Đại Tập 14 · Bộ Bản Duyên V · Số 192–198

Phật Sở Hành Tán - Quyển II

PHẬT SỞ HÀNH TÁN

QUYỂN II

Phẩm 6: XA-NẶC TRỞ VỀ

Không lâu đêm đã qua

Ánh thái dương dần hiện

Nhìn lại khoảng cây rừng

Chỗ vị tiên Bạt-già

Cánh rừng già bát ngát

Cầm thú gần gũi người

Thái tử thấy, tâm vui

Thân mệt tự nhiên hết

Đây là các điều lành

Ắt được lợi chưa từng

Lại thấy vị tiên kia

Là người đáng cúng dường

Tự giữ gìn oai nghi

Dứt bỏ tâm cao mạn

Xuống ngựa, tay xoa đầu:

“Nay, ngươi đã giúp Ta”

Mắt Từ nhìn Xa-nặc

Như rửa nước mát thấm nhuần

Rằng ngựa chạy như bay

Ngươi vẫn bám đuôi ngựa,

Cảm ân sâu của ngươi

Siêng năng không lười biếng

Việc khác không đáng kể

Chỉ nhận tâm ngươi thành

Tâm kính, dáng cần mẫn

Nay thấy hai việc này

Người có tâm chí thành

Sức mạnh khó đảm đương

Sức kham, tâm không thành

Ngươi đầy đủ cả hai

Bỏ danh lợi thế gian

Theo Ta từng bước chân.

Ai mà không ham lợi

Không lợi, người thân lìa

Hôm nay, ngươi theo Ta

Không mong báo hiện đời

Phu nhân sinh, nuôi con

Mục đích là nối dòng

Cho nên thờ kính vua

Là để báo ân nuôi

Tất cả đều cầu lợi.

Ngươi bỏ lợi theo Ta

Chí ngôn không cầu nhiều

Giờ sẽ lược bảo ngươi:

Người hầu Ta đã xong

Giờ hãy cỡi ngựa về

Ta từ đêm dài đến

Giờ được điều mong cầu.

Liền cởi chuỗi anh lạc

Và trao cho Xa-nặc:

An ủi nỗi buồn ngươi

Cởi mũ báu, ma-ni

Ánh sáng soi thân Ngài

Trao trên tay Xa-nặc

Như trời chiếu Tu-di.

Ngươi hãy cầm châu báu

Trở về chỗ vua cha

Cầm châu lễ chân vua

Để tỏ tâm thành Ta

Tâu vua cha giùm Ta

Xin bỏ tâm ái luyến

Vì thoát sinh, già, chết

Nên vào rừng khổ hạnh

Cũng không cầu sinh Thiên

Không có tâm ái luyến

Cũng không tâm kết hận

Chỉ muốn bỏ lo buồn,

Đêm dài nhóm ân ái

Phải có lúc biệt ly

Vì có sự chia ly

Nên tìm nhân giải thoát.

Nếu người được giải thoát

Không lúc nào lìa thân

Vì dứt ái, xuất gia

Chớ vì con lo buồn

Năm dục là gốc khổ

Nên lo người đắm dục

Không ai hơn các vua

Tâm vững chắc không dời.

Nay Ta đem tài sản

Vì pháp mà xả bỏ.

Khi phu nhân qua đời

Tài sản để lại con

Phần nhiều tham tài lợi

Nhưng ta ưa pháp tài.

Nếu nói người tuổi trẻ

Chẳng phải lúc tìm học

Phải biết cầu chánh pháp

Lúc nào cũng là lúc.

Vô thường không hẹn kỳ

Thần chết thường rình rập

Cho nên hôm nay Ta

Quyết định phải cầu pháp

Những lời tâu như trên

Thưa vua cha giùm Ta.

Nay cúi xin vua cha

Không ái luyến Ta nữa

Nếu vì ta hủy hình

Mà giúp vua cắt ái

Người đừng nên tiếc lời

Khiến vua nhớ không thôi.

Xa-nặc vâng lời dạy

Trong lòng buồn u uất

Quỳ xuống chắp hai tay

Đáp lời Thái tử rằng:

Thần sẽ về thưa lại

Sợ vua càng buồn khổ

Buồn khổ càng thêm nặng

Như voi bị sa lầy

Nhất định lìa ân ái

Có tâm, ai không buồn

Vàng, đá còn bị vỡ

Huống gì đắm tình ái

Thái tử sống trong cung

Ít vui, thân yếu đuối

Nay dấn thân rừng núi

Khổ hạnh sao kham nổi.

Lúc Ngài bảo đem ngựa

Trong tâm thần không yên

Thiên thần thấy thúc giục

Bảo thần mau sửa soạn.

Vì sao khiến Thái tử

Quyết định bỏ thâm cung

Cả nước Ca-tỳ-la

Đều sinh tâm đau buồn

Vua cha tuổi đã già

Lòng thương con cũng sâu

Quyết định bỏ xuất gia

Là việc không nên làm.

Tà kiến không cha mẹ

Điều ấy không cần bàn

Cù-đàm-di nuôi lớn

Bú sữa thân khó gầy

Tình thương khó thể quên

Đừng làm người bội ân.

Còn nhỏ nhờ ân dì

Phải thờ phụng dòng họ

Khôn lớn lại bỏ đi

Đó là người không tốt.

Con nàng Da-du-đà

Giữ chánh pháp trị nước

Nhưng tuổi còn quá nhỏ

Ngài cũng không nên bỏ.

Đã trái bỏ vua cha

Và bà con quyến thuộc

Xin Ngài đừng bỏ thần

Thần không thể xa Ngài

Tâm thần như lửa nóng

Không thể về một mình

Giờ đây chốn hiu quạnh

Bỏ Thái tử mà về

Cũng giống Tu-mạn-đề

Nỡ xả bỏ La-ma

Giờ nếu về một mình

Biết tâu vua làm sao?

Cả cung đều quở trách

Biết trả lời thế nào?

Thái tử bảo thần là

Tùy phương tiện hủy hình

Chỗ công đức Mâu-ni,

Làm sao nói dối được?

Thần rất là xấu hổ

Miệng không thể nói được

Dù cho có nói được

Thì mọi người ai tin?

Nếu nói ánh trăng nóng

Thế gian có người tin

Nếu có tin Thái tử

Việc làm cũng phi pháp

Tâm Thái tử hiền hòa

Từ bi với tất cả

Rất thương mà lìa bỏ

Thì trái với tâm xưa

Xin hãy trở về cung

Để an ủi lòng thần.

Thái tử nghe nói vậy

Lòng buồn khổ, can rằng:

Ngươi hãy yên lòng đi.

Lại bảo Xa-nặc rằng:

Giờ ngươi đã vì ta

Mà chịu khổ chia ly

Hãy bỏ tâm buồn ấy

Tự an ủi tâm mình

Chúng sinh đều khác đường

Trái lý, cho là thường

Dù ngày hôm nay ta

Không bỏ các thân tộc

Khi chết tâm lìa thân

Làm sao giữ lại được?

Mẹ hiền mang thai ta

Thương con thường chịu khổ

Sinh rồi liền qua đời

Không mong con nuôi mình

Người còn, mất khác đường

Giờ biết tìm ở đâu?

Cây cao tốt giữa đồng

Các bầy chim bu đậu

Chiều tụ, sáng bay đi

Sự chia ly cũng the.á

Mây nổi trên núi cao

Tụ đầy khắp hư không

Khoảnh khắc lại tan biến

Lý con người cũng thế

Thế gian vốn tự trái

Tạm hội, ân ái buộc

Như hợp tan trong mộng

Không nên chấp của ta

Như cây mọc mùa xuân

Lớn dần, cành lá tốt

Sương thu làm rơi rụng

Cùng cây còn chia lìa

Huống người tạm hội họp

Thân thích đâu gần mãi.

Ngươi hãy dứt buồn khổ

Nghe lời ta trở về

Ta vẫn Nghĩ ngày về

Hãy về, sau ta về.

Người Ca-tỳ-la-vệ

Nghe tâm ta quyết định

Vẫn còn Nghĩ đến ta

Ngươi hãy nói với họ

Khi vượt biển sinh tử

Thì ta sẽ trở về

Nếu không được như vậy

Thì bỏ thân núi rừng.

Ngựa trắng nghe Thái tử

Nói lời chân thật ấy

Quỳ xuống liếm chân Ngài

Thở dài, lệ tuôn rơi

Đưa tay có bánh xe

Vuốt xuôi đầu ngựa trắng:

Ngươi chớ có buồn thương

Nay ta cảm ân ngươi

Công lao khó nhọc của

Ngựa giỏi nay đã xong

Khổ đường ác dứt hẳn

Quả mầu nay sẽ hiện.

Thanh kiếm báu trang nghiêm

Xa-nặc thường mang theo

Thái tử rút kiếm bén

Lóe sáng như ánh rồng

Mũ báu phủ tóc đen

Gom cắt, vung lên không

Bay lên không rồi dừng

Bềnh bồng như chim liệng.

Các trời Đao-lợi xuống

Đem tóc về cõi trời

Họ thường muốn lễ chân

Huống nay được tóc Ngài

Đều hết lòng cúng dường

Đến khi chánh pháp diệt.

Lúc ấy Thái tử Nghĩ:

Đã bỏ vật trang nghiêm

Chỉ còn áo lụa trắng

Chưa phải tướng xuất gia.

Bấy giờ trời Tịnh cư

Biết ý Nghĩ Thái tử

Hóa thành người thợ săn

Cầm cung, đeo tên bén

Thân mặc y ca-sa

Đi đến trước Thái tử.

Thái tử Nghĩ y này

Là y phục thanh tịnh

Màu nhuộm, các tiên mặc

Thợ săn không nên đắp,

Liền gọi thợ săn lại

Nói lời nhỏ nhẹ rằng:

Anh đổi y phục này

Dường như không thích lắm

Vậy xin anh hãy đổi

Với áo tôi đang mặc.

Thợ săn bảo Thái tử:

“Tôi chẳng tiếc áo này

Nhưng để dụ bầy nai

Rồi sau đó giết chúng

Nhưng nếu Ngài cần dùng

Thì ta đổi với nhau”

Thợ săn đổi y rồi

Bèn hiện lại thân trời.

Thái tử và Xa-nặc

Thấy vậy cho rằng lạ

Đây hẳn y vô sự

Chẳng phải áo người đời

Trong tâm rất vui mừng

Càng kính y này hơn,

Liền chia tay Xa-nặc

Mặc vào y ca-sa

Giống như áng mây xanh

Vờn quanh vòng nhật nguyệt

Khoan thai nhẹ bước đi

Vào trong hang vị tiên.

Xa-nặc dõi mắt theo

Khuất dần, không thấy nữa

Thái tử bỏ vua cha

Quyến thuộc và bản thân

Yêu quý y ca-sa

Vào trong rừng khổ hạnh,

Ngửa mặt lên kêu trời

Ngất xỉu té xuống đất

Gượng dậy ôm cổ ngựa

Tuyệt vọng theo đường về

Bồi hồi thường quay nhìn

Thân đi, tâm trở lại

Hoặc trầm tư thất thần

Hoặc rũ rượi toàn thân

Hoặc ngã rồi gượng dậy

Buồn khóc theo đường về.

❧

Phẩm 7: VÀO RỪNG KHỔ HẠNH

Thái tử rời Xa-nặc

Đi vào chỗ vị tiên

Thân trang nghiêm rực sáng

Chiếu khắp rừng khổ hạnh

Đầy đủ tất cả Nghĩa

Nghĩa nào cũng đến được.

Như sư tử đầu đàn

Đi vào trong bầy thú

Dáng tục đều đã bỏ

Chỉ thấy tướng đạo nhân.

Những người học đạo tiên

Thấy bậc chưa từng thấy

Tâm vừa sợ vừa mừng

Chắp tay đưa mắt nhìn.

Gái, trai đang làm việc

Liền đứng yên mà nhìn

Như trời thấy Đế Thích

Nhìn sững mắt không chớp.

Các tiên không dời chân

Chăm chú nhìn cũng thế

Mang nặng, tay làm việc

Kính nhìn không bỏ việc.

Như trâu bị buộc ách

Thân đi, tâm ở lại

Những người học thần tiên

Đều nói chưa từng thấy.

Các chim công vân vân

Bay liệng kêu ríu rít.

Phạm chí giữ giới nai

Theo nai vào rừng núi

Tánh nai nhát hay nhìn

Thấy Thái tử nhìn thẳng

Các Phạm chí theo nai

Cũng nhìn thẳng như the.á

Đèn Cam Giá thêm sáng

Như mặt trời mới mọc

Cảm được đàn bò sữa

Cho thêm nhiều sữa ngọt.

Các vị Phạm chí ấy

Sợ lẫn mừng bảo nhau

Trời Bà-tẩu thứ tám

A-thấp-ba thứ hai

Hay Ma vương thứ sáu

Hay trời Phạm-ca-di

Hay là trời Nhật nguyệt

Giáng hạ xuống trần gian?

Chính là Bậc đáng kính

Đua nhau đến cúng dường

Thái tử cũng khiêm nhường

Kính dùng lời hỏi han.

Bồ-tát quán sát khắp

Các Phạm chí trong rừng

Tu các thứ phước nghiệp

Đều cầu sinh cõi trời

Hỏi Phạm chí trưởng túc

Thực hành đạo chân thật:

“Nay tôi mới đến đây

Chưa biết hành pháp gì

Việc nào cũng thưa hỏi

Xin giải thích giùm tôi”.

Bấy giờ hai vị ấy

Đều đem các khổ hạnh

Lần lượt tùy việc đáp:

“Không được vào xóm làng

Nước sạch sinh ra vật

Hoặc ăn rễ, cành, lá

Hoặc lại ăn hoa quả.

Các thứ đạo khác nhau

Uống ăn cũng không đồng

Hoặc tu giống như chim

Hai chân kẹp thức ăn,

Người ăn cỏ như nai

Tiên Mãng-đà hút gió

Cây, đá giã không ăn

Hai răng cắn thành vết,

Hoặc xin ăn đem cho

Còn dư tự mình ăn

Hoặc đầu thường xối nước

Hoặc lại kính thờ lửa,

Trầm mình, tu tiên cá

Các hạnh tu như thế

Phạm chí tu khổ hạnh

Sẽ được quả an vui”.

Bậc Hiền lưỡng túc tôn

Nghe các khổ hạnh này

Không thấy Nghĩa chân thật

Trong tâm không hân hoan

Suy Nghĩ thương xót họ

Tâm, miệng tự bảo nhau:

“Buồn thay! Các khổ hạnh

Chỉ cầu báu trời, người

Xoay vòng trong sinh tử

Khổ nhiều mà quả ít.

Bỏ cha mẹ, năm dục

Quyết định cầu sinh Thiên

Tuy tránh khỏi khổ nhỏ

Nhưng lại mắc khổ lớn.

Tự làm thân khô gầy

Tu hành các khổ hạnh

Để cầu được thọ sinh

Nuôi lớn nhân năm dục

Không quán sát sinh tử

Dùng khổ để cầu khổ.

Tất cả loài chúng sinh

Tâm thường hay sợ chết

Siêng năng cầu thọ sinh

Hết sinh lại gặp tử

Tuy là sợ các khổ

Nhưng mãi chìm biển khổ.

Sinh ấy rất nhọc nhằn

Đời sau lại không dứt

Theo khổ cầu hiện vui

Cầu sinh Thiên cũng nhọc

Tâm cầu vui thắp hèn

Đều rơi vào phi Nghĩa

Cho nên rất hèn kém

Tinh tấn thì tốt hơn

Chẳng bằng tu trí tuệ

Cả hai bỏ, vô vi.

