Tổng Quan Về Nghiệp

SÁCH DẪN / INDEX

Abhidharma 39, 40, 45, 48, 51, 55, 66, 142, 160 Ác-xoa tụ, hiện tượng (duy thức) 229 Adhipati-pratyaya Xem Tăng thượng duyên adhvan (thế lộ) 254 A-dục (vua/thời đại) 74, 75,

87, 145 Ajita Kesakambala 101 A-la-hán 58, 126, 127, 147, 148, 174, 194, 214, 243, 296 A-lại-da (thức) 183, 233, 234,

299 A-nan 51, 127, 128, 129, 130,

131, 132, 133, 134, 135 Ấn-độ giáo 57, 68, 74, 84, 87, 113, 145 Anh Vũ Ma-nạp Đô-đề Tử Xem Ma-nạp Arya Samaj Xem Dayananda, Saraswati Asaṅga Xem Vô Trước A-tì-đạt-ma, luận sư 37, 38, 42, 43, 49, 59, 64, 65, 66, 142,

154, 160, 166, 170, 172, 190, 232 ātmadṛṣṭīvāsanā Xem Ngã chấp tập khí Aung, Shwe Zan 145, 146, 193 Aurobindo, Ghose 113 A-xà-thế 105, 215, 243 Babylon (nền văn minh) 159

Bảo tồn năng lượng (định luật)

21 Bardo Thodol Xem Tử thư Tây tạng Bareau, André 140, 141, 145, 150, 151, 152, 153, 154

Bất hoàn (anāgāmin), chứng quả 243 Bà-tẩu-bạt-ma 142 bảy chi 184, 198, 206, 211, 212, 224 Bảy nghiệp đạo 198 Begley, Scharon 49, 53, 55, 56, 62, 356, 358 Bên này có, bên kia cũng có 38 Bhagavadgītā 5, 19, 75, 84, 86,

89, 90, 91, 92, 93, 145 bhavāṅgavāsanā Xem Hữu chi tập khí biệt giải thoát 286 biệt giải thoát luật nghi 286, 323 biệt nghiệp 6, 11, 117, 233,

244, 245, 246, 309 Biểu nghiệp thân và ngữ 162, 237 Biểu và vô biểu nghiệp 185 Blavatsky, Helena Petrovna 18, 19, 20, 21, 22, 28 bờ đê (setu) 184, 194, 214 Bohr, Niels 31, 35, 56, 57 Bốn hạng người 134 Bốn loại xoài 134 Bốn Thánh đế 154, 194 Bốn thể tài lớn (tâm, tâm sở, sắc, niết-bàn) 142 Brahman 72, 74, 84, 85, 86, 88,

91, 93 Brahmaṇa 75 Brahmasūtra 86, 87, 88, 145 Candrakīrti Xem Nguyệt Xứng Capra, Frịtof. The Tao of

Physics 31 Capra, Frịtof.The Tao of Physics

31 Câu sanh ngã chấp (Duy thức)

sahaja-ātmagrāha 42 Câu-xá 35, 59, 65, 77, 79, 117, 140, 142, 150, 153, 154, 155, 156, 157, 164, 169, 174, 175, 176, 178, 179, 188, 189, 191, 193, 195, 197, 214, 223, 226, 235, 237, 240, 241, 243, 244, 245, 290, 291, 292 Chấp thủ 148, 223 Chúng Hiền 176, 261, 262

35, 52, 230, 265 Cơ học lượng tử 35, 38, 58, 59 Cộng nghiệp 244, 246 Constantinople (Hội nghị) 17

Cưu-ma-la-thập (Kumārajīva)

đắc giới 7, 201, 202, 206, 207, 285, 322, 365 Đại ngã 3, 85 Đại thừa Thành nghiệp luận 11, 29, 288, 290, 303 Đại Tì-bà-sa 77, 141, 142, 162, 168, 175, 176, 214, 226, 230, 235 chủng tử (bīja) Dalai Lama 48, 49, 50, 54, 55, 62 Danh ngôn tập khí 231, 276 Dao động não 53, 54 Dasgupta, Surendranath 69, 70, 75, 77, 82 Davids, Mrs. Rhys 145, 146 Davidson, Richard 48, 50, 53 Dayananda, Saraswati 70, 71 Đề-bà-đạt-đa 215

Descartes, René 51, 54, 62, 64 Devadatta (Thiên Thọ) 76, 226, 228 Dharmaguptaka Xem Pháp thượng bộ Dharmakīrti Xem Pháp Xứng Dharmapala, Anagarika 19, 20

Dị bộ tông luân luận 150 dị thục nhân 153, 237, 340, 385 điện não đồ (electroencephalography)

53 Dignāga Xem Trần-na

Di-man-tát Siehe Mīmāṃsā

Độc tử bộ (Vātsīputrīya) 141, 227 Đồng bộ não (neuronal synchronization) 52, 53

Đồng diệp bộ (Tāmaraparṇīya) 299

Đồng phần trí (sabhāga-jñanā) 227 dPal brTsegs 268, 303 Du già 179, 299 dư tâm 285 Du-già hành (Yogācārin), tông phái 35, 41, 79, 172, 226, 230, 233, 246 duy tâm 55, 181 Duy thức học 35, 64, 80, 180, 183, 229, 231, 245, 296 duy ý chí 181, 202 Duyên khởi, lý tính 219

Ego 42 Evans-Wentz, Walter Goleman, Daniel 44 Fenigstein, Allan 273 Freud, Sigmund 39, 41, 42, 43,

44, 46, 48, 179, 356 Gandhi, Mohandas Karamchand 106, 113 Gia hành của nghiệp đạo 205,

235 Gia hành đồng phần 229 giới cận trụ 200, 207, 216 49

Halbfass, Wilhelm 77, 79, 83, 87 Harris, Sam 57 Hearn, Patrick Lafcadio 18 hiện tại mạo tợ 254, 256 hình sắc 309 hóa thân 33, 47, 91, 113, 267 Hoạt động não 53, 60, 62

Hữu bộ Tì-bà-sa 141, 142, 165, 175, 186 Hữu chi tập khí 278

Hữu phần thức (bhavāṅga)

299 Hữu thân kiến 275 jalpavāsanā = abhilāpavāsanā Xem Danh ngôn tập khí

James, Williams 254, 255, 272 Jinamitra 268 Jung, Carl 44, 45 Kabat-Zinn, Jon 49, 50 kālaṃ karoti 254 Kālarātri 253 karmajaṃ lokavaicitryam 159 karman 68, 69, 214, 362, 371, 374, 379, 383 Kathāvatthu (Luận sự) 145, 156, 192, 268 Kết tập lần thứ ba, đại hội 145

Kết tập lần thứ nhất, đại hội 151 Khẩu nghiệp 138, 153, 384 Khoa học não 39, 40, 43, 48,

52, 54, 55, 57, 59, 65, 190, 204, 229 Khởi thế nhân bổn, kinh 159 Kim cang, kinh 110 Kinh bộ 309 Koizumi Yakumo Xem Hearn, Patrick Lafcadio Kumārila, Bhaṭṭa 76, 79, 80, 81, 82, 83, 84, 85, 87, 113, 114

Kỳ-na giáo 15, 68, 75, 85, 99, 102, 104, 105, 107, 109, 111, 113, 146, 215 Lăng nghiêm, kinh 51 Libet, Benjamin 60, 61, 62, 63,

66, 356, 357 Lõa hình ngoại 95

Loka (thế gian) 159, 365, 366, 373, 381 Luận sự (Kathāvatthu) 157, 192 luật nghi 286

Luật nghi biệt giải thoát 197, 200, 209 Luật nghi, ba loại luật nghi 176, 193 ly tham 260 kāla 253, 254 Mã hóa thông tin, quá trình 229, 230, 231, 232 Mahābhārata 253 Makkhali (Gosāla) 95, 97, 98, 99, 100, 103 Ma-nạp 118, 119, 120, 121,

122, 123, 124 mạng căn 104, 110, 179, 221,

271, 344, 370 Máy đo đạc não (EEG, MRI, fMRI) 39 Mīmāṃsā (Di-man-tát) 68, 74, 75, 76, 78, 79, 80, 81, 82, 83,

84, 86, 87, 93, 145, 146 Morin, Alain 272, 273 Một nghiệp hay hai nghiệp 160 Năm loại hữu (tồn tại) 265 Newton (định luật) 24, 25, 26, 30, 56 Ngã chấp tập khí 277 nghịch suy vô cùng (anavasthā-prasaṅga) 328

Nghiệp báo và luân hồi 72, 74, 113, 291 Nghiệp báo, thuyết 112, 117 Nghiệp đen-trắng 124 Nghiệp dị thục 234 Nghiệp quả 8, 27, 30, 73, 87, 90, 101, 104, 141, 172, 225, 231, 239, 291, 294, 325, 371 Nghiệp quá khứ 66, 88, 135, 170, 188, 204, 221, 241, 300

Nghiệp tích lũy 225 Nghiệp và Đệ nhất nghĩa Không 140 Nghiệp và Định mệnh 135 Nghiệp và nghiệp quả 294 Nghiệp và Vô ngã 136 nghiệp xứ 118, 124 Ngữ nghiệp 149, 153, 156, 162,

163, 174, 186, 192, 193, 194, 196, 198, 237, 383 Nguyệt Xứng 288, 299, 300

Nhân minh luận 80 Nhân năng tác (kāraṇa-hetu) 36 Nhất thiết hữu bộ 35 Nhật xuất luận giả (Thuyết)

168, 293, 317, 318, 320 nhiễm tâm 285 Nhiếp đại thừa 264 Nhiếp đại thừa luận thích 264 Nhiếp nghĩa luận 142, 143 Niết-bàn 23, 142, 168, 204, 215, 227, 240, 262, 279, 340

Nietzsche, Friedrich 17

Nikāya - A-hàm 107, 117, 140, 173 Nyāya (Chính lý luận) 68, 80, 82, 83, 146 Olscott, Henry Steel 18

Pakudha Kaccāyana 102, 103 Phạm thiên 72, 73, 76, 147 pháp tánh tự nhiên 285 Pháp tập luận 192 Pháp thượng bộ (Dharmaguptaka) 142 Pháp Xứng (Dharmakīrti) 79 phòng hộ 286, 323 Phú-lâu-na Ca-diếp 94 phước nghiệp hữu y 284 phước nghiệp sự vô y 322 phước tăng trưởng 284 Phương trình nghiệp cảm 26, prāyaścitta (hối tâm) 88, 89 Pudgala (thuyết) 111, 226, 265, 268, 269, 270, 279, 280, 281, 282, 283, 364, 378 Pūraṇa Kassapa Xem Phú-lâu-na Ca-diếp Quả dị thục 51, 67, 101, 144, 147, 152, 156, 234, 235, 236, 237, 238, 239, 240, 241, 242,

245, 379 Quá vị vô thể (thuyết) 260,

292 Quy y 202, 205, 206, 215, 381 rNying-ma (phái) 45 sắc giới 322 sắc giới thiện nghiệp 144 Sắc và tâm 37, 52, 66, 162, 298 Saṃkhyā (Thắng luận) 68, 96, 111, 146, 163

Sanghabhadra Xem Chúng Hiền Sañjaya Belaṭṭhaputta 5, 105 Sarvakālāstitā 257, 258

Satkāya-dṛṣṭi Xem Hữu thân kiến Satpp, Henry 58

Sauryodayika Xem Nhật xuất luận giả Schneider, Johann 273 Schopenhauer, Arthur 17

Schrödinger, Erwin 31, 32, 33, 34, 35, 358

Schwartz, Jeffrey M. 50, 55, 56, 58, 59 Siergrist, Michael 273 Singer, Wolf 54 sở duyên 262 Súc sanh 201, 211, 382 Sumeria, nền văn minh 159 Suzuki, D.T. 30, 44 Tác ý (manaskāra). 59, 64, 65,

66, 146, 194, 207, 209, 365

Tâm đẳng khởi (cittasamuṭṭhāna) 163, 205,

372 Tâm lý học Phật giáo 39, 64, 65 tâm lý học tri nhận tâm lý học ứng xử 250

250 Tâm phân học 39, 40, 44, 48, 171, 179 Tam thế hữu 257, 259 Tam thế thực hữu (thuyết)

260, 291, 292, 293, 324, 328 Tam-di-để luận 141, 156 Tăng thượng duyên (adhipati-pratyaya) 36, 166, 361 Tầng tiền ý thức (S. Freud) -das Vorbewusste 41, 42, 43 Tầng vô thức (S. Freud) - das Unbewusste 41, 42, 179

Tầng ý thức (S. Freud) - das Bewusste 41, 42, 43, 178, 179, 296 Tạp A-hàm, kinh 124, 135, 136, 140, 176, 298 Tập dị môn túc luận 193, 194 Tế ý thức (sūkṣma-mano-vijñāna) 63, 179, 298, 299 Thái ất Kim hoa tông chỉ 44 Thân căn 66, 221, 271, 297, 319, 320, 371 Thần học Thiên chúa 56, 64 Thân nghiệp 108, 138, 148, 149, 152, 153, 154, 155, 162,

163, 168, 188, 192, 193, 236, 293, 371 Thắng luận Xem Vaiśeṣika Thắng nghĩa đế (paramattha-sacca) 38, 143, 145, 220 Thanh Biện (Bhāvaviveka),

299 Thánh kinh Thiên Chúa 16 Thành nghiệp luận 35, 79, 164, 168, 169, 188, 226, 228, 230, 290, 292, 293, 297, 298,

299 Thành thật luận 141, 153, 154, 155, 173, 176, 177 Thế Hữu (Vasumitra) 150,

187, 298 The Secret Doctrine 19, 20 Thế Thân (Vasubandhu) 35, 79, 140, 159, 161, 169, 171, 176, 183, 290, 291, 292, 293,

294, 295, 296, 298, 299, 300 Thi-bà 135, 136 Thiên giới 75 thiện nghiệp 7, 110, 144, 190, 210, 214, 362, 373 thiện vô biểu 285 Thọ giới và đắc giới 197 Thông Thiên học (Hội) 18 thủ quả 328 Thuận hậu nghiệp 242 Thuận hiện nghiệp 241 Thuận sinh nghiệp 242 Thuần-đà 125, 126, 127 Thức duyên danh sắc, danh sắc duyên thức 204 Thượng tọa bộ 40, 142, 143, 145, 146, 147, 148, 149, 163, 169, 179, 233, 234, 298, 299

Thủy Dã Hoằng Nguyên 141, 154 Thuyết chuyển bộ (Sankrāntika) 227 Thuyết tương đối (Einstein)

57 Tiểu duyên, kinh (Trường A hàm 6) 159, 198 Tì-thấp-ba Thiên (Issara) 124 tồn tại của tự ngã 224, 251 Trần-na (Dignāga) 79 Trung A-hàm, kinh 107, 117, 127, 137, 161, 176 Trung quán 38, 85, 154, 168, 246, 299, 300 Tư (cetanā) 55, 64, 148, 153, 171, 203, 205, 237, 293 Tứ đế luận 141, 156

Tử thư Tây tạng 44, 47 Tử vị trung hữu (‘chi’i kha bar do) 45 Tục đế (sammuti-sacca) 38, 143, 155, 219 Tương thuộc tri kiến 229 tùy niệm 249 Tỳ-kheo và tỳ-kheo-ni 196, 197, 199, 201, 208 ức niệm 249, 370 Upāli, kinh 107, 108, 111 Upanishad 68, 72, 73, 74, 84, 85, 87, 113, 224, 267 Vaiśeṣika (Thắng luận) 68, 80, 82, 83, 102, 104, 146, 162, 258 Vasubandhu Xem Thế Thân Vedānta (Phệ-đàn-đà) 68, 74, 75, 84, 85, 86, 87, 88, 145, 146 vipāka = (Hán) dị thục 29, 37,

45, 66, 236, 240, 288, 300, 340, 343, 362, 363, 366, 369, 371, 372, 373, 379, 384

Vivekananda, Swami 113, 267 vô biểu dục giới 322 Vô gián nghiệp 215, 362 vô ký tâm 285 vô lượng tâm 285 Vô ngã vô minh xúc 335 51, 137, 226, 227 vô tâm 285 vô thức (unconsciousness)

250 Vô Trước (Asaṅga) 79, 300 vọng ngữ 323 Vũ trụ luận 69, 244 Wilhelm, Richard 44

Williams, Kevin 69 Xá-lợi-phất A-tì-đàm 142, 151 Ý chí tự do 54, 55, 57 ý nghiệp 98, 108, 153, 155, 156, 161, 162, 173, 235, 304, 329, 350, 352, 353, 367, 374 ý thức tập thể (collective consciousness) 250 Ý thức tự thân (self-awareness) 273, 274 Yajñadatta (Tự Thọ) 226, 228 Yoga (Du-già) 68, 146 Yogācārin Xem Du-già hành yogi-pratyakṣa (hiện lượng du già) 256, 259, 273 ___________________________________________________________

Liên lạc HỘI ĐỒNG HOẰNG PHÁP

Hòa thư ợ ng Thích Như Đi ể n, Chánh Thư Ký, HĐHP Chùa Viên Giác. Karlsruher Str. 6, 30519 Hannover, Germany Website: www.hoangphap.org; Email: hdhp.ctk@gmail.com;

Tel: + 49 511 879 630 Thư ợ ng to ạ Thích Nguyên T ạ ng , Trư ở ng ban Báo Chí và Xu ấ t B ả n, HĐHP Tu Viện Quảng Đức, 105 Lynch Road, Fawkner, Vic.3060 Australia Website: www.hoangphap.org; Email: hdhp.bbc@gmail.com;

Tel: +61 481 169 631 Thư ợ ng T ọ a Thích Tâm Hòa, Trư ở n g ban B ả o Tr ợ , HĐHP Trung Tâm Văn Hóa Phật Giáo Pháp Vân, Ontario, Canada 420 Traders Blvd E, Mississauga, ON L4Z 1W7, Canada Website: www.phapvan.ca; Email: thichtamhoa@gmail.com

Tel: +1 905-712-8809 ___________________________________________________________

Karma Yeshe Rabgye, gốc Anh, tu theo truyền thống Kagyu Tây Tạng, khoảng năm 2012 kể chuyện, một cậu bé 12 tuổi, do mẹ bịnh tâm thần và bị bố tống ra khỏi nhà phải lang thang đi ăn xin. Rabgye gặp một vị Sư, tỏ ý muốn tìm cách giúp đỡ cậu bé. Vị Sư này trả lời: “Đó là do ác nghiệp của nó; nó phải trả.” Và chẳng bận tâm gì đến cậu bé khốn khổ. Sự hiểu lầm tai hại ấy có ngay cả trong những người theo đạo Phật!

