Cùng hội họp Lâm viên.

Bấy giờ hoàng hậu tỏ

Nhụy nở sắp khai hoa

An tường trên nệm ấm

Vạn thị nữ kính hầu.

Tháng tư ngày mồng tám⁶

Thiên tiết tròn hòa cơ

Hoàng mẫu trì tịnh giới

Khai hông hữu Bồ-tát

Xuất thai Độ Thế Sư

Chẳng khiến mẹ khổ sầu.

Ưu-lưu⁷ sinh từ đùi

Tý-thâu⁸ xuất từ tay

Man-đà⁹ hiện từ đầu

Già-xoa¹⁰ khai từ nách

Cũng thế Đấng Thắng Uy

Đản sinh nơi hông hữu

Từ Thánh thai dần xuất

———

⁶. Vào ngày Phật ra đời ở Ấn độ trăng tròn.

⁷. Sanskrit: Aurva.

⁸. Sanskrit: Pṛthu.

⁹. Sanskrit: Màndhatṛ.

¹⁰. Sanskrit: Kakṣìvat.

Hào quang chói thế gian

Như từ trời hóa hiện

Chẳng duyên với tục trần

Đức lành tu muôn kiếp

Chánh niệm xuất thai nhi

An định, không rung chuyển

Rạng ngời tướng đoan nghiêm

Từ thai vầng sáng hiện

Tợ ánh dương buổi hồng.

Thân chói lòa yến sáng

Nào hại đến nhãn căn

Cái nhìn không hoa đốm

Như ngắm trăng trên không

Từ thân bừng chói sáng

Như mặt trời che đèn.

Cũng thế thân kim tướng

Sáng soi khắp cõi trần

Trực tâm, lòng tỉnh giác

Nhẹ nhàng bảy bước chân

An lạc trong từng bước

Rõ ràng dấu Thánh nhân¹¹

Bước hùng Sư tử chúa

Dõi mắt nhìn muôn phương

Thông đạt chân thật Nghĩa

Tuyên bố giữa trần gian:

Đây là đời sau chót

Thị hiện chốn nhân gian

Tu hành thành Phật vị

Độ thoát khắp trần gian.

Đúng thời từ thiên xuất

Đôi dòng cùng tuôn chảy

———

¹¹. Nguyên văn: Bỉnh triệt do thất tinh炳徹猶七星. Theo quan niệm Trung Hoa cổ đại, tướng thất tinh (Bảy nốt ruồi dưới lòng bàn chân) là dấu hiệu của bậc Thánh vương.

Một ấm, một thanh lương

Thấm nhuần thân Bồ-tát.

Cung trời ngài an trú

Thân ngọa giữa ngọc sàng

Bốn góc giường vâng giữ

Tay vàng của Thiên vương

Khắp trời trùm bảo cái

Chư Thiên đồng tán dương

Khuyến đạt ngôi tối thượng

Long vương lòng vui sướng

Khát ngưỡng cam lộ dược

Từng hầu Phật quá khứ

Nay được gặp Bồ-tát

Tung hoa Mạn-đà-la¹²

Chí thành vui cúng dường.

Phật đản, trần hưng thạnh

Trời Tịnh cư hỷ hoan

Khô niềm vui ái dục

Vì pháp nên hân hoan

Chúng sinh trầm bể khổ

Do vậy được giải thoát

Như Tu-di núi báu

Giữ vững chốn quan san

Bồ-tát giáng trần lạc

Đức phong thổi khắp thế

Trời người đồng rung chuyển

Tợ sĩng vỗ, trống vang.

Thơm ngát hương chiên-đàn

Rực rỡ đài sen báu

Theo gió tràn hư không

Nhẹ rơi đầy mặt đất

Thiên y từ không xuống

Vận y lạc muôn phần.

———

¹². Pàli: Mandàrava. Tên một loại hoa báu.

Thường nhiên vầng nhật nguyệt

Bỗng rực sáng muôn lần

Hỏa quang toàn thế giới

Không củi vụt bừng nhanh.

Giếng thanh lương dịu mát

Mạch nước tự tràn dâng

Thể nữ nơi cung cấm

Khâm khen chuyện lạ lùng

Vội nhuần thân trong nước

Đều khởi an lạc tưởng.

Thiên chúng nhiều vô lượng

Ưa pháp đồng vân tập

Chốn vườn Lâm u nhã

Khắp nơi bóng cây rừng

Diệu hoa khoe sắc thắm

Trái mùa cũng nảy nhanh.

Kẻ hung tàn trong chúng

Đồng khởi đại Từ tâm

Bệnh tật vòng nhân thế

Không trị, tự nhiên lành.

Loạn âm, giống cầm thú

Bỗng nhiên vụt vô thanh

Vạn sông đều ngưng chảy

Lắng đục, dòng chảy trong.

Bầu trời xanh quang đãng

Trống trời tự trổi thanh

Muôn loài toàn cõi thế

Đồng an lạc thân tâm.

Như quốc gia ly loạn

Bỗng gặp đấng minh quân

Nhân duyên Bồ-tát hiện

Độ khổ cho chúng sinh

Chỉ Thiên, Ma, Quỷ chúa

Phiền não, động tâm thần.

Vương phụ vui hớn hở

Nhưng thấy việc lạ lùng

Trong lòng dù an lạc

Vẫn biến sắc kinh tâm

Tư lự, suy hai mối

Hoan hỷ cùng hãi kinh.

Mẫu thân nhìn con trẻ

Khác thường khi hạ sinh

Yếu mềm, tánh nữ giới

Lo sợ, lòng giá băng

Kiết hung chưa được rõ

Lại sinh niềm sầu kinh.

Vương triều các lão mẫu

Hoảng hốt cầu Thần minh

Mọi người đều thiết lễ

Cầu Thái tử an bình.

Chốn rừng sâu lúc ấy

Có Phạm chí đa văn

Đủ oai nghi tề chỉnh

Luận bàn vốn nổi danh

Xem tướng mạo vui mừng

Thân tâm đều rung động

Biết lòng vua kinh hãi

Thật ngữ kính tâu dâng:

“Nhân loại trên trần thế

Chỉ mong con Thánh nhân

Nay vua như nguyệt mãn

Phải vui sướng vô cùng

Nay sinh con bậc Thánh

Ắt tông tộc hiển vinh.

Nên an vui tự niệm

Chớ lo Nghĩ, nghi tâm

Điềm vui cho toàn quốc

Từ nay đặng hưng bình

Sinh Thánh tử thù thắng

Hẳn vì đời đôï sinh.

Ta Nghĩ Thân Thượng sĩ

Sắc vàng diệu quang minh

Tướng hảo vượt nhân thế

Sẽ thành bậc Giác nhân

Nếu trụ cõi thế lạc

Chuyển luân vương ắt thành

Cai quản toàn mặt đất

Dùng chánh pháp an dân

Bốn châu đều nhiếp phục

Lãnh đạo mọi quốc quân.

Như quang minh cõi thế

Ánh dương là đứng đầu

Nếu Ngài trú non sâu

Chuyên tâm cầu giải thoát

Thật trí nhất định thành

Chiếu soi toàn thế giới

Như đỉnh núi Tu-di

Lớn nhất vùng sơn thổ

Báu vật, vàng tối thắng

Biển rộng vượt mọi dòng

Trăng đứng đầu tinh tú

Sáng nhất vầng thái dương

Như Lai hiện trần thế

Tối kính giữa thế nhân

Mắt thanh tú lại tròn

Hàng mi dài gợn cong

Sắc xanh thoáng ẩn hiện

Tợ như vầng bán nguyệt

Tướng này nào khác lạ

Bình đẳng, mắt Thánh nhân”.

Vua truyền hỏi Phạm chí:

“Như ngài vừa tuyên nói

Thái tử tướng lạ thường

Do nhân duyên nào thế

Chẳng hiện đời cựu vương

Sao đời ta ứng hợp?”