Khổ thân là đúng pháp

An vui là phi pháp

Trước hành pháp, sau vui

Nhân đúng pháp, quả phi.

Thân thực hành sinh diệt

Đều do sức tâm ý

Nếu xa lìa tâm ý

Thân này như cây khô.

Cho nên phải điều tâm

Tâm điều, thân tự đúng

Nếu ăn sạch có phước

Thì cầm thú, người nghèo

Thường hay ăn rau trái

Thì họ có phước sao?

Nếu nói tâm lành khởi

Khổ hạnh là nhân phước

Các hạnh an vui kia

Sao không tâm lành khởi?

Vui chẳng tâm lành khởi

Lành chẳng phải nhân khổ

Nếu các ngoại đạo kia

Cho nước là thanh tịnh

Chúng sinh sống dưới nước

Nghiệp ác nên thường tịnh.

Kia vốn là nơi chốn

Tiên Công đức nương ở

Nơi tiên Công đức ở

Nên khắp thế tôn trọng

Nên trọng công đức kia

Không nên trọng nơi chỗ”.

Như thế rộng nói pháp

Mãi cho đến chiều tối

Thấy có người thờ lửa

Hoặc dùi, hoặc thổi cháy

Hoặc người tưới dầu tô

Người cất tiếng chú nguyện

Như thế trọn ngày đêm

Quán sát việc họ làm

Không thấy Nghĩa chân thật

Cho nên muốn bỏ đi.

Bấy giờ các Phạm chí

Đều đến khuyên ở lại

Kính ngưỡng đức Bồ-tát

Ai cũng đều khuyên mời

Ngài từ chỗ phi pháp

Đến rừng chánh pháp này

Mà lại muốn bỏ đi

Cho nên khuyên ở lại.

Các Phạm chí tôn túc

Tóc rối, mặc y cỏ

Đi theo sau Bồ-tát

Xin thỉnh Ngài ở lại.

Bồ-tát thấy họ già

Đi theo thân mệt nhọc

Dừng nghỉ dưới gốc cây

An ủi khuyên họ về.

Các Phạm chí lớn trẻ

Vây quanh chắp tay thỉnh:

“Ngài chợt đến nơi này

Làm vườn rừng sung mãn

Mà nay bỏ ra đi

Khiến trở thành gò hoang

Như người thích sống lâu

Không muốn bỏ thân mình

Chúng ta cũng như thế

Xin Ngài hãy ở lại.

Các Phạm chí chốn này

Tiên vua và Tiên trời

Đều nương ở nơi này

Lại gần bên núi Tuyết

Thêm nhiều các khổ hạnh

Chỗ ấy không hơn đây.

Rất nhiều các học sĩ

Nhờ đường này sinh Thiên

Người cầu phước học tiên

Đều từ đây lên Bắc

Nhiếp thọ các chánh pháp

Kẻ trí không về Nam.

Nếu Ngài thấy chúng tôi

Biếng nhác không tinh tấn

Hành các pháp bất tịnh

Mà không thích ở thì

Chúng tôi đều sẽ đi

Ngài hãy ở lại đây.

Các vị Phạm chí này

Thường tìm bạn khổ hạnh

Ngài vì khổ hạnh dài

Vì sao lại bỏ nhau

Nếu Ngài ở lại đây

Được thờ như Đế Thích

Cũng như các trời thờ

Tỳ-lê-ha-bát-để.”

Bồ-tát nói với các

Phạm chí rồi, tâm hẹn:

“Ta tu phương tiện đúng

Chỉ muốn dứt ba cõi.

Tâm các vị ngay thẳng

Hành pháp cũng vắng lặng

Quý mến người đến tu

Tâm tôi thật ưa thích

Nói hay cảm lòng người

Người nghe đều tắm gội.

Nghe lời các vị nói

Lòng ưa pháp tôi tăng

Các vị hướng về tôi

Cho là người bạn pháp

Mà nay bỏ các vị

Tâm tôi rất buồn bã.

Trước rời xa quyến thuộc

Nay chia tay các vị

Khổ hội họp, chia ly

Không khác với khổ này

Không phải tôi không thích

Cũng không thấy lỗi người

Nhưng các vị khổ hạnh

Đều cầu sinh cõi trời

Tôi cầu dứt ba cõi

Thân trái, tâm cũng trái.

Pháp các vị thực hành

Tu theo nghiệp thầy trước

Còn tôi dứt các tập

Để cầu pháp vô tập

Cho nên ở rừng này

Không nên dừng ở lâu.”

Bấy giờ các Phạm chí

Nghe Bồ-tát nói ra

Lời chân thật có nghĩa

Ngôn từ lý cao sâu

Nên tâm rất vui mừng

Càng thêm tôn kính hơn.

Lúc đó có Phạm chí

Thường nằm trên bụi cát

Tóc quấn, áo vỏ cây

Mắt vàng, mũi cao dài

Thưa với Bồ-tát rằng:

“Ngài chí bền, trí sáng

Quyết định rõ lỗi sinh

Biết lìa sinh thì an

Cúng tế cầu Thiên thần

Và các thứ khổ hạnh

Đều cầu sinh cõi trời

Chưa lìa cảnh tham dục

Tranh đấu với tham dục

Chí cầu chân giải thoát

Đó chính là Trượng phu

Bậc Chánh Giác quyết định.

Nơi này không đáng ở

Hãy đến núi Tần-đà

Nơi ấy có vị tiên

Tên là A-la-lam

Chỉ tiên được rốt ráo

Mắt cao siêu bậc nhất

Vậy Ngài hãy đến đó

Được nghe đạo chân thật

Khiến cho tâm vui mừng

Ắt sẽ hành pháp ấy.

Tôi thấy chí Ngài cao

E cũng không vừa lòng

Sẽ lại bỏ nơi ấy

Mà tìm nơi khác hơn.

Ngài mũi cao, mắt rộng

Môi đỏ, răng trắng sạch

Da mỏng, mặt sáng sủa

Lưỡi dài mềm đỏ mỏng

Các tướng đẹp như thế

Đều uống nước nóng ấy

Thước đo không lường sâu

Thế gian không ai sánh

Các vị Tiên kỳ cựu

Điều chưa được sẽ được.”

Bồ-tát hiểu lời ấy

Chia tay với các Tiên.

Các vị Tiên nhân ấy

Nhiễu bên phải rồi đi.

❧

Phẩm 8: TOÀN CUNG SẦU THƯƠNG

Xa-nặc dẫn ngựa về

Tuyệt vọng tâm buồn thương

Chân bước lệ tuôn rơi

Không thể tự mở dứt.

Hôm qua cùng Thái tử

Một đêm vượt đường dài

Giờ bỏ Thái tử về

Mất đi bóng mát trời

Bồi hồi tâm luyến tiếc

Tám ngày mới đến thành.

Ngựa giỏi thân mạnh mẽ

Chạy mau, tướng uy nghiêm

Quẩn quanh ngóng lại nhìn

Không thấy dạng Thái tử

Rơi lệ, thân ủ rũ

Tiều tụy, mất oai phong

Quay đầu, tiếng hí vang

Ngày đêm quên nước cỏ.

Bỏ mất Đấng cứu thế

Trở về Ca-tỳ-la

Đất nước đều trống vắng

Như vào xóm làng hoang

Mặt trời khuất Tu-di

Cả thế gian tăm tối

Ao suối không còn trong

Hoa trái không sum suê

Các trai gái trong xóm

Buồn bã mất vẻ vui.

Xa-nặc và ngựa trắng

Buồn bã lê từng bước

Người hỏi không thiết đáp

Bước chậm như người chết.

Chúng thấy Xa-nặc về

Nhưng không thấy Thái tử

Đồng cất tiếng than khóc

Như bỏ La-ma về.

Có người đến bên đường

Đến gần hỏi Xa-nặc:

“Thái tử người mến yêu

Mạng sống của cả nước

Ông lấy trộm đem đi

Bây giờ đâu mất rồi?”

Xa-nặc nén buồn thương

Trả lời mọi người rằng:

“Tôi quyến luyến đi theo

Không nỡ bỏ Thái tử

Thái tử lìa bỏ tôi

Bỏ cả y phục đời

Cắt tóc, mặc pháp phục

Vào trong rừng khổ hạnh.”

Mọi người nghe xuất gia

Tâm kinh hãi khác thường

Liền vật vã khóc than

Nước mắt cứ tuôn chảy.

Mọi người cùng bảo nhau

Chúng ta phải làm sao

Tất cả đều bàn rằng

Phải cùng nhau đuổi theo.

Như người mạng sống dứt

Thân chết, thần thức lìa

Thái tử là mạng ta

Ngài mất, ta đâu sống

Thành thị biến rừng núi

Rừng núi biến thành thị

Thành này mất oai dức

Như giết Tỳ-lê-đa.

Các gái, trai trong thành

Nói dối Thái tử về

Mọi người đổ ra đường

Chỉ thấy mình ngựa về

Không biết Ngài sống chết

Buồn khóc thật thê lương.

Xa-nặc bước dẫn ngựa

Sụt sùi rơi lệ về

Mất Thái tử buồn thương

Tâm càng thêm sợ sệt

Như chiến sĩ giết giặc

Dẫn giặc đến trước vua

Vào cửa lệ như mưa

Mắt nhòa không thấy gì

Nhìn trời mà kêu khóc

Ngựa cũng buồn, hí vang.

Các chim thú trong cung

Các bầy ngựa trong chuồng

Nghe tiếng ngựa buồn hí

Cũng kêu, hót đáp lại

Rằng ồ! Thái tử về

Không thấy bèn dứt bặt.

Các thể nữ hậu cung

Nghe ngựa, chim thú kêu

Tóc rối, mặt võ vàng

Thân xấu, môi miệng khô

Áo nhàu, không giặt giũ

Thân dơ bẩn không tắm

Bỏ các vật trang nghiêm

Tiều tụy, không tươi tắn

Khắp mình không rực rỡ

Giống như ngôi sao mờ

Xiêm y nhàu hoen ố

Giống như bị cướp hại,

Thấy Xa-nặc và ngựa

Rơi lệ, hết mong về

Đều cùng nhau than khóc

Như mới mất người thân

Tâm cuồng loạn bối rối

Như bò mất đường về.

Đại Ái Cù-đàm-di

Nghe Thái tử không về

Liền ngã nhào xuống đất

Khắp mình đều thường tích

Như cơn gió mạnh thổi

Trốc gốc cây chuối vàng

Lại nghe Ngài xuất gia

Than dài thêm buồn cảm:

“Tóc mịn xoay bên phải

Mỗi chân tóc một sợi

Đen tuyền sạch bóng mượt

Thả dài chấm tận đất

Vì sao bỏ mũ trời

Cạo tóc, mặt y cỏ?

Tay thon, sư tử bước

Mắt trâu chúa dài rộng

Thân có ánh sáng vàng

Ngực vuông, tiếng Phạm âm

Tướng nhiệm mầu như thế

Mà vào rừng khổ hạnh

Thế gian sao phước mỏng

Mất đi vị Thánh này.

Chân mềm có màng mỏng

Màu hoa sen thanh tịnh

Rừng đất đá, gai chông

Làm sao mà bước đi?

Sinh trưởng trong cung sâu

Y phục ấm, mịn màng

Tắm gội bằng nước thơm

Xoa thân bằng hương thơm

Giờ sống đời gió sương

Lạnh, nóng sao chịu nổi?

Trượng phu dòng cao quý

Học rộng, tài hơn người

Đức hạnh, được tiếng khen

Thường thí, không mong cầu

Vì sao bỗng một hôm

Khất thực để nuôi thân?

Nằm giường báu thanh tịnh

Thức giấc bẵng tiếng nhạc

Vì sao lại nương thân

Chốn núi rừng cây cỏ?”

Nhớ Ngài, tâm đau buồn

Mê ngất té xuống đất

Người hầu đỡ đứng dậy

Lau nước mắt cho bà

Còn các phu nhân khác

Buồn khổ thân dã dượi

Trong tâm rất buồn thảm

Bất động như người vẽ.

Nàng Da-du-đà-la

Trách cứ Xa-nặc rằng:

“Người bạn lòng của ta

Hiện giờ chàng ở đâu?

Người ngựa cả ba đi

Giờ còn hai trở về

Tâm ta rất kinh hãi

Run sợ không yên lòng

Ngươi là kẻ bất chánh

Không phải là bạn lành

Hạng cường bạo không tốt

Nên cười, khóc làm chi?

Dẫn đi rồi về khóc

Phản ứng không tương ưng.

Vì lòng thương mến bạn

Tâm mặc làm theo dục

Nên làm cho Thái tử

Một đi không về nữa.

Giờ ngươi nên mừng vui

Làm ác rồi quả thành

Thà gần kẻ oán trí

Còn hơn gần bạn ngu

Giả danh là bạn lành

Trong tâm thật oán kết.

Nay vương triều hùng mạnh

Một sớm bị phá hoại

Các vị phu nhân này

Ưa sầu không trang điểm

Lệ rơi, nấc nhiều phen

Nước mắt hai dòng chảy.

Khi chồng ta còn đây

Nương tựa như núi Tuyết

Tâm an như mặt đất

Lo buồn gần như chết

Huống bên song cửa này

Buồn khóc mãi kêu gào

Ngày chàng còn hay mất

Khổ ấy sao chịu nổi!

Ngựa ơi mày vô Nghĩa

Đoạt người tâm ta trọng

Giống như trong đêm tối

Kẻ trộm cướp châu báu.

Khi cỡi ngươi ra trận

Đao kiếm bén tên nhọn

Tất cả chịu đựng được

Giờ sao không cố chịu.

Bậc nhất của dòng họ

Đoạt tâm ta đem đi

Người súc sinh tệ ác

Gây các nghiệp bất chánh

Hôm nay ngươi hí vang

Rung động khắp cung vua

Trước cướp người ta thương

Sao bấy giờ câm lặng.

Nếu lúc ấy người hí

Cả cung đều thức dậy

Nếu bấy giờ thức dậy

Thì đâu có khổ này.”

Xa-nặc nghe trách mắng

Nuốt nghẹn ngào khỏi cổ

Lau lệ, chắp tay thưa:

Xin cho thần giải bày

Đừng quở trách ngựa trắng

Cũng chớ tức giận thần

Chúng thần đều không lỗi

Do Thiên thần làm ra.

Thần rất sợ phép vua

Do Thiên thần ép ngặt

Mau đem ngựa cho Ngài

Rồi vượt thành như bay

Nén thở, không gây động

Vó câu không chạm đất

Cửa thành tự nhiên mở

Hư không tự nhiên sáng

Đều do sức Thiên thần

Đâu phải thần gây ra.”

Da-du-đà nghe nói Tâm

Nghĩ là chuyện lạ

Việc do Thiên thần làm

Chẳng phải lỗi của họ

Tâm hờn trách tan biến

Dứt nỗi khổ dằn vặt

Quỵ xuống đất oán than:

“Đôi uyên ương chia lìa

Giờ ta mất chỗ nương

Đồng hành mà sinh ly

Ưa pháp, bỏ đồng hành

Đến nơi nào cầu pháp?

Xưa, những người cao quý

Vua Đại Khoái Kiến thảy

Họ đều đủ vợ chồng

Học đạo đến núi rừng

Nay Ngài nỡ bỏ thiếp

Để cầu được pháp gì?