Lớp thanh niên Việt Nam trong thập niên 60 và đầu thập niên 70, yêu hay không yêu nhạc Pop của nhóm “Tứ quái Beatles”, đều biết đến bản nhạc “Instant Karma”, gây tiếng vang một thời của Lennon, người dẫn đầu nhóm. Bản nhạc thật sự nói về nghiệp, “Một thoáng nghiệp!”, với câu hỏi ray rứt “Why in the world are we here?” Sao ta có mặt trong cõi đời này?

Cf. Roger Trudeau LeBlanc: My Dogma ran over Your Karma (Tín lý của tôi cán bẹp Nghiệp của các bạn”, Canada, 2007. Nhan đề sách nhại lại câu giễu: “My Karma ran over your Dogma”, trong đó lược bỏ các âm MA, câu giễu trở thành “My Car ran over your Dog” (Xe của tôi cán chết Chó của bạn). Câu giễu nhắm chế nhạo chủ nghĩa giáo điều (dogmatism). Không rõ ai là người đầu tiên phát ngôn, nhưng thấy lưu hành khá phổ biến trên các trang Web.

Galatians 6:7. Cf. Aldous Huxley: God is not mocked. “Karma, Rhythmic Return to Harmony”, edited by Virginia Hanson, Rosemarie. First Edition: Delhi 2001. First published in 1975 by Theosophical Publishing House.

Cựu ước, Exodus 21: 24. Châm ngôn này được lặp lại trong Tân ước, Bài giảng trên Núi của Chúa Jesus (Mt. 5:38-39): “Các ngươi đã nghe nói rằng ‘Mắt đền mắt, răng đền răng’. Nhưng Ta nói với các ngươi, chớ cự kẻ ác. Nếu có ai đánh vào má trái của ngươi, hãy đưa luôn má kia cho nó.”

Cf. Arnie Kozak, The Everything Buddhism Book (Jan 14, 2011).

Karma: a balance sheet. Cf. Gelek Rimpoche, Karma, 1992.

Balancing the karmic equation. Cf. Philip H. Richman, Karma and the Rise of Buddhism in the West (2010), p. 84.

Hội nghị Constantinople lần thứ 2, triệu tập bởi Hoàng đế Justinius (482 –565), với tuyệt đại đa số các Giám mục thuộc Giáo hội phương Đông; trong 14 phán quyết anathema (nguyền rủa), tin tưởng tái sinh của Origen Adamantius (184/185 – 253/254) bị liệt vào loại tà đạo. Về sự kiện này, Peter Andreas (Jenseits von Einstein) nhận định: “Lệnh cấm tin tưởng thuyết tái sinh dựa trên sự giải thích lịch sử sai lầm và không có thẩm quyền của Giáo hội. Nó là ‘một sự kiện đã rồi’ được dàn dựng bởi bởi Share International (Web).

Ý tưởng “nghiệp” trong văn học Nhật Bản có thể được nhận định qua tác phẩm của William R. LaFleur, với nhan đề: The Karma of Words (Nghiệp của ngôn từ), nghiên cứu về những ý tưởng Phật giáo trong văn học Nhật từ thời đại Bình An (Heian: 749- 1185), cho đến thế kỷ 17. University of California Press 1983.

Nhóm Thông thiên học Blavatsky Vương quốc Anh (Blavatsky Theosophy Group UK) quả quyết: “Điều khó tin, nhưng sự thật, cách đây trên 130 năm không một ai trong thế giới phương Tây nghe nói đến karma, hay hiểu biết chút ít gì về điều này, duy chỉ từ khi Bà Blavatsky và Phong trào Thông thiên học giới thiệu khái niệm karma cho phương Tây...”

Max Müller, nhà Phạn ngữ học nổi tiếng nhất bấy giờ, chỉ trích Blavatsky dữ dội, với giọng văn đầy khinh bạc; bài viết in trong The Nineteenth Century (London), May 1893, pp. 767-788.

Giới trí thức Ấn Độ, cũng như phần lớn ở phương Đông, một thời mất gốc, chối bỏ văn hóa truyền thống do mặc cảm lạc hậu. Gandhi, Dharmapala là những điển hình về sự phản tỉnh truyền thống Đông phương qua trung gian giới trí thức phương Tây. Nghịch lý lịch sử!

“KARMA is an Absolute and Eternal law in the World of manifestation; and as there can only be one Absolute, as One eternal ever present Cause, believers in Karma cannot be regarded as Atheists or materialists.” Reincarnation and Karma by Blavatsky; collated from the writings of H.P. Blavatsky, especially from The Key to Theosophy, The Secret Doctrine and H.P.B. Articles.

Cf. Bansi Pandit, Explore Hinduism, 2005.

Cf. Philip H. Richman, Karma and the Rise of Buddhism in the West, 2010. p.108.

Blavatsky tưởng tượng nơi đó được gọi là ký lục akashi; danh từ do Bà đặt ra liên hệ với từ Sanskrit ākaśa (hư không), hay ether, từ Hy-lạp của Vật lý học Aristoteles.

Tì-bà-sa 120 tr. 623c28. Câu-xá iv, tụng 36ab, phần luận thích.

Felix Layton, Karma in Motion, “Karma, Rhythmic Return to Harmony”, edited by Virginia Hanson, Rosemarie Stewart, Shirley J. Nicholson; Delhi 2001.

Varadaraja V. Raman, Giáo sư vật lý hưu trí, Viện Kỹ thuật Rochester, rất được trọng vọng trong giới văn học và tôn giáo Ấn-độ, chỉ trích gay gắt sự so sánh khập khiễng này: “Liên kết những chủ điểm siêu hình với các nguyên lý vật lý vừa vô ích và không cần thiết, và lại còn bôi bác cả hai.” Reflections, Darshana Jolts. Resonance November 2011.

The Upper Triad Material – Tropical issue 4.1. Karma, The Force of Equilibrium.

Xem phần Phụ luận.

Năm 1947, Niels Bohr được Hoàng gia Đan-mạch phong tước Hiệp sĩ với huy chương Bạch tượng (the Order of Elephant), ông chọn phù hiệu có hình Thái cực đồ (biểu tượng âm-dương) với dòng chữ châm ngôn bằng tiếng La-tinh: Contraria sunt complementa: Những cái đối nghịch bổ túc cho nhau. Ý tưởng được nói là gợi hứng từ tư tưởng triết học của Lão tử: 天之道損有餘而補不足 Đạo của trời là bớt cái dư mà thêm vào cái thiếu (Đạo đức kinh, chương 77). Nguyên lý bổ sung (theory of complementary) của Niels Bohr là cơ sở tư tưởng cho lý giải Copenhagen (Copenhagen Interpretation) về cơ học lượng tử, nhắm điều hòa mâu thuẫn tồn tại bởi lưỡng tính sóng-hạt của các vật thể vật lý.

Walter J. Moore, Schrödinger, Erwin: Life and Thought (1989).

Trong tập sách ghi lại những cuộc hội luận với các nhân vật đặc biệt, F. Capra tường thuật về hội thoại với Heisenberg: “Khi tôi hỏi Heisenberg những ý nghĩ của ông về triết học phương Đông, trả lời của ông khiến tôi kinh ngạc, vì không những ông nhận thấy những điểm song hành giữa vật lý lượng tử và tư tưởng phương Đông, mà ông còn nói, công trình khoa học của ông, ít nhất trong tầng vô thức, đã chịu ảnh hưởng triết học Ấn-độ.” (From Uncommon Wisdom: Conversations with remarkable people, by Fritjof Capra; Bantam, 1987).

J. R. Oppenheimer, Science and the Common Understanding, (Oxford University Press, 1954) pp. 8-9.

Có lẽ bấy giờ đang phục vụ trong quân đội Áo (?), vì cho đến tháng 11-1918 Thế chiến II mới chấm dứt.

Dẫn bởi Walter J. Moore, Schrödinger, Erwin: Life and Thought (1989), tái bản Cambridge University Press, 1989. p. 113.

op.cit. Trong số này, về Phật giáo, một là những tuyển dịch của Henry Warren (1896), và một đại cương Phật giáo bởi Rhys David (1880), và một của Max Müller về Phật giáo nguyên thủy; cả ba đều gồm các giáo nghĩa đại cương phần lớn từ kinh điển Pāli. Về Vedānta, chỉ thấy kể The System of Vedanta (1906) bởi Paul Deussen, đặc biệt về tư tưởng Śaṅkara.

op.cit. Có lẽ Moore ám chỉ “hoạt động” tình cảm nhiều tai tiếng của Schrödinger Erwin.

Không rõ bản dịch nào. Trong thư mục liệt kê bởi Moore không thấy có tên Kim cang. Có thể là bản dịch Anh của Max Müller được phổ biến thời đó.

op.cit. 114.

Xem đoạn nói về Śaṅkara và ảnh hưởng của Madhyamika trong chương II, phần sau.

Dẫn bởi William Tausig Scott: Erwin Schrödinger, an Introduction to his writings, 1967; p. 107.

ibid. p. 105.

pratyaya: duyên, tồn tại bởi quan hệ tương tác; adhipati: tăng thượng, lực tác động hay chi phối; có hai tăng thượng: cận tăng thượng, tác động gần, và viễn tăng thượng, tác động xa (action at distance)

pākaja, liên hệ đến từ vipāka: dị thục hay kết quả của nghiệp. Cả hai đều cùng ngữ tộc, có gốc động từ là pac (pacati): nấu chín.

The Tao of Physics của Fritjof Capra (1975) được độc giả đón tiếp nồng hậu ở Mỹ (bestseller), nhưng cũng bị không ít các nhà khoa học chính tông chỉ trích. Như Giáo sư vật lý Eremy Bernstein cho rằng Capra sử dụng những tương tự ngẫu nhiên của ngôn ngữ mà ông cho đó là chứng cứ sâu sắc cho những điểm liên hệ có gốc gác. Science Observed. New York: Basic Books. pp. 333–340.

Mauro Mancia (1929-2007), Giáo sư Y khoa Viện Đại học Milan Ý, nhận xét: “Cả thế kỷ 20 này bị điếc hoặc đôi khi có những lý luận vẩn vơ về các đại biểu của hai ngành này, thường chứng tỏ sự dốt nát hay kiến thức hạn hẹp của các nhà khoa học não đối với tâm phân học trên phương diện lý thuyết và lâm sàng...” Psychoanalysis and Neuroscience, “Introduction”, Springer-Verlag Italia, 2006.

Co-operation, but not incorporation. Mauro Mancia, op.cit.

Sigmund Freud (1856-1939), gốc Áo, thoạt tiên là nhà não học (neurology), về sau do kinh nghiệm lâm sàng, ông lập thuyết phân tâm học (psychoanalysis), một bộ phận trong các lý thuyết tâm lý học và tâm trị học.

Ba tầng nói theo tiếng Đức của chính Freud: das Vorbewusste, das Bewusste, das ham muốn tính dục. Unbewusste, có thể hiểu là tiền thức, hiện thức và vô thức, để so sánh với thuật ngữ của Duy thức (theo kinh Lăng-già).

New Introductory Lectures on Psychoanalysis, 1933.

libido, từ gốc Latin, có nghĩa “ham muốn” (lust, desire). Freud xem nó là bản năng

Carl Gustav Jung (1875-1961), người Đức gốc Thụy Sĩ, kế thừa và phát triển tâm phân học của Freud nhưng bất đồng với Freud rất nhiều điểm.

太乙金華宗旨; sách về thuật luyện đan của Đạo gia, tác giả không rõ, phỏng định đời Thanh, tập thành trong khoảng 1668-1692; nhưng nó được gán cho Lữ Động Tân, đạo gia đời Đường. Wilhelm là nhà truyền giáo Cơ-đốc, đến Trung quốc năm 1899- 1920. Căn cứ bản dịch Đức, Cary F. Baynes dịch sang Anh văn: The Secret of the Golden Flower.

The I Ching, or Book of Changes, chuyển ngữ Anh bởi Carry F. Baynes từ bản dịch Đức, New York 1950.

Carl Jung, On The Discourses of the Buddha (Về các bài Pháp của Đức Phật), dẫn bởi Richard Hunn: “Jung’s Attitude Toward the East.”

Carl Jung, Psychology and Religion, “Commentary Tibetan Book of the Dead”; pp. 510-522.

archetype, từ gốc Hy-lạp; arche: khởi nguyên; tupos: kiểu mẫu.

Theo phái rNying-ma, có sáu loại trung hữu (bar do): xử sanh trung hữu (skye gnas bar do), mộng huyễn trung hữu (rmi lam bar do), thiền định trung hữu (bsam gtan bar do), lâm chung hay tử vị trung hữu (‘chi’i kha bar do), pháp tánh trung hữu (chos nyid bar do), thọ sanh trung hữu (srid pa bar do).

Phức cảm Oedipus, danh từ khai sinh bởi Freud, từ chuyện kể bởi Sophocles (khoảng 429 BC), như là chứng cứ cho lý thuyết dục tính libido của ông. Bi kịch này kể, do định mệnh mà Oedipus giết cha đẻ nhưng không biết đó là cha, và lấy mẹ đẻ làm vợ nhưng không biết đó là mẹ.

Jung viện dẫn Emanuel Swedenborg (1688-1772), nhà khoa học, triết học, thần học, huyền học, người Thụy Điển.

Dẫn bởi Jeffrey B. Rubin, Psychotherapy and Buddhism: Toward an Integration, 1996, p. 37.

Frank Cioffi: Freud and the Question of Pseudoscience.

E. Fuller Torey: Witchdoctors and Psychiatrists.

Tường thuật bởi chính R. Davidson trong The Emotional Life of your Brain, 2012.

Richard J. Davidson & Antoine Lutz: “Buddha’s Brain: Neuroplasticity and Meditation”, IEEE Signal Processing Magazine [176] September 2007. IEEE: Institute of Electrical and Electronics Engineers, Viện Kỹ sư điện và điện tử công học.

Tường thuật chi tiết từ bắt đầu gợi ý thành lập cho đến 2004, xem phần phụ lục, Sharon Begley, The Plastic mind, giới thiệu bởi Dalai Lama, tựa bởi Daniel Goleman; Constable, London, 2009.

Bantam Books, 2003, 432 pages. Reprint edition (March 30, 2004).

Kết quả thăm dò cho biết, hầu hết các nhà khoa học phản đối này đều gốc Hoa. Một trong những người dẫn đầu là giáo sư Yi Rao, Viện Đại học Tây Bắc (Northwestern University), bác bỏ nghiên cứu của Davidson xem như rác rưởi, và động cơ của Davidson là Dalai Lama đáng nghi ngờ (hậu ý chính trị).

Chi tiết thí nghiệm được tường thuật khá đầy đủ bởi Sharon Begley, The Plastic Mind, Kindle Edition. Kết quả được công bố bởi Davidson và nhóm thực hiện thí nghiệm, Antoine Lutz, Lawrence L. Greischar, Nancy B. Rawlings, Matthieu Ricard, and Richard J. Davidson: “Long-term meditators self-induce high-amplitude gamma synchrony during mental practice”, Proceedings of the National Academy of Sciences, U S A. Nov 16, 2004; 101(46): 16369–16373.