Phạm chí tâu vua rõ:

“Lời ấy thật chẳng nên

Đa văn và trí tuệ

Cùng sự nghiệp, tiếng tăm

Cả bốn việc như thế

Không thể luận trước sau.

Linh tánh vật ở đời

Mỗi mỗi theo duyên khởi.

Nay, vì vua dụ dẫn

Nên lắng nghe tỏ tường

Tỳ-cầu, Ương-kỳ-la

Vốn Tiên nhân dòng tộc

Trải thế đã lâu xa

Mỗi người sinh Thánh tử

Tỳ-lê-ha-bát-đê

Hợp với Du-ca-la

Cùng tạo Đế vương luận

Chẳng vì duyên họ tộc.

Tiên nhân Tát-la-tát

Sinh thời không kinh luận

Mà sinh Bà-la-ta

Kinh luận đều thông suốt

Hiện tại sinh tri kiến

Nào phải nối truyền tông.

Phạm chí Tỳ-gia-sa

Tạo luận kinh vô số

Truyền hậu học Bạt-di

Kết tập thành văn kệ.

Ẩn sĩ A-đê-lỵ

Y phương luận, chẳng tường

A-đê-lî kế nghiệp

Y thuật trị trăm căn.

Câu-thi trọn một đời

Ngoại luận không thông sáng.

Tiếp vua Già-đề-na

Thông giải ngoại đạo pháp

Cam Giá dòng vương tổ

Biển tràn chẳng thể ngăn

Vua Bà-già tiếp nối

Sinh dưỡng ngàn vương tôn

Sĩng biển đều chế ngự

Chẳng vượt tràn đất sâu.

Xà-na-câu Tiên nhân

Tĩnh lự chẳng nhờ thầy.

Bậc Tối tôn danh vị

Đều tự lực thành danh

Trước thắng, sau thất bại

Hoặc bại trước, thắng sau

Đế vương hay Thánh sĩ

Không nương tựa tổ tông

Do vậy tại thế gian

Không luận đời sau trước.

Đại vương nay được thế

Nên sinh hoan hỷ tâm

Niệm niệm vì hoan hỷ

Vĩnh viễn thoát nghi tâm”.

Nghe xong lời hiền sĩ

Thêm vui, vương hiến cúng:

“Thánh tử nay ta sinh

Sẽ nối ngôi Chuyển luân

Ta tuổi cao già lão

Quyết chẳng để con hiền

Xuất gia, tu phạm hạnh

Rời thế, trụ sơn lâm”.

Lúc ấy, gần lâm viên

Có nhà tu khổ hạnh

Tên gọi A-tư-đà

Tướng thuật thật tinh thông

Thẳng đến cửa cung vua

Vua ngỡ Phạm thiên hình

Khổ hạnh vui chánh pháp

Hai tướng đều hiện bày

Tướng đầy đủ phạm hạnh

Thoáng trông vua hoan hỷ

Liền thỉnh vào nội cung

Kính cẩn dâng hiến cúng.

Chốn nội cung vừa bước

Chỉ vui ngắm Thánh nhân

Thái tử ngự cung cấm

An tịnh giữa phàm nhân

Ngự pháp tòa Tĩnh niệm

Tư-đà thêm tôn kính

Như vua An-đê-điệp

Tôn phụng Ba-thi-tra.

Tịnh Phạn vương thưa bạch:

“Trẫm nay thật phúc báo

Được hiền giả khổ công

Tìm đến đây giúp đỡ

Thái tử ứng điềm gì

Cúi mong trên chỉ giáo”.

Vua thành tâm khuyến thỉnh

Tiên Tư-đà hỷ tâm:

“Lành thay! Vua Thường Thắng

Đức hạnh đều kiêm ưu

Tìm cầu nguồn thọ lạc

Ưa trí tuệ, mộ pháp

Nhân trí thật thắng tông

Khiêm hạ khéo tùy thuận

Quả thật do hảo nhân

Nay quả lành tự hiện.

Đại vương nghe ta nói

Nhân duyên, ta đến đây

Trên đường ta du hóa

Bỗng nghe tiếng hư không

Bảo: “Vua sinh Thái tử

Chánh giác nhân sẽ thành”

Diện kiến thân nghiêm tướng

Ao ước ta lên đường

Chỉ mong nhìn Thái tử

Kiến lập chánh pháp tràng

Vừa nghe Tư-đà nói

Ly trần, vua ngại nghi

Truyền đưa Thái tử tới

Để Tiên nhân ngắm định.

Tư-đà ngắm Thái tử

Tướng luân xa dưới gót

Chân tay chỉ xoáy hoa

Giữa đôi mày mi trắng

Âm tàng tướng Phật gia

Rực rỡ dung nhan hiện

Xem xong lòng cảm khái

Lệ chảy buồn bả than.

Vua thấy Tiên sầu muộn

Tâm niệm chợt run run

Nỗi lo vì con trẻ

Nghi sợ lòng chẳng an

Từ tòa vua bật dậy

Cúi đầu trước Tiên nhân

Lễ xong vua thưa hỏi:

“Con trẻ sinh lạ thường

Dung mạo rất nghiêm chánh

Tợ như đấng Thiên vương Bảo:

Thái tử tối thượng

Vì sao lại khổ sầu?

Nếu là con thọ yểu

Trẫm hẳn sinh khổ sầu

Như khát được cam lộ

Cầm lòng chịu mất sao

Đâu như mất tài bảo

Đó là quốc bất an.

Thái tử nếu trường thọ

Kế nghiệp nước nhà yên

Trẫm băng hà hoan hỉ

An lạc sinh cõi khác.

Ví như đôi long nhãn

Một nhắm, một mắt mở

Chẳng thể như hoa thu

Có không như huyễn mộng.

Tất cả dòng hoàng tộc

Yêu Thái tử trọn lòng

Nên mau mau bày tỏ

Cho ta vơi tưởng sầu”.

Tư-đà tiên hiểu rõ

Lòng vua đầy ưu tư

Cất lời hiền giả thưa:

“Đại vương chớ lo sợ

Việc trước tôi đã bày

Cẩn trọng đừng sinh nghi

Trước sau đều một lý

Chớ nên khởi ý lạ.

Tôi tuổi già xế bóng

Tủi phận mình lão suy

Nay gần khi khuất núi

Thái tử nay đản sinh

Hiện thế đời sau chót

Bậc ấy thật khó gặp

Sẽ xa lìa vương vị

Năm dục chẳng đoái suy

Tinh cần tu khổ hạnh

Giác ngộ, thông chân lý

Vì chúng sinh thế gian

Diệt trừ màn si ám

Đuốc sáng mãi trần đời

Trí tuệ như nhật nguyệt

Chúng sinh đang khổ bệnh

Như bọt nổi biển khơi

Già suy là cơn sĩng

Chết tợ biển sĩng cồn

Thuyền trí tuệ nhẹ lướt

Vớt người khỏi bến mê

Nương theo dòng nước tuệ

Tịnh giới là bờ đê

Thanh lương ao Tam-muội

Chánh định như chim bằng

Rộng, sâu thật vi diệu

Dòng chánh pháp tràn dâng

Quần sinh đang khát ái

Uống vào nhẹ hồi sinh.

Chìm ngập trong năm dục

Chúng sinh bị bức bách

Chốn sinh tử mênh mông

Đường về không thông tỏ

Bồ-tát hiện trần thế

Vì mở đường giải thoát

Thế gian tràn lửa dục

Ngát trời thêm cháy đỏ

Đại bi, mây trùm khắp

Mưa pháp tuôn tắt nhanh.