Sách cúng tế Phạm chí

Vợ chồng đều đồng hành

Pháp đồng hành là nhân

Cuối cùng đồng thọ báo

Sao chàng riêng xẻn pháp

Bỏ thiếp đi một mình?

Hay thấy thiếp ganh tị

Chàng tìm người không ganh?

Hay chàng khinh bạc thiếp

Nên tìm Thiên nữ đẹp?

Vì đức sắc tốt nào

Tu tập các khổ hạnh?

Bởi vì thiếp bạc mệnh

Nên vợ chồng chia ly

Vì sao La-hầu la

Không được quỳ bên gối?

Than ôi! Ngài không tốt

Dáng hiền, tâm sắt đá

Dòng họ đang hưng thạnh

Kẻ thù cũng tôn sùng

Lại con sinh còn nhỏ

Mà chàng bỏ Vĩnh viễn

Thiếp cũng không lòng dạ

Chồng bỏ, vào núi rừng

Không thể tự dứt bỏ

Đó là người gỗ đá.”

Nói xong, tâm mê loạn

Hoặc khóc, hoặc nói cuồng

Hoặc chăm chú, trầm tư

Nghẹn ngào không kềm được

Sức mòn, hơi gần kiệt

Ngã quỵ thân lấm bụi.

Các chúng thể nữ khác

Thấy vậy tâm đau xót

Giống như đóa sen nở

Bị gió mưa dập vùi.

Vua cha mất Thái tử

Đêm ngày tâm buồn khổ

Trai giới cầu Thiên thần

Mong con chóng trở về.

Phát nguyện cúng tế xong

Vua ra cửa đền thờ

Liền nghe tiếng khóc than

Kinh sợ tâm mê loạn

Như trời nổi sấm sét

Bầy voi chạy tán loạn,

Thấy Xa-nặc và ngựa

Liền hỏi, biết xuất gia

Toàn thân ngã xuống đất

Như cờ Đế Thích ngã

Các quan dìu vua dậy

Dùng đạo pháp trấn an

Hồi lâu mới tỉnh táo.

Vua bảo ngựa trắng rằng:

“Thường cỡi ngươi đánh giặc

Ta Nghĩ ngươi có công

Nay ta căm ghét ngươi

Còn hơn lúc thương ngươi.

Con công đức ta thương

Ngươi lại chở nó đi

Vào bỏ trong núi rừng

Rồi trở về mình không

Ngươi mau chở ta đi

Bằng không, đi chớ về,

Không làm hai việc này

Chắc ta sẽ chết mất

Không còn cách nào trị

Chỉ đợi con là thuốc.

Như Phạm chí San-xà

Vì con chết, tự sát

Ta mất con hành pháp

Tự sát khiến không thân.

Đấng tạo sinh Ma-nâu

Cũng vì con ưu sầu

Huống chi ta người thường

Mất con mà an được.

Ngày xưa, vua A-xà

Thương con, dạo núi rừng

Bị cảm nên qua đời

Liền được sinh cõi trời

Nay ta không chết được

Đêm dài chịu khổ đau

Cả cung nhớ con ta

Khát khao như quỷ đói.

Như người khát tìm nước

Muốn uống mà bị giựt

Chịu khát mà chết đi.

Sẽ đọa vào ngạ quỷ

Giờ ta rất khát khao

Được nước con lại mất.

Ta chưa chết thì ngươi

Mau nói chỗ con ta

Đừng để ta chết khát

Đọa vào loài ngạ quỷ.

Ta vốn chí lực mạnh

Khó động như mặt đất

Mất con tâm mê loạn

Như vua Thập Xa xưa.”

Vua là người học rộng

Các quan trí thông đạt

Hai vị khuyên can vua

Từ từ tâu vua rằng:

“Xin ngài hãy khuây khỏa

Chớ để tổn mình rồng

Thuở xưa, các vị vua

Bỏ nước như ném hoa

Nay Thái tử học đạo

Đâu đáng khổ, lo buồn.

Xin nhớ lời A-tư

Lý số tự như thế

Chuyển luân có vui trời

Thản nhiên không bi lụy

Đâu phải vua thế giới

Dời được tâm vàng ngọc

Nay khiến cho chúng thần

Sẽ tìm đến chỗ Ngài.”

Dùng mọi cách can ngăn

Nói lên lòng chí thành

Mong hàng phục chí ngài

An ủi nỗi buồn vua.

Vua vui mừng liền đáp:

“Mong các khanh mau đi

Như chim Xá-quân-đà

Vì con không kể thân

Giờ ta nhớ Thái tử

Dạ luyến thương cũng thế.”

Hai vị vâng vương lệnh

Vua và các quyến thuộc

Tâm mát mẻ đôi phần

Sức lực dần hồi phục.

❧

Phẩm 9: TÌM KIẾM THÁI TỬ

Vua vì nỗi đau buồn

Cấp sai hai vị quan

Ra roi đánh ngựa giỏi

Phi nhanh như nước cuộn

Thân nhọc không từ nan

Thẳng đến rừng khổ hạnh

Bỏ năm dục thế tục

Khéo nhiếp giữ các căn

Vào am thanh Phạm chí

Kính lễ các tiên kia.

Các tiên mời an tọa

Nói pháp an ủi họ.

Liền thưa vị tiên rằng:

“Tôi có việc muốn hỏi

Vua Tịnh Phạn tiếng tăm

Dòng Cam Giá rạng danh

Chúng tôi là bề tôi

Trong giáo điển các vị

Vua như trời Đế Thích

Con như Xà-diên-đa

Vì thoát già, bệnh, chết

Xuất gia ở đây chăng?

Chúng tôi đến vì Ngài

Chỉ các vị mới biết”

Đáp rằng: “Có người này

Tướng đại nhân, tay dài

Cho rằng pháp tôi tu

Còn thuận theo sinh tử

Đến chỗ A-la-lam

Để tìm giải thoát hơn.”

Đã được định thật rồi

Tuân lệnh vua mau đến

Chẳng quản nỗi nhọc nhằn

Tìm đường mà thẳng tiến

Thấy Thái tử trong rừng

Bỏ phục sức thế gian

Hình dung vẫn sáng ngời

Mặt trời giữa mây đen

Nước tôn thầy Thiên thần.

Đại thần giữ chánh pháp

Bỏ lễ nghi thế tục

Xuống xe đi bộ đến

Như vua Bà-ma-điệp

Vị tiên Bà tư-tra

Cùng nhau vào rừng núi

Thấy Thái tử La-ma

Theo lễ nghi của đạo

Cung kính lễ, thăm hỏi

Giống như Tu-ca-la

Cùng với Ương-kỳ-la

Đem hết lòng cung kính

Thờ phụng trời Đế Thích.

Thái tử cũng kính theo

Quốc sư và đại thần

Như Đế Thích an ủi

Tu-ca, Ương-kỳ-la,

Liền mời hai vị ấy

Ngồi trước mặt Thái tử

Như Phú-na-bà-tẩu

Hai sao hầu bên trăng.

Quốc sư và đại thần

Khải tâu lên Thái tử

Như Tỳ-lợi-bà-đê

Nói với Xà-diên-đa:

“Vua cha nhớ Thái tử

Như gai nhọn đâm tim

Hôn mê phát cuồng loạn

Ngất xỉu, mình lấm bụi

Ngày đêm thêm buồn nhớ

Lệ rơi thường như mưa.

Ban sắc cho chúng tôi

Cúi xin lắng nghe cho

Rằng biết Ngài ưa pháp

Quyết định không nghi ngờ

Chưa phải lúc vào rừng

Lửa nhớ đốt tâm vua

Nếu Ngài Nghĩ đến pháp

Thì nên thương xót vua.

Mong Ngài đừng đi xa

Để an ủi lòng vua

Đừng để nước buồn thương

Xói mòn bờ tâm vua.

Như mây, nước, cỏ, núi

Gió nắng và lửa mưa

Lo buồn bị bốn họa

Thổi làm khô cháy tâm

Hãy về hưởng bổng lộc

Thời đến sẽ tu Tiên

Không đoái hoài bà con

Cha mẹ cũng lìa bỏ

Đó gọi từ bi sao?

Cứu giúp tất cả sao?

Pháp không cần rừng núi

Tại gia cũng tu nhàn

Giác ngộ cần phương tiện

Cho nên gọi xuất gia

Cạo tóc mặc y nhuộm

Tự vào trong rừng núi

Đó chính là sợ hãi

Đâu đáng gọi tu Tiên.

Mong ôm Ngài một lần

Dùng nước rưới lên đầu

Đội mũ trời cho Ngài

Đặt Ngài dưới lọng báu

Được một lần nhìn Ngài

Sau đó vua xuất gia.

Tiên vương Đầu-lưu-ma

A-nâu-xà-a-sa

Bạt-xà-la-bà-hưu

Tỳ-bạt-la-an-đề

Tỳ-đề-ha-xà-na

Na-la-thấp-ba-la

Các vị vua như thế

Thảy đều đội mũ trời

Trang sức bằng anh lạc

Tay chân đeo châu báu

Chúng thể nữ vui chơi

Không trái nhân giải thoát.

Giờ Ngài hãy về nhà

Tu tập hai việc này

Tâm tu pháp tăng thượng

Trở thành đấng Tăng thượng

Rơi lệ khuyên bảo Ngài

Lệnh tuyên lời như thế.

Đã có sắc chỉ này

Ngài nên tuân lệnh về

Vua cha chỉ vì Ngài

Chìm trong biển buồn khổ

Không ai cứu, nương ai

Không nhờ đâu khai mở

Ngài chính là thuyền trưởng

Đưa vua đến chỗ an.

Thái tử Tỳ-sum-ma

Nhị-la-di-bạt-đề

Nghe cha dạy kính vâng

Nay Ngài cũng nên biết

Ân mẹ hiền nuôi nấng

Suốt đời báo không cùng

Như bò mẹ mất con

Vì buồn quên ăn ngủ

Giờ Ngài nên mau về

Để cứu sống mạng vua.

Chim xa đàn buồn nhớ

Voi mạnh một mình khổ

Người nương tựa mất bóng

Thường mong được cứu giúp.

Một đứa con cô độc

Gặp khổ biết nhờ ai

Khỏi khổ đơn độc kia

Như người cứu nguyệt thực.

Trai gái trong cả nước

Chia ly khổ vô cùng

Khói thở than xông trời

Xông làm mờ mắt tuệ

Chỉ cầu thấy nước Ngài

Tắt lửa mắt mờ sáng.”

Bồ-tát nghe vua cha

Thiết tha dạy bảo vậy

Liền ngồi thẳng suy Nghĩ

Mà đáp thuận theo rằng:

“Ta cũng biết vua cha

Tâm từ niệm quá dày.

Sợ sinh, già, bệnh, chết

Nên trái ân khó với

Ai không trọng mẹ cha

Nhưng rồi cũng chia ly

Dù cho giữ tướng sinh

Nhưng chết đến khó giữ.

Cho nên biết rằng trọng

Cũng từ biệt xuất gia

Nghe vua cha lo buồn

Thêm luyến tiếc tâm Ta

Chỉ như mộng tạm hội

Thoắt cái, đã vô thường.

Vua cha nên biết rõ

Tánh chúng sinh bất đồng

Điều sinh ra buồn khổ

Chẳng phải chỉ cha con

Cho nên khổ sinh ly

Đều từ nghi hoặc sinh.

Như người đi trên đường

Giữa đường tạm gặp nhau

Giây lát đã chia tay

Trái lý vốn tự nhiên

Hội họp tạm thành thân

Tùy duyên lý tự phân

Hiểu rõ thân giả hợp

Không nên sinh đau buồn.

Đời này trái tình thân

Đời khác là thân tình.

Tạm thân lại chia lìa

Nơi nơi đều là thân

Thường hợp lại thường tan

Tan tan đâu đáng buồn

Trong thai dần biến đổi

Lăng xăng tử lại sinh

Lúc nào cũng có tử

Núi rừng đâu không có

Thường luôn huởng năm dục

Cầu tài thì cũng thế.

Tất cả thời có tử

Ngoài pháp tử không thời

Muốn cho ta làm vua

Pháp từ ái khó trói

Như bệnh uống chẳng thuốc

Cho nên ta không kham.

Chỗ vị cao ngu si

Mặc tình theo thương ghét

Suốt đời thường sợ hãi

Suy Nghĩ thân tâm mệt

Theo tâm chúng trái pháp

Việc người trí không làm.

Cung điện bằng bảy báu

Trong đó lửa cháy hừng

Bếp trời, cơm trăm vị

Trong đó có chất độc

Ao sen nước trong mát

Trong đó nhiều rắn độc

Ngôi cao: Nhà tai họa

Nơi người trí không ở.

Xưa các vua cao quý

Thấy làm vua nhiều họa

Chúng sinh thêm khổ sở

Chán ngán nên xuất gia

Nên biết vua còn khổ

Chẳng bằng hành pháp an

Thà ở trong rừng núi

Ăn cỏ như cầm thú

Không kham ở trong cung

Sống chung hang rắn đen

Bỏ ngôi vị năm dục

Chịu khổ sống núi rừng

Đó chính là thuận theo

Ưa pháp, dần thêm sáng.

Giờ bỏ rừng thanh vắng

Về nhà hưởng năm dục

Ngày đêm pháp khổ tăng

Đó là việc không nên.

Bậc trượng phu vọng tộc

Vì ưa pháp xuất gia

Bỏ hẳn dù vọng tộc

Lập chí Đại trượng phu

Cắt tóc, mặt pháp phục

Ưa pháp, sống núi rừng

Giờ lại bỏ pháp phục

Trong tâm rất hổ thẹn

Vua trời còn không đoái

Huống nhà đẹp thế gian

Đã nhổ tham, sân, si

Mà ăn trở lại sao?

Nếu người ăn trở lại

Khổ ấy đâu thể kham

Như nhà người bị cháy

Phải tìm cách chạy ra

Khoảnh khắc lại trở vào

Người ấy thông minh sao?

Thấy khổ sinh, già, chết

Chán khổ mà xuất gia

Bây giờ trở lại tục

Người ấy thật ngu si.

Trong cung tu giải thoát.

Thì không có việc ấy

Vắng lặng sinh giải thoát

Làm vua như bị phạt

Vắng lặng bỏ uy vua

Làm vua trái giải thoát

Động, Tĩnh như nước, lửa

Hai thứ đâu ở chung

Quyết định tu giải thoát

Cũng không ngồi ngôi vua.

Nếu nói ngồi ngôi vua

Mà tu giải thoát được

Việc ấy quyết không thể

Quyết giải thoát cũng thế

Đã không tâm quyết định

Hoặc ra lại trở vào

Giờ ta đã quyết định

Cắt mồi câu thân thuộc

Theo đường chính xuất gia

Vì sao lại quay về?”

Tâm đại thần tự Nghĩ

Thái tử chí trượng phu

Biết sâu nên thuận theo

Lời nói có nhân duyên

Bèn tâu Thái tử rằng:

“Như lời Thái tử dạy

Cách cầu pháp nên thế

Nhưng giờ chưa phải lúc

Vua cha tuổi đã cao

Nhớ con thêm buồn khổ

Tuy nói ưa giải thoát

Nhưng lại không đúng pháp

Tuy xuất nhưng không tuệ

Không Nghĩ lý sâu xa

Không thấy nhân cầu quả

Luống bỏ hiện pháp vui.

Người nói có đời sau

Người thì nói không có

Có, không chưa quyết định

Sao bỏ vui hiện đời?