The Mind’s Own Physician, Kindle Edition.

Jeffrey M. Schwartz & Sharon Begley, The Mind and the Brain, Kindle Book, p. 52.

Trong triết học Do Thái, tự do ý chí là sản phẩm của linh hồn con người thuộc tính chất bản hữu.

Phát biểu đối đáp thời danh của hai nhà khoa học vĩ đại này, Einstein: “Thượng đế không chơi trò xác suất”. Niels Bohr: “Chớ có bảo Thượng đế phải làm gì.”

Sam Harris, tác giả The End of Faith (2004), Giải thưởng PEN/Martha Albrand (2005), được báo New York Times liệt kê trong danh sách Bestseller, trong vòng 33 tuần lễ.

The Mind and the Brain; p. 293.

Kośa i, k.6cd.

The Mind and the Brain, p. 294.

David H. Hubel, giải Nobel 1981, tuyên bố với bạn: “Tâm là một từ ngữ lỗi thời.” Dẫn bởi Schwartz, op.cit, p. 25.

Benjamin Libet: Do we have free will? In trên Journal of consciousness studies. Bài này được in trong Mind Time của ông, sách xuất bản 2005. Cũng có thể đọc www.imprint-academic.com/jcs.

Nguyên tiếng Đức Bereitschaftspotential, hoạt động điện thế ở vỏ não vận động (motor cortex) và khu vực vận động phụ (supplementary motor area) trước khi quyết định vận động có ý thức, thí nghiệm bởi Helmut Kornhube và Luder Deecke, Đại học Freiburg, Đức, 1964. Báo cáo của họ cho thấy khoảng 0.4 đến 4 giây trước khi có vận động có ý thức xuất hiện một sóng não có điện âm mà họ gọi bằng tiếng Đức, dịch Anh là readiness potential, chỉ quá trình chuẩn bị để thực hiện vận động. Nhưng thí nghiệm không xác định được ý chí quyết định vận động có vào lúc nào. Do đó, 20 năm sau, Libet thực hiện thí nghiệm.

Libet, op.cit.

Peter Clarke, The Libet experiment and its implications for conscious will, Paraday Paper no 17, 2013.

The Plastic Mind, p. 162.

Krishan, Y. (1988), “The Vedic origins of the doctrine of karma”, South Asian Studies, 4(1), pp 51-55; đếm được 40 lần từ karma được dùng trong Rg-Veda, phần lớn chỉ nghĩa hành động, được hiểu là hành vi tế tự.

Surendranath Dasgupta, A History of Indian Philosophy, vol. I. Cambridge, 1922, tr. 21.

Mục sư Kevin Williams viết về sự tái sinh trong Kinh Thánh (Reincarnation in the Bible), lý luận: chính Giáo hội Thiên chúa do Paul lập ở Roma mới bác bỏ sự tái sinh. Giáo hội Jerusalem sau khi Roma xâm lăng Israel năm 70 bỏ chạy sang Ai-cập, Giáo hội này thừa nhận có tái sinh. Ông dẫn chứng Matthew 11: 13-14: "For all the prophets and the law have prophesied until John. And if you are willing to receive it, he is Elijah who was to come." Kinh Thánh tiếng Việt, Ma-thêu 11: “ Cho đến ông Gio-an, tất cả các ngôn sứ cũng như Lề Luật đều đã nói tiên tri. Và nếu anh em chịu tin lời tôi, thì ông Gio-an chính là Ê-li-a, người phải đến. Ai có tai thì nghe.” Đoạn này nói Elijah tái sinh thành John Baptist. Elijah là vị tiên tri Do thái nói trong Cựu ước, thế kỷ 9 trước công nguyên. Tất nhiên Giáo hội La-mã bác bỏ tin tưởng như vậy.

Surendranath Dasgupta, op.cit, tr. 25.

Rig Veda, tr. by Ralph T.H. Griffith, [1896].

Joanna Jurewicz, “The Ṛgveda, ‘small scale’ societies and rebirth eschatology.” Indologica Taurinensia, 34 (2008); pp. 183-210.

kiñcāpi, bho gotama, brāhmaṇā nānāmagge paññapenti, addhariyā brāhmaṇā tittiriyā brāhmaṇā chandokā brāhmaṇā bavhārijjhā brāhmaṇā, atha kho sabbāni tāni niyyānikā niyyanti takkarassa brahmasahabyatāya. Các Bà-la-môn này thiết lập nhiều con đường khác nhau nhưng tất cả đều dẫn đến cộng trú với Brahma: Addhariyā brāhmaṇa: dòng Bà-la-môn Adhvaryu truyền thừa Rigveda hoặc Yajurveda. Tittiiriyā brāhmaṇā: truyền thừa Yajurveda ma thuật, Bṛhadāranyaka-upanishad thuộc dòng truyền thừa này. Chandokā brāhmaṇā: dòng Bà-la-môn Chandogya truyền Sāmaveda. Bavhārijjhā brāhmaṇā: dòng Bà-la-môn Bahvṛca truyền Rigveda. K.N. Jayatilleke, Early Buddhist Theory of Knowledge; “Appendix”. Routledge, 2008;

yathākārī yathācārī tathā bhavati, sādhukārī sādhur bhavati, pāpakārī pāpo bhavati; puṇyaḥ puṇyena karmaṇā bhavati, pāpaḥ pāpena; athau khalv āhuḥ; kāmamaya evāyam puruṣa iti, sa yathākāmo bhavati, tat kratur bhavati, yat kratur bhavati, tat karma kurute, yat karma kurute, tat abhisampadyate. Bṛhadāranyaka Upanishad 4.4.5.

Lal Mani Joshi: Brahmanism, Buddhism, and Hinduism. An Essay on their Origins and Interactions: “iv. Date of the Oldest Upanishads.” BPS Online Edition © (2008).

Wogihara, arthāpatti: tự minh, suy lý, kết luận tất nhiên; thông nghĩa. Tiếng Anh thường dịch là implication (hàm ngụ), necessary presupposition (giả định tất yếu).

Sáu pramāṇa theo Mīmāṃsā: pratyakṣa (hiện lượng), anumāna (tỉ lượng), śabda (thanh lượng), upamāna (thí dụ), arthāpatti (thông nghĩa), anupalabdhi (bất khả đắc). Dignāga thừa nhận chỉ có hai: hiện lượng (trực giác), tỉ lượng (luận lý); ngoài ra, các nguồn khác mang tính giáo điều, chủ quan và cá biệt, không thể dựa vào đó để phán đoán giá trị đúng hay sai.

S. Dasgupta, op.cit., dẫn ý kiến của Gāngānātha Jhā, phỏng định khoảng 57 trước Tl. Govind Chandra Pande, Life and Thought of Saṅkārācārya (tái bản 2004, tr. 276), phỏng định khoảng đầu thế kỷ 2.

Felix Layton, Karma in Motion, “Karma, Rhythmic Return to Harmony”, edited by Virginia Hanson, Rosemarie Stewart, Shirley J. Nicholson; Delhi 2001.

MS. 1.1.2: codanalakṣano’rtho dharmaḥ.ibid.

Trong Sanskrit, śabda vừa là âm thanh được phát ra nơi miệng, và cũng chỉ cho từ ngữ; artha, chỉ mục đích, đối tượng, và cũng chỉ ý nghĩa. Cho nên, trong lý thuyết thanh luận này, śabda = artha.

Śābara-bhāṣya 2.1.1, ato yas tasya vācakaḥ śabdas tato’pūrva pratīyata iti/ tena bhāvaśabdā apūrvasya codakā iti brūmaḥ/ na tu kaśacchabdaḥ sākṣād apūrvasya vācako’sti/...tasmād bhāvārthāḥ karmaśabdo’pūrva codayantīti. Phụ lục tư liệu sanskrit bởi Othmar Gächter: Hermeneutics and Language in Pūrva-Mīmāṃsā:: A Study in Śābara Bhāṣya, 1990, p. 138.

op. cit. p.301.

Wilhelm Halbfass, op.cit.

Mīmāṃsāsūtra (MS) vi. 1. 4: aṅgahīnaś ca,; vi.1. 5: śudrasya pratiṣiddhatvāt. Văn bản Sanskrit: The Sacred Books of the Hindus, vol. xxvii, part i: Mīmāṃsāsūtra of Jaimini, reprint 1923.

Tantravārttika ad. 1.3.4: lobhādi kāraṇaṃ cātra bahv evānyat pratīyate/ yasmin sannihite nāsti mūlāntarānumā// śkyādayaś ca sarvatra kurvāṇā dharmadeśanām/ hetujālavinirmuktaṃ na kadācana kurvate// Dẫn bởi Kei Kataoka, Fukuoka, Manu and the Buddha for Kumārila and Dharmakīrti. Religion and Logic in Buddhist Philosophical Analysis. Proceedings of the Fourth International Dharmakirti Conference. Vienna, August 23-27, 2005. Ed. Helmut Krasser, Horst Lasic, Eli Franco, Birgit Kellner. Wien. pp.255-269.

A History of Indian Philosophy, p. 280.

Vaiśeṣikasūtra I.i.1: athāto dharmaṃ vyākhyāmaḥ. Văn bản Sanskrit: The Sacred Books of the Hindus, vol. vi: The Vaiśeṣika sūtra of Canada, 1923.

op.cit. I.i.3: tad-vacanād āmnāyasys prāmāṇyam.

op.cit. v.i.1: ātmasaṃyogaprayatnābhyāṃ haste karma.

W. Halbfass, Tradition, p. 308.

ibid.

Brahmasūtra (BS) III.2.38: phalam ataḥ upapatteḥ/ Brahmasūtra, with text and translation by Swami Vireswarananda, 1847.

Bhagavadgītā vii.21.

op.cit.: tad-adhigama uttarapūrvāghyor aśleṣavināu tadvyapadeśāt//itarasyāpy evam asaṃśleṣaḥ pāte tu//

Tradition, p.295.

BS. iv. 1. 13-15: tad-adhigama uttarapūrvāghayor aśleṣavinaśau, tad vyapadeśāt/ itarasyāpy evam asaṃśleṣaḥ, pāte tu/ anārabdhakārye eva tu pūrve, tad avadheḥ//

nahi prāyascittādibhir hetubhir vinā karmāṇam ucchedaḥ sambhavyate. Trong bản dịch Anh của Swami Vireswarananda, nhưng đoạn liên hệ prāścitta (hối tâm) bị lược bỏ.

dṛṣṭa-śrutābhyāṁ yat pāpaṁ jānann apy ātmano 'hitam karoti bhuyo vivasah/ prayascittam atho katham//

Bhagavadgītā x.3.

Bhagavadgītā (BG) ii. 11, 12.

BG ii. 48.

BG. iv. 17-18.

annād bhavanti bhūtāni parjanyād annasambhavaḥ/ yajñād bhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ// karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam/ tasmāt sarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭitam//

S.12.11 (PTS, ii.11): cattārome, bhikkhave, āhārā bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā sambhavesīnaṃ vā anuggahāya, “Có bốn loại thực phẩm để cho các chúng sinh đã sinh tồn tại, hoặc tư trợ cho các chúng sinh cầu sinh.”

evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ aghāyur indriyārāmano moghaṃ

ibid. Sāmaññaphala-sutta; D. 2; Hán dịch tương đương: Trường A-hàm 17, Kinh 27 “Sa-

A (PTS) iii.383. pāha sa jīvati. môn quả”.

Mahālisutttam, S (PTS) 3.69.

Samññaphalasuttavaṇṇaṃ; DA (PTS) 1. 132.

pūraṇa (Pāli) có nghĩa là “đày”.

A (PTS) 4.428.

Arthur Llewellyn Basham, History and Doctrines of the Ājīvikas, a Vanished Indian Religion; Delhi, 2002; p. 81, 20-202.

Benimadhab Barua, A History of PreBuddhist Indian Philosophy, Calcuta, 1921; p. 279.

Devorohaṇavatthu; DhA (PTS) iii. pp. 199ff.

A. L. Basham, op.cit., tr. 88.

Cũng được cho là phân loại của Pūraṇa Kassapa; xem đoạn trên.

Sớ giải, ibid., năm nghiệp: nghiệp y chỉ năm căn (pañcindriyavasena); ba nghiệp: thân, ngữ, ý; nghiệp (kamme ca): thân và ngữ; nửa nghiệp (upaḍḍhakamme ca): ý nghiệp.

aṭṭha purisabhūmiyo: bát nhân địa, 8 giai đoạn tiến hóa của con người. Sớ giải, ibid.: ngu độn địa (mandabhūmi), hí tiếu địa (khiḍḍābhūmi), ngữ quán sát địa (padavīmaṃsabhūmi), trực hành địa (ujugatabhūmi), học địa (sekkhabhūmi), Sa-môn địa (samaṇabhūmi), thắng tiến địa (jinabhūmi), thối đọa địa (pannabhūmi).

Dictionary of Pali Proper Names, New Delhi 2003; p. 399.

Samaññaphalasuttavaṇṇaṃ, DA (PTS) i. 144.

A.L. Basham, op.cit. p. 79.

William-Monier cho từ maṅkha 2 định nghĩa: a. người ngâm vịnh trong cung đình (royal bard or panegyst); b. tu sĩ hành khất thuộc một hệ phái nào đó (a mendicant of a partic. order).

ERE. i. p. 260; dẫn bởi Basham, op.cit., tr. 35, n. 4.

Makkhali-sutta, A. (PTS) i. 33.

Basham, op.cit., tr. 35.

Kesakambalasuttaṃ, S (PTS) i. 287.

Benimadhab Barua, A History of Pre-Buddhist Indian Philosophy, Motilal Banarsidass, (January 1, 1998); tr. 290.

Hán dịch tương đương, Trường A-hàm quyển 7, kinh số 7: 弊宿經 Tệ-tú kinh.

D. 23 (PTS) ii. 253: itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko ti.

Cf. Jaina Sutras, Part II (SBE45), tr. by Hermann Jacobi, [1895], Sutrakṛtāṅga I. 1, 11-12; p. 237.

Paesi-kahāṇayaṃ, edited by Willem B. Bollée, Wiesbaden: Harrassowitz, 2002.

Cf. Erich Frauwallner, History of Indian Philosophy: The Nature-philosophical schools and the Vaiśeṣika; Delhi 1993; vol. II, p. 218.

Barua, op.cit, đồng nhất với Pippalāda được thấy trong Praśna-upanishad.

DA (PTA) i. 144.

op.cit. tr. 92.

nigaṇṭho sabbavārivārito ca hoti, sabbavāriyutto ca, sabbavāridhuto ca, sabbavāriphuṭo ca.

Kailash Chand Jain Lord Mahāvīra and His Times, Dehli 1991, tr. 16.

MA. (PTS) 1.168: so kira sītodake sattasaññī hoti, tasmā na taṃ vaḷañjeti.

Bhikkhu Bodhi, The Middle-Length Discourses of the Buddha: sabbavārivārito, “curbed by all curbs”; sabbavāriphuṭo, “claimed by all curbs”. Thanissaro Bhikkhu dịch bốn phòng hộ này: “obstructed by all waters, conjoined with all waters, cleansed with all waters, suffused with all waters.”

Hermann Jacobi, Ācārāṅga-sūtra, Jaina Sutras, Part II (Sacred Books of the East vol. 22), tr. by Hermann Jacobi, [1884], p. 6.

M 56 (PTS 1.372 ff): Upālisuttaṃ. Hán, Trung A-hàm quyển 13, số 133 “Ưu-bà-li kinh.” – M 14 (PTS 1.91 ff) Cūḷadukkhakkhandhasuttaṃ. Hán, Trung A-hàm, quyển 25, số 100 “Khổ ấm kinh”.

Upālisuttavaṇṇaṃ, MA (PTS) 3.53.

Sūtrakṛtāṅga, Anh dịch H. Jacobi, Book 1 Lecture 14 “The Nirgrantha”. The Sacred Books of the East, vol. 45, 1895.

Các đệ tử Kỳ-na cho rằng Mahāvīra là con trai của vua Siddhārtha, vị vua rất có thế lực cai trị thành Kuṇḍapura (hoặc Kuṇḍugrāma). Nhưng Jacobi (Jaina-sūtra I, Introduction, The Sacred Books of the East, vol. 45, 1895; p. xi) cho rằng đây chỉ là sự khoa đại. Kuṇḍapura được đồng nhất với thị trấn Koṭigāma. Nó chỉ là một khu ngoại ô của Vaiśali (Vệ-xá-li) thủ phủ của Videha. Vì vậy, Siddhārtha có thể chỉ là một quận trưởng hay xã trưởng của một thị trấn mặc dù ông thuộc giai cấp kṣatriya; và vợ ông chỉ được gọi là kṣatriyānī (sát-lị nữ) chứ chưa hề được gọi là devī (vương hậu hay hoàng hậu).