Cửa si mê nặng khép

Ải tham dục kín ngăn

Chúng sinh đời tù ngục

Giải thoát đang ngưỡng trông

Kẹp kim cang trí tuệ

Dùi phá vòng ái ân

Lưới vô minh tự trói

Lạc lõng nơi khổ cùng

Nay pháp vương xuất thế

Giải triền phược chúng sinh.

Cúi xin đừng lo sợ

Vì Thái tử sầu ưu

Nên xót thương quần chúng

Nghịch chánh pháp, theo dục.

Tôi già ắt sẽ chết

Phải lìa xa Thánh nhân

Dẫu tôi được thiền định

Nhưng chẳng được lợi phần

Cùng Bồ-tát thân gần

Trọn không nghe chánh pháp

Vóc hình khi tan hoại

Thác sinh Bát nạn Thiên”.

Vua cùng các hàng tộc

Nghe hiền sĩ tỏ thông

Biết mình tự lo lắng

Ưu sầu tan biến nhanh

Nghĩ:“Thái tử đản sinh

Lòng ta thật an ổn

Nhưng lìa thế xuất gia

Tu tập tìm đạo Thánh

Ngôi vương vị vắng không

Bởi thế vui chưa trọn”.

A-tu-đà hiền sĩ

Nhìn vua thành thật phân:

“Sẽ như thế, Thái tử

Xuất trần đắc đạo chân”.

Hiền sĩ nhẹ khuyên bảo

Vua và cả hoàng thân

Rồi vận sức thần biến

Lướt gió rời vương cung.

Bấy giờ vua Bạch Tịnh

Nhìn con tướng lạ thường

Lại nghe A-tư dạy

Quyết định, chẳng còn nghi

Đối với con kính trọng

Thường giữ như bảo châu

Kỳ đặc trên cõi thế

Liền thả mọi tội nhân

Pháp lễ cho Thái tử

Tùy tục vương giữ, bỏ

Theo luận kinh ban bố

Dân chúng đều thuận quy.

Sau mười ngày con sinh

Vua an tâm định trí

Lập đàn lễ Thiên thần

Rộng thí bậc Đạo nhân

Bà-la-môn, Sa-môn

Nguyện cầu con phước báo

Thân tộc lẫn quần thần

Và bần dân khắp nước

Thể nữ toàn phố thị

Ngựa, trâu, voi, tiền của

Mỗi người đều hưởng ân

Tất cả đều nhận thí.

Giờ lành thật an ổn

Rước Thái tử về cung

Gia đình dòng nội, ngoại

Kiệu trang nghiêm bảy báu

Lấp lánh muôn sắc màu

Chói chang thật sáng rực.

Hoàng mẫu nâng Thái tử

Nhiễu quanh lễ Thiên thần

Rồi nhẹ nhàng lên kiệu

Thể nữ cùng tùy hành

Quốc vương và thần dân

Đều theo sau kiệu báu

Thật như trời Đế Thích

Được Thiên chúng vây quanh

Như Ma-hê-thủ-la

Bỗng sinh con sáu mặt

Sắp đầy đủ trân lễ

Cầu phước nên hiến dâng

Nay Thái tử đản sinh

Cũng thế, vua thiết lễ.

Tỳ-sa-môn Thiên vương

Sinh Na-la-cưu-bà

Tất cả chúng Thiên giới

Đều khởi đại hoan hỷ

Thái tử nay giáng sinh

Nước Ca-tỳ náo nhiệt

Nhân dân từ khắp chốn

Cũng vậy đều hỷ hoan.

❧

Phẩm 2: NGỰ TRONG CUNG

Hoàng tộc Bạch Tịnh vương

Do sinh đấng Thánh tử

Trong thân tộc hiếu hòa

Quần thần đều trung nghĩa

Ngựa, xe báu, voi, kiệu

Vương khố chứa tài bảo

Mỗi ngày đều tăng nhanh

Sinh trưởng đầy theo ý.

Bảo tạng nơi lòng đất

Tự lộ nơi địa hình

Từ Tuyết sơn thanh tịnh

Cuồng bạo, bầy voi trắng

Không gọi tự về thành

Không điều tự điều phục.

Loài ngựa lông tạp sắc

Tướng nghiêm trang hùng dũng

Đuôi dài bờm đỏ rực

Nước kiệu tợ tên bắn

Vốn sinh vùng hoang dã

Bỗng dưng tụ hoàng thành.

Bò quý lông thuần sắc

Mập đầy vóc uy nghi

Sữa thơm, đi vững chải

Vân tập chốn hoàng cung.

Kẻ hờn giận bình tâm

Người thường càng nhân hậu

Bậc thuần phác càng thân

Nghịch loạn thảy tiêu trừ.

Gió mưa điều hòa nhẹ

Vắng bặt dòng sấm chớp

Giống gieo chẳng đến mùa

Thu hoạch bội thường canh

Tươi thơm loại ngũ cốc

Mềm dẻo dễ tiêu nhanh

Sản phụ chờ sinh hạ

Thân thể bỗng an hòa.

Ngoài các bậc Tứ thánh

Mọi người tại thế gian

Tư tài riêng tự có

Chẳng tham của tha nhân

Không kiêu mạn, ganh ghét

Không keo kiệt, hận sân

Nam thanh cùng nữ tú

Đồng sống đời tịnh thanh.

Tinh xá, nơi thiên miếu

Vườn, ao, giếng, suối, rừng

Bỗng như thành Thiên cảnh

Đúng thời tự nhiên sinh.

Đói khổ liền vắng bóng

Dịch bệnh, chiến tranh ngừng.

Thần dân thành La-vệ

Thân tộc đều tướng kính

Thọ lạc đều theo pháp

Không vướng dục nhiễm trần

Lấy Nghĩa cầu tài vật

Không vì tham lợi dưỡng

Theo pháp nên bố thí

Chẳng niệm cầu báo ân

Nương Tứ phạm¹³ tu trì

Tiêu trừ tâm sân hận.

Quá khứ vua Ma-nu

Sinh Nhật quang Thái tử

Toàn quốc hiện điềm lành

Điều ác đều vắng bóng

Phạn vương sinh Thái tử

Đức ấy cũng tương đồng

Do Nghĩa ban đức lớn

Tất-đạt-đa gọi tên

Ma-da hoàng mẫu lạc

Ngắm mãi đấng hoàng nhi

Đoan nghiêm như Thiên đồng

Bao vẻ đẹp gồm thâu

Với nỗi vui tột cùng

Thác sinh miền Thiên giới.

Đại Ái Đạo di mẫu

Thấy Thái tử đẹp xinh

Đức cả, diện tuyệt trần

Xuất thế mẹ lìa đời

Thương lo như con ruột

Như mẹ hiền, Ngài kính.

Như vầng sáng nhật nguyệt

Đều chiếu tỏa muôn phương

Cũng thế, Ngài càng lớn

Dung đức vẫn như vậy

Hương chiên-đàn vô giá

Báu vật cõi Ta-bà

Diệu dược miền Tiên giới

Ngọc anh lạc điểm thân.

———

¹³. Tứ phạm hạnh: còn gọi là Tứ phạm trụ, tức Tứ Vô lượng tâm: Từ, Bi, Hỷ, Xả.

Chư hầu nước lân cận

Biết Thái tử xuất trần

Đồng hiến dâng bảo vật

Bò, dê, nai, xe, ngựa

Đầy bảo khí trang nghiêm

Làm vui lòng Thái tử.

Tuy trú cảnh cực mỹ

Giữa vật báu đùa chơi

Tánh Ngài vẫn an nhiên

Thân nhỏ nhưng tâm tịnh

Lòng định cảnh cao minh

Chẳng gợn niệm vinh hoa

Tu học văn võ thuật

Trí tài vượt hơn thầy.

Biết Thái tử thông tuệ

Vua lo Ngài rời thế

Tìm khắp chốn hoàng tộc

Dòng lễ giáo nết na

Thấy Da-du-đà-la

Tư dung thật thuần bạch

Xứng ngôi vị vương phi

Buộc ràng lòng Thái tử.