Nếu nói có đời sau

Thì nên cần chứng đắc

Nếu nói không đời sau

Thì không là giải thoát

Nếu nói có đời sau

Không nói nhân giải thoát

Như đất chắc, lửa ấm

Nước ẩm, gió xao động

Đời sau cũng như thế

Đó là tánh tự nhiên.

Người nói tịnh, bất tịnh

Đều từ tự tánh khởi

Nói hãy tìm cách đổi

Đó là lời ngu si.

Cảnh giới các căn hành

Tự tánh đều quyết định

Nhớ thương và không nhớ

Tự tánh định cũng vậy.

Khổ già, bệnh, chết thảy

Ai mà sai khiến được

Cho nước dặp tắt lửa

Lửa làm nước sôi trào

Tự tánh căn, tướng hoại

Tánh hòa thành chúng sinh.

Như người ở trong thai

Có các phần chân tay

Thần thức tự nhiên thành

Ai có khả năng làm?

Gai góc ai làm nhọn

Đó là tánh tự nhiên

Và các loại cầm thú

Không ai muốn như thế.

Có những người sinh Thiên

Do trời Tự tại làm

Và đấng tạo hóa khác

Không hề có tự lực.

Nếu có chỗ sinh ra

Chỗ này cũng phải diệt

Cần gì tự tìm cách

Mong cầu sự giải thoát.

Người nói do ngã sinh

Rồi cũng do ngã diệt

Người nói không ai sinh

Rồi do phương tiện diệt

Như người sinh nuôi con

Không phụ ân tổ tông

Học sách của vị Tiên

Cúng tế miếu thờ trời

Ba điều này không phụ

Thì gọi là giải thoát.

Từ xưa nay truyền lại

Ba câu giải thoát này

Nếu dùng phương tiện khác

Luống nhọc mà không thật.

Ngài muốn cầu giải thoát

Chỉ tu phương tiện trên

Vua cha hết đau buồn

Đạo giải thoát mau được.

Bỏ nhà vào núi rừng

Trở về cũng không lỗi

Xưa vua Am-bà-lê

Ở lâu rừng khổ hạnh

Bỏ đồ chúng quyến thuộc

Về nhà lên ngôi vua.

Có Thái tử La-ma

Bỏ nước vào núi rừng

Nghe phong tục nước thiếu

Bèn trở về giáo hóa.

Vua nước Sa-lâu-bà

Tên là Đầu-lâu-ma

Cha con vào núi rừng

Rốt cuộc đều trở về.

Bà-tư-trú-mâu-ni

Và vua An-đê-điệp

Tu phạm hạnh núi rừng

Ít lâu cũng trở về.

Những bậc tài giỏi ấy

Được vang danh chánh pháp

Về lên ngôi trị nước

Như đèn soi thế gian

Cho nên bỏ núi rừng

Pháp trị dân, không lỗi.”

Thái tử nghe đại thần

Lời dịu, nói việc lợi

Bèn dùng lý không loạn

Vô ngại và thứ lớp

Vững chí, nói an ổn

Mà đáp lời đại thần:

“Do dự có, không thảy

Hai tâm nghi hoặc tăng

Mà nói lời có, không

Ta không quyết định lấy.

Tịnh trí, tu khổ hạnh

Quyết định ta tự biết

Luận do dự thế gian

Xoay vần truyền nhau tu

Nghĩa chân thật có, không

Điều này ta chẳng an.

Người sáng phân chân ngụy

Tín không do người sinh

Như người mù bẩm sinh

Được người mù dẫn đường

Ở trong đêm trời tối

Thì biết đi đường nào!

Đối pháp tịnh, bất tịnh

Người đời sinh thắc mắc

Nếu không thấy chân thật

Nên hành đạo chân thật

Thà thực hành pháp tịnh

Không thích hành bất tịnh.

Xét thuyết tương thừa kia

Không một tướng quyết định

Lời thật tâm lắng thọ

Lìa hẳn các lỗi lầm

Nói quá thành hư ngụy

Lời người trí không nói.

Như nói chuyện La-ma

Bỏ nhà tu phạm hạnh

Cuối cùng cũng trở về

Thọ hưởng năm thứ dục

Đó là hành vi xấu

Việc người trí không theo.

Nay ta sẽ vì ông

Nói lược yếu Nghĩa ấy

Trời, trăng rơi xuống đất

Tu-di, núi Tuyết chuyển

Thân ta không hề đổi

Rơi vào chỗ không đúng.

Thà nhảy vào lửa hừng

Không theo Nghĩa không trọn

Trở về nhà của mình

Lao vào lửa năm dục.”

Bày tỏ yếu thệ xong

Ngài đứng dậy, giã từ.

Lời Thái tử sáng sủa

Như ánh sáng mặt trời

Quốc sư và đại thần

Luận bàn không hơn được

Bảo nhau: đã hết cách

Chỉ còn từ giã về

Rất kính khen Thái tử

Không dám bắt Ngài về

Vì kính vâng lệnh vua

Nên không dám về vội,

Giữa đường chợt bồi hồi

Đi xa, ngoái đầu lại

Lựa chọn người thông minh

Xét kỹ người cơ ngộ

Âm thầm hầu Thái tử

Rồi sau mới ra về.

Phật Sở Hành Tán - Quyển III

PHẬT SỞ HÀNH TÁN

QUYỂN III

Phẩm 10: VUA BÌNH-SA ĐẾN VIẾNG THÁI TỬ

Ngài từ giã Quốc sư

Và Đại thần chánh pháp

Vượt qua sóng sông Hằng

Thẳng đường đến Linh thứu

Giấu căn trong năm núi

Tài năng dừng trong non

Rừng hoa trái sum suê

Suối chảy chia nóng, lạnh

Vào thành Ngũ sơn kia

Vắng lặng như lên trời.

Người dân thấy Thái tử

Dung mạo quá sáng ngời

Tuổi trẻ, thân rực rỡ

Tướng trượng phu ai bì

Đều cho là khác lạ

Như thấy cờ tự tại.

Người đi thì dừng chân

Bước mau theo sau Ngài

Người đi trước quay nhìn

Chiêm ngưỡng Ngài không chán.

Các tướng tốt trên thân

Ai nhìn mắt không rời

Cung kính đến chiêm ngưỡng

Chắp tay lễ, thăm hỏi

Thảy đều rất vui mừng

Tùy nghi mà cúng dường

Chiêm ngưỡng tôn nhan Ngài

Hổ thẹn các hình tướng

Có oai nghi thô tháo

Vắng lặng lại cung kính

Tâm kết hận mở rồi

Tâm từ hòa lớn thêm

Nghiệp chung riêng nam nữ

Đều tiêu tan tất cả.

Kính tướng, tôn trọng đức

Ai thấy đều quên về

Sợi lông trắng giữa mày

Đôi mắt xanh rộng dài

Toàn thân sắc vàng chói

Tay có màng thanh tịnh

Tuy thân là xuất gia

Nhưng có tướng Thánh vương.

Gái, trai thành Vương xá

Lớn nhỏ đều không yên:

Người này còn xuất gia

Sao chúng ta vui tục?

Khi ấy, vua Bình-sa

Ở trên cao nhìn xuống

Thấy các nam nữ ấy

Vẻ bàng hoàng khác thường

Cho gọi một người đến

Hỏi vì lý do gì.

Kính quỳ dưới lầu vua

Nói rõ việc thấy nghe

Xưa nghe dòng họ Thích

Người tốt đẹp khác thường

Trí tuệ hơn người đời

Làm vua cả tám phương

Nay xuất gia ở đây

Mọi người đều đón rước.

Vua nghe, vui lẫn sợ

Thân đây, tâm đi rồi

Truyền sứ giả mau đến

Dò xét mọi hành động

Vâng lời, thầm theo chân

Xem xét mọi việc làm.

Vắng lặng, mắt nhìn thẳng

Khoan thai bày dung nghi

Vào làng hành khất thực

Đi trước các khất sĩ

Giữ thân tâm không loạn

Tốt, xấu đều an vui

Ngon, dở đều thọ nhận

Ôm bát trở về rừng

Ăn xong, súc nước trong

Ưa vắng, sống trên núi.

Rừng xanh, riêng non cao

Hoa đỏ trồng xen kẽ

Các chim như công thảy

Bay liệng kêu hót vang

Pháp phục mầu tươi sáng

Như nhật chiếu Phù tang

Ai thấy chẳng muốn rời

Thứ lớp đã trình tâu.

Vua nghe tâm thêm kính

Cho sửa soạn xa giá

Đội mũ, mặc áo đẹp

Sư tử đầu đàn bước

Chọn các bậc tôn túc

Người vắng lặng sáng suốt

Dẫn theo trăm ngàn người

Lướt mây lên Bạch sơn

Thấy Bồ-tát uy nghiêm

Các căn đều vắng lặng

Ngồi thẳng trong hang núi

Như trăng giữa trời trong

Sắc mầu nhiệm trang nghiêm

Như hóa thân của pháp,

Phát tâm thành cung kính

Dần bước nhẹ đến gần

Giống như trời Đế Thích

Đến Ma-hê-thủ-la

Khép nép giữ lễ nghi

Kính hỏi Ngài an vui.

Bồ-tát xem xét kỹ

Thuận theo mà trả lời.

Khi vua nhọc hỏi rồi

Ngồi trên tảng đá sạch

Mắt nhìn ngắm dung nghi

Sắc mặt vui, tâm hỷ

Kính nghe dòng vọng tộc

Đức thạnh nối truyền nhau

Điều từ lâu chất chứa

Nay muốn giải thắc mắc:

“Nguồn sáng của mặt trời

Phước thạnh đã muôn đời

Khiến đức cả nối nhau

Ngày nay được mở rộng

Đấng hiền minh tuổi trẻ

Vì sao đi xuất gia?

Ngài là Thánh hơn đời

Khất thực, bỏ vinh hoa

Thân quý đáng xoa hương

Vì sao mặc ca-sa

Tay nên nắm thiên hạ

Lại cầm thức ăn dở

Nếu không thay vua cha

Mà trị vì đất nước

Nay ta chia nửa nước

Hầu mong Ngài ở lại

Tôi khỏi mang tiếng đuổi

Thời gian sẽ thuận theo

Xin nể lời tôi thật

Muốn được làm bạn tốt.

Hay cậy dòng vọng tộc

Có tài đức, dung mạo

Mà không muốn hạ mình

Cúi mình thọ ân người?

Sẽ cấp ban dũng sĩ

Gươm giáo và quân lính

Để tự lực thâu tóm

Thiên hạ ai không tôn

Người sáng biết đúng lúc

Pháp tài năm dục tăng

Nếu không giữ ba lợi

Rốt cuộc chỉ luống nhọc

Chuộng pháp, bỏ tài sắc

Tài được mọi người thích

Giàu tài bỏ pháp dục

Đó là giữ tài vật

Nghèo nàn mà quên pháp

Năm dục ai vui được?

Cho nên đủ ba việc

Đức truyền, đạo tuyên dương

Pháp tài năm dục đủ

Gọi trượng phu ở đời

Không khiến thân viên tướng

Luống nhọc và vô công.

Vua chuyển luân Man-đà

Thống lãnh bốn thiên hạ

Đế Thích chia nửa tòa

Sức không làm vua trời

Nay Ngài tay thon dài

Chân đi khắp trời người

Ta không cậy sức vua

Mà muốn giữ Ngài lại.

Thấy Ngài đổi hình tướng

Thích mặc y xuất gia

Đã kính trọng đức ấy

Còn thương tiếc lẫn người.

Nay Ngài hành khất thực

Tôi xin dâng đất nước

Tuổi trẻ thọ năm dục

Trung niên tập dụng tài

Tuổi già thuần các căn

Đó là thuận theo pháp.

Tuổi trẻ giữ pháp tài

Sẽ bị dục phá hoại

Già thì khí lực yếu

Thuận theo cầu vắng lặng

Tuổi già thẹn tài dục

Hành pháp mọi người tôn

Tuổi trẻ tâm lao chao

Ruổi theo cảnh năm dục

Bị mọi thứ ràng buộc

Tình cảm giao kết sâu

Về già ít bận bịu

Người thuận pháp y cứ

Năm dục đều dứt bỏ

Tâm ưa pháp thêm lớn.

Lại, chuộng pháp vương giả

Đại hội thờ Thiên thần

Nên cỡi lưng Rồng thần

Thọ vui bay lên trời

Các vua Thánh tài giỏi

Nghiêm thân anh lạc báu

Cúng tế lập đại hội

Cuối cùng được phước trời.”

Như thế vua Bình-sa

Dùng mọi cách thuyết phục

Chí Thái tử vững chắc

Không động như Tu-di.

❧

Phẩm 11: THÁI TỬ ĐÁP LỜI VUA BÌNH-SA

Vua Bình-sa thuận theo

An ủi mời thỉnh rồi

Thái tử kính đáp tạ

Cảm sâu lời vua nói

Khéo hợp pháp thế gian

Lời nói không trái lý:

“Dòng vọng tộc Ha-lê

Là tri thức mọi người

Nghĩa mang, tâm vướng bận

Pháp nên nói như thế.

Các phàm phu thế gian

Không thể hành nhân nghĩa

Đức mỏng nương tình gần

Đâu được gọi việc tốt.

Noi theo dòng cao quý

Sùng lễ tu kính nhường

Đối với sự khổ nạn

Cứu giúp không lìa bỏ

Cho nên là tướng chân

Thiện tri thức thế gian

Bạn lành cứu giúp tài

Nên gọi kho vững chắc

Giữ gìn tiếc lợi mình

Đó sẽ mau quên mất.

Báu vô thượng của nước

Bố thí làm việc phước

Và thí thiện tri thức

Tuy tán sau không hối

Đã biết Ngài tình sâu

Không nói lời trái ngược

Những điều ngày nay thấy

Tâm thành nói nhau biết.

Sợ sinh, già, bệnh, chết

Muốn tìm chân giải thoát

Bỏ cha, lìa ái ân

Há về hưởng năm dục

Không sợ rắn cực độc

Giá rét với lửa hồng

Chỉ sợ cảnh năm dục

Trôi lăn nhọc tâm tôi.

Giặc vô thường năm dục

Cướp báu lành của người

Luống dối trá chẳng thật

Giống như người huyễn hóa

Thoáng trông khiến người mê

Huống thường sống gần gũi.

Năm dục là ngại lớn

Ngăn che pháp vắng lặng

Vui trời còn không thể

Huống dục ở nhân gian.

Năm dục sinh thèm khát

Rốt cuộc không đầy đu.û

Như gió mạnh lửa hừng

Ném củi vào không đủ

Các phi Nghĩa thế gian

Không gì hơn năm dục

Chúng sinh vì ngu tham

Ưa thích nên không giác

Người trí sợ năm dục

Không rơi vào phi Nghĩa

Vua thống lãnh bốn biển

Vẫn mong cầu bên ngoài.

Ái dục như biển cả

Không bao giờ dừng đủ

Vua Chuyển luân Man-đà

Khắp trời mưa vàng ròng

Vua trị bốn thiên hạ

Lại mong sinh Đao-lợi

Đế Thích chia nửa tòa

Vì tham muốn phải chết.

Nông-sa tu khổ hạnh

Làm vua trời băm ba

Buông dục tâm cao mạn

Vị tiên kéo xe bộ

Do việc buông lung này

Nên đọa làm mãng xà.

Vua Chuyển luân Yên-la

Dạo chơi trời Đao-lợi

Lấy Thiên nữ làm vợ

Đánh thuế vàng vị tiên

Tiên tức giận đọc chú

Nước diệt, vua qua đời.