Pl. (M.iii.204): kammassakā sattā kammadāyādā kammayonī kammabandhū kammappaṭisaraṇā. kammaṃ satte vibajati yadidaṃ hīnappaṇītatāyāti. “chúng sanh là sở hữu chủ của nghiệp, là kẻ thừa tự của nghiệp, là thai sanh của nghiệp, lấy nghiệp làm quyến thuộc, nghiệp làm sở y. Nghiệp phân biệt chúng sanh thành cao quý hay hạ liệt.”

Pl.: sattānaṃ viheṭhakajātiko hoti, người có bẩm tính ưa bức hại chúng sanh.

Pl.: kodhano hoti upāyāsabahulo, người hay phẫn nộ, nhiều bực dọc.

Pl.: issāmanako hoti, người có tâm tật đố, hay ganh tị.

Pl.: maggārahassa na maggaṃ deti.

Pl.: thaddho hoti atimānī, cao ngạo, kiêu mạn.

Pl.: na dātā hoti, không phải là người cho, không phải là người hay bố thí.

No.79 kết luận, Phật nói: đời sau ai nghe kinh này mà lông dựng đứng, nước mắt chảy sẽ được gặp Phật Di-lặc trong tương lai.

Tì-thấp-ba thiên 毘濕波天. Pāli: Issara (Skt. Iśvara).

Pāli: brāhmaṇā pacchābhūmakā kamaṇḍalukā sevālamālikā aggiparicārikā udakorohakā soceyyāni paññapenti, những người Bà-la-môn ở phương Tây, mang theo bình nước, đeo vòng hoa huệ, thờ lửa, thường xuyên tắm gội, cử hành các lễ

Bản Nguyên Minh: man 鬘. Bản Cao-ly: phát 髮. Bản Tống: tu 鬚. thánh tẩy.

Chấp nhận có, vì những trường hợp cần phân biệt.

Chấp nhận có. Trường hợp hành thiện, nhưng tái sanh ác thú, vì có sự phân biệt.

Như trên, nhưng không chấp nhận, vì quan điểm một chiều (nhất hướng).

Tức sanh về cõi lành.

Tức khi chết với tâm và tâm sở thiện.

Pl. (M.iii. 215), bốn loại nghiệp: atthi kammaṃ abhabbaṃ abhabbābhāsaṃ, có nghiệp vô năng tương tợ vô năng; abhabbaṃ bhabbābhāsaṃ, vô năng tợ hữu năng; bhabbañceva bhabbābhāsaṃ, hữu năng tợ hữu năng; bhabbaṃ abhabbābhāsaṃ, hữu năng tợ vô năng.

Pāli: yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā sabbaṃ taṃ pubbekatahetū’ti: Bất cứ lạc thọ gì, khổ thọ gì, hay phi khổ phi lạc thọ gì, mà con người cảm thọ, tất cả đều là nhân được tạo tác từ trước.

Đẳng phần khởi, khởi lên do các yếu tố kể trên hợp lại.

Hán: niệm 念. Pl.: saṅkappa, tư duy.

André Bareau: Les Sectes Bouddhiques du Petit Véhicule (1955), Translated from the French by Gelongma Migme Chodron: The Buddhist Sects of the Lesser Vehicle, 2005.

Mizuno Kogen (Thủy Dã Hoằng Nguyên): Nghiên cứu luận thư Pāli.

Ấn Thuận, Nghiên cứu luận thư và luận sư Thuyết nhất Hữu bộ chủ yếu, tiết 5 & 6.

vipākadhamma: dị thục pháp, cũng nói là savipāka: hữu dị thục, chỉ cho nghiệp có dị thục, nguyên nhân sẽ cho quả dị thục.

異部宗輪論 世友菩薩造三藏法師玄奘譯 T49n2031.- 異部宗輪論述記 翻經沙門 基 記 X53n0844.

舍利弗阿毘曇論 姚秦罽賓三藏曇摩耶舍共曇摩崛多等譯; T28n1548.

T22n1428, tr.968b26: 有難無難繫相應作處。集為阿毘曇藏。

ibid. 552a09-25. Trong bốn hệ (dục, sắc, vô sắc và bất hệ), A. Bareau (lđ.13) chỉ dẫn vô sắc hệ.

ibid. 549a24-b09. Bareau, lđ. 14.

ibid. 574c25-575b01. Bareau, lđ. 22.

báo pháp (vipākadharma = savipāka), nó dẫn đến dị thục. Sắc của thân biểu và thanh của ngữ biểu, phát động bởi tâm thiện hay bất thiện là nghiệp sẽ cho quả dị thục.

ibid. 531b15. Bareau lđ. 23 & 24. Bareau chỉ đề cập thanh dị thục mà không kể đến thanh cũng là pháp có dị thục (savipāka).

ibid. 573b17. Bareau lđ. 28, chỉ nêu dị thục mà không nêu phi dị thục.

ibid. 581a18. Bareau lđ. 34, diễn dịch đại ý: “Có một vô biểu (avijñapti) là ý nghiệp, là một phần của pháp xứ (dharmāyatana), được bao gồm trong sắc uẩn (rūpaskandha).” Cũng trong đoạn này của Luận, lđ. 42 nói “có thân nghiệp và khẩu nghiệp khác với tư (cetanā).” Đây có lẽ diễn dịch đoạn văn này: 云何身業若業非緣 非口業是 名身業. “Thân nghiệp là gì? Nó là phi duyên (apratyaya) của nghiệp (không phải nhân phát khởi nghiệp), và không phải ý nghiệp.” Định nghĩa ý nghiệp cũng vậy. Có thể có sự nhầm lẫn của Bareau ở đây.

ibid. 570c05. Bareau lđ. 43, chỉ nêu các bất thiện căn không phải là nghiệp.

ibid. 548b04. Bareau lđ. 49: tư (cetanā) không phải là dị thục nhân (vipākahetu) duy nhất, và thọ (vedanā) cũng không phải là dị thục quả (vipākaphala) duy nhất.” Luận điểm phản đối Chánh lượng bộ.

成實論 姚秦三藏鳩摩羅什譯 T32n1646.

Les Sectes bouddhiques, chap. v. Les Bahaśrutīyas.

Thủy Dã Hoằng Nguyên (Mizuno Kigen): Nghiên cứu Văn hiến Phật giáo, Hoa dịch Hứa Dương Chủ. 水野弘元,許洋主 佛敎文獻硏究.

Ấn Thuận Pháp sư, 印順法師 說一切有部為主的論書與論師之研究. tr. 578.

T32n1646, tr.289c14- 308c24.

T32n1646_p0289c22.

T32n1646_p0273b05.

La-thập dịch là “vô tác”.

T32n1646_p0290a12.

T32n1646_p0290a19.

T32n1646_p0290b10.

T32n1646_p0290c03.

T32n1646_p0290c20.

T32n1646_p0291a05.

Dẫn Pāli, A.iii. tr. 415: cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi. cetayitvā kammaṃ karoti – kāyena vācāya manasā.

Trung 27, tr. 600a24: 有二業：思、已思業.

Phẩm loại túc luận quyển 7, tr.717c26: “Thân nghiệp là gì? Biểu và vô biểu thuộc thân. Ngữ nghiệp là gì? Biểu và vô biểu của ngữ. Ý nghiệp là gì? Tư.”

Tì-bà-sa quyển 113, tr. 587a01 tt.

Dhammasaṅgani (&636) PTS 144.

Dhammasaṅgaṇi-aṭṭhakathā PTS 83.

Chánh lượng bộ xuất thân từ Độc tử bộ.

Xem “Phụ luận” trong sách này.

So sánh Dhammasaṅgaṇi-aṭṭhakathā PTS 83 dẫn trên.

Cát Tạng, Trung quán luận sớ, quyển 1, T42n1824, tr.004c29 .

Ấn Thuận có thể nhầm lẫn nhật xuất (sūryodāya) với nhật diệu, nên dẫn lời Tăng Triệu: “Xuất diệu, xưa gọi là Thí dụ.” 說一切有部為主的論書與論師之研究 tr. 519.

Khuy Cơ, Thành duy thức luận thuật ký quyển 2, T43n1830, tr.274a08.

Thí dụ này thông tục hóa biện luận của các vị Tì-bà-sa về sự biến đổi trạng thái tâm, từ vô ký chuyển sang thiện và bất thiện, biểu lộ nơi thân và ngữ. Tì-bà-sa 117, tr. 610b08.

Xem kārikā i. 37.

quyển 7, T32n1646, tr. 290a12.

quyển 7, phẩm 9 “Vô tác”; tr. 290b09: Ba nghiệp thân, ngữ và ý đều có vô tác, nhưng, vô tác thuộc hành không tương ưng trong hành uẩn chứ không thuộc sắc như Hữu bộ.

Thành thật luận quan niệm có vô tác (= vô biểu nghiệp) nhưng không thuộc trong sắc uẩn mà lại thuộc hành uẩn.

tividhena rūpasaṅgaho – sanidassanasappaṭighaṃ rūpaṃ, anidassanasappaṭighaṃ rūpaṃ, anidassana-appaṭighaṃ rūpaṃ. D. 33.

T27n1545, tr.634c16

T26n1536, tr.379b06.

T26n1536, tr.452c20-27; 452c27- 453a05.

T26n1537, tr.481c19-25; 481c25-28.

T26n1542, tr.693a03.

T26n1542, tr.696b18.

T26n1542, tr.722a17.

Trung 2, tr. 427c26.

Tạp, quyển 36, tr. 261b07

S (PTS) i. 34: ārāmaropā vanaropā, ye janā setukārakā; papañca udapānañca, ye dadanti upassayaṃ, tesaṃ divā ca ratto ca, sadā puññaṃ pavaḍḍhati; dhammaṭṭhā sīlasampannā, te janā saggagāmino ’’ ti.Những ai trồng vườn, trồng rừng, bắc cầu, cho nước uống và giếng và cho phòng ở; phước của những người ấy tăng trưởng ngày đêm. Những ai trụ pháp, có giới, sinh thiên.”

Thành thật luận quyển 7, tr. 290a19.

Câu-xá, T29n1558, tr.021c23.

Tì-bà-sa 151, tr. 772c21

quyển 122 tr. 634c18 tt.

quyển 122 tr. 635a08.

Tì-bà-sa 117, tr. 610a22.

Đi là một trong bốn cử chỉ của thân gọi là oai nghi lộ (īryāpatha), hoạt động của các cử động này có tính chất vô ký, phi thiện phi bất thiện.

T27n1545, tr.610b08.

Xem đoạn chánh văn Việt dịch, tr. 28.

Thành nghiệp luận không nhận có sắc thiện hay bất thiện. T31n1609, tr.782c07.

Samaññaphalasutta, D(PTS) i.63: so evaṃ pabbajito samāno pātimokkha-saṃvara-saṃvuto viharati.

Kathāvatthu (PTS) 441. Cf. Points of Controversial, transl. by Shwe Zan Aung & Mrs. Rhys David, London, 1915, p. 304.

ibid.

Pāli: tīṇi moneyyāni – kāyamoneyyaṃ, vacīmoneyyaṃ, manomoneyyaṃ. Saṅgītisutta, D(PTS) iii. 220.

Tập dị, quyển 6, tr. 390b01.

T26n1536, tr.452c20-27. Mười pháp vô học nơi A-la-hán: từ vô học chánh kiến, cho đến vô học chánh giải thoát và vô học chánh giải thoát tri kiến.

Trong từ Skt. prātimokṣa, tiền tố prati- trong đây có hai nghĩa: cá biệt và hướng đến. Định nghĩa gián tiếp này chỉ rõ nghĩa thứ hai: hướng đến giải thoát. Các sớ giải

Trường A-hàm, kinh số 4: “Tiểu duyên”; Pāli, Dīghanikāya 26: Agañña-suttaṃ.

Tì-bà-sa quyển 113, tr. 587c18.

ibid. 589a24.

ibid. 588a11.

Trường A-hàm, quyển 6, kinh số 6 “Chuyển luân thánh vương tu hành”, T01n0001, tr.039a22 tt. Pāli, D. 26 Cakkavatti-sīhanāda-suttaṃ.

Năm tội vô gián: giết cha, giết mẹ, giết A-la-hán, phá hòa hiệp Tăng và làm thân Phật chảy máu.

Hán dịch là “tội nghịch”, chỉ tội chống lại vua. Trong luật cổ Trung quốc, ăn cắp đồ tông miếu, nơi thờ phụng tổ tiên của vua, và giết vua, bị ghép vào tội đại nghịch. Trong Phật giáo, đó chỉ là nghiệp bất thiện.

quyển 119 T27n1545, tr.619a16.

Thức thân túc luận, quyển 11, T26n1539, tr.586a27, thực hiện năm nghiệp vô gián, thảy đều đoạn thiện căn. Tì-bà-sa quyển 47, T27n1545, tr.242b09: các pháp thiện bị lực của tham, sân, si khiến dẹp xuống, sau đó khi tà kiến khởi lên, rễ thiện bị đứt.

Trong kinh Sa-môn quả, A-xà-thế sau khi nghe Phật thuyết pháp, tỏ ý ăn năn xin sám hối, đức Phật xác nhận và do đó ông phát nguyện quy y và thọ trì năm giới. D. 2 Samññaphalasuttam. Hán, Trường A-hàm, quyển 17, kinh số 27 “Sa-môn quả”, T01n0001, tr.107a20. Tài liệu Pāli kể, sau khi chết, ông đọa địa ngục Lohakumbhiya, trải qua 60.000 năm, rồi tái sinh làm người, tu hành thành Bích-chi-phật hiệu Vijītavī và cuối cùng nhập Niết-bàn. Sử Kỳ-na giáo cũng chép A-xà-thế là đệ tử trung thành của giáo phái này. Malalasekera, Dictionary of Pāli Proper Names, mục từ Ajātasattua; tr. 35.

Thức thân túc luận, quyển 12, T26n1539, tr.587c07: Một người sau khi giết cha hay mẹ, không có tâm hối hận; và một người sau khi giết khởi tà kiến bác bỏ nhân quả, đối với cả hai, thiện căn bị tổn giảm dần cho đến khi đứt hẳn, trong đời này không thể nối lại.

Ý nghĩa chi tiết về lý tính duyên khởi và 12 chi duyên khởi, xem phẩm 3: “Phân biệt thế gian”, Việt dịch, toàn bộ chương II. (Hương tích ấn hành 2013).

phẩm I, tụng k. i. 8.

Trường A-hàm, quyển 9, T01n0001, tr.056b09. Xá-lợi-phất A-tì-đàm quyển 19, T28n1548, tr.655a04. (PTS) iii. 289: nava taṇhāmūlakā dhammā: taṇhaṃ -pariyesanā – lābho – vinicchayo – chandarāgo - ajjhosānaṃ - macchariyaṃ -ārakkho -daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti. cf. Mahānidānasutta, D.ii. 59.

Brahmajālasutta, D.i. 45.

quyển 11, T27n1545, tr.055a16.

Độc tử bộ (Vātsīputrīya) chủ trương bổ-đặc-già-la (pudgalavāda). Thuyết chuyển bộ (Sankrāntika) chủ trương căn bản uẩn (mūla-skandha) và tác dụng uẩn (kriyā-skandha).

Tâm lý học gọi nó là ký ức giác quan (sensory memory) hay ký ức đương trường (working memory); loại trí nhớ chỉ diễn ra trong khoảng một giây.

Trong tâm lý học, đây là hai loại ký ức: ngắn hạn (short-term memory) diễn ra từ vài giây đến chừng một phút; và ký ức dài hạn (long-term memory) không hạn chế thời gian.

So sánh với nguyên lý của Hebb (Hebbian theory) trong khoa học não: “các tế bào não cùng xung thì cùng kết” (neurons that fire together, wire together).

Cf. Chúng sự phần A-tì-đà 5, T26n1541, tr.650b15; Phẩm loại túc luận 7, T26n1542, tr.717c29.

quyển 1 T28n1550, tr.812c19; đặc biệt luận này cũng nói đến “ý nghiệp vô giáo”, tức vô biểu của ý.

quyển 115, T27n1545, tr.598a20. Xem Câu-xá, phẩm Căn, tụng ii. 54.

Tì-bà-sa 19, T27n1545, tr.098b08.

Câu-xá, phẩm Căn, tụng ii. 54.

Một uẩn: hành uẩn, trong đó, đắc hữu ký (thiện hay bất thiện), và bốn tướng của đắc.

Hai uẩn: sắc và hành. Nghiệp thân và ngữ: biểu nghiệp thân và ngữ thuộc sắc; bốn tướng thuộc hành.

Vyākhyā: Ở dục giới, cả 5 uẩn không cùng làm nhân dị thục để cho một quả chung. Thân và ngữ nghiệp được bao hàm trong sắc uẩn không có quả chung với tâm và tâm sở, vì khác tụ (pṛthak kalāpatvāt). Trong cả ba giới không nơi nào chỉ tồn tại ba uẩn. Vì tâm và tâm sở tất yếu có chung một quả.

quyển 19, T27n1545, tr.096a24.