Nhưng chí Ngài cao khiết

Đức thịnh, diện đoan chính

Dường Trưởng tử Phạm thiên

Xá-na Cưu-ma-la.

Hiền phi thân hương sắc

Yểu điệu dáng thướt tha

Yêu kiều như thiên hậu

Vui vầy duyên hảo hợp.

Vua truyền dựng thanh cung

Trang nghiêm thật tráng lệ

Cao vút vượt tầng không

Rời xa cảnh trần thế.

Bốn thời cung đều mát

Tùy mùa chọn cảnh cư

Quay quần đoàn mỹ nữ

Thanh âm trổi nhạc thiều

Ngài chẳng màng thanh sắc

Càng sinh niệm chán buồn

Như trời Càn-thát-bà

Nơi cung báu tự nhiên

Nữ nhạc tấu Thiên âm

Bồ-tát nơi biệt điện

Lòng không màng thanh sắc

Tâm tịnh giữa nhạc âm.

Vương phụ vì Thái tử

Tịnh tu hạnh phước sự

Nhân từ, mộ chánh pháp

Gần hiền, xa ác hữu

Ái ân chẳng nhiễm lòng

Khi dục tâm khởi phát

Giữ niệm, phòng hộ căn

Tịnh trừ ý loạn động,

Diệu hiền, tâm liêm chánh

Đức từ khuyến dân tâm

Cải hóa ngoại đạo giáo

Phá nghịch thuật mê lòng

Mở giáo dục khắp nước

Vạn dân lạc muôn phần

Thái tử được yên ổn

Cũng thế toàn dân an.

Cúng kính lửa, thờ thần

Vòng tay đón nguyệt quang

Sông Hằng thân trầm tẩy

Nước thiêng tịnh hóa lòng.

Vua chẳng riêng cầu phước

Chỉ cho con và dân.

Lời thương đầy nhân Nghĩa

Dạy Nghĩa nặng thi ân

Lời thương vốn chân thật

Trách phạt vì thương dân.

Do giữ niệm tàm quý

Nên không nói thật lòng

Yêu thương nhưng vô nhiễm

Nào khởi tưởng tham sân

Trầm mặc là chí hướng

Bình ổn mọi tranh phân,

Không sát tế cúng thần

Có con nương cầu phước

Thấy bần dân nỗi trôi

Rộng thí hơn kỳ vọng,

Chiến họa không trông ngóng

Đem đức báo oán thù

Điều hòa giúp tất cả

Lần lượt đều cứu tế

Được ba hiểu rõ ba

Biết hai rồi bỏ cả

Ham cầu chỉ vướng tội

Đáng chết đều thứ tha.

Miệng không xuất ác ngôn

Nhẹ khuyên lời dạy bảo

Chuyên tâm thí tài sản

Tạo phương cách sinh nhai.

Vua theo đạo cầu học

Trừ diệt lòng sân si

Tiếng thơm lừng cõi thế

Lụy đời đều sạch không

Chúa hiền tu đức sáng

Toàn sĩ, quân hạnh đồng

Lòng dân đều an tịnh

Như bốn chi theo căn.

Lúc ấy Tất-đạt-đa

Cùng vợ hiền Da-đà

Tháng năm duyên son sắc

Sinh hạ La-hầu-la

Vua Bạch Tịnh tự Nghĩ:

Hoàng tử có con ngoan

Sẽ tiếp ngôi vương vị

Kế truyền cho hậu thế

Thái tử sinh hài nhi

Hẳn yêu con như trẩm

Chẳng còn tâm rời thế

Chỉ duy tu thiện niệm.

Lòng ta thật an hòa

Khác nào hưởng Thiên lạc.

Cũng giống thuở kiếp sơ

Tổ phụ trụ đạo mầu

Ưa làm việc thanh tịnh

Không sát tế cúng thần

Tinh cần tu thiện nghiệp

Vua đạt hạnh thù thắng

Tộc Vĩnh, bảo khố tăng

Tài nghệ vượt trần thế

Rạng ngời chiếu nhân quần

Như vầng hồng sáng tỏ.

Vua tịnh tu Phạm hạnh

Chỉ để con hiển vinh

Con sáng, tổ tông sáng

Tông rạng, danh tiếng lừng

Hạnh cao sinh Thiên giới

Cảnh trời lạc muôn phần

Hưởng vui tăng trí tuệ

Ngộ đạo, hoằng đạo chân

Trước thành bậc đa văn

Tu tập theo diệu đạo

Ngưỡng cầu cho Thái tử

Yêu con chẳng ly trần.

Bậc quốc chúa xưa nay

Con thiếu thời sinh hại

Nối nghiệp chẳng bận lòng

Vẫn vui việc du hí

Cuồng phóng theo thế nhân

Khỏi lo người kế vị.

Thái tử nay ta sinh

Năm dục tùy tâm hưởng

Mong rằng ưa vương vị

Không khởi niệm rời cung.

Vương tổ Bồ-tát hạnh

Giữ vững niệm đạo tâm

Còn ngự trên ngôi báu

Để sinh con nối dòng

Sau vào miền sơn dã

Tịnh tu đạo tịch không.

❧

Phẩm 3: CHÁN ĐỜI KHỔ HOẠN

Khu lâm viên ngoại thành

Suối reo, ao dịu mát

Hoa trái nở trĩu cành

Thướt tha tàng rủ bóng

Chim lạ cất thanh âm

Khoảng không từng đàn lượn

Kỳ hoa toàn viên cảnh

Muôn sắc, hương thơm lừng

Thị nữ hầu Thái tử

Thánh thót giọng nhạc âm

Ngài nghe lòng lạc thú

“Thật đẹp chốn viên lâm”

Ngập tâm niềm hỷ lạc

Xuất du, lòng quyết chí

Như tượng vương cầm cố

Thường ưa chốn sơn lâm.

Vua nghe ý Thái tử

Quyết ra thành ngoạn du

Lập tức truyền văn võ

Cung thiết lễ nghiêm trang

Vương lộ thật thanh nhã

Dẹp trừ mọi uế kinh Người

bệnh, già nghèo đói

Kẻ gầy suy, khổ hình

Không được để Thái tử

Thấy sinh tâm chán trần.

Trang hoàng đã viên mãn

Tâu bạch, bá quan trình

Vua thấy con trẻ đến

Xoa đầu, ngắm diện dung

Vui, buồn dạ trăm mối

Thuận hứa, lòng chẳng ưng.

Đầy xe phủ vật báu

Bốn ngựa nhẹ đều chân

Chọn phu xa hiền khéo

Trẻ người, đẹp tư dung

Sáng láng, y tề chỉnh

Khiển cương mã, đi cùng.

Hoa tung ngập phố thị

Bên đường đầy báu vật

Đôi bờ cây thẳng tắp

Treo bảo khí trang nghiêm

Tràng phan cùng bảo cái

Theo gió thổi tung bay.

Người xem đông lũ lượt

Nghiêng thân, nhìn ngắm mãi

Ngưng thần chẳng khép mi

Thật như sen diệu kỳ

Thần dân theo lũ lượt

Tợ sao hầu tinh chủ

Đều cất lời tán dương

Vui mừng việc khó có.

Nghèo khổ hay giàu sang

Trung tuần hoặc già, trẻ

Đều kính lễ cúi đầu

Cầu mong ban ân phước.

Khắp nơi vùng thôn, thị

Biết Ngài sắp quang lâm

Mọi người không mời gọi

Kẻ ngủ chẳng cần báo

Cầm súc nào kịp thâu

Của tiền chưa vội tính

Cửa không cài, then mở

Ven đường bỗng hội vân.