Trời Đế Thích Ba-la

Trời Đế Thích Nông-sa

Nông-sa thuộc Đế Thích

Vua trời đâu có thường

Cõi nước chẳng bền chắc

Chỉ người sức mạnh ở

Thường mặc lớp áo cỏ

Ăn trái, uống nước suối

Tóc dài xõa tận đất

Vắng lặng không mong cầu

Tu khổ hạnh như thế

Rồi cũng bị dục hại.

Nên biết cảnh năm dục

Là kẻ thù người tu

Vua Thiên Tý Đại Lực

Mạnh mẽ khó ai địch

Bị tiên La-ma giết

Cũng bởi do tham dục.

Huống Ta dòng Sát-lợi

Không bị dục kéo lôi

Nhỏ nếm cảnh giới dục

Nhỏ dứt, lớn càng thêm

Người trí rất chán ghét

Dục độc ai uống ăn

Cầu lợi bằng mọi cách

Đều do tham sai khiến.

Nếu người không tham dục

Siêng năng thì không sinh

Người trí thấy lỗi khổ

Dứt bỏ các tham dục.

Thế gian cho là thiện

Tức đều là pháp ác

Chúng sinh vì ham vui

Sinh ra các buông lung

Buông lung trở hại mình

Chết sẽ đọa đường ác,

Siêng tìm cách đạt được

Phải tìm cách giữ gìn

Không siêng tự đánh mất

Không cách nào giữ được.

Giống như vật giả mượn

Người trí không tham đắm

Siêng năng tìm năm dục

Được thì thêm yêu đắm

Khi vô thường ly tán

Lại càng thêm khổ não

Cầm đuốc tự cháy tay

Người trí không yêu đắm.

Người ngu si thắp hèn

Lửa sẻn tham đốt thân

Suốt đời mãi chịu khổ

Không hề được an vui.

Tham giận như rắn độc

Người trí không dám gần

Khổ nhọc gặm xương khô

Không mùi vị, không no

Luống tự mỏi răng miệng

Người trí không dám nếm.

Vua giặc, lửa nước phân

Của chung, con ác thảy

Cũng như cục thịt thối

Cả bầy chim tranh giành

Tham tài cũng như vậy

Người trí không ưa thích.

Chỗ tài sản nhóm họp

Thường sinh khởi thù oán

Ngày đêm tự giữ gìn

Như người sợ oán nặng

Nêu giết chợ đông hạ

Bị lòng người oán ghét

Nêu tham, sân, si cao

Người trí thường xa lìa.

Vào rừng núi, sông biển

Thất bại nhiều, ít an

Như hái quả cây cao

Do tham thường té chết

Cảnh tham dục cũng thế

Tuy thấy nhưng khó lấy

Tìm mọi cách cầu tài

Khó gom mà dễ tan

Như cái được trong mộng

Người trí đâu giữ gìn.

Như hố lửa ngụy trang

Ai đạp thì chết cháy

Lửa tham dục cũng thế

Người trí không đạp lên.

Như Cưu-la bộ kia

Bật-sắt-phú-nan-đà

Di-hy-lợi-đàn-trà

Như con dao hàng thịt

Hình ái dục cũng thế

Người trí không dám làm

Gieo mình vào nước, lửa

Hoặc nhảy xuống sườn núi

Cầu được sinh cõi trời

Luống khổ, chẳng được lợi.

Tôn Đào, Bát Tôn Đào

Anh em A-tu-luân

Đều có tâm thương nhau

Vì dục, tàn hại nhau

Thân chết, tiếng tăm mất

Đều là do tham dục.

Tham ái làm người hèn

Roi gậy đánh đập khổ

Ái dục hy vọng hèn

Đêm dài thân tâm nhọc

Nai vì tham tiếng chết

Chim tham sắc mạng vong

Cá tham mồi bỏ xác

Đều bị dục làm khổ.

Quán sát vật nuôi sống

Chẳng phải pháp tự tại

Ăn để chữa bệnh đói

Uống nước để hết khát

Y phục để ngăn lạnh

Nằm để trị ngủ nghỉ

Đi mệt nên ngồi xe

Đứng mỏi chân tìm ghế

Tắm gội để trừ dơ

Đều là dứt bỏ khổ.

Vì thế phải nên biết

Năm dục chẳng tự tại

Như người bị sốt cao

Tìm nước mát để trị

Tham cầu dứt khổ hoạn

Người ngu cho tự tại

Nhưng vật nuôi sống kia

Cũng chẳng phải dứt khổ

Lại làm pháp khổ tăng

Nên chẳng phải tự tại.

Áo ấm chẳng thường vui

Hết lạnh cũng sinh khổ

Ánh trăng mùa hạ mát

Mùa đông thêm khổ hạnh.

Đến tám pháp thế gian

Đều chẳng tướng quyết định

Tướng khổ vui bất định

Tớ và vua đâu phân.

Vua ra lệnh, chúng vâng

Vì vua là trên hết

Ra lệnh chính là khổ

Còn mang nhiệm vụ nặng

Đều cân nhắc nặng nhẹ

Các khổ nhóm vào thân

Làm vua nhiều kẻ ghét

Dù thân cũng thành đọa

Không thân ở một mình

Như thế có gì vui?

Vua trị bốn thiên hạ

Nhưng dùng không quá một

Tìm cầu cả muôn việc

Luống khổ, ích gì thân?

Chưa khổ, dứt tham cầu

Dứt việc là an vui

Làm vua vui năm dục

Không làm, vui vắng lặng

An vui đã bình đẳng

Thì làm vua mà chi?

Ngài chớ tìm mọi cách

Dẫn tôi vào năm dục

Điều mà tôi mong muốn

Là con đường thoáng mát.

Ngài muốn lợi ích tôi

Xin giúp điều tôi cầu

Tôi không sợ kẻ thù

Không cầu sinh cõi trời

Tâm không Nghĩ danh lợi

Nên cởi bỏ mũ trời

Vì thế trái ý ngài

Không tuân theo ý chỉ.

Như thoát miệng rắn độc

Đâu trở lại nắm giữ

Cầm đuốc tự cháy tay

Vì sao không bỏ ngay?

Người có mắt muốn mù

Đã mở lại muốn buộc

Người giàu lại muốn nghèo

Người trí muốn ngu si

Đời có người như thế

Thì tôi nên làm vua.

Muốn vượt sinh, già, chết

Tiết chế, hành khất thực

Ít muốn, giữ vắng lặng

Đời sau khỏi đường ác

Nên hai đời an vui.

Nay Ngài đừng thương tôi

Nên thương người làm vua

Tâm ấy thường khao khát

Đời nay không được an

Đời sau chịu khổ báo.

Ngài dùng dòng họ quý

Lễ Nghĩa đại trượng phu

Đối đãi tôi trọng hậu

Vui đồng vui thế gian

Tôi cũng nên báo ân

Khuyên ngài lợi như tôi.

Nếu tu ba phẩm vui

Đó gọi Đại trượng phu.

Đây cũng là phi Nghĩa

Thường cầu không biết đủ

Nếu không sinh, già, chết

Mới gọi Đại trượng phu

Ngài nói trẻ lao chao

Già mới nên nên xuất gia

Tôi thấy người tuổi già

Sức yếu không kham nổi

Không bằng lúc còn trẻ

Chí vững tâm quyết định

Thần chết cầm kiếm theo

Thường rình dịp giết hại

Đâu chờ đến lúc già

Toại chí đi xuất gia.

Vô thường là thợ săn

Già: cung, bệnh: tên bén

Trong cánh đồng sinh tử

Thường rình nai: chúng sinh

Được dịp liền giết hại

Ai cho sống suốt đời.

Việc làm của con người

Việc sinh hoặc việc diệt

Nhỏ, lớn và trung niên

Đều nên siêng tìm cách.

Cúng tế tu đại hội

Đó đều là ngu si

Phải nên chuộng chánh pháp

Lại giết để tế trời

Giết chúng sinh cầu phước

Là người không tâm Từ

Hại sinh, quả hữu thường

Vẫn còn không nên giết

Huống là cầu vô thường

Giết chúng sinh cúng tế

Nếu người không giới, văn,

Tuệ, tu thiền vắng lặng

Không nên theo thế gian

Cúng tế lập đại hội

Sát sinh được hiện vui.

Người trí không nên giết

Huống là giết chúng sinh

Mà cầu phước đời sau.

Quả hữu vi ba cõi

Chẳng phải điều tôi ưa

Pháp trôi lăn các nẻo

Như gió thổi lục bình

Cho nên tôi viễn du

Vì cầu chân giải thoát.

Nghe nói A-la-lam

Khéo giảng đạo giải thoát

Giờ sẽ đến chỗ vị

Đại tiên Mâu-ni kia.

Lời thật xin nén lại

Giờ, tôi xin lỗi vua

Nguyện nước Ngài an ổn

Khéo giữ như Đế Thích

Ánh tuệ soi thiên hạ

Giống như ánh mặt trời.

Một vị vua tối thắng

Hộ mạng bằng giữ tâm

Chánh hóa giữ con mình

Cai trị bằng chánh pháp

Băng tuyết, lửa là thù

Nương cờ khói lửa sinh

Cờ khói thành mây nổi

Mây nổi tuôn mưa lớn

Có con chim trong không

Uống mưa, không ướt thân

Giết oán nặng là nhà

Ở nhà oán nặng giết.

Có người giết oán nặng

Nay ngài nên tha họ

Để họ được giải thoát

Như uống không ướt mình.”

Nhà vua liền chắp tay

Kính đức, tâm vui mừng:

“Như điều Ngài mong cầu

Mong cho quả mau thành

Khi thành tựu quả rồi

Xin Ngài về độ tôi.”

Bồ-tát hứa trong tâm

Sẽ khiến vua toại nguyện

Giã từ, Ngài lên đường

Đến chỗ A-la-lam.

Vua và các quyến thuộc

Cùng chắp tay đưa tiễn

Đều cho là kỳ lạ

Trở về thành Vương xá.

❧

Phẩm 12: A-LA-LAM UẤT-ĐẦU-LAM

Dòng Nhật quang Cam giá

Đến rừng vắng lặng kia

Tới chỗ vị Mâu-ni

Đại tiên A-la-lam.

Ca-lam dòng quý tộc

Xa thấy Bồ-tát đến

Lớn tiếng xa khen ngợi

An ủi rằng lành thay

Chắp tay lẫn cung kính

Hỏi thăm an lành không.

Hỏi thăm sức khỏe rồi

Khoan thai cùng ngồi xuống

Phạm chí thấy Thái tử

Dung mạo rất uy nghi

Gội nhuần, kính đức hạnh

Như khát uống cam lộ

Đưa tay bảo Thái tử:

“Biết Ngài xuất gia lâu

Bỏ cha, mở khóa ái

Giống như voi thoát nài

Trí sâu, tuệ giác sáng

Khỏi ăn quả độc này.

Thuở xưa, vua Minh Thắng

Nhường ngôi lại cho con

Như người đeo tràng hoa

Khô héo nên vất bỏ

Chẳng bằng Ngài tuổi trẻ

Không lên ngôi Thánh vương.

Xét chí vững của Ngài

Xứng đáng là pháp khí

Nên ngồi thuyền trí tuệ

Vượt qua biển sinh tử.

Hễ có người đến học

Xét tài rồi mới dạy

Nay tôi đã biết Ngài

Chí vững chắc, quyết định

Hãy nên hết lòng học

Tôi không giấu điều chi.”

Thái tử nghe dạy bảo

Vui mừng mà đáp rằng:

“Ngài có tâm bình đẳng

Khéo dạy, không thương ghét

Chỉ nên hết lòng nhận

Việc mong cầu đã được.

Đi đêm được đuốc sáng

Lạc lối được người dẫn

Qua biển được thuyền nan

Nay tôi cũng như vậy

Đã được Ngài thương xót

Dám hỏi điều tâm nghi:

Khổ sinh, già, bệnh, chết

Làm thế nào được khỏi?”

Bấy giờ A-la-lam

Vừa nghe Thái tử hỏi

Liền đem các kinh luận

Để giải thích sơ lược:

“Ngài là bậc cơ ngộ

Người thông minh bậc nhất

Giờ xin nghe tôi nói

Nghĩa sống chết, sinh diệt.

Tánh, biến, sinh, già, chết

Năm thứ là chúng sinh

Tánh Nghĩa là thuần tịnh

Chuyển biến là năm đại

Ngã, giác cùng với kiến

Căn theo cảnh là biến

Sắc, thanh, hương, vị, xúc

Đều gọi là cảnh giới

Tay chân, ngữ hai đường

Đó gọi năm nghiệp căn.

Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân

Đó gọi là Giác căn

Ý căn gồm hai Nghĩa

Vừa nghiệp vừa gọi giác

Tánh chuyển biến là nhân

Người biết nhân là Ngã.

Vị tiên Ca-tỳ-la

Và đệ tử quyến thuộc

Đối yếu Nghĩa tôi đây

Tu học được giải thoát.

Tiên Ca-tỳ-la kia

Nay Ba-xà-ba-đề

Giác biết sinh, già, chết

Thuyết này gọi là kiến

Trái với thuyết nói trên

Thuyết gọi là Bất kiến

Nghiệp ngu si ái dục.

Thuyết ấy là luân chuyển

Nếu vướng ba thứ này

Chúng sinh ấy không lìa

Bất tín, ngã, nghi, lạm

Bất biệt, không phương tiện

Cảnh giới sâu chấp trước

Mãi nằm trong ngã sở.

Bất tín, điên đảo chuyển

Làm khác cũng hiểu khác

Ngã nói, ngã hay biết

Ngã đến đi, ngã trụ

Các chấp ngã như thế

Đó gọi ngã tác chuyển.

Đối các tánh do dự

Phải quấy không phải thật

Không quyết định như thế

Thuyết ấy gọi là Nghi.

Nếu nói pháp là Ngã

Nói đó tức là ý

Cũng như Giác và Nghiệp

Nói số lại nói Ngã

Không phân biệt như thế

Thuyết ấy gọi chung Lạm.

Ngu, trí tánh biến đổi

Không rõ gọi Bất biệt

Lễ bái, tụng các sách

Sát sinh tế miếu trời

Nước lửa thảy là tịnh

Mà sinh tưởng giải thoát

Các thứ kiến như thế

Đó gọi không phương tiện.

Kẻ ngu si chấp đắm

Ý, lời nói, giác nghiệp

Và cảnh giới chấp đắm

Thuyết ấy gọi là trước.

Các vật đều ngã sở

Đó gọi là nhiếp thọ

Tám thứ hoặc như thế

Càng chìm trong sinh tử.

Những kẻ ngu ở đời

Nhiếp thọ lấy năm tiết:

Ám si và đại si

Tức giận và sợ sệt

Biếng nhác gọi là Ám

Sống chết gọi là Si

Ái dục gọi đại si

Người lớn sinh mê lầm

Ôm hận gọi tức giận

Tâm hãi gọi sợ sệt.

Phàm phu ngu si ấy

Chấp đắm năm dục lạc

Sống chết là gốc khổ

Xoay lăn trong năm đường

Chuyển sinh ngã thấy nghe

Ngã biết, ngã làm ra

Do vì chấp ngã này

Thuận theo dòng sinh tử.

Nhân này không có tánh

Quả cũng chẳng có tánh

Gọi đó suy Nghĩ đúng

Bốn pháp hướng giải thoát.

Thông minh và ngu tối

Hiển bày, không hiển bày

Nếu biết bốn pháp này

Lìa được sinh, già, chết.