T27n1545, tr.588c08.

Câu-xá, phẩm Căn, tụng ii. 56.

Tì-bà-sa 121, T27n1545, tr.630c07. Câu-xá, tụng iv. 87.

quyển 114, T27n1545, tr.592b01.

Câu-xá, tụng iv.50-51a.

S. 36.21 (PTS, iv.231): Sīvakasuttaṃ.

Câu-xá, phẩm Hiền Thánh, tụng vi. 煖必至涅槃 頂終不斷善 忍不墮惡趣 第一入離生

Tì-bà-sa 127, T27n1545, tr.536b09. Vua Vị Sinh Oán (Ajātasātru: A-xà-thế) chỉ có được vô căn tín, tức tín tâm mà không có căn để đắc Thánh quả.

Câu-xá, tụng iv. 72.

quyển 18, T29n1562, tr.436b21, 28.

"If you look at zero you see nothing; but you look through it and you will see the world." Kaplan, The Nothing that is: A Natural History of Zero.

Phát biểu của Wolf Singer, nhà vật lý não Đức, giám đốc Khoa vật lý não - bộ phận nghiên cứu não của Viện Nghiên cứu Max Planck, thuyết trình về đề tài "Đồng bộ hóa của các Nhịp Não như là cơ chế cho sự thống nhất các quá trình trong tâm lý được phân bố.", trong cuộc hội thoại khoa học lần thứ XIII tổ chức bởi Viện nghiên cứu Tâm và Đời sống, được xuất bản thành sách The Mind's Own Physician – A Scientific Dialogue with the Dalai Lama on the Healing Power of Meditation, edited by Jon Kabat-Zinn & Richard J. Davidson with Zara Houshmand, Mind & Life Institute, New Harbinger Publication, Inc 2011. – Kindle Edition.

一日見如三秋兮

Đại trí độ 1 T25 tr.65b12: 時來眾生熟 時至則催促 時能覺悟人 是故時為因。E. Lamotte, bản dịch Pháp vol. I tr. 76, dẫn Saḍḍarśana, Sanskrit: kālaḥ pacati bhūtāni kālaḥ saṃharate prajāḥ| kālaḥ supteṣu jāgarti kālo hi duratikramaḥ

Cf. Sūryasiddhānta (sách Thiên văn học Ấn Độ), 1.10. lokānām antakṛt kālaḥ kālo'anyaḥ kalanātmakaḥ| sa dvidhā sthūlakṣmatvān mūrta ucyate| Một thời gian hủy diệt thế giới. Một thời gian tự thể cuốn đi. Hai loại thời gian được nói đến, chất thể thời gian thô và tế.

Câu-xá i tụng 7cd. Bhāṣya, Pradhan 53. ta eva saṃskṛtā gata-gacchad-gamiṣyadbhāvād adhvānaḥ adyante ’nityatyeti vā.

Williams James, The Principles of Psychology, vol. I Chap.XIV The perception of Time.

Tiếng Pháp trong trích dẫn: "Le moment où je parle est déjà loin de moi." Thơ của Nicolas Boileau (1636-1711), nhà thơ Pháp.

Phật Quả Viên Ngộ, Bích nham lục, tắc 85.

三世有

asti, nguyên động từ thì hiện tại nhân xưng thứ ba, số ít, trực thuyết cách, được dùng như một nipāta, tố từ bất biến. Vyākhyā định nghĩa tố từ này như sau: trikālaviṣayo hi nipātaḥ| āsid-arthe bhaviṣyad-arthe’ pi vartate, “nipāta”, vì nó rơi vào cả ba thời, hàm nghĩa đã tồn tại, sẽ tồn tại và đang hiện hành. Ht. diễn giải: từ “hữu”chỉ chung cho pháp hữu và pháp vô. Câu-xá v, Việt dịch tập IV tr.151 cht. 76.

Vyākhyā lưu ý cần đọc thêm phần đầu của Kinh, tóm tắt: “Sắc quá khứ, vị lai đều vô thường huống nữa sắc hiện tại. Do thấy vậy, Thánh đệ tử đa văn không quan tâm sắc quá khứ, không hoan hỷ sắc vị lai; đối với sắc hiện tại tu tập ly tham, diệt.” Cf. Tạp 3, 過去色 不欣未來色 於現在色厭 離欲 滅寂靜 受想行識亦復如是。Pāli, S.22.9-11, kinh số 79, tr. 20a11: 過去 未來色尚無常 況復現在色 多聞聖弟子如是觀察已 不顧 virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti...

akepkṣa: không bận tâm đến. Ht. 勤脩厭捨 “siêng tu chán bỏ”. Cđ. 觀惜 “đoái tưởng tiếc nuối”.

Dẫn theo Câu-xá v. Việt dịch tập IV.

Kośa-Bhāṣya, Pradhan 296.4. ye hi sarvam astīti vadanti atītamanāmataṃ pratyutpannaṃ ca te sarvāstivādāḥ.

ālambati: nó bám vào, vin vào, nắm lấy, tựa lên → ālambana: sở duyên.

Vyākhyā: Vì có khả năng duyên đối tượng ba thời, ý thức có thể nghĩ về (duyên đến) một pháp sẽ xuất hiện mấy nghìn năm sau, pháp này không thể là duyên năng sinh ý thức (manojanaka); vì duyên năng sinh là nhân, ý thức được phát sinh là quả. Quả có trước nhân hằng nghìn năm là vô lý.

Ý thức cũng có thể duyên đến pháp là Niết-bàn; nhưng pháp này không thể là duyên năng sinh (janaka) của ý thức.

緣無境智 Tì-bà-sa 44, tr. 228b22.

Huyền Trang: 所緣非實. Chân Đế: 智緣非有境.

Vô Trước, Nhiếp Đại thừa luận bản 3, Huyền Trang dịch, T31 tr. 148b4.

Thế Thân, Nhiếp Đại thừa luận thích 9, Huyền Trang dịch, T31 tr. 367b23.

Tì-bà-sa 9, tr. 42a29.

Parliament of the World's Religions, được tổ chức tại Chicago, với mục đích hội thoại toàn cầu của các tôn giáo khác nhau. Swami Vivekananda (1863-1902), đại biểu của phái đoàn Ấn giáo.

"But our views about Buddha are that he was not understood properly by his disciples."

"Buddhism is the rebel child of Hinduism."

Đại chánh tạng, tập 20 No 1558.

Tạp A-hàm 3 kinh số 73, Pāli S.22.22. Bhāsuttaṃ (PTS.iii.36)

Science & Consciousness Review, 2003, April, No. 4.

吾有大患，及吾有身；及吾無身，吾有何患。老子·十三章》

Khuy Cơ, Dị bộ tông luân luận sớ, CBETA, X53n0844_p0586c12.

Kośa, Pradhan, 471.24-472.15. Huyền Trang, phẩm "Phá ngã", Câu-xá 30, tr. 156c2-25.

Kośa, Pradhan, dẫn trên.

Tạp A-hàm 18, T2 tr. 129a1: “Tì-kheo thiền tứ, đắc thần thông lực, tự tại như ý, muốn biến cây khô thành vàng, ngay tức thời nó biến thành vàng không khác. Và các vật khác cũng vậy, đều biến thành không khác. Vì sao? Vì cây khô kia có đủ các giới.”

Kośa, Pradhan, 472.16-20. Câu-xá 30, tr. 156c26-157b7.

antareṇa anyamanaso, 餘心 dư tâm: đã đắc thiện vô biểu (đắc giới chẳng hạn), nhưng cũng có khi khởi nhiễm tâm, hay vô ký tâm. Phước này thuộc tâm thiện. Cũng có khi thí chủ khởi tâm bất thiện hay vô ký, phước làm sao tồn tại?

Dẫn bởi Câu-xá iv, Việt dịch tập III.

pūrvācāryā, Ht. 先軌範師 tiên quỹ phạm sư; các luận sư tiền bối trong Kinh bộ.

dharmatā hi eṣā, Vyākhyā: đó là năng lực của các pháp kể từ vô thủy (dharmānām anādikālikā śaktiḥ).

guṇaviśeṣa; Vyākhyā: đặc thù của phẩm chất như thiền, vô lượng tâm v.v.

anugrahaviśeṣa, đặc thù của lợi ích như sức khỏe, dung sắc của thân thể.

saṃtatayaḥ sūkṣmaṃ pariṇāmaviśeṣa: tương tục chuyển biến sai biệt vi tế

Câu-xá, dẫn trên.

vidhipūrvaṃ kṛtvā: quy ước hay nghi thức thọ giới (śīlagrahaṇa) trong đó quy định thân phải làm những gì, ngữ phải nói những gì.

saṃvṛṇoti, “nó phòng hộ”, từ phái sinh của nó là saṃvara, mà Ht. dịch là “luật nghi”. Do đó, để chỉ rõ ý nghĩa phòng hộ tức luật nghi, Ht. thêm: “Căn cứ theo đây mà lập biệt giải thoát luật nghi (prātimokṣa-saṃvara).”

Kośaiv. k.34 (Pradhan 6.22) cittaṃ mano ’tha vijñānam ekārthaṃ cinotīti cittam | manuta iti manaḥ | vijānātīti vijñānam | Tâm, ý và thức nhất thể. Nó tích tập nên nó là tâm. Nó tư duy nên nói là ý. Nó nhận thức nên nói là thức. Huyền Trang, Câu-xá quyển 4, T29n1558, tr. 21c20. 集起故名心

Vyākhyā: kuśalam akuśalaṃ vā cinotīty arthaḥ/ nairuktena vidhinaivaṃ siddham/

Đoạn văn Pali tương đương, Dīgha ii. 35, Majjhima i. 167; Saṃyutta 1. 136: adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo. ālayarāmā kho panāyaṃ pajā ālayaratā ālayasammuditā. ālayarāmā kho panāyaṃ pajā ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṃ idaṃ ṭhānaṃ yadidaṃ– idappaccayatā paṭiccasamuppādo, “Pháp mà Ta đã chứng đắc này thật sâu thẳm, khó thấy, khó biết, là pháp tịch tĩnh, vi diệu, siêu việt tư duy tư biện, thâm áo, duy chỉ bậc trí mới cảm nghiệm được. Còn chúng sinh này yêu thích sở tàng, ham muốn sở tàng, vui đắm sở tàng, hoan hỷ sở tàng. Vì vậy, pháp này thật sự khó thấy đối với chúng: đó là, y tha duyên tính duyên khởi pháp. Trong đây, từ ālaya, theo định nghĩa Từ điện Pali-Anh của PTS: chỗ (chim) đậu; chỗ cư trú, cái nhà; nghĩa rộng; sự chấp trước, sự ham muốn, dục vong. Các cụm từ ālayarāmā ālayaratā ālayasammuditā, Huyền Trang dịch: ái a-lại-da, lạc a-lại-da, hỷ a-lại-da. Hân-a-lại-da trong bản Hán không có trong Pali. Các đoạn kinh liên hệ tương đương Pali không có các cụm từ này: Trường A-hàm 1 (tr. 8b15), Trung A-hàm 56 (tr. 777a19) Tăng nhất 10 (tr. 593a24), ibid. 14 (tr. 618a27). Cf. Tứ phần luật 31 (T22n1428, tr. 786c2): 眾生異見異忍異欲異命 依於異見樂於樔窟眾生 以是樂於樔窟故 於緣起法甚深難. Chúng này do kiến chấp dị biệt, tín nhẫn dị biệt, xu hướng dị biệt; do kiến chấp dị biệt nên ham thích nơi hang ổ. Chúng sinh vì ham thích nơi hang ổ nên khó có thể hiểu nổi pháp duyên khởi sâu xa này. Trong Hán dịch này, từ ālaya được dịch là sào quật 樔窟, hang ổ. Cf. Thành Duy thức, Tuệ Sỹ dịch, chương II, cht. 46. Xem đoạn sau, Phụ lục văn bản, Đại thừa thành nghiệp luận.

xem đoạn sau, phần Phụ Lục Văn Bản, Đại thừa Thành nghiệp luận.

Xem đoạn sau, phần Phụ lục văn bản.

Madhyamakakārikā, Karmaphalaparīkṣā, k. 14. Hán, 觀業品第十七, kệ 14.

Tử khoáng, thực vật họ đậu, tên khoa học là Butea monosperma, tiếng Anh gọi là Flame of the Forest: lửa rừng; mọc nhiều ở khu vực Đông nam Á và Ấn Độ.

Câu duyện, thực vật thuộc họ cam quật, tên khoa học Citrus wilsonii Tanaka; tên sanskrit: mātulunga. Câu xá luận ký quyển 30, tr. 451c24: “Hạt câu duyện màu vàng. Người Ấn Độ muốn cho nó đỏ để hiến vua nên nhuộm hoa để cho hạt đỏ.”

Tạp A-hàm quyển 21, kinh số 568, tr. 150b12: “Nếu xả thọ (sinh mạng) và noãn (hơi ấm), các căn sẽ hủy, thân mạng sẽ rã, như vậy gọi là chết. Vị nhập diệt tận định, thân hành, khẩu hành và ý hành đều diệt, thọ mạng không xả, noãn không rời, các căn không rã, thân mạng phụ thuộc lẫn nhau.”

Kośa iv, 192: “Như Kinh nói, ‘Có hai loại nghiệp: nghiệp là tư, và nghiệp sau khi tư.’... Hai loại nghiệp như vậy được phân tích thành ba: thân nghiệp, ngữ nghiệp, ý nghiệp của hữu tình.” Kośa iv k. 1: cetanā tatkṛtaṃ ca tat. Cf. Aṅguttara, iii, 415: cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi. Cetayitvā kammaṃ karoti: kāyena vācāya manasā.

Phân tích phức hợp từ; kāyakarman: = kāyena kṛtam karma, y chủ thích biến cách (tṛtīyāsamāsa), lược bỏ từ trung gian kṛta. Vākkarman: vāg eva karma, trì nghiệp thích (karmadhāra). Manaskarman: manasā saṁyuktaṁ karma, y chủ thích biến cách ba, lược bỏ từ trung gian saṁyuktaṁ. Ở đây, cái tương ưng với ý là tâm sở tư (cetanā); và tư tức là nghiệp như nói trên.

Skt. vijñapti, avijñapti.

Saṃsthānam, hình thái, hình sắc; một trong hai loại sắc đối tượng của mắt. “Tất cả đối tượng của mắt chỉ có thể xuất hiện trong hai dạng: a. hình sắc (samsthāna-rūpa): hình thể, như đường hoặc thẳng hoặc cong, hoặc dài hoặc ngắn, thuật ngữ gọi là hình sắc. b. hiển sắc (varṇa-rūpa): màu sắc, như trong mặt phẳng với các độ màu xanh, vàng, đỏ, trắng, thuật ngữ gọi là hiển sắc.”

Câu-xá i tụng 11, ... mahābhūtāny upādāya sa hy avijñaptir ucyate, y chỉ các đại chủng, nó được gọi là vô biểu. Một tổ hợp sắc của bốn đại chủng, gọi là sắc y chỉ đại chủng, hay sở tạo sắc. Đại chủng và đại chủng sở tạo tổ hợp thành một tổng thể gọi là thân.

Nghĩa là họ nói cư trú trong một ngôi làng, nhưng sinh sống trong một căn nhà ở trong làng. Hay nói sống trong rừng nhưng cư ngụ dưới một gốc cây nào đó trong một khu rừng.

HT. 言音 ngôn âm. Tạng: tshig, Lamotte phụ chú Skt. pada: một từ hay một câu. Cũng có thể Skt. vāk, ngôn ngữ, âm thanh phát ra họp thành một từ một câu diễn đạt một sự vật, một ý tưởng, hay một trạng thái tâm lý mà người nghe có thể nhận được. Câu-xá iv tụng 3 vāgvijñaptistu vāgdhvaniḥ: ngữ biểu là ngôn thanh (âm).

Tâm túc nguyện (pūrvakapraṇidhānacitta), tâm của ước nguyện hay phát nguyện từ trước. Tì-mục-trí-tiên dịch là “tiền nguyện 前願”; theo đây có thể hiểu túc nguyện bao hàm nguyện đời trước và nguyện đời nay. Thiện Huệ Giới dẫn thí dụ, như nói rằng “Mong sao môi tôi đỏ như hoa bimba.” Không có giải thích gì thêm. Không thấy nơi khác nói về điều này.

Thiện Huệ Giới giải thích: “Tâm thiện mà vốn là nhân dị thục trước đó; tâm này sở đắc thù thắng tính của nhân (dị thục), từ tâm đó mà (hình sắc) phát sinh.” Đây ý nói tâm phát nguyện khi thọ giới. Nghiệp thiện hay bất thiện là nguyên nhân dẫn đến quả dị thục, được gọi là nhân dị thục (vipākahetu). Câu-xá ii tụng 54.