Trên lầu gác, cây xanh

Bờ đê, ngõ quanh tắt

Người chen chúc tranh xen

Ngắm mãi mê không nhàm

Từ trên cao muốn xuống

Trên đất lại mong gần

Tự nhiên lòng chuyên nhất

Thân tâm như vút cao

Mãi ngắm trong cung kính

Không khởi niệm buông lung.

Toàn thân Ngài rạng tỏ

Sắc như đóa sen hồng

Nay rời khu viên lâm

Nguyện thành ngôi Chánh Giác.

Thái tử nhìn đường phố

Chúng dân nghiêm bước theo

Phục trang thuần sáng đẹp

Lòng sướng vui lạ thường.

Thần dân ngắm Thái tử

Uy vũ vượt phàm nhân

Cũng như các vị trời

Gặp Thiên vương Thái tử.

Bỗng nhiên trời Tịnh cư

Hóa hiện đứng bên đường

Biến thân thành già nua

Khuyến phát tâm ly trần.

Thấy người già, Thái tử

Kinh sợ hỏi ngự nhân:

“Người ấy làm sao thế

Tóc bạc, lưng lại cong

Mắt mờ, vóc run rẩy

Chống gậy lê bước chân

Phải chăng hình thay đổi

Hay bởi vốn tự thân”.

Xa phu lòng do dự

Không dám thật phân trần

Tịnh cư hiển thần lực

Khiến ngự xa thật phân:

“Sắc biến đổi, khí suy

Thật buồn, vui hiếm lắm

Lầm vui khi căn hoại

Tướng lão suy hiện hình.

Xưa người vốn hài nhi

Nhờ sữa mẹ dần lớn

Cùng trẻ thơ đùa giỡn

Thanh tráng theo năm dục

Tháng ngày trôi thân đổi

Nay vóc thể già suy”

Thở dài lo, Thái tử

Gặn hỏi người đánh xe:

“Chỉ người ấy già cả

Hay chúng ta cũng suy?”

Ngự phu thật lòng đáp:

“Ngài rồi cũng lão suy

Thời chuyển, hình tự biến

Già đến không cần nghi

Thanh tráng phải già lão

Người người biết, cầu chi!”

Lâu xa, Bồ-tát tu

Đạt trí nghiệp thanh tịnh

Đức hạnh đã viên mãn

Hoa nguyện nay kết quả

Nghe nói khổ suy già

Sợ hãi thân nổi ốc.

Tiếng sấm chớp nổ vang

Các thú sợ bỏ chạy

Bồ-tát cũng như thế

Lo sợ mà thở dài

Tâm chỉ Nghĩ khổ già

Cúi đầu nhìn chăm chú

Nghĩ khổ suy già này

Người đời nào yêu thích

Tướng già làm hư hoại

Tùy loại không thể chọn

Tuy có nhiều sức mạnh

Nhưng thảy đều biến đổi

Hiện giờ được chứng tướng

Không nhàm chán sao được!

Bồ-tát bảo người hầu:

“Mau quay xe trở về

Niệm niệm suy già đến

Vườn rừng nào đáng vui

Mạng sống như gió thoảng”.

Quay xe về hoàng cung

Tâm nhớ cảnh chiều tàn

Như về chốn gò mả

Gặp việc không nhớ nghĩ

Nơi ở không tạm yên.

Vua nghe con không vui

Khuyên du ngoạn lần hai

Liền ra lệnh các quan

Trang nghiêm hơn lần trước

Trời lại hóa người bệnh

Nằm ở bên vệ đường

Thân gầy, bụng lại to

Thở từng hơi hổn hển

Tay chân gầy co quắp

Buồn khóc, cất tiếng rên.

Thái tử hỏi người hầu:

“Người này bị gì vậy?”

Thưa: “Người này bị bệnh

Bốn đại đều rối loạn

Yếu đuối không dậy nổi

Xoay trở phải nhờ người”.

Thái tử nghe nói vậy

Liền sinh tâm thương xót

Hỏi chỉ người này bệnh

Hay ai rồi cũng thế

Đáp rằng cả thế gian

Mọi người đều như thế

Có thân thì có bệnh

Người ngu thích hoan lạc.

Thái tử nghe nói vậy

Liền sinh tâm sợ hãi

Thân tâm đều rúng động

Thí như trăng gợn sóng

Ở đây rất khổ não

Làm sao tự an được

Than ôi! Người thế gian

Bị ngu si ngăn che

Giặc bệnh đến không hẹn

Lại sinh tâm vui thích.

Rồi liền quay xe về

Lo buồn Nghĩ khổ bệnh

Như người bị đòn đau

Nằm co chờ gậy đánh

Ngồi nghỉ chốn vắng vẻ

Chỉ cầu vui xuất thế.

Vua lại nghe con về

Hỏi du ngoạn thế nào

Đáp rằng thấy người bệnh

Vua sợ hết cả hồn

Quở trách người dọn đường

Lòng lo, không nói được

Lại cho các kỹ nữ

Đàn ca vui hơn trước

Để Thái tử xem nghe

Ưa tục, chẳng chán nhàm,

Thêm tiếng hay, sắc đẹp

Thái tử vẫn không vui.

Vua tự thân du ngoạn

Cho lập vườn đẹp hơn

Tuyển lựa các thể nữ

Nhan sắc rất xinh đẹp

Lại ra sức hầu hạ

Sắc đẹp say mê người.

Sửa sang lại đường đi

Dẹp bỏ vật bất tịnh

Lệnh cho người đánh xe

Chọn xét đường sẽ đi.

Bấy giờ trời Tịnh cư

Lại hóa thành người chết

Bốn người cùng khiêng cáng

Hiện trước mặt Bồ-tát

Người khác đều không thấy

Ngoài Ngài, người đánh xe.

Ngài hỏi đây xe gì

Mà phướn hoa trang nghiêm

Người theo đều buồn bã

Tóc xõa đi theo khóc.

Trời bảo người đánh xe

Trả lời là người chết

Các căn hoại, mạng dứt

Tâm đã lìa hẳn thân

Hồn đi, hình tan rã

Giống như khúc củi khô

Bà con các bạn bè

Ân ái vẫn ràng buộc

Nhưng nay không muốn thấy

Đem bỏ ngoài gò mả.

Thái tử nghe nói chết

Tâm cảm thấy đau buồn

Hỏi: Chỉ người này chết

Hay mọi người đều thế.

Đáp: mọi người đều thế

Có sinh thì có chết

Còn bé hay lớn khôn

Có thân đều tan hoại.

Tâm Thái tử kinh hãi

Thân rũ xuống trước xe

Hơi thở sắp dứt, than:

Người đời có gì vui

Thân rốt cuộc cũng chết

Nhưng vẫn còn buông lung

Tâm chẳng phải gỗ đá

Không hề Nghĩ vô thường.

Liền bảo quay xe về

Không phải lúc vui chơi

Thân mạng chết không hẹn

Vì sao lại buông lung?

Đánh xe vâng lệnh vua

Sợ không dám quay lại

Liền dong xe đi thẳng

Đến một khu vườn kia

Rừng suối chảy thanh tịnh

Cây tốt hoa nở tươi

Chim chóc và các thú

Bay lượn ca hót vang

Rực rỡ vui tươi mắt

Như vườn trời Nan-đà.

❧

Phẩm 4: DỨT BỎ THAM DỤC

Thái tử vào vườn ấy

Các cô gái ra đón

Đều Nghĩ rằng ít gặp

Tranh nhau dâng lòng thành

Đều phô trương vẻ đẹp

Hầu mọi thứ cần dùng.

Có nàng xoa tay chân

Có nàng xoa khắp thân

Lại có nàng cười nói

Có nàng lộ vẻ buồn

Đều làm vui Thái tử

Khiến sinh tâm ưa thích.