Sinh, già, chết đã hết

Mau được chỗ vô tận

Bà-la-môn thế gian

Thảy đều nương nghĩa này

Tu hành các phạm hạnh

Cũng nói rộng người nghe.’

Thái tử nghe lời ấy

Lại hỏi A-la-lam:

“Thế nào là phương tiện

Rốt ráo đến chỗ nào?

Thực hành phạm hạnh nào?

Lại nên vào lúc nào?

Vì sao tu phạm hạnh?

Pháp nên đến chỗ nào?

Các yếu Nghĩa như thế

Xin nói đủ tôi nghe.”

Bấy giờ, A-la-lam

Nói như kinh luận kia

Tự dùng tuệ phương tiện

Lại giải thích sơ lược:

“Trước lìa tục xuất gia

Y theo hạnh khất thực

Tu tập các oai nghi

Vâng giữ các chánh giới

Ít muốn và biết đủ

Ngon dở đều thọ nhận

Một mình tu vắng lặng

Siêng tu các kinh luận

Thấy tham dục sợ sệt

Lìa dục được thanh tịnh,

Giữ các căn vào làng

Tâm sống trong vắng lặng

Lìa dục ác bất thiện

Các phiền não cõi Dục

Xa lìa sinh vui mừng

Được thiền sơ giác quán.

Đã được vui Sơ thiền

Cùng với tâm giác quán

Cho đó là đặc biệt

Tâm ngu si ưa đắm

Tâm nương xa lìa vui

Qua đời sinh Phạm thiên.

Người trí tự biết được

Phương tiện dùng giác quán

Tinh tấn cầu tiến lên

Tương ưng Thiền thứ hai

Mê đắm vui mừng kia

Được sinh trời Quang âm,

Phương tiện lìa vui mừng

Tu lên Thiền thứ ba

An vui không cầu thắng

Sinh lên trời Biến tịnh,

Xả bỏ ý vui ấy

Chứng được thiền thứ tư

Khổ vui đều đã dứt

Hoặc Nghĩ rằng giải thoát

Nhờ phước Tứ thiền kia

Được sinh trời Quảng quả.

Chư Thiên này sống lâu

Nên gọi là Quảng quả

Ở đó thiền định khởi

Thấy có thân là lỗi

Tăng tiến tu trí tuệ

Chán lìa Thiền thứ tư

Quyết định cầu tiến thêm

Tìm cách trừ sắc dục

Trước các lỗ trên thân

Dần dần tu cởi mở

Cuối cùng phần vững chắc

Đều thành tựu không quán

Tiến quán vô lượng thức

Khéo léo trong vắng lặng

Lìa ngã và ngã sở

Quán sát vô sở hữu.

Vô sở hữu xứ này

Văn-xà da xương lìa

Chim hoang thoát khỏi lồng

Xa lìa khỏi cảnh giới

Giải thoát cũng như vậy.

Bà-la-môn trên đây

Lìa thân thường bất tận

Người trí phải nên biết

Đó là chân giải thoát.

Phương tiện mà Ngài hỏi

Và người cầu giải thoát

Như lời tôi nói trên

Người tin sâu nên học.

Vị tiên Lân-kỳ-sa

Cùng với Xà-na-già

Tỳ-đà-ba-la-sa

Và người cầu đạo khác

Đều từ nơi đạo này

Mà được chân giải thoát.”

Thái tử nghe Tiên nói

Suy nghĩ nghĩa thú ấy

Phát khởi duyên đời trước

Rồi lại thưa hỏi nữa:

“Nghe Ngài trí tuệ cao

Nghĩa nhiệm mầu sâu xa

Biết nhân mà không bỏ

Chẳng phải đạo rốt ráo.

Tánh chuyển biến biết nhân

Nói rằng người giải thoát

Tôi quán sinh pháp này

Cũng là pháp chủng tử.

Ngài cho ngã thanh tịnh

Đó là chân giải thoát

Nếu gặp nhân duyên hội

Thì trở lại buộc ràng

Giống như chủng tử kia

Giờ, đất nước lửa gió

Lìa tan sinh trái lý

Gặp duyên chủng lại sinh

Nghiệp nhân ái vô tri

Bỏ thì gọi giải thoát.

Các chúng sinh còn ngã

Không giải thoát rốt ráo

Nơi nơi bỏ ba chủng

Mà lại được ba thắng

Vì ngã thường có nên

Kia phải theo nhỏ nhiệm

Vì theo lỗi nhỏ nhiệm

Nên tâm lìa phương tiện

Tuổi thọ được lâu dài.

Ngài cho chân giải thoát

Ngài nói lìa ngã sở

Nếu lìa thì không có

Các số đã không lìa

Làm sao lìa Cầu-na?

Cho nên có Cầu-na

Nên biết chẳng giải thoát.

Cầu-ni và Cầu-na

Nghĩa khác mà thể một

Nếu nói lìa nhau thì

Không hề có việc ấy.

Sắc nóng xa lìa lửa

Lửa khác không thể được

Như trước khi có thân

Thì không hề có thân

Như thế trước Cầu-na

Cũng không có Cầu-ni

Cho nên trước giải thoát

Sau mới bị thân buộc

Lại biết do lìa thân

Hoặc biết hoặc không biết

Nếu nói là có biết

Thì nên có chỗ biết

Nếu như có chỗ biết

Thì chẳng phải giải thoát

Còn nếu nói không biết

Thì ngã không dùng được.

Lìa ngã mà có biết

Thì ngã đồng gỗ đá

Biết đủ cả tinh thô

Bỏ thô mà trọng tinh

Nếu bỏ được tất cả

Thì việc làm rốt ráo.”

Lời A-la-lam nói

Không vui lòng Thái tử

Biết chẳng Nhất thiết trí

Nên đi tìm vị khác

Đến chỗ tiên Uất-đà.

Kia cũng chấp có ngã

Tuy quán cảnh nhỏ nhiệm

Thấy lỗi tưởng, bất tưởng

Lìa trụ tưởng phi tưởng

Lại không có đường ra

Vì chúng sinh đến đó

Sẽ lại bị lui sụt.

Vì Bồ-tát mong thoát

Lại bỏ tiên Uất-đà

Để cầu đạo mầu hơn

Bèn lên núi Già-xà

Thành tên Khổ hạnh lâm

Năm Tỳ-kheo trước ở.

Thấy năm Tỳ-kheo ấy

Khéo thu nhiếp các căn

Giữ giới tu khổ hạnh

Ở rừng khổ hạnh kia

Cạnh sông Ni-liên-thiền

Vắng lặng rất an vui,

Bồ-tát liền đến đó

Ngồi một chỗ suy nghĩ.

Năm Tỳ-kheo biết Ngài

Chuyên tâm cầu giải thoát

Nên hết lòng cúng dường

Như kính trời Tự tại,

Nhún mình thờ làm thầy

Mỗi bước thường không rời

Giống như người tu hành

Các căn tùy tâm chuyển.

Bồ-tát siêng tìm cách

Để vượt già, bệnh, chết

Chuyên tâm tu khổ hạnh

Tiết chế thân quên ăn

Tịnh tâm giữ trai giới

Người tu khác không kham.

Thiền tư trong vắng lặng

Ròng rã suốt sáu năm

Ngày ăn một hạt mè

Thân thể rất ốm gầy

Mong độ người chưa độ.

Hoặc nặng lại càng chìm

Đạo nhờ tuệ giải thoát

Không ăn, chẳng phải nhân

Thân thể tuy suy yếu

Nhưng tâm tuệ càng sáng

Tâm rỗng, thân nhẹ nhàng

Tiếng khen vang khắp nơi

Như vầng trăng mới mọc

Hoa Cưu-mâu-đầu nở

Tiếng thơm vang khắp nước

Gái, trai đua đến xem.

Thân hình như cây khô

Qua thời gian sáu năm

Chán sợ khổ sinh tử

Chuyên cần nhân Chánh giác

Tự Nghĩ chẳng nhờ đó

Lìa dục, tịch quán sinh

Chẳng như Ta lúc trước

Ở dưới cây Diêm-phù

Được pháp chưa từng có.

Nên biết đó là Đạo

Đạo chẳng do thân gầy

Thân cần phải có sức

Uống ăn nuôi các căn

Căn vui giúp tâm an

Tâm an thuận vắng lặng.

Lặng là nhân thiền định

Nhờ thiền biết thánh pháp

Sức pháp được khó được

Vắng lặng lìa già chết

Lìa các cấu bậc nhất

Các pháp mầu như thế

Đều nhờ uống ăn sinh.

Suy nghĩ Nghĩa ấy rồi

Tắm gội sông Ni-liên

Tắm xong, định bước lên

Sức yếu, không lên được

Thiên thần uốn cành cây

Đưa tay vịn bước lên.

Bấy giờ, cạnh rừng ấy

Có một cô gái nọ

Chăn bò tên Nan-đà,

Trời Tịnh cư đến bảo:

“Bồ-tát ở trong rừng

Cô nên đến cúng dường.”

Nan-đà-bà-la-xà

Vui mừng đến chỗ Ngài

Tay đeo xuyến ngọc trắng

Thân mặc áo màu xanh

Màu trắng, xanh ánh nhau

Như nước thấy bóng chìm

Tâm kính tin hớn hở

Cúi lễ chân Bồ-tát

Kính dâng cháo sữa thơm

Cúi xin thương xót nhận.

Bồ-tát nhận và dùng

Nàng được quả hiện pháp

Dùng xong, các căn vui

Kham thọ nhận Bồ-đề

Cả thân thể sáng ngời

Đức hạnh càng thêm cao

Như trăm sông đổ biển

Trời, trăng càng thêm sáng.

Năm Tỳ-kheo thấy Ngài

Kinh ngạc, lấy làm lạ

Cho Ngài tâm đạo lùi

Bỏ đi, tìm chỗ tốt

Nếu người được giải thoát

Năm đại đều xa lìa.

Bồ-tát đi một mình

Đến dưới cội Cát tường

Ngay dưới cội cây ấy

Thành đạo Đẳng chánh giác.

Nơi ấy đất rộng bằng

Cỏ mềm mơn mởn mọc

Sư tử khoan thai bước

Mỗi bước, đất rung chuyển

Đất cảm động rồng mù

Vui mừng, mắt được sáng

Nói từng thấy Phật trước

Tướng đất rung như nay.

Đấng Mâu-ni tôn quý

Mặt đất không ai hơn

Mỗi bước chân đạp đất

Tiếng rung chuyển ầm ầm

Ánh sáng màu chiếu khắp

Như mặt trời sáng hôm.

Năm trăm con chim xanh

Trên không nhiễu bên phải

Làn gió mát nhẹ nhàng

Thuận theo mà cuốn tròn

Các điều lành như thế

Đều đồng Phật quá khứ

Cho nên biết Bồ-tát

Sẽ thành đạo Chánh giác.

Được người cắt cỏ kia

Cho cỏ mềm thanh tịnh

Bèn trải dưới gốc cây

Chánh thân mà an tọa

Ngồi kiết già, không động

Như rồng buộc lấy thân

Quyết không rời chỗ này

Tu tập đến rốt ráo.

Khi Ngài phát thệ này

Trời, rồng đều mừng vui

Gió mát nhè nhẹ thổi

Cỏ cây không xào xạc

Tất cả các cầm thú

Im bặt không tiếng kêu

Đó là tướng nói lên

Bồ-tát sẽ thành đạo.

❧

Phẩm 13: PHÁ MA

Đại Tiên vương tộc tiên

Ở dưới cội Bồ-đề

Lập lời nguyện vững chắc

Phải thành đạo giải thoát Quỷ,

Rồng, các Thiên chúng

Thảy đều rất vui mừng.

Vua Thiên ma Pháp Oán

Chỉ buồn mà không vui

Vua năm dục tự tại

Có các thuật chiến đấu

Ganh ghét người giải thoát

Nên gọi là Ba-tuần.

Ma vương có ba gái

Dung nghi đẹp mỹ miều

Có mọi cách mê người

Bậc nhất trong Thiên nữ

Cô cả tên Dục Nhiễm

Cô kế Năng Duyệt Nhân

Cô út Khả Ái Lạc.

Ba cô đồng thời đến

Thưa cha Ba-tuần rằng:

“Chẳng hay có việc gì

Mà cha lo việc ấy?”

Cạn tình bảo các con:

“Đại Mâu-ni ra đời

Thân mặc giáp đại thệ

Tay cầm cung đại ngã

Tên cứng bén trí tuệ

Muốn hàng phục chúng sinh

Phá hủy cảnh giới ta.

Một khi ta không bằng

Chúng sinh tin theo kia

Trở về đạo giải thoát

Cõi nước ta trống rỗng.

Thí như người phạm giới

Thân họ còn trống không

Mắt tuệ chưa mở thông

Nước ta còn yên ổn

Phải đến phá chí kia

Phá sập cầu cứu nàn.”

Cầm cung, mang năm tên

Cùng nam nữ thân quyến

Đến rừng Cát tường kia

Cầu chúng sinh chẳng yên.

Thấy Mâu-ni vắng lặng

Muốn vượt biển ba cõi

Tay trái cầm cung mạnh

Tay phải cầm tên nhọn

Mà bảo Bồ-tát rằng:

“Ông Sát-lợi mau dậy

Chết rất đáng sợ hãi

Phá mà ông đang tu

Lìa bỏ pháp giải thoát!

Tu tập hội “thí phước”

Điều phục các thế gian

Chết được sinh cõi trời

Đạo này được khen ngợi

Việc làm tốt trước kia

Vua tiên dòng dõi quý

Điều khất sĩ không nên.

Giờ, nếu không đứng lên

Ông hãy nên yên chí

Chớ xả bỏ yếu thệ

Ta bắn một mũi tên

Cháu Yên-la Nguyệt Quang

Cũng do mũi tên ta

Chạm nhẹ như gió thổi

Mà tâm nó phát điên.

Tiên khổ hạnh vắng lặng

Nghe tiếng tên ta bắn

Tâm liền rất sợ hãi

Hôn mê mất bản tánh

Huống ông trong đời mạt

Mong thoát mũi tên ta

Giờ ông mau đứng dậy

May ra được an toàn.

Tên này rất độc hại

Khẳng khái mà chống lại

Người đủ sức chịu tên

Tự an còn rất khó

Huống ông không kham nỗi

Làm sao không kinh hãi?”

Ma nói những điều trên

Để bức hiếp Bồ-tát

Nhưng lòng Ngài thản nhiên

Không nghi, không sợ sệt.

Ma vương liền bắn tên

Ba ngọc nữ tiến lên

Bồ-tát chẳng ngó tên

Cũng chẳng nhìn ba cô.

Ma vừa sợ vừa ngờ

Trong lòng ma tự hỏi

“Từng vì Tuyết sơn nữ

Bắn Ma-hê-thủ-la

Làm biến loạn lòng người

Nhưng không động Bồ-tát.

Không dùng tên này nữa

Và ba ngọc nữ đây

Có thể đổi tâm kia

Khiến sinh ra thương giận

Phải hợp quân chúng lại

Dùng sức mạnh ép bức.”