《業成就論》卷 1： T31, no. 1608, p. 777, c10, dài là sắc vi trần.

Tì-bà-sa/Vaibhāṣikās cho rằng màu sắc và hình sắc là vật thật (dravya) riêng biệt.

Thiện Huệ Giới: (Nếu cực vi hình sắc cá biệt thì không nhận thức được, nhưng) khi tụ tập thì được gọi là dài ngắn v.v., như vậy tự tánh của cực vi hình sắc chưa được xác định, chỉ khi tụ tập mới nói là hình sắc, vậy có khác gì với cực vi cá biệt hiển sắc khi tụ tập? Quan điểm của Tì-bà-sa: hiển sắc thực hữu, nhưng khi các cực vi hiển sắc chưa tụ tập thì tự thể của hiển sắc tuy tồn tại vẫn không được nhận thức, vì cực kỳ vi tế nên không thể thấy. Chỉ khi nào các cực vi này tụ tập bấy giờ hiển sắc mới được nhận thức. Thuận chánh lý 33, T29n1562, p0533a11.

Thiện Huệ Giới: thực thể (dravya, thật vật, hay sự) là cái có nhân (hetumat, hetuka) là độc nhất thể (nghĩa là, thể độc nhất này là nhân cho sự tồn tại của thật vật); nếu nhân này không tồn tại, thì thật vật kia cũng không tồn tại; điều này trái với tông nghĩa của Tì-bà-sa, theo đó, 10 sắc xứ đều tồn tại như là thật vật hữu. Hữu bộ Tì-bà-sa chủ trương tất cả 12 xứ đều thật hữu, trong đó 10 sắc xứ được lập thành bởi các cực vi, Kinh bộ cho rằng các sắc xứ là những tập hợp sắc nên đều là giả hữu. Tì-mục-trí-tiên: “Như thế là bác bỏ Phật pháp, vì 10 nhập (xứ) được nói trong các A-hàm là tụ tập của vi trần (cực vi).”

Hán dịch nghĩa của từ Skt. Kaṇāda: “Người cắn hạt”, truyền thuyết là sáng tổ của phái Vaiśeṣika (Thắng luận).

Skt. avayavindravyavāda, thuyết toàn phần thực thể luận, quan hệ thành phần (avayava) và toàn phần, Skt. avayavin, Hán dịch hữu phần: cái sở hữu các thành phần. Một trong những trọng điểm lý thuyết của Thắng luận, theo đó, thành phần (avayava) là những sợi chỉ kết hợp thành một toàn phần (avayavin) là tấm vải. Tuy là toàn phần của những thành phần, nhưng nó là một thực thể biệt lập tồn tại ngoài thành phần. Thành phần và toàn phần đều có những đặc điểm tương tự: những sợi chỉ màu xanh hợp thành tấm vải màu xanh, nhưng màu xanh của tấm vải chỉ có quan hệ nội tại (samavāya: hòa hiệp) với tấm vải, và màu xanh của những sợi chỉ duy chỉ quan hệ nội tại với sợi chỉ. Thắng luận quan niệm thành phần và toàn thể là những thực tại tồn tại biệt lập. Trong A-tì-đạt-ma (Kinh bộ), chỉ thành phần cá biệt tức tự thể cực vi, là thực hữu, còn tụ tập cực vi (toàn phần) là giả, Thế Thân phê bình lý thuyết quan hệ thành phần và toàn phần này của Thắng luận trong Câu-xá phẩm iii tụng 101, phần thích luận.

Kinh bộ cũng nói thể của thân biểu là hình sắc, nhưng hình sắc là giả hữu chứ không phải thật vật hữu.

Như toàn chuyển luân 如旋轉輪; chi tiết trong bản Huyền Trang, không thấy trong bản Tì-mục-trí-tiên và Tạng.

Các màu sắc mà tự thể khác nhau thì không cùng nhau tồn tại trong một chỗ. Nơi nào là xanh thì chỉ được thấy là xanh.

Thiện Huệ Giới: như người chớp mắt (hay nhắm mắt), có thể thấy nhiều thứ trái ngược ở trong cùng một chỗ.

《俱舍論記》13：經部又破。或錦等中左觀見馬。右望見牛。正覩見人。倒看 見鬼。眾多形像異類不同。便應一處有多實形 理不應然。(T41, no. 1821, p. 204, a26-29) Kinh bộ lại phá, hoặc trong một bức gấm…, nhìn trái thấy là ngựa, nhìn phải thấy là bò, nhìn thẳng thấy là người, nhìn ngược thấy là quỷ. Chẳng lẽ tại một chỗ thấy có nhiều hình thật khác nhau? Điều đó phi lý. (Cf. Câu-xá bản Việt dịch tập III, tr. 322).

Câu-xá 13, p. 68, c2: Cũng như những con kiến tuy có hình tướng không khác nhau, nhưng chúng gợi lên sự khác nhau về đường thẳng hay vòng tròn. Sự khác nhau của hình sắc cũng vậy.

Hán: Hàng và liệt 行列. Tì-mục-trí-tiên: Hàng và tụ. Thiện Huệ giới: Hàng (paṅkti) là thứ tự tiếp nối nhau; cụm (gaṇa) là một nhóm tụ tập.

Bản Tạng: de na rdzas gzhan ni med pa, Huyền Trang: 然離樹等無別行列, nghĩa như Việt dịch trên. Tì-mục-trí-tiên: 見彼行聚不見形相彼無異物, “Thấy hàng và cụm (tụ) của cây chứ không thấy được hình sắc (hình tướng) của cây. (Cho nên, hình sắc) kia không có vật thể riêng biệt.” Bản Nhật: “Thật sự không có thật thể của hình sắc riêng biệt”; và đặt câu này như là câu kết của đoạn văn. Bản Pháp: “không có hàng cây riêng biệt”, và đưa xuống đoạn dưới như là tiền đề.

Câu-xá iv (Câu-xá bản Việt dịch tập III, 2015, Phẩm 4. Phân biệt nghiệp, tr. 325): “Ở đây, các vị Kinh bộ đã phủ nhận, thể di động và hình sắc không phải là thân biểu; vậy, theo các vị, cái gì được biết là thân biểu? Giả lập hình sắc làm thân biểu; nhưng nó chỉ là khái niệm chứ không phải là thật vật.”

Thiện Huệ Giới: bộ phái Sāmmatīya (Chánh lượng bộ). Yamaguchi dịch sát nghĩa tên của bộ này theo Bản Tạng: 'Phags pa Mang pos bkur ba'i sde pa, 聖一切所貴部, “bộ phái Thánh được mọi người tôn quý”. Xứng Hữu (Yaśomitra), Câu-xá luận sớ iv (Kośa-vyākhyā): đây là quan điểm của Độc tử bộ (Vātsīyaputrīya).

Tì-mục-trí-tiên: 往 vãng; Huyền Trang: 行動 hành động. Skt. gati, hành vi đi, di chuyển. Do động từ căn gam: gacchati, nó đi.

Như đoạn trước, xem các cht. 7, 8, 9.

Các bộ phái này quan niệm pháp tồn tại trong nhiều sát-na, do đó khi hình di chuyển từ điểm này sang điểm khác mà không thấy hình tướng thay đổi, chứng tỏ cái tồn tại trong sát-na đầu với cái trong sát-na sau là một. Trên đây là một luận thức chứng minh thể di động thực hữu, được nhận biết bằng tỉ lượng chứ không bằng hiện lượng. Thiện Huệ Giới diễn dịch luận thức này như sau: Nơi cái nào mà không thấy có điểm sai khác với cái kia, thế thì cái này không phải là dị thể với cái kia. Thí dụ, đồng một tự tánh thì không có dị biệt tự tánh. Ở đây không thấy có sự sai khác về tự tánh của cái di chuyển đến điểm khác với tự tánh của cái ở điểm đầu. Vì vậy, do không thấy có sự sai khác khi di chuyển từ điểm này đến điểm khác, cho nên không thấy có sự sai khác về tự tánh (tự thể). Luận thức này được xem là phạm lỗi nhân không xác định (Tạng: gtan tshig sbyor ba ma nges pa; Skt. anaikāntika-hetu: bất định nhân).

Skt. pākajadravya, Hán: thục biến vật 熟變物, vật biến đổi bởi được nấu chín hay nung chín. Thiện Huệ Giới: sản phẩm nung chín, như đồ gốm các thứ.

Bản Tạng: [...] phrad ma thag tu bral bar gyur pa la, ngay sau khi vừa tách khỏi sự tiếp xúc [...] Bản dịch Pháp lược qua ý nghĩa “tách khỏi” (Tạng: bral bar gyur ba). Thiện Huệ Giới giải thích: “được tách rời tức thì ngay khi tiếp xúc với lửa, mặt trời, băng, cỏ các thứ.” Nói “tức thì ngay khi tiếp xúc”, vì tiếp xúc hơi lâu thì sự đổi khác tất thấy rõ. Ở đây muốn nói ngay khi vừa tiếp xúc tức thì tách ra, sự biến đổi nhất định đã xảy ra.

火光雪酢/ Hỏa, quang, tuyết, thố. Tì-mục-trí-tiên: 火雪苦酒日等/Hỏa, tuyết, khổ tửu, nhật đẳng. Bản Tạng: lửa, mặt trời, băng, cỏ các thứ (me dang| nyi ma dang| chab brom dang| rtsa la sogs pa| Bản Pháp, như Huyền Trang.

《阿毘達磨俱舍論》卷 13〈分別業品 4〉:「於灰雪酢日水地合。能令薪等熟變 生中」 T29, no. 1558, p. 68, a20-21: Trong trường hợp do kết hợp với khói, tuyết, giấm chua, ánh nắng, nước, đất mà khiến củi… nung chín có sự biến đổi.

Bản Pháp: “Tuy nhiên, không có sự khác biệt giữa trước đó và sau đó.” Có thể dịch theo ý bản Hán nhưng sót mất chữ “phi 非”. Bản Tạng: de dag gzhan ma yin pa yang ma yin no, chúng không phải không có sự đổi khác.”

Trong khi bị đốt, phải với một độ dài nhất định mới có thể thấy sự sai khác trong các phần cháy; ngắn quá, không thể thấy.

Thiện Huệ Giới: các hành hữu vi tụ tập bằng những đặc tính tương tợ cho nên không tri giác được sự sai biệt của chúng. Từ sự không tri giác này mà phát sinh khái niệm “không (tồn tại)” (abhāva-vyavahāra: ngôn thuyết vô thể). Rồi bằng khái niệm không tồn tại này mà chứng minh thể di động, Luận chủ nêu lỗi nhân bất định của luận chứng này.

Thiện Huệ Giới: hành, sắc, sở xúc, đây là ba đặc tính có sẵn nơi ngọn lửa, chúng biến đổi tromg từng sát-na.

Câu này không thấy trong bản Tạng và Tì-mục-trí-tiên; có thể câu văn chuyển mạch thêm bởi Huyền Trang. Bản Pháp dịch theo Huyền Trang.

Quan điểm của một số bộ phái, pháp hữu vi sinh rồi tồn tại trong thời gian mới diệt (thuyết phi sát-na diệt, akṣaṇikavāda); do đó, diệt do nhân. Pháp phi sát-na diệt, do đó thực sự có di chuyển từ phương này đến phương khác. Ở đây, Luận chủ thuật quan điểm của Hữu bộ là sát-na diệt (kṣaṇika), pháp vừa sinh tức thì diệt trong cùng một sát-na.

Những thứ khác: ghè, hũ các thứ, diệt không đợi nhân như tâm-tâm sở. Quang ký: Sự sinh và diệt của các pháp do bởi hai nhân: chủ nhân (nguyên nhân chủ quan), và khách nhân (nguyên nhân khách thể). Theo Chánh lượng bộ, pháp sinh thuộc trường hợp khó nên cần đủ hai nhân. Pháp diệt có khi khó, có khi dễ. Các pháp tâm, tâm sở, âm thanh, ánh sáng, khi diệt do chủ nhân mà không cần khách nhân. Các pháp khác: bất tương ưng, sắc v.v…, diệt do cả hai nhân. Theo Hữu bộ, pháp sinh thì khó nên cần đủ hai nhân. Pháp diệt vốn dễ nên chỉ do chủ nhân. Theo Kinh bộ, pháp khi sinh thì do khách nhân, nhưng khi diệt thì không do khách nhân. Chủ nhân vốn vô thể nên không thể gọi là nhân. (俱舍論記 13, T41, no. 1821, p. 201, c24). Dẫn bản Việt dịch tập III, ibid., tr. 311.

Giả thiết phản luận của đối phương, chủ trương diệt cũng có nhân. Luận chủ giải thích: nhân đó chính là vô thường tính. Nghĩa là, pháp sinh rồi diệt do vô thường tính là nhân nội tại của nó. Đây là luận chứng của quan điểm pháp diệt tự nhiên (ākasmika vināśaḥ), không có nhân cho sự diệt của nó. Xứng Hữu: ākasmika = ahetuka, tự nhiên, nghĩa là, không nhân.

Chấp nhận vô thường tính là nhân của tâm-tâm sở diệt, sao không chấp nhận đó cũng là nhân của ghè hũ các thứ? Chánh lượng bộ chủ trương tâm-tâm sở diệt do nhân nội tại. Xem cht. 40 trước.

Huyền Trang điệp văn, lập luận phản chứng: đã không chấp nhận diệt do bởi nhân nội tại đối với những thứ khác như ghè hũ , sao ở đây, đối với tâm-tâm sở sao lại chấp nhận. Văn bản Tạng: ji ltar gzhan ni de dag la med pa de bzhin du gzhan rnams la yang med par 'gyur ro: Cũng như không có nhân khác (nhân ngoại tại) cho tâm-tâm sở diệt; cũng vậy, các thứ khác như ghè hũ v.v… cũng không có nhân ngoại tại của diệt.

Lập luận của chủ trương diệt do nhân: củi sau khi bị lửa đốt cháy, sắc (hiển và hình) của củi không còn được nhận biết; nếu diệt này của củi không do nhân ngoại tại (như lửa) thì trước khi chưa bị đốt sắc của củi cũng không được nhận biết.

Trong ngoặc, thêm vào theo bản Tạng. Tì-mục-trí-tiên: 初入出時 “Khi vừa vào (xúc) liền ra (tách ra).”

Câu này không thấy trong bản Tạng, nhưng Thiện Huệ Giới: “Vì duyên (điều kiện) không sai biệt.” Tì-mục-trí-tiên cùng ý: “Vì nhân ngoại tại không biệt dị.” Ý trong giải thích của Thiện Huệ Giới muốn nói, lửa (duyên) từ khi mới xúc cho đến khi tắt, duyên không sai biệt, thế thì, nếu do lửa xúc mà sắc của củi diệt không thấy, hẳn là ngay khi vừa xúc liền tách ra cũng không thấy. Bản Pháp dịch theo ý Huyền Trang.

Vyākhyā: (a) Như trong quá trình nung đồ gốm, do kết hợp với lửa, cái ghè từ xám biến đổi thành đỏ, tức màu xám (śyāmatā) biến mất, màu đỏ (raktatā) xuất hiện; màu đỏ này biến mất, màu đỏ đậm (raktataratā) xuất hiện. Vậy, sinh nhân cũng là diệt nhân (hetur eva vināśakaḥ syāt). (b) Vả lại, do thể tính sát-na diệt của ngọn lửa, nên khi kết hợp với nó thì sinh nhân là một cái khác và diệt nhân (vināśaka) là một cái khác. Hoặc diệt nhân không được phân biệt với sinh nhân. Như thế cả hai đều vô lý. Cf. Vaiśeṣika-sūtra vii 1. 6: kāraṇapūrvakā pṛthivyāṃ pākajāḥ. (Câu-xá, bản Việt dịch tập III, tr. 317, cht. 364).

阿毘達磨俱舍論 13, T29, no. 1558, p. 68, a16: Hoặc từ chính cái đó là nhân, hoặc từ cái tương tợ là nhân, mà lớp này diệt lớp khác sinh trong quá trình từ chín sơ, chín vừa rồi chín quá? Nếu thế thì nhân để sinh cũng sẽ là nhân để diệt. Hoặc nhân sinh và nhân diệt hẳn không khu biệt.

Quang ký (tr. 203a25): hai giả thuyết bổ cứu. (a) Hoặc tức (tata eva): hoặc chính cái đó. Khi từ lớp chín sơ lên lớp chín vừa, chính cái làm nhân phát sinh lớp chín sơ cũng là nhân diệt lớp chín sơ, chứ không phải cái làm nhân phát sinh lớp chín vừa diệt lớp chín sơ. Tiếp theo, chính cái làm nhân phát sinh lớp chín vừa cũng là nhân diệt lớp chín vừa, chứ không phải cái làm nhân sinh lớp chín quá diệt lớp chín vừa… (b) Hoặc tợ (tādṛśāt). Cái tương tợ nhân sinh lớp chín sơ là nhân cho lớp chín sơ diệt… Nhân của lửa sinh và nhân của lửa diệt, hai nhân tuy khác nhau, nhưng khi trao đổi nhau trong cùng một lúc nên trông như là tương tợ.