Các nàng thấy Thái tử

Sắc vui như vị trời

Không cần các trang sức

Thân thể vẫn trang nghiêm

Tất cả đều chiêm ngưỡng

Rằng vua mặt trăng đến

Bày mọi thứ vui chơi

Không động tâm Bồ-tát

Các cô nhìn ngó nhau

Xấu hổ, chẳng nói được.

Có con Bà-la-môn

Tên là Ưu-đà-di

Nói với các thể nữ:

“Các cô đều xinh đẹp

Thông minh nhiều tài năng

Nhan sắc chẳng tầm thường

Hiểu biết việc thế gian

Che giấu cách theo dục

Nhan sắc đời ít có

Dáng vẻ như con vua

Trời thấy còn bỏ vợ

Thần tiên còn nghiêng nhìn

Sao đối với Thái tử

Không chiếm được cảm tình.

Nay vị Thái tử này

Tuy giữ tâm bền chắc

Đức thanh tịnh đầy đủ

Nhưng không thắng người nữ.

Thuở xưa, Tôn-đà-lợi

Mê hoặc được Đại tiên

Làm mê mẫn ái dục

Dùng chân đạp trên đầu.

Cù-đàm tu khổ hạnh

Cũng bị Thiên hậu phá.

Vị tiên tên Thắng Cừ

Mê dục trôi theo dòng.

Vị tiên Tỳ-thi-bà

Tu đạo mười ngàn năm

Mê đắm nàng Thiên hậu

Một hôm chợt tiêu đời.

Các cô gái đẹp ấy

Thắng được các phạm hạnh

Huống tài năng các cô

Không cảm được Thái tử.

Phải cố gắng tìm cách

Đừng để vua tuyệt tự

Tánh nữ tuy yếu hèn

Tôn vinh sẽ thắng trời

Sao không dùng hết sức

Làm Thái tử đắm nhiễm”

Bấy giờ các thể nữ

Mừng nghe Ưu-đà nói

Tâm càng thêm hớn hở

Như roi quất ngựa hay

Liền đến trước Thái tử

Mỗi cô dùng mọi cách

Ca múa hoặc nói cười

Nhướng mày, lộ răng trắng

Mắt đẹp liếc đưa duyên

Áo mỏng lộ thân trắng

Bước đi thật yểu điệu

Dối thân dần đến gần

Dục tình nhén trong tâm

Lại vâng lời nhà vua

Dáng đẹp nào ngại che

Quên mất tâm hổ thẹn

Tâm Thái tử vững chắc

Thản nhiên không biến sắc

Giống như thớt voi mạnh

Các voi vây xung quanh

Không thể làm loạn tâm

Giữa bầy như chỗ vắng.

Giống như trời Đế Thích

Các Thiên nữ vây quanh

Thái tử ở trong vườn

Vây quanh cũng như thế.

Có nàng sửa y phục

Có nàng rửa tay chân

Có nàng hương xoa thân

Có nàng trang điểm hoa

Có nàng xỏ anh lạc

Có nàng dìu đỡ thân

Hoặc sửa soạn chỗ nghỉ

Hoặc nghiêng mình nói thầm

Hoặc là kể chuyện vui

Hoặc nói các việc dục

Hoặc làm các tướng dục

Cốt để động tâm Ngài.

Tâm Bồ-tát thanh tịnh

Vững chắc khó lay chuyển

Nghe các thể nữ nói

Không buồn cũng không vui

Càng sinh tâm chán ngán

Cho đây là việc lạ

Mới biết các cô gái

Tâm dục lừng lẫy thế

Không biết sắc trẻ đẹp

Chẳng lâu sẽ già chết

Than ôi! Lầm lớn này

Ngu si che phủ tâm

Nên Nghĩ già bệnh chết

Ngày đêm cần cố gắng

Dao nhọn đến bên cổ

Làm sao vẫn vui cười?

Thấy người già bệnh chết

Không biết tự quan sát

Nên người bằng gỗ, bùn

Đâu có tâm suy Nghĩ

Như đôi cây giữa đồng

Hoa lá đều sum suê

Một cây bị đốn chặt

Cây kia không biết sợ

Các cô gái ở đây

Vô tâm cũng như thế.

Bấy giờ, Ưu-đà-di

Đi đến chỗ Thái tử

Thấy Ngài ngồi thiền tư

Tâm không Nghĩ năm dục

Liền thưa Thái tử rằng:

Nhà vua trước ban lệnh

Tôi làm bạn với Ngài

Giờ nên kính vâng lời.

Bạn lành có ba loại

Người dứt việc không lợi

Người làm việc có lợi

Gặp nạn không bỏ nhau.

Ta đã là bạn lành

Mà bỏ Nghĩa trượng phu

Lời không hết ý mình

Đâu gọi là ba ích.

Cho nên nói lời thật

Nói lên tâm thành mình

Khi tuổi còn trẻ trung

Nhan sắc còn đầy đặn

Không coi trọng người nữ

Vì thân họ không bền

Dù cho không thật tâm

Phải phương tiện mà nhận

Nên sinh tâm mềm mỏng

Tùy thuận lấy lòng họ.

Ái dục thêm kiêu mạn

Không ai hơn người nữ

Dù nay tâm tuy trái

Pháp nên theo phương tiện

Thuận tâm họ làm vui

Thuận là vật trang nghiêm

Nếu người tùy thuận theo

Như cây không hoa trái.

Vì sao phải thuận theo?

Vì tiếp nhận việc ấy.

Đã được cảnh khó được

Chớ sinh tâm xem thường

Ái dục là bậc nhất

Trời còn không quên được

Đế Thích còn tư thông

Với vợ tiên Cù-đàm.

Vị tiên A-già-đà

Ngày đêm tu khổ hạnh

Vì để cầu Thiên hậu

Nhưng không được toại nguyện.

Vị tiên Bà-la-đọa

Và vị trời mặt trăng

Vị tiên Bà-la-xá

Và Ca-tân-đà-la

Rất nhiều vị như thế

Đều bị sắc đẹp hại

Huống nay cảnh giới mình

Mà không thể vui sướng.

Đời trước gieo cội đức

Được bao thứ đẹp xinh

Thế gian đều say đắm

Nhưng tâm không coi trọng”.

Lúc bấy giờ Thái tử

Nghe bạn Ưu-đà nói

Vừa hay vừa lanh lợi

Khéo nêu tướng thế gian

Bèn đáp: “Này Ưu-đà,

Cảm ân anh thành tâm

Bây giờ tôi xin nói

Xin anh lắng nghe cho.

Không bỏ cảnh giới mầu

Cũng biết vui người đời

Chỉ thấy sự vô thường

Nên sinh tâm khổ lụy

Nếu pháp này thường còn

Không khổ già, bệnh, chết

Tôi cũng nên thọ vui

Không có tâm nhàm lìa.

Nếu làm cho mỹ nữ

Và cảnh không suy biến

Thì dục tuy là lỗi

Nhưng có thể để tâm.

Người có già, bệnh, chết

Kia nên tự không vui

Huống gì đối người khác

Mà sinh tâm đắm nhiễm

Cảnh năm dục vô thường

Tự thân đều cũng thế

Nếu sinh tâm yêu thích

Thì đồng với cầm thú.

Các tiên anh nói trên

Là người đắm năm dục

Nếu họ sinh nhàm chán

Ái dục tự nhiên mất

Được gọi là Thắng sĩ.

Mê đắm cảnh năm dục

Cũng lại đồng tan mất

Nên biết họ chẳng hơn

Nếu nói nhờ phương tiện

Tùy thuận mà tập gần

Tập là đắm nhiễm thật

Đâu được gọi phương tiện.

Thuận theo sự luống dối

Việc ấy tôi không làm

Nếu thật sự thuận theo

Thì đó là phi pháp

Tâm này khó đè nén

Gặp việc liền sinh đắm

Đắm rồi, không thấy lỗi

Sao gọi tùy phương tiện?