Khi ma Nghĩ như thế

Ma quân bỗng tụ lại

Nhiều hình thù quái dị

Cầm kích, cầm đao kiếm

Nâng cây, cầm chày vàng

Đầu heo, cá, lừa, ngựa

Hình lạc đà, trâu, hổ

Đầu sư tử, voi, rồng…

Và loài cầm thú khác

Hoặc một thân nhiều đầu

Hoặc mỗi mặt một mắt

Hoặc lại rất nhiều mắt

Bụng lớn, thân cao nghều

Hoặc gầy nhom, không bụng

Hoặc chân dài, gối lớn

Hoặc chân lớn, vế mập

Hoặc móng sắc, nanh dài

Hoặc không đầu, mắt, mặt

Hoặc hai chân, nhiều thân

Hoặc mặt lớn, mặt bên

Hoặc có màu tro đất

Hoặc như ánh sao sáng

Hoặc thân tuôn khói lửa

Hoặc tai voi, vác núi

Hoặc khỏa thân, tóc phủ

Hoặc là mặc áo da

Mặt nửa đỏ nửa trắng

Hoặc mặc áo da cọp

Hoặc mặc áo da rắn

Hoặc lưng vác linh lớn

Hoặc tóc quấn trôn ốc

Hoặc tóc xõa che thân

Hoặc hút tinh khí người

Hoặc cướp mạng sống người

Hoặc nhảy liệng, kêu lớn

Hoặc chạy đuổi bắt nhau

Hoặc tự giết hại nhau

Hoặc xoay chuyển trong không

Hoặc bay dưới tàng cây

Hoặc lêu la, hét, rống

Tiếng dữ động đất trời

Các thứ ác như vậy

Bao quanh cây Bồ-đề.

Hoặc muốn xé nát thân

Hoặc lại muốn ăn nuốt

Bốn bề dậy lửa đỏ

Khói lửa bốc trời xanh

Gió mạnh dậy tứ phía

Núi rừng đều rung chuyển

Gió lửa lẫn khói bụi

Mờ tối không thấy gì.

Các trời người ái pháp

Và các rồng, quỷ thảy

Đều căm ghét chúng ma

Tức giận máu lệ tuôn.

Các vị trời Tịnh cư

Thấy ma loạn Bồ-tát

Lìa dục, tâm không sân

Thương sợ chúng hại Ngài

Đều đến thấy Bồ-tát

Ngồi ngay không khuynh động

Vô lượng ma bao vây

Tiếng dữ động trời đất

Bồ-tát vẫn an nhiên

Sắc mặc không biến đổi

Như sư tử đầu đàn

Ở giữa một bầy thú

Đều khen ngợi: “Ô hô!

Lạ lùng chưa từng có”

Các ma sách đuổi nhau

Đều dùng hết uy lực

Chúng thay nhau tấn công

Giây lát khiến tiêu diệt

Nghiến răng mà trợn mắt

Loạn bay mà níu kéo

Bồ-tát im lặng quán

Như xem trẻ đùa giỡn.

Các ma càng nổi giận

Càng ra sức chiến đấu

Ôm đá không dỡ nổi

Dỡ nổi không ném được,

Phóng giáo, kích sắc bén

Ngưng giữa không, không rơi,

Mưa đá, sấm chớp vang

Hóa thành hoa năm màu,

Hơi độc rắn, rồng dữ

Hóa thành hơi gió thơm.

Các loại các hình tướng

Muốn làm hại Bồ-tát

Không thể làm khuynh động

Gây hại, tự tổn thương.

Ma vương có anh em

Tên Di-đà Ca-lợi

Cầm vũ khí đầu lâu

Đứng trước mặt Bồ-tát

Làm nhiều trò quái dị

Để hoặc loạn Bồ-tát.

Các thứ ma như thế

Nhiều loại thân xấu xa

Gây các tiếng ghê rợn

Muốn làm Bồ-tát sợ

Nhưng không động mảy may

Các ma đều lo sầu.

Không trung, nhiều thần giúp

Ẩn thân phát ra tiếng:

“Ta thấy Đại Mâu-ni

Tâm không hề oán hận

Các ma lòng ác độc

Người không oán, sinh oán

Các ác ma ngu si

Luống nhọc, làm được gì.

Nên bỏ tâm sân hại

Sống vắng lặng an nhiên

Ngươi không thể dùng miệng

Thổi động núi Tu-di

Lửa lạnh, nước hừng cháy

Tính đất phẳng mềm mại

Không thể phá Bồ-tát

Nhiều kiếp tu quả lành.

Bồ-tát chánh tư duy

Tinh tấn hành phương tiện

Trí tuệ tịnh soi sáng

Từ bi với mọi loài

Bốn công đức mầu này

Không dứt đoạn giữa chừng

Khó mà cản Bồ-tát

Không thành đạo Chánh giác.

Như ngàn ánh nhật quang

Tất xua tối cõi thế

Dùi gỗ mà được lửa

Đào đất được nước tràn

Tinh tấn hành phương tiện

Không cầu gì chẳng được.

Thế gian không ai cứu

Trúng độc tham, sân, si

Vì thương xót chúng sinh

Tìm thuốc hay trí tuệ

Để trừ khổ cho đời

Vì sao ngươi não loạn?

Thế gian các si hoặc

Đều do đắm đường tà

Bồ-tát tu đường chánh

Muốn dẫn dắt chúng sinh

Não loạn Bậc Đạo Sư

Cho nên tuyệt không thể!

Như trong cánh đồng rộng

Dẫn đường lừa người buôn

Chúng sinh lạc đường tối

Không biết nơi sẽ đến

Thắp đèn trí tuệ cho

Vì sao lại muốn tắt?

Chúng sinh bị nổi chìm

Trong biển lớn tử sinh

Làm con thuyền trí tuệ

Sao muốn dìm cho chìm?

Nhẫn nhục là mầm pháp

Chí vững là gốc pháp

Tâm giác là thân cành

Hoa là luật nghi giới

Cây đại thọ trí tuệ

Pháp vô lượng là trái

Bóng che chở chúng sinh

Vì sao lại muốn chặt?

Gông cùm, tham, sân, si

Trói buộc các chúng sinh

Nhiều kiếp tu khổ hạnh

Vì giải thoát chúng sinh

Hôm nay quyết định thành

Chính thức ngồi tại đây

Như các Phật quá khứ.

Đài kim cang vững chắc

Các phương đều nghiêng động

Chỉ nơi đây yên ổn

Kham nhẫn được diệu định

Ngươi không phá được đâu!

Phải nên hạ thấp tâm

Dứt bỏ tâm kiêu mạn

Phải tu “tâm tri thức”

Nhẫn nhục mà thờ phụng!”

Ma nghe tiếng trên không

Thấy Bồ-tát an tịnh

Xấu hổ bỏ kiêu mạn

Lại trở về cõi trời.

Các ma đều lo lắng

Mất hết các uy vũ

Các khí trượng chiến đấu

Bỏ ngổn ngang trong rừng

Như người giết kẻ oán

Bè đảng đều tiêu tan.

Các ma đã tan tác

Tâm Bồ-tát vắng lặng

Ánh mặt trời thêm sáng

Bụi mù đều lắng chìm

Trăng sáng các sao hiện

Không còn bóng tối phủ

Không trung mưa hoa trời.

Để cúng dường Bồ-tát.

❧

Phẩm 14: A-DUY-TAM BỒ-ĐỀ

Bồ-tát hàng ma rồi

Lòng vững chắc an Tĩnh

Cầu chứng Nghĩa đệ nhất

Vào sâu trong diệu thiền

Các Tam-muội tự tại

Lần lượt hiện trước mặt.

Đầu hôm nhập chánh định

Nhớ lại đời quá khứ

Từ nơi đâu tên gì

Mà sinh đến nơi này

Như vậy trăm, ngàn, vạn

Sinh tử đều biết rõ.

Chịu sinh tử vô lượng

Tất cả loài chúng sinh

Đều từng là thân thuộc

Nên khởi tâm đại bi.

Tâm đại bi Nghĩ rồi

Lại quán chúng sinh ấy

Luân hồi trong sáu nẻo

Sinh tử không cùng tận

Luống dối không vững chắc

Như cây chuối mộng huyễn.

Vào ngay lúc nửa đêm

Chứng được tịnh Thiên nhãn

Thấy tất cả chúng sinh

Như xem hình trong kính

Chúng sinh chết rồi sống

Sang hèn và nghèo giàu

Tịnh nghiệp, bất tịnh nghiệp

Tùy thọ báo khổ vui,

Quán sát người làm ác

Sẽ sinh vào đường ác

Người tu tập nghiệp lành

Sinh lên cõi trời, người,

Nếu người đọa địa ngục

Thọ vô lượng thứ khổ

Phải uống nước đồng sôi

Giáo sắt xuyên thân thể,

Xô vào vạc nước sôi

Ném vào đống lửa đỏ

Bầy chó nanh dài xơi

Chim mỏ nhọn mổ não,

Sợ lửa chạy vào rừng

Lá kiếm cắt đứt thân

Dao bén chặt thân thể

Hoặc búa bén chém chặt

Chịu biết bao đau khổ

Nghiệp hành, không chết được.

Thích làm việc bất tịnh

Chịu quả báo đau khổ

Vị đắm trong giây lát

Khổ báo rất lâu dài

Trồng nhân khổ cười vui

Mà chịu tội kêu khóc.

Các chúng sinh nghiệp ác

Nếu thấy tự chịu báo

Thì khí mạch đứt liền

Sợ hãi băng huyết chết.

Tạo các nghiệp súc sinh

Các nghiệp đều sai khác

Chết đọa vào súc sinh

Chịu nhiều thân khác nhau,

Hoặc là thân da thịt

Lông, sừng, xương, đuôi, cánh

Lại tàn hại lẫn nhau

Thân thích ăn thịt nhau

Vác nặng mà mang ách

Câu, dùi đâm, roi đánh

Bị thương, chảy máu mủ

Đói khát nhưng không thoát,

Xoay vần giết hại nhau

Không có sức tự tại

Trên đất, nước, không trung

Không có chỗ trốn chết.

Người tham lam keo kiệt

Sinh vào đường ngạ quỷ

Thân cao lớn như núi

Cổ họng tựa mũi kim

Lửa đói khát bùng lên

Trở lại tự đốt thân.

Người xin tiếc không cho

Hoặc cản người bố thí

Sinh vào ngạ quỷ kia

Muốn ăn chẳng thể được

Đồ thừa người đổ bỏ

Muốn ăn cũng biến mất.

Những người nghe xan tham

Bị khổ báo như thế

Cắt thịt bố thí người

Như vua Thi-tỳ kia.

Hoặc sinh vào loài người

Thân ở trong nhà xí

Chuyển động rất khổ cực

Ra thai sinh sợ hãi

Thân mềm chạm vật ngoài

Như đao kiếm cắt xẻ,

An phận theo túc nghiệp

Không lúc nào không chết

Cần khổ não mà sinh sống

Được sống mãi chịu khổ.

Nhờ phước sinh cõi trời

Lửa khát ái đốt thân

Lúc phước hết qua đời

Năm tướng suy chết đến

Giống như hoa, cây héo.

Tiều tụy mất ánh sáng

Quyến thuộc người còn mất

Buồn khổ không lưu được,

Cung điện chợt rỗng không

Ngọc nữ đều xa lìa

Ngồi nằm trên bụi đất

Buồn khóc luyến mến nhau.

Người sống thường đọa lạc

Kẻ chết buồn luyến tiếc

Tinh tấn tu khổ hạnh

Tham cầu sinh cõi trời

Đã có khổ như vậy

Hèn thay! Gì đáng tham!

Đại phương tiện có được

Không khỏi khổ chia lìa.

Than ôi! Các trời người

Dài ngắn không khác nhau

Nhiều kiếp tu khổ hạnh

Xa lìa hẳn ái dục

Rằng quyết định còn mãi

Mà nay đều đọa lạc

Địa ngục chịu các khổ!

Súc sinh tàn sát nhau

Ngạ quỷ đói khát ngặt

Làm người nhọc khao khát

Tuy nói: sinh Thiên vui

Chia lìa khổ lớn nhất

Mê lầm sinh cõi thế

Không một chỗ nghỉ ngơi!

Than ôi! Biển sinh tử

Lăn lộn không cùng tận

Chúng sinh mãi chìm đắm

Trôi dạt không chỗ nương

“Tịnh Thiên nhãn” như thế

Quán sát trong năm đường

Luống dối không vững chắc

Như cây chuối, chùm bọt!

Vào canh ba đêm ấy

Nhập vào chánh thọ sâu

Quan sát các thế gian

Luân chuyển khổ tự tánh

Luôn luôn sinh, già, chết

Số đó không hạn lượng

Tham dục, si ám che

Không biết do đâu xuất.

Suy Nghĩ trong chánh niệm

Sinh tử từ đâu khởi?

Quyết định biết già, chết

Ắt do sinh mà ra

Thí như người có thân

Thì theo thân có khổ

Lại xét sinh do đâu

Thấy từ các nghiệp hữu

Mắt trời quán nghiệp hữu

Chẳng trời Tự tại sinh

Chẳng tự tánh, chẳng ngã

Cũng không phải không nhân.

Đốt tre đều đã chẻ

Các đốt khác không khó

Đã thấy nhân sinh tử

Dần dần thấy chân thật

Nghiệp hữu từ thủ sinh

Giống như lửa thêm củi.

Thủ lấy ái làm nhân

Như lửa nhỏ đốt núi.

Biết ái từ thọ sinh

Biết khổ vui cầu an

Đói khát cầu ăn uống

Thọ sinh ái cũng vậy.

Các thọ, xúc là nhân

Cả ba, khổ vui sinh

Người gia công dùi lửa

Thì được lửa mà dùng.

Xúc từ lục nhập sinh

Vì tối không minh giác.

Lục nhập, danh sắc khởi

Như mầm nảy lá cành.

Danh sắc từ thức sinh

Như ươm mầm, lá sinh.

Thức lại từ danh sắc

Xoay vần không còn thừa.

Duyên thức sinh danh sắc

Duyên danh sắc sinh thức

Như người, thuyền tiến lên

Đất, nước lại liền nhau.

Như thức sinh danh sắc

Danh sắc sinh các căn

Các căn sinh ra xúc

Xúc lại sinh ra thọ

Thọ sinh ra ái dục

Ái dục sinh ra thủ

Thủ sinh ra nghiệp hữu

Hữu thì sinh ra sinh

Sinh sinh ra già, chết

Luân hồi mãi không cùng.

Nhân duyên chúng sinh khởi

Chánh Giác đều giác tri

Chánh Giác đã chứng ngộ

Sinh hết, già chết dứt

Hữu diệt thì sinh diệt

Thủ diệt thì hữu diệt

Ái diệt thì thủ diệt

Thọ diệt thì ái diệt

Xúc diệt thì thọ diệt

Lục nhập diệt, xúc diệt

Tất cả nhập diệt hết

Bởi do danh sắc diệt

Thức diệt, danh sắc diệt

Hành diệt thì thức diệt

Si diệt thì hành diệt

Đại tiên thành Chánh giác.

Thành Chánh giác như thế

Phật hưng thịnh thế gian

Tám chánh: Chánh kiến thảy

Đường bằng phẳng thản nhiên

Rốt ráo vô ngã sở

Như củi hết lửa tắt

Việc phải làm đã làm

Đã thành đạo Chánh giác

Rốt ráo Nghĩa đệ nhất

Vào nhà bậc Đại tiên.

Tối hết, tướng sáng sinh

Động, Tĩnh đều vắng lặng

Chứng được vô tận pháp

Nhất thiết trí sáng ngời.

Đại tiên đức thuần hậu

Rung chuyển khắp mặt đất

Vũ trụ đều sáng rỡ Thần,

Rồng, Trời nhóm họp

Trên không tấu nhạc trời

Để cúng dường chánh pháp.