Thế cực thành lập 世極成立: thế gian cực thành (lokaprasiddhi).

Hán: 差別之相有微增故. Bản Tạng: rmad kyi khyad par... 'jug pa, sai biệt đặc dị phát sinh.

So sánh đoạn văn trong ngoặc của bản Huyền Trang với bản Tạng: “Như [đã nói] trên, [sắc của củi trước khi xúc với lửa] được nhận thấy, hay không được nhận thấy, nhân của sự sai biệt hy hữu không xuất hiện. Sự hoại diệt cũng theo đó mà suy biệt.”. Thiện Huệ Giới: Sự tương tợ của trạng thái này qua trạng thái khác diễn ra [trong chuỗi liên tục của quá trình đốt cháy] không xuất hiện đặc điểm không tương tợ hy hữu nào. Sinh rồi diệt, tiếp diễn theo thứ tự, khi sanh, trạng thái như trước được nhận biết; khi diệt, không được nhận biết như trước.

Do nhiên liệu khác nhau thì các ngọn lửa phát sinh cũng khác nhau, nhưng khi tắt, tất cả trở thành vô thể, không tồn tại. Không có sự khác nhau giữa những cái không tồn tại. Do đó, sinh có nhân, nhưng diệt thì không có nhân. Xứng Hữu (Kośa-vyākhyā, dẫn bởi Câu-xá Việt dịch tập III, tr. 311, cht. 329): Diệt không cần đợi có nhân (ahetuko vināśaḥ). Vì vô thể (abhāvatvāt). Như cái tuyệt đối không tồn tại (atyantābhāvāt)/ Như sừng thỏ? Như lông rùa v.v…

Diệt có nhân, vậy nó là một vật thể tồn tại như sắc, có thể bị diệt bởi cái khác như là nhân của nó. Nếu thế, cái đã diệt có thể bị diệt thêm lần nữa do có nhân. Diệt này lại có thể bị diệt nữa, vì diệt có nhân. Diễn tiến sẽ vô cùng.

Thiện Huệ Giới: Luận chứng của chủ trương phi sát-na diệt: Nếu có một nhân khác mà do bởi khi nhân ấy phát sinh, lệ thuộc nơi nhân này ta nhận biết một vật khác phát sinh ở một nơi khác. Khi mà không có nhân ấy, do không có nhân ấy cho nên khi ấy làm sao có vật khác phát sinh? Do vậy, chứng tỏ chính vật ấy di chuyển đến phương khác.

Thiện Huệ Giới: Vật do đồng loại nhân (sabhāga-hetu), cái thuộc sát-na trước làm nhân cho sự phát sinh cái sau; làm sao đảo ngược quá trình để cái sau đồng nhất với cái trước? Xem Câu-xá ii tụng 52; Câu-xá Việt dịch tập I, 2013, tr. 128.

Thể kệ tụng trong bản Tạng và Tì-mục-trí-tiên, chỉ có hai câu, nêu ý kiến phản luận của chủ trương vật di động. Hai câu trong ngoặc, chỉ thấy trong bản Huyền Trang, giải thích ý nghĩa không di động.

Câu-xá iv, bản Việt dịch tập III, tr. 319: “Do tính sát-na diệt, nên quyết định không có sự di chuyển. Di chuyển chỉ là ý niệm khoa đại, như khi thấy ngọn lửa thiêu đồng cỏ, do phát sinh sự cháy liên tục không gián đoạn mà thấy có sự chuyển dịch của lửa từ điểm này đến những điểm khác.”

Bóng phát sinh do một phần ánh sáng bị che ở một phía. Thiện Huệ Giới: Nếu một tấm vải dày hay một bức tường che cả phần ánh sáng, bóng không hiện.

Thiện Huệ Giới: Ngoại duyên như lửa các thứ có tính sát-na diệt nhưng không có sai biệt tính, không có sai biệt đa dạng. Ghè hũ các thứ ngay khi xúc với lửa, do sắc của nó trước đó không diệt mất tức thì, sắc sai biệt về sau không phát sinh thì mãi về sau nó cũng sẽ không phát sinh.

Thiện Huệ Giới: Vật nung chín và vật được nung chín, mọi thứ đều biến đổi trong từng sát-na.

Nhân luận lý, tức lý, trong ba chi tỷ lượng, chứng minh tông nghĩa. Tạng: gtan tshig.

Hai nghĩa: a. tự tánh độc nhất, trước sau vẫn chỉ là một; b. tự thể biến dị, cái trước và sau không đồng nhất thể.

Skt. Sauryodayīka. Tạng: Nyi ma 'char ka pa, một chi phái xuất từ Kinh bộ. Thượng tọa Cưu-ma-la-đa (Skt. Sthavira Kumāralāta; Tạng: gnas brtan gZhon nu len) soạn Nhật xuất luận (Skt. Sūrya-udayīka-śāstra; Tạng: bstan bcos Nyi ma 'char ka). Những vị học theo luận này được gọi là Nhật xuất luận giả.

Tâm sai biệt, tâm đặc biệt (cittaviśeṣa), Thiện Huệ Giới: tâm phát khởi ý dục.

Chủ trương của Nhật xuất luận, thuật bởi luận Thành duy thức, Việt dịch Tuệ Sỹ, 2009, tr. 118: “Có một loại sắc không phải hiển cũng không phải hình được dẫn sinh bởi tâm, nó khiến tay chân chuyển động; đó là biểu nghiệp của thân.”

Thiện Huệ Giới: Đây là vấn đề Nhật xuất luận giả nêu để chứng minh tất yếu phải có một pháp khác. Pháp này vượt ngoài khả năng nhận biết của các căn, không thể nhận thức bằng hiện lượng mà là kết quả của tỉ lượng. Luận thức: Khi cái này tồn tại thì cái kia phát sinh. Cái này là nhân đi trước kia. Dụ, như khi có hạt giống thì chồi phát sinh. Thân khởi lên nơi khác, đó là do có pháp (đặc biệt) khác làm nhân, khiến nó sinh khởi.

Hán: Túc 足. Yamaguchi đọc là 是 thị. Bản Pháp đọc là 足 túc và hiểu là chân, thay vì hiểu là đủ. Nếu vậy, câu văn Hán sẽ được hiểu: “Chân có thể làm nhân cho nó sinh khởi ở nơi khác.” Nhưng chân chỉ là một bộ phận của thân biểu, nó di chuyển do bởi nhân là phong giới làm cho di động. Bản Tạng dịch sát nguyên văn Skt. rất hàm súc: 'di lta ste yul gzhan du 'byung ba'i rgyu gang yid pa de nyid rlung gi khams kyi g.yo ba nyid do, “Như vậy, cái làm nhân cho nó (thân biểu) sinh khởi nơi khác chính là phong giới, mà tự tính của phong giới là di động.” Hán dịch của Huyền Trang khiến cho ý nghĩa được hiểu rõ ràng. Thiện Huệ giới không có giải thích rõ câu văn này. Bản Pháp dịch theo ý bản Hán.

Thiện Huệ Giới: quan điểm bổ cứu bởi một hệ phái khác trong Nhật xuất luận.

Nhật xuất luận: Phong giới này thuộc xúc xứ nên không có biểu thị. Trong xúc xứ có 11 yếu tố: 4 đại chủng (địa, thủy, hỏa, phong), và 7 xúc chạm khác như trơn láng v.v… Xúc xứ chỉ có một tính chất là vô phú vô ký. Câu-xá i tụng 10d & 29cd.

Bản Pháp hiểu, sự sinh khởi của thân này là thân biểu (theo bản Anh: this arising of the body is bodily information.- dò lại nguyên bản Pháp). Bản Tạng: (sems kyi khyad par las skyes pa'i) lus yul gzhan du 'byung b a de nyid rnam par rig pa byed yin, (phát sinh từ tâm sai biệt) chính tự thân sinh khởi nơi khác ấy là thân biểu. Thân có hai phần, một phần thuộc sắc xứ (bao gồm hiển và hình sắc) là đối tượng được mắt thấy, thuộc loại hữu kiến hữu đối (sắc thấy được và có tính đối kháng); phần kia là thân căn sở y của thức. Thân được nói đây là thân căn, tự thể thuộc loại sắc vô kiến hữu đối. Câu-xá i tụng 29ab.

Sắc, hương, vị, xúc: 4 xứ hay giới này thuộc sở tạo bởi đại chủng, gọi là sở tạo sắc. Sắc xứ này đều thuộc tính vô phú vô ký. Câu-xá ii tụng 22 (Câu-xá bản Việt dịch tập I, tr. 268 & 275, cht. 41).

Câu-xá i tụng 30a (Câu-xá bản Việt tập I, tr. 294): trong 18 giới có 8 giới thuộc vô ký: năm căn và hương, vị, xúc. Thân được nói trong đây là thân căn, thuộc đại chủng sở tạo, tính vô ký như hương, vị, xúc. Hai giới (hay xứ) còn lại: sắc và thanh, thuộc cả ba tính: thiện, bất thiện và vô ký, khi chúng là biểu nghiệp của thân và ngữ; ngoài ra, 2 giới này thuộc vô ký như 8 giới kia.

Hiển sắc của thân, thuộc sắc xứ.

Bổ cứu của Nhật xuất luận giả.

Thuận chính lý 77, tr. 757c254: Sắc quá khứ diệt đã lâu làm chủng tử của chính nó, làm đồng loại nhân sinh khởi sắc hiện tại. Thiện Huệ Giới: Chủng tử của hiển sắc này được tích tập trong sát-na trước làm đồng loại nhân.

Do một loại phong giới đặc biệt làm duyên câu hành khiến thân được thấy di chuyển. Thiện Huệ Giới: Tiên khởi, do tư (cetanā) khi móng khởi khiến cho di động đến nơi khác; từ tư (cetanā) phát sinh dụng lực (prayatna); từ dụng lực phát sinh gió (phong giới); từ gió tay chân chuyển động. Như vậy, làm sao hiển sắc trụ nơi tay không phát sinh từ tâm sai biệt? Điều này theo ý Luận chủ không sai; nhưng nói hiển sắc sinh từ tâm sai biệt mà có tính thiện và bất thiện thì không thể.

Thế Thân nói, tự thể là hình sắc như Hữu bộ nhưng hình sắc này là giả hữu chứ không phải thật hữu. Xem cht. 25 trước.

Trong đây, bản Hán có vấn đề ngữ pháp. Huyền Trang: 此餘方生. Nếu hiểu 此 thử là tính từ chỉ định, thì chủ từ của câu phải là 此... 生 thử... sinh: “sự sinh khởi... này”. Bản Pháp hiểu như vậy. Nhưng nếu hiểu thử là đại từ chỉ định của hiển sắc, câu này có thể hiểu: “(hiển sắc) này (khi) sinh khởi nơi khác, nó là thân biểu”. Nghĩa là, hiển sắc của thân (thuộc xúc xứ) tiên khởi ở điểm này (thuộc tính vô phú vô ký) khi di chuyển đến sinh khởi nơi khác, tại đây trở thành biểu (mang tính thiện, bất thiện).

Thiên ái 天愛: Skt. Devanāmpriya, P. Devānampiya, người được trời thương. Thường dùng để xưng hô với người ngu khờ. Xem Câu-xá bản Việt dịch tập I, tr. 288, cht. 110; luận Thành duy thức bản Việt dịch tr. 139, cht. 319.

Sắc được hiện thấy bằng hiện lượng; công năng của mắt tức nhãn căn chỉ được thấy bẳng tỉ lượng. Những gì không được nhận biết bằng hiện lượng hoặc tỉ lượng thì không tồn tại như là có thức.

Giả thiết Tì-bà-sa chất vấn từ kết luận về tự thể của biểu nghiệp nói trên.

Thế Thân, ngay từ Câu-xá, đồng quan điểm Kinh bộ, không công nhận tồn tại của vô biểu. Thiện Huệ Giới: Đây là câu hỏi của Luận chủ, hàm ý không thừa nhận vô biểu.

Tì-bà-sa đáp. Luật nghi, Skt. saṃvara, phòng hộ; xem Câu-xá iv tụng 13, Việt dịch tập III, tr. 374, cht. 629, 630. Luật nghi kể đây bao gồm bất luật nghi và xử trung (phi luật nghi phi bất luật nghi). Có ba luật nghi: (a) Biệt giải thoát luật nghi thuộc Dục giới, vô biểu phát sinh do phát ngôn (ngữ biểu) nguyện lãnh thọ giới. (b) Tĩnh lự luật nghi, vô biểu phát sinh khi tâm nhập định. (c) Vô lậu luật nghi, vô biểu phát sinh do kiến đế. Tất cả các vô biểu thể của luật nghi đều là sắc pháp trong pháp xứ, do đó Vô sắc giới không có sắc nên ở đây không có vô biểu. Xem Câu-xá iv tụng 4.

Huyền Trang: Dục giới thiện vô biểu; bản Tạng không có thuộc tính thiện. Theo ý bản Hán, trong trường hợp phước nghiệp sự vô y, chỉ do tâm kính tín Phật mà phát sinh phước; trong khi không có biểu như vậy, là sao vô biểu phát sinh? Câu-xá iv, Thế Thân bác bỏ giải thích của Hữu bộ về tồn tại của vô biểu trong sự tăng trưởng của phước: “Vả lại, trong phước nghiệp sự vô y không có biểu nghiệp, cái vô biểu của những vị theo thuyết vô biểu (avijñapti-vādin) làm sao có?” Xứng Hữu giải thích thêm: trong vô y phước nghiệp sự, chỉ do nghe (nói đến Phật) mà phát sinh hoan hỷ; nhưng người nghe này không có định của biểu (samāhitavijñapti), giả sử có định của biểu để phát sinh vô biểu. Theo quan điểm của Tì-bà-sa, vô biểu Dục giới phải phát sinh từ biểu; vô biểu trong sắc giới phát sinh từ định. Người nghe này không ở trong cả hai trường hợp.” Câu-xá iv, bản Việt dịch tập III, tr. 327, cht. 416. Trong sớ thích của Thiện Huệ Giới không nói đến thuộc tính thiện, cũng không nêu rõ chất vấn này của ai. Nhưng theo ngữ cảnh, có thể hàm ý Luận chủ đặt vấn đề.

Thiện Huệ Giới cho rằng Tì-bà-sa đã bị khuất phục bởi các luận bác bỏ biểu nghiệp như đã thấy trên, nhưng vẫn tin tồn tại vô biểu, nên hỏi như vậy.

Luận chủ trả lời. Tùy tâm chuyển (cittānupravṛtti); tùy chuyển theo tâm, hay tùy chuyển của tâm; phát sinh và tồn tại, vận chuyển theo tâm. Vô biểu trong Sắc giới gọi là tĩnh lự luật nghi. Người nhập tĩnh lự, hoạt động của thân và ngữ hoàn toàn đình chỉ do đó không có hai biểu nghiệp này. Khi tâm nhập tĩnh lự, ấy vô biểu phát sinh, nói là tùy tâm chuyển, thành tự thể của tĩnh lự luật nghi. Theo Tì-bà-sa, Dục giới không có loại vô biểu tâm tùy chuyển này, mà phải từ thân biểu hay ngữ biểu. Trong lập luận này, giả thiết Tì-bà-sa đã bị khuất phục trước các luận chứng bác bỏ biểu, do đó Luận chủ nêu lỗi tự mâu thuẫn với tông nghĩa của mình.

Luận chủ tiếp tục chỉ thêm lỗi tự mâu thuẫn của Tì-bà-sa. Tâm khác: tâm bất thiện và vô ký. Vô tâm: vô tưởng định và tưởng thọ diệt định. Câu-xá i tụng 11: Tì-bà-sa nói, khi vô biểu thiện đã phát sinh, từ đó nó vẫn tồn tại liên tục dù khi người khởi tâm vô ký hay bất thiện, hoặc nhập vô tưởng định, diệt định; cũng sẽ không tồn tại liên tục vô biểu của bất luật nghi, như đồ tể khi khởi thiện tâm, bố thí cúng dường chẳng hạn.

Quan điểm đắc giới của Tì-bà-sa: có 5 loại luật nghi giải thoát: cận sự (nam/nữ), cận trụ, chánh học, Sa-di/ni, Tỳ-kheo/ni. Người muốn thọ giới phải tự phát ngôn ước thệ, đó là ngữ biểu; sát-na thứ nhất, ngữ biểu là ngữ nghiệp đạo; từ sát-na thứ hai tồn tại giới thể là biệt giải thoát luật nghi mà tự tánh là vô biểu sắc, như là khả năng phòng hộ khiến người có giới tránh vi phạm như là phản ứng tự nhiên không đợi có gia hành của nghiệp đạo. Câu-xá iv tụng 14. Thế nhưng, câu hỏi trên đây hàm ý vô biểu phát sinh khi thọ giới không do ngữ biểu, vì biểu đã bị bác bỏ. Đây là quan điểm của Kinh bộ được Thế Thân dẫn trong Câu-xá iv (bản Việt dịch tập III, tr. 245): “Biệt giải thoát luật nghi cũng vậy (không đợi có biểu nghiệp). Bằng vào ý chí (tâm sở tư, cetanā), trước tiên lập nên quy ước (śīlagrahaṇa, HT: yếu kỳ 要期) do đó mà có sự ước thúc; rồi chính ý chí ước thúc ấy phòng hộ thân và ngữ, vì nghiệp bị ngăn chặn.”

Giới kinh: Ba-la-đề-mộc-xoa kinh? Biệt giải thoát giới kinh (Prātimokṣasūtra), Giới bản của Tỳ-kheo và Tỳ-kheo-ni.

Câu-xá iv (bản Việt dịch tập III, tr. 528, cht. 1281) dẫn luận Phát trí: “Có trường hợp nào không tiến hành bởi thân (không phát thân biểu), cũng không tiến hành bởi ngữ này, Thuận chính lý

Thân nghiệp vô ký: Các hoạt động bởi thân như trong công xảo xứ v.v... Giả thiết thừa nhận không có biểu như thấy trên nhưng nhận có vô biểu của thân; nhưng vô biểu không có tính vô ký. Câu trong ngoặc không thấy trong bản Tạng.

Câu-xá i tụng 11: Vô biểu tồn tại thành một chuỗi liên tục tiếp nối (anubandha) trong loạn tâm hay tâm khác: chuỗi vô biểu thiện vẫn tồn tại khi khởi tâm bất thiện hay vô ký; trong chuỗi vô biểu bất thiện cũng vậy. Trong đây bác bỏ quan điểm này: trong một sát-na tâm thiện và bất thiện không thể cùng lúc khởi. Thiện Huệ Giới: những gì được thâu vào trong một sát-na thì không tồn tại tính vô biểu.

Vô biểu không có vô ký, vì lực yếu không thể dẫn phát nghiệp, Câu-xá iv tụng 7a, bản Việt dịch tập III.

Quan điểm của Tì-bà-sa: Vô biểu thuộc sắc pháp mà tự tính là đại chủng sở tạo phát sinh từ các đại chủng của biểu, và y chỉ trên các đại chủng của thân mà tồn tại. Trong đây Luận chủ chỉ trích sai lầm này: khi mạng chung tất cả sắc y chỉ thân đều hủy cùng với thân, vậy nghiệp nào (vô biểu) dẫn đến kết quả nhiều đời sau?

Tì-mục-trí-tiên: 癰上復生癤子, trên ung nhọt lại sinh mụt nhọt. Bản Tạng: 癰上復 生癤子, trên ung nảy sinh nhọt. Thiện Huệ Giới: nghiệp quá khứ như ung (Skt. gaṇḍa); quả tương lai phát sinh như nhọt (Skt. visphoṭaka), là nhân phát sinh khổ. Sớ thích cũng nói thêm, theo một giải thích khác, trên ung nảy nhọt là thí dụ cho sai lầm này còn chồng thêm sai lầm khác. Huyền Trang dịch “Trên ung nhọt nảy thêm ung nhọt” là hiểu theo ý này. Về thuyết tam thế thực hữu của Hữu bộ, xem Câu-xá v (phân biệt Tùy miên), tụng 25-27.

Tì-bà-sa dẫn Kinh, chứng minh quá khứ thực hữu.

Tì-bà-sa giải thích tụng, chứng minh quá khứ thực hữu.

Hán: 得果 đắc quả; nên hiểu là 與果 dữ quả, tác dụng cho quả của nghiệp. Xem cht. đoạn sau, về nghiệp nhận quả và cho quả.

Quan điểm của Tì-bà-sa, pháp thể hằng hữu, cho nên nghiệp quá khứ vẫn thực hữu.

Luận chủ chỉ ra lỗi tự mâu thuẫn với thuyết sát-na diệt của Tì-bà-sa. Vì thể của nghiệp quả tồn tại trong thời gian dài mà không diệt.

Tì-bà-sa giải đáp: Nói diệt là nói không còn tác dụng chứ không phải tự thể không tồn tại.

Thế Thân theo quan điểm của Kinh bộ, thể và dụng không phân ly, do đó nêu nạn vấn này.

Quả đẳng lưu (niṣyanda-phala), quả tương tợ hay loại tợ với nhân. Trong quan hệ nghiệp-quả, như nói, nhân sát sinh, quả đẳng lưu của nó là thọ mạng ngắn. Bản Tạng: de dang 'dra ba'i 'bras bu gzhan, những quả khác tương tợ với nó; quả loại tợ chứ không phải quả đẳng lưu. Nhưng Thiện Huệ Giới nói quả tương tợ này là quả đồng loại ('bras bu mthun pa), cũng có thể hiểu là quả đẳng lưu (mthun pa'i 'bras bu). Phân biệt quả đồng loại và quả đẳng lưu để hiểu thâm ý của Luận chủ và các dịch giả. Huyền Trang dịch “các quả đẳng lưu khác”, cùng đồng ý nghĩa: cho thêm nhiều quả đồng loại với quả đẳng lưu nữa.

Nạn vấn của Luận chủ, ý nói, pháp thể hằng hữu, thể của nghiệp quá khứ tồn tại không diệt, vì sao không sinh thêm nhiều quả tương tợ.

Nghiệp quá khứ, nhưng quả được dẫn sinh luôn luôn trong thời hiện tại. Do lý thể dụng không phân ly; nếu thể quả thường hằng hiện tại thì nó cũng phải thường hằng sinh quả. Câu-xá vi, luận thích và tụng 27a: “Pháp thực hữu như là tự thể thường hằng thì nó phải thường hằng phát sinh tác dụng, ở đây vì trở lực nào mà có khi khởi dụng, có khi không?”

Lưu ý ngắt câu sai trong Đại Chánh.

Trung tế: Biên tế trung gian, chỉ quãng thời gian tồn tại của một đời sống.

Sơ tế: Biên tế quá khứ, vô thủy hay khởi thủy tối sơ.

Thiết lập phần vị ba thời: pháp mà tác dụng chưa khởi tác dụng gọi là pháp vị lai, đang có tác dụng là hiện tại; tác dụng đã diệt là pháp quá khứ. Câu-xá vi (Tùy miên) tụng 26cd.

Xem cht. 113 dưới.

Luận chủ thuật quan điểm của Kinh bộ: Pháp trong quá khứ, vị lai không thực thể, duy hiện tại là thực hữu.

Thủ quả và dữ quả, Skt. phaladāna-grahaṇa. Trong sát-na căn bản nghiệp đạo phát sinh, ngay lúc ấy quả dị thục đã hình thành, gọi là tác dụng nhận quả. Thời gian, khi hội đủ duyên, quả đã nhận ấy được dẫn sanh, gọi là tác dụng cho quả. Câu-xá ii, (phẩm Căn), bản Việt dịch tập IV, tr. 177, cht. 378.

Toàn bộ các đoạn trong ngoặc trên chỉ thấy trong bản Huyền Trang; không có trong Hán dịch Tì-mục-trí-tiên, bản Tạng và cả trong sớ thích của Thiện Huệ Giới.

Tạng: rnam par bzhag pa, Skt. vyavasthāpyate, an trí cố định, an lập, thiết lập.

Giải thích của Tì-bà-sa.

Sát-na tối hậu khi vị A-la-hán nhập Vô dư niết-bàn sẽ không còn quả đương lai nào được dẫn sinh vì vị ấy không còn tái sinh nữa.

Xem trên, tác dụng cho quả luôn luôn là hiện tại. Trong sát-na tối hậu này, nghiệp không cho quả nào nữa, vậy phải xem đó là sát-na quá khứ, tức đã diệt, nay diệt thêm lần nữa.

Phạm lỗi nghịch suy vô cùng (anavasthā-prasaṅga). Để thành quá khứ, tác dụng phải đã dứt. Nhưng quá khứ vẫn có tác dụng nhận quả, nên nó vẫn được thấy là hiện tại. Để thành quá khứ, tác dụng này phải dứt. Lý luận kiểu nghịch suy này sẽ không có điểm ngừng. Câu-xá vi, bản Việt dịch tập IV, tr. 178, cht. 386.

Tức chỉ phi trạch diệt; pháp đương sinh nhưng do khuyết duyên nên không sinh, pháp ấy vĩnh viễn diệt, gọi là diệt không do huệ tư trạch. Câu-xá i (phân biệt Giới) tụng 6cd.

Luận chủ kết luận, giải thích ý nghĩa dẫn sinh quả, liên hệ đến thuyết chủng tử trong Duy thức.

Thuyết “tam thế thực hữu.”

Giải thích của Tì-bà-sa.)

Skt. upacaya: tích lũy, tích tập; Tạng: brtsegs pa/ brtsags pa. Huyền Trang: tăng trưởng 增長; Tì-mục: tập 集. Thiện Huệ Giới: đây là thuyết của Đại chúng bộ (Mahāsāṅghika).

Skt. avipraṇāśa: cái không tiêu mất, không hủy. Tạng: chud mi za ba. Huyền Trang: bất thất hoại 不失壞; Tì-mục: bất thất 不失. Thiện Huệ Giới: thuyết của Chánh lượng bộ (Sāmmitīya).

Thiện Huệ Giới: Sau khi Luận chủ bác bỏ công năng dẫn sinh quả của nghiệp thuộc sắc bởi thân và ngữ như trên, Tì-bà-sa đề xuất một pháp đặc biệt thuộc hành không tương ưng tâm phát sinh từ thân ngữ nghiệp dẫn sinh quả đương lai. Thuận chánh lý 12 (tr. 398b27): “Có một số luận sư trong nhiều trường hợp lập biệt danh cho chủng tử; hoặc gọi là tùy giới (anudhātu), hoặc gọi huân tập (vāsanā), hoặc gọi công năng (śakti), hoặc gọi bất thất (vipraṇāśa), hoặc gọi tăng trưởng (upacaya).”

Pháp dị biệt được nêu trên chỉ được phái này thừa nhận cho nghiệp thiện hay bất thiện, do đó Luận chủ đặt nạn vấn như vậy, cũng gợi ý về một pháp đặc biệt như thức a-lại-da. Thiện Huệ Giới: (trong trường hợp đọc tụng chẳng hạn tất có một pháp đặc biệt nào đó được dẫn sinh từ đó ký ức phát sinh) Pháp đặc biệt ấy nếu phát sinh ở sát-na thức nhất (trong quá trình đọc tụng), thế thì những sát-na tiếp theo không cần thiết (để có ký ức). Nếu phát sinh trong sát-na thứ hai không hợp lý, vì điều kiện (đọc tụng) không khác (trong sát-na thứ nhất và thứ hai).

Hoa câu duyên 拘櫞花: Skt. mātuluṅgapuṣpa. Bản Tạng chỉ phiên âm. Tì-mục cũng chỉ phiên âm: hoa cây ma-đăng-long-già 摩登隆伽樹華; E. Citron tree, tên Việt Nam gọi cây thanh yên hay chanh yên, tên khoa học Citrus medica, là cây ăn quả thuộc chi cam chanh. Thanh yên là loài bản địa của Ấn Độ, Myanmar và vùng Địa Trung Hải.

紫礦汁. Skt. lākṣārasarakta.

Thí dụ cho quá trình huân tập.

Hán: tư sai biệt (cetanāviśeṣa), ý chí hay ý đồ hành động nhắm đến một nghiệp đạo sát hay bất sát v.v..., kích khởi thân và ngữ hoạt động nhắm đến hoàn tất nghiệp đạo. Từ sát-na phát khởi tư tồn tại thành một chuỗi tương tục; khi căn bản nghiệp đạo thành hình, chuỗi tương tục tư được huân tập cho đến khi dẫn sinh quả. Câu-xá iv, bản Việt dịch tập III, tr. 327, cht. 413.

Công năng, Skt. samarthaśakti, nghiệp đã tạo được tích lũy như nguồn năng lượng được huân tập trong chuỗi tương tục của tâm như là chủng tử để dẫn sinh quả tương lai.

Thiện Huệ Giới: Tì-bà-sa phản vấn: thừa nhận được huân tập bởi tư, sao không thừa nhận huân tập bởi nghiệp thân, ngữ thiện và bất thiện.

Tự bản chất thân và ngữ không có tính thiện hay bất thiện mà do động lực kích phát mới thành. Thân nghiệp, ngữ nghiệp và các hành không tương ưng tâm như sanh, đắc, diệt định, vô tưởng định v.v... thuộc nhóm thiện đẳng khởi. Đẳng khởi (samutthāna): động lực kích phát. Nghiệp thân và ngữ được đẳng khởi bởi tư (cetanā). Câu-xá iv tụng 8, bản Việt dịch tập III, tr. 307, cht. 314 & phần nội dung.

Đây chỉ thân tương tục đời sau.

Thiện Huệ Giới: “Một loại sắc khác của nghiệp thân và ngữ thiện hay bất thiện được tạo thành bởi tâm sai biệt (tức tư đặc thù, cetanāviśeṣa, xem cht. 132 trước; sắc này có khả năng được huân tập (khả huân) trong chuỗi tâm tương tục của nó. Tâm sai biệt không trực tiếp huân tập mà phải cần để chuỗi tương tục khả huân trong nó.”

Thiện Huệ Giới: “Được huân tập bởi tập khí của nghiệp (karmavāsanā).” Luận chủ lặp lại quan điểm của Kinh bộ để phê bình.

Hai vô tâm định (acitta-samāpatti): Vô tưởng định (asaṃjñi-samāpatti) và tưởng thọ diệt định (saṃjñā-vedita-nirodha-samāpatti). Vô tưởng thiên, hay vô tưởng hữu tình (asaṃjñi-sattva), các vị đắc vô tưởng định sau khi chết sinh vào đây.

Một phần tử trong Kinh bộ.

Hán: 還相續. Tạng: mtshams 'byor ba, Skt. pratisandhi: kết sinh (tâm), sự kết nối của tâm tương tục đời này và đời sau trong sát-na tái sinh. Thiện Huệ Giới: dòng tương tục của tâm được huân tập bởi nghiệp từ trước trong đời này kết nối (kết sanh) với đời sau.

何因. Trong các vô tâm định, các hoạt động của tâm-ý-thức hoàn toàn đình chỉ do đó không có gì làm nhân, sao có thể được nối lại? Sớ thích của Thiện Huệ Giới, bản Tạng sDe-ge, ý như Huyền Trang: rgyu med: không nhân, làm sao nối? Bản Peking: rgyud med, không có tương tục, làm sao nối?

Tâm trong sát-na nhập định là chuỗi tương tục được huân tập bởi nghiệp làm đẳng vô gián duyên.

Câu-xá ii (phẩm Căn) về hai đẳng chí, vô tưởng định và diệt tận định: “Tâm đã gián đoạ n trong một thời gian dài, làm sao sau đó tâm lại khởi sanh được? - Tì-bà-sa sư cho rằng tâm quá khứ tò n tại cho nên tâm trướ c làm đẳng vô gián duyên cho tâm sau.” Câu-xá bản Việt dịch tập I, tr. 472-478.

Đẳng vô gián duyên là điều kiện liên tục không gián đoạn giữa sát-na trước và sau, ở đây gián đoạn qua thời gian dài là sai thành đẳng vô gián duyên?

Năng sinh: từ không thấy tương đương trong bản Tạng, và trong sớ thích của Thiện Huệ Giới. Đây là luận chứng bổ cứu của một phần tử Kinh bộ, biện minh tâm kết sanh, nối trở lại khi xuất vô tâm định. “Tâm-tâm sở năng sinh” có thể hiểu là tâm tương tục kết sanh được kết nối từ chủng tử của tâm-tâm sở gá trong hai chuỗi tương tục.

Tùy thích ứng, hàm ý, trong phần vị vô tâm trong sắc giới có tương tục sắc; trong vô sắc giới không có sắc mà chỉ có tâm tương tục.

Từ vô tâm định xuất cần phải khởi ý. Ý sinh khởi y cần đến duyên là ý căn và pháp. Câu-xá i tụng 17ab, “Trong sáu thức, thức nào diệt thành quá khứ vô gián sẽ là ý căn. Trong vô tâm định, không có thức nào hoạt động do đó ý căn không thành. Thức khuyết sanh nhân nên không sinh khởi.

Biện minh của phần tử Kinh bộ. Câu-xá i tụng 10d: xúc có 11 thể: 4 đại chủng, 7 đại chủng sở tạo gồm trơn, láng, nặng. nhẹ, lạnh, đói, khát. Trong đó, định nghĩa: đói là cảm giác muốn ăn