Ở thuận mà tâm trái

Lý này tôi không thấy

Già,bệnh, chết như thế

Chứa nhóm sự khổ lớn

Khiến tôi rơi vào đó

Tri thức không nói thế.

Này bạn Ưu-đà-di,

Bạn thật can đảm lắm

Khổ sinh, già, bệnh, chết

Khổ này rất đáng sợ

Mắt thấy đều mục nát

Nhưng vẫn thích chạy theo.

Giờ, tôi rất yếu hèn

Tâm cũng lại nhỏ hẹp

Suy nghĩ già, bệnh, chết

Chợt đến không báo trước

Ngày đêm quên ngủ nghỉ

Vì sao đắm năm dục?

Lửa già, bệnh, chết hừng

Chắc chắn đến không nghi

Vẫn không biết lo lắng

Thật là tâm gỗ đá”.

Thái tử vì Ưu-đà

Dùng các phương tiện khéo

Nói dục là họa lớn

Bất giác đến một chiều…

Bấy giờ, các thể nữ

Kỹ nhạc, vật trang nghiêm

Tất cả đều vô dụng

Hổ thẹn trở vào thành.

Thái tử thấy khu vườn

Trang nghiêm bị bỏ phế

Kỹ nữ đều ra về

Bèn trở nên vắng lặng

Càng thấy rõ vô thường

Cúi đầu trở về cung

Vua cha nghe Thái tử

Tâm dứt bỏ năm dục

Sinh tâm rất lo buồn

Như gai đâm vào tim

Liền cho vời các quan

Hỏi phải làm cách nào

Đều đáp rằng năm dục

Chẳng giữ được Thái tử.

❧

Phẩm 5: XUẤT THÀNH

Vua lại cho bày thêm

Đồ năm dục hấp dẫn

Để ngày đêm vui chơi

Mong vui lòng Thái tử.

Thái tử rất chán ngán

Hoàn toàn không ưa thích

Chỉ Nghĩ khổ sống, chết

Như sư tử trúng tên.

Vua sai các quan lớn

Con, em hàng quý tộc

Tuổi trẻ, nhan sắc đẹp

Thông minh giữ lễ nghi

Ngày du ngoạn đêm nghỉ

Để lấy lòng Thái tử.

Vui chơi không bao lâu

Lại xin vua du ngoạn

Thái tử ngồi xe ngựa

Vật trang nghiêm các báu

Cùng những người quý tộc

Vây quanh ra khỏi thành.

Thí như bốn thứ hoa

Nắng lên đều hé nở

Thái tử xem cảnh đẹp

Người hầu cũng nương theo

Rời thành dạo vườn rừng

Đường sửa rộng lại bằng

Cây cối hoa quả tốt

Tâm vui nên quên về

Thấy người cày bên đường

Xới đất giết sâu trùng

Tâm Ngài sinh buồn thương

Đau hơn gai đâm tim,

Lại thấy nông phu kia

Cực khổ thân gầy ốm

Tóc rối, mồ hôi chảy

Mình dính đầy đất bùn

Trâu cày cũng khốn khổ

Lè lưỡi thở dập dồn

Tánh Thái tử từ bi

Sinh tâm rất thương xót

Buồn thương Ngài than dài.

Ngài nhẹ ngồi xuống đất

Quán sát các khổ này

Suy Nghĩ pháp sinh diệt:

Than ôi! Các chúng sinh

Ngu si không giác ngộ.

Ngài an ủi mọi người

Mọi người tìm chỗ nghỉ.

Dưới bóng cây Diêm-phù

Ngài ngồi thẳng, suy Nghĩ

Quán sát các sinh tử

Khởi diệt biến vô thường

Tâm định yên bất động

Mây năm dục tan bay

Có giác và có quán

Nhập sơ vô lậu thiền

Lìa dục sinh vui mừng

Chánh thọ tam-ma-đề.

Thế gian rất cay đắng

Già, bệnh, chết phá hoại

Rốt cuộc thân chịu khổ

Mà không tự hay biết

Chán già, bệnh, chết kia

Vì nó là khổ lớn.

Nay Ta cầu thắng pháp

Không nên đồng thế gian

Từ nhỏ, già, bệnh, chết

Mà trở lại ghét người

Quán chân thật như vậy.

Tuổi trẻ, đầy sức lực

Luôn đổi thay không dừng

Rốt cuộc rồi cũng chết

Không vui cũng không buồn

Không nghi cũng không loạn

Không ngủ không đắm dục

Không hại, không ghét người

Vắng lặng lìa năm cái

Ánh trí tuệ càng sáng.

Bấy giờ trời Tịnh cư

Hóa thành vị Tỳ-kheo

Đi đến chỗ Thái tử

Thái tử đứng dậy đón

Hỏi rằng Người là ai?

Đáp: “Tôi là Sa-môn

Chán sợ già, bệnh, chết

Xuất gia cầu giải thoát.

Chúng sinh già, bệnh, chết

Biến hoại không tạm dừng

Nên tôi cầu thường vui

Không diệt cũng không sinh

Tâm oán, thân bình đẳng

Không vì cầu tài sắc

Chỉ ở nơi núi rừng

Vắng lặng, không mưu cầu

Trần tưởng đã dứt bặt

Sống nổi chốn vắng lặng

Không lựa chọn tinh thôi

Khất thực để nuôi thân”.

Liền ở trước Thái tử

Bay thẳng lên hư không.

Tâm Thái tử vui mừng

Chỉ Nghĩ Phật quá khứ

Đặt ra oai nghi này

Tướng ấy nay vẫn còn

Ngồi thẳng suy Nghĩ đúng

Liền được niệm chánh pháp

Vậy phải làm cách nào

Được toại ý xuất gia

Giữ tâm, gìn các căn.

Đứng dậy, trở vào thành

Quyến thuộc đều đi theo

Bảo thôi, đừng đi xa

Trong thầm khởi thương xót

Phương tiện vượt thế gian

Thân tuy theo đường về

Nhưng tâm ở núi rừng

Như voi điên bị xích

Thường Nghĩ dạo đồng trống.

Khi Thái tử vào thành

Gái trai ra đón rước

Người già muốn làm con

Trẻ muốn làm chồng vợ

Hoặc mong làm anh em

Các bà con quyến thuộc

Hoặc sẽ được như nguyện

Mong dứt bỏ các tập.

Tâm Thái tử vui mừng

Chợt nghe nói dứt tập

Lời này Ta thích nghe

Nguyện này chắc sẽ thành

Nghĩ kỹ vui dứt tập

Tâm Niết-bàn thêm lớn

Thân như ngọn núi vàng

Tay tròn như vòi voi

Tiếng nói như sấm xuân

Mắt xanh như trâu chúa.

Tâm là vô tận pháp

Mặt như vầng trăng tròn

Sư tử đầu đàn bước

Từ từ vào hoàng cung

Như con trời Đế Thích

Tâm kính thân cũng kính

Đi đến chỗ vua cha

Cúi đầu và thăm hỏi,

Nói việc sợ sinh tử

Tha thiết xin xuất gia

Tất cả các thế gian

Muốn cầu chân giải thoát.

Vua cha nghe xuất gia

Tâm liền rất sợ hãi

Giống như voi điên lớn

Quấn giựt cành cây con,

Liền cầm tay Thái tử

Rơi lệ bảo con rằng:

Hãy thôi, đừng nói vậy

Chưa phải lúc y pháp

Tuổi trẻ tâm dao động

Hành pháp thường sinh lỗi

Cảnh năm dục lạ thường

Tâm vẫn chưa chán lìa,

Xuất gia tu khổ hạnh

Tâm chưa thể quyết định

Trong rừng núi vắng vẻ

Tâm chưa được vắng lặng,

Tâm con tuy ưa pháp

Chưa đúng lúc như ta

Con nên nhận việc nước

Nhường ta xuất gia trước.

Bỏ cha, dứt nối dòng

Đó là không đúng pháp

Nên bỏ ý xuất gia

Thọ học pháp thế gian

An vui được danh tiếng

Thái tử khéo chối từ

Rồi sau sẽ xuất gia.

Lại tâu xin vua cha

Thực hiện cho bốn việc

Sẽ bỏ ý xuất gia:

Giữ mạng con còn mãi

Không bệnh, không suy già

Các vật không tổn giảm

Vâng lệnh không xuất gia.

Vua cha bảo Thái tử:

“Con đừng nói như thế

Bốn việc như thế ấy

Ai có thể giữ được

Con xin bốn việc ấy

Sẽ bị người cười chê

Hãy bỏ tâm xuất gia

Hưởng thụ vui năm dục”.

Thái tử lại tâu vua:

“Bốn việc không giữ được

Hãy cho con xuất gia

Xin đừng cố giữ lại

Con ở trong nhà cháy

Sao cha không cho ra?

Phân tích về lý thường

Ai nỡ không chấp nhận

Nếu phải tự chết đi

Chẳng bằng lìa đúng pháp

Nếu không lìa đúng pháp

Chết đến ai giữ được”.

Vua cha biết tâm con

Nhất quyết không lay chuyển

Chỉ nên ra sức giữ

Cần gì phải nhiều lời

Chọn thêm các thể nữ

Vui năm dục hấp dẫn

Ngày đêm luôn canh chừng

Không cho đi xuất gia.

Các vị quan trong nước

Đi đến chỗ Thái tử

Dẫn nhiều các lễ luật

Khuyên nghe lời vua cha.

Thái tử thấy vua cha

Buồn thương khóc rơi lệ

Lại trở về trong cung

Ngồi lặng im suy Nghĩ.

Các thể nữ trong cung

Gần gũi vây quanh Ngài

Hầu hạ nhìn dung mạo

Mắt không hề tạm rời

Như nai rừng mùa thu

Mắt nhìn thẳng thợ săn.

Dung mạo của Thái tử

Giống như núi vàng ròng

Kỹ nữ cùng chiêm ngưỡng

Nghe dạy, hầu tôn nhan

Kính sợ, xét tâm Ngài

Như nai trong rừng kia

Dần dần đến chiều tối.

Thái tử ngồi trong đêm

Nhưng ánh sáng rực rỡ

Như trời chiếu Tu-di

Ngồi trên tòa bảy báu

Xông ướp hương chiên-đàn.

Các thể nữ vây quanh

Trổi tiếng Càn-thát-bà

Như con Tỳ-sa-môn

Các tiếng nhạc trời hay.

Tâm Thái tử nhớ Nghĩ

Vua xa lìa bậc nhất

Tuy trổi các tiếng hay

Cũng không vào tâm Ngài.

Bấy giờ trời Tịnh cư

Biết đến giờ Thái tử

Quyết định nên xuất gia

Trời chợt hóa hiện đến

Che mắt các kỹ nữ

Khiến họ đều ngủ say

Xiêm y đều xốc xếch

Hở hang lộ thân hình

Mê man nằm nghiêng ngả

Nhạc cụ nằm ngổn ngang,

Dật dựa hoặc nằm sấp

Hoặc giống lao xuống vực

Anh lạc như xiềng xích

Xiêm y quấn vào thân

Ôm đàn nằm ngã ngửa

Giống như người thọ khổ.

Thị nữ nằm loạn khắp

Như hoa Ca-ni rụng

Ngặt nghẽo dựa tường ngủ

Hình dạng như sừng treo,

Hoặc tay vịn cửa sổ

Như thây chết thắt cổ

Luôn há mồm ngáy vang.

Ôi thôi! Nước dãi chảy

Tóc rối, lộ thân hình

Trông như người điên cuồng

Vòng hoa rũ che mặt

Hoặc úp mặt xuống đất

Hoặc toàn thân cựa động

Như chim riêng vùng vẫy

Hoặc thân gối lên nhau

Tay chân gác lên nhau

Hoặc mặt mày nhăn nhĩ

Hoặc nhắm mắt mở miệng

Nhiều thân nằm ngổn ngang

Bừa bãi như xác chết.

Lúc ấy Thái tử ngồi

Quán sát các thể nữ

Lúc nãy thật xinh đẹp

Nói cười tâm ranh mãnh

Yểu điệu dáng thướt tha

Sau giờ đây xấu bẩn.

Tánh người nữ như thế

Làm sao dám gần gũi

Tắm gội, giả trang sức

Mê hoặc tâm người nam

Nay Ta đã biết rồi

Quyết định đi, không nghi.

Bấy giờ trời Tịnh cư

Bay xuống mở cửa thành

Ngài từ từ đứng dậy

Ra khỏi đám thể nữ

Ngập ngừng vào phòng trong

Mà bảo Xa-nặc rằng:

Giờ tâm Ta khát ngưỡng

Muốn uống nước cam lộ

Mau dẫn ngựa kia đến

Muốn đến nơi bất tử.

Tự biết tâm quyết định

Vững chắc thể trang nghiêm

Thể nữ vốn xinh đẹp

Nay đều lộ tướng xấu.

Lúc nãy cửa còn đóng

Giờ đây đã tự mở

Những điều kiện tốt này

Là phương tiện bậc nhất.

Xa-nặc thầm suy Nghĩ:

Nếu vâng lời Thái tử

Trốn đi, vua cha biết

Bị phạt, mang tội nặng.

Chư Thiên gia sức thần

Bất giác dẫn ngựa đến

Ngựa hay, yên ngồi phẳng

Làm bằng các thứ báu;

Ngựa cao, đuôi lại dài

Lưng hẹp, lông tai ngắn

Bụng nai, cổ ngỗng chúa

Trán rộng, mũi bầu tròn

Cổ rồng và ngực vuông

Đầy đủ tướng ngựa quý.

Thái tử vỗ đầu ngựa

Xoa thân mà bảo rằng:

Vua cha thường cỡi ngựa

Xông trận đánh thắng giặc

Nay Ta muốn nhờ ngươi

Đi đến bến cam lộ

Chiến đấu nhiều binh lữ

Vinh hoa lắm bạn cùng.

Người đi buôn tìm báu

Kẻ theo buôn cũng đông

Gặp khổ, khó thấy bạn

Cầu pháp, càng ít bạn

Nếu được hai bạn này

Chắc chắn được an lành.

Giờ Ta muốn vượt thành

Hóa độ chúng sinh khổ

Nay ngươi muốn tự lợi

Và giúp các chúng sinh

Thì phải nên cố gắng

Đường dài chớ mỏi mệt.

Khuyên rồi, Ngài lên yên

Giật dây cương lên đường

Dáng người in điện các

Bóng ngựa như mây trắng

Giữ thân, chẳng buông lơi

Nén thở, không dám động

Bốn thần nâng vó câu

Vắng lặng không tiếng động

Nhiều lớp cửa khóa chặt

Thiên thần làm chúng mở.

Kính trọng ai bằng cha

Thương ai hơn thương mẹ

Các quyến thuộc trong ngoài

Ái ân cũng buộc ràng

Có tình nhưng không Nghĩ

Nhẹ nhàng ra khỏi thành

Mắt hoa sen thanh tịnh

Mọc lên từ bùn nhơ

Quay nhìn cung phụ vương

Mà nói lời ly biệt:

Không vượt sinh già chết

Không có cuộc đi này.

Tất cả các Thiên chúng Rồng,

Quỷ thần trên không

Vui theo, khen lành thay

Chỉ lời này chân đế.

Các Trời, Rồng, Quỷ thần

Vui được tâm khó được

Đều đem ánh sáng mình

Dẫn dắt giúp sáng thêm

Người ngựa lòng nôn nóng

Đi nhanh như sao rơi

Phía đông trời chưa sáng

Đã vượt ba do-tuần.