Gió mát nhè nhẹ thổi

Mây trời rưới mưa thơm

Hoa mầu nở trái lúc

Trái ngọt chín trước mùa

Các hoa báu cõi trời

Như Đại Mạn-đà-la

Từ trên không rơi khắp

Cúng dường Đấng Thích-ca.

Các chúng sinh dị loại

Lòng lành đến với nhau

Sợ hãi đều dứt hết

Không còn tâm sân mạn.

Tất cả các thế gian

Đều như bậc lậu tận

Chư Thiên ưa giải thoát

Đường ác được tạm an

Phiền não tạm ngưng đọng

Trăng tuệ dần thêm sáng.

Vị tiên dòng Cam Giá

Có những người sinh Thiên

Thấy Đức Phật ra đời

Vui mừng đầy khắp thân

Liền từ cung điện trời

Mưa hoa xuống cúng dường.

Các Trời, Thần, Quỷ, Rồng

Cùng khen công đức Phật.

Người đời thấy cúng dường

Và nghe tiếng khen ngợi

Tất cả đều vui theo

Hớn hở không kềm được

Chỉ có Ma thiên vương

Trong tâm rất lo buồn.

Phật trong bảy ngày ấy

Thiền tư tâm thanh tịnh

Quán sát cây Bồ-đề

Chăm chú không chớp mắt:

“Ta nương tựa chỗ này

Được toại tâm nguyện xưa

An trụ pháp vô ngã

Mắt Phật nhìn chúng sinh

Phát tâm rất thương xót

Muốn họ được thanh tịnh

Tham, sân, si, tà kiến

Trôi chìm mất bản tâm

Giải thoát rất nhiệm sâu

Nhờ đâu giảng nói được?

Nếu lìa phương tiện cần

An trụ trong im lặng

Nhớ lại bản thệ nguyện

Lại sinh tâm nói pháp

Quán sát các chúng sinh

Ai phiền não tăng giảm?”

Phạm thiên biết Phật Nghĩ

Nên thỉnh Ngài chuyển pháp

Phát ánh sáng Phạm khắp

Vì độ chúng sinh khổ

Đến thấy Đấng Mâu-ni

Tướng đại nhân nói pháp

Nghĩa mầu đều hiện rõ

An trụ trong thật trí

Lìa lỗi gây khó dễ

Không có tâm dối luống

Tâm cung kính vui mừng

Chắp tay khuyên mời rằng:

“Nhờ phước gì thế gian

Gặp được Đấng Đại Bi?

Tất cả loài chúng sinh

Tâm cặn bã nhơ uế

Hoặc phiền não nặng nề

Hoặc phiền não nhỏ nhiệm

Thế Tôn đã hóa độ

Biển khổ lớn sinh tử

Nguyện sẽ cứu giúp họ

Các chúng sinh chìm đắm.

Như Nghĩa sĩ ở đời

Được lợi đồng chúng sinh

Thế Tôn được pháp lợi

Nên cứu giúp chúng sinh

Con người thường tự lợi Ta,

người thêm lợi, nạn

Xin rủ lòng Từ bi

Vì nạn trong các nạn.”

Khuyên mời như thế rồi

Giã từ trở về trời

Phật do Phạm thiên thỉnh

Với tâm vui chí thành

Nuôi lớn tâm đại bi

Ý nói pháp tăng thêm,

Nghĩ sẽ đi khất thực

Bốn vua trời dâng bát

Như Lai vì pháp nên

Nhận bốn hợp thành một

Bấy giờ có người buôn

Được Thiên thần mách rằng:

“Đấng Đại Tiên Mâu-ni

Ở trong khu rừng kia

Ruộng phước tốt thế gian

Người nên đến cúng dường”.

Nghe nói rất vui mừng

Dâng cúng bữa cơm đầu.

Dùng xong, Phật lại Nghĩ:

“Khai pháp cho ai trước?

Chỉ có A-la-lam

Và Uất-đầu-la-ma

Có thể thọ chánh pháp

Nhưng nay đã qua đời

Còn năm Tỳ-kheo thôi

Nên nghe pháp đầu tiên.”

Muốn nói pháp vắng lặng

Như ánh nắng xua tối

Liền đến Ba-la-nại

Chỗ ở vị Tiên xưa

Khoan thai bước sư tử

Bình thản mắt ngưu vương

Vì độ chúng sinh nên

Thành Ca-thi thẳng đến

Vua thú bước thanh thản

Ngoái nhìn rừng Bồ-đề.

❧

Phẩm 15: CHUYểN PHÁP LUÂN

Như Lai khéo vắng lặng

Ánh sáng soi chiếu khắp

Oai nghiêm đi một mình

Giống như đông người theo

Trên đường gặp Phạm chí

Tên là Ưu-ba-ca

Giữ gìn Tỳ-kheo nghi

Cung kính đứng bên đường

Mừng gặp chưa từng có

Chắp tay mà hỏi rằng:

“Chúng sinh đều đắm nhiễm

Dung nhan Ngài không đắm

Tâm người đời dao động

Riêng Ngài các căn lặng

Vẻ sáng như trăng rằm

Tựa như vị cam lộ

Dung mạo tướng đại nhân

Vua sức tuệ tự tại

Điều phải làm đã làm

Học hỏi với thầy nào?”

Đáp rằng: “Ta không thầy

Không nương, không gì hơn

Tự ngộ pháp sâu xa

Được điều người không được

Điều mà người phải giác

Thế gian không ai giác

Ta nay đã tự giác

Nên gọi là Chánh Giác.

Phiền não như kẻ thù

Dùng kiếm tuệ chiết phục

Cho nên đời khen ngợi

Được gọi là Tối Thắng,

Sẽ đến Ba-la-nại.

Đánh trống pháp cam lộ!

Không mạn, không còn tên

Cũng không cầu lợi lạc

Chỉ vì tuyên chánh pháp

Cứu vớt khổ chúng sinh.

Do xưa phát thệ rộng

Độ người chưa được độ

Kết quả thệ nay thành

Sẽ toại bổn nguyện này.

Giàu có tự cung cấp

Chẳng gọi là Nghĩa sĩ

Lợi ích cho mọi người

Được gọi Đại Trượng Phu.

Gặp nguy không cứu vớt

Đâu gọi dũng sĩ được,

Thấy bệnh không chữa trị

Đâu gọi thầy thuốc hay,

Thấy lạc không chỉ lối

Ai gọi người dẫn đường?

Như đèn soi chỗ tối

Vô tâm mà tự sáng

Như Lai thắp đèn tuệ

Không cầu các dục tình

Dùi gỗ sẽ có lửa

Không trung gió tự nhiên

Đào đất sẽ được nước

Lẽ tự nhiên như vậy.

Tất cả các Mâu-ni

Thành đạo là Già-gia

Cũng đồng nước Ca-thi

Quay bánh xe chánh pháp”.

Phạm chí Ưu-ba-ca

Kêu lên: Lạ lùng quá!

Theo tâm trước đã hẹn

Theo đường riêng khác nhau

Nghĩ rằng chưa từng có

Bước từng bước ngập ngừng.

Như Lai dần tiến bước

Đi đến thành Ca-thi

Đất này rất trang nghiêm

Như cung trời Đế Thích

Sông Hằng, Ba-la-nại

Nằm giữa hai con sông

Rừng cây, hoa quả mượt

Cầm thú đến nhởn nhơ

Vắng lặng, không ồn náo

Nơi các tiên xưa ở.

Ánh Như Lai chiếu sáng

Càng thêm vẻ sáng ngời

Kiều-trần-như tộc tánh

Kế Thập lực Ca-diếp

Ba tên Bà-sáp-ba

Bốn A-thấp-ba-thệ

Năm tên Bạt-đà-la

Tu khổ hạnh núi rừng

Xa thấy Như Lai đến

Họ ngồi lại cùng bàn:

“Cù-đàm đắm vui đời

Xả bỏ các khổ hạnh

Nay lại trở về đây

Ta chớ đứng dậy đón

Cũng đừng lễ, thăm hỏi

Cung cấp đồ cần dùng.

Đã quên lời thề xưa

Không nên thọ cúng dường.

Hễ người thấy khách đến

Nên sửa soạn trước sau

Như chuẩn bị chiếu giường

Để mời họ yên nghỉ”.

Giao ước như thế rồi

Thì ai về chỗ nấy

Mỗi người đều ngồi yên

Như Lai dần bước đến

Họ chợt quên giao ước

Có người nhường chỗ ngồi

Có người đỡ y bát

Có người rửa chân Phật

Có người hỏi việc cần

Làm mọi việc như vậy

Tôn kính như bậc Thầy

Chỉ không bỏ dòng tộc

Vẫn gọi tên Cù-đàm.

Thế Tôn bảo họ rằng:

“Chớ gọi dòng họ ta

Đối với A-la-ha

Mà sinh lời ngạo mạn

Dù kính trọng hay không

Tâm ta đều bình đẳng.

Tâm các ông bất kính

Tự vời lấy tội lỗi

Phật độ được thế gian

Cho nên gọi là Phật

Với tất cả chúng sinh

Bình đẳng xem như con

Mà gọi tên họ Ta

Phạm tội như khinh cha!”

Phật dùng tâm đại bi

Thương xót mà bảo họ

Tâm họ vẫn ngu si

Không tin Ngài thật ngộ

Cho rằng trước khổ hạnh

Mà còn không chứng đắc

Nay thân, miệng hưởng lạc

Làm sao mà thành Phật?

Cứ như vậy nghi hoặc

Không tin Ngài thành Phật

Được thật Nghĩa cứu cánh

Tất cả trí đầy đủ.

Như Lai liền vì họ

Nói lược về yếu đạo:

“Người ngu tu khổ hạnh

Thích làm vui các căn

Thấy hai khác biệt ấy

Thì đó là lỗi lớn

Không phải đạo chánh chân

Vì trái với giải thoát.

Nhọc thân tu khổ hạnh

Tâm ý vẫn rong ruổi

Thế trí còn chẳng sinh

Huống siêu vượt các căn

Như thắp đèn bằng nước

Không bao giờ hết tối.

Nhọc thân tu đèn tuệ

Không thể dứt ngu si

Dùi củi mục tìm lửa

Tốn công chẳng được gì?

Theo cách người lấy lửa

Liền được lửa dùng ngay.

Cầu đạo không khổ thân

Mà được pháp cam lộ

Đắm dục là phi Nghĩa

Ngu si ngăn tuệ sáng

Kinh luận còn không rõ,

Huống được đạo lìa dục!

Như người bị bệnh nặng

Ăn thức không tùy bệnh

Không biết đó bệnh nặng

Đắm dục làm sao dứt?

Đốt lửa nơi đồng trống

Cỏ khô thêm gió mạnh

Lửa tham ái cũng vậy

Ai dập được cháy to?

Ta đã rời “nhị biên”

Tâm sống với “Trung đạo”

Các khổ rốt ráo dứt

Vắng lặng lìa các lỗi

Chánh kiến hơn ánh dương

Xe bình đẳng giác quán,

Chánh ngữ là nhà ở

Rừng chánh nghiệp dạo chơi

Chánh mạng tư cách đẹp

Phương tiện là đường chánh

Chánh niệm là thành quách

Chánh định là giường ghế

Tám đường chánh bằng phẳng,

Thoát khỏi khổ sinh tử

Từ đường ấy thoát ra

Việc làm đã rốt ráo

Không rơi vào kia đây.

Hai đời là thường khổ

Ba cõi thuần nhóm khổ

Chỉ tám đường dứt được

Vốn chưa từng được nghe

Mắt thanh tịnh chánh pháp

Thấy được đạo giải thoát.

Nay chỉ Ta bắt đầu

Khổ sinh, già, bệnh, chết

Yêu chia ly, oán gặp

Việc mong cầu chẳng được

Và các thứ khổ khác

Lìa dục, chưa lìa dục

Có thân và không thân

Lìa công đức thanh tịnh

Nói lược đó đều khổ.

Giống như lửa cháy ngưng

Tuy đóm nhỏ vẫn nóng

Vắng lặng còn chút ngã

Tính khổ lớn vẫn còn,

Các phiền não: tham, sân…

Và các lỗi của nghiệp

Đó chính là nhân khổ.

Lìa bỏ thì khổ dứt

Như các hạt giống kia

Không gặp đất, nước… thảy

Các duyên chẳng hòa hợp

Thì mầm lá không sinh

Có tánh, hữu nối tiếp

Từ trời đến đường ác

Luân hồi mãi không dừng.

Đó do tham dục sinh Thấp,

vừa, cao khác nhau

Các thứ nghiệp là nhân.

Nếu dứt được tham thảy

Thì không có nối nhau

Nếu các thứ nghiệp hết

Khổ sai biệt dứt hẳn.

Đây có thì kia có

Đây không thì kia không

Không sinh, già, bệnh, chết

Không đất, nước, lửa, gió

Cũng không đầu, giữa, cuối

Không phải pháp dối gạt

Chỗ trụ của Thánh hiền

Thật vắng lặng vô tận.

Tám đường chánh đã nói

Là phương tiện không thừa

Thế gian không thấy được

Mọi người mãi lầm mê

Ta biết khổ, dứt tập

Chứng diệt, tu chánh đạo

Quán bốn chân đế này

Liền thành Đẳng Chánh Giác.

Rằng Ta đã biết khổ

Đã dứt nhân hữu lậu

Đã chứng đắc Diệt tận,

Đã tu tám đường chánh

Đã biết bốn chân đế

Thành mắt pháp thanh tịnh

Với bốn chân đế này

Chưa sinh mắt bình đẳng

Chẳng gọi được giải thoát.

Không nói: làm, đã làm

Cũng không nói: tất cả

Thành trí giác chân thật

Vì biết bốn chân đế

Tự biết được giải thoát

Tự biết làm, đã làm

Tự biết Đẳng Chánh Giác.”

Khi nói lời thật này

Dòng họ quý Kiều-trần

Tám vạn các Thiên chúng

Thấu triệt Nghĩa chân thật

Xa lìa các bụi nhơ

Chứng pháp nhãn thanh tịnh.

Thiên Nhân Sư biết ngài

Việc phải làm đã làm

Tiếng sư tử vui mừng

Hỏi Kiều-trần: “Hiểu chưa?”

Kiều-trần liền bạch Phật:

“Đã hiểu pháp Đại Sư”

Vì ngài hiểu pháp nên

Gọi A-nhã Kiều-trần

Trong các đệ tử Phật

Là người ngộ đầu tiên.

Ngài biết tiếng chánh pháp

Nghe được các thần đất

Đều cùng cất tiếng nói:

“Hay thay! pháp sâu xa

Đức Như Lai hôm nay

Chuyển pháp chưa từng chuyển

Khắp vì các trời, người

Mở rộng cửa cam lộ

Tịnh giới là nan hoa

Giúp điều phục vắng lặng

Trí vững là vành bánh,

Hổ thẹn cầu nối thành

Chánh niệm vỏ bọc quanh

Thành pháp Luân chân thật

Chánh chân rời ba cõi

Chẳng lui, theo tà sư.”

Thần đất nói như vậy

Thần hư không ca tụng

Các trời lại khen ngợi

Thấu đến cõi trời Phạm

Các Thiên thần ba cõi

Vừa nghe Đại Tiên giảng

Kinh hãi bảo nhau rằng:

“Khắp nghe Phật ra đời,

Vì muôn loài chúng sinh

Chuyển pháp luân vắng lặng.”

Mây mù tan, gió tạnh

Không trung hoa trời rơi

Chư Thiên tấu nhạc trời.

Mừng khen: Chưa từng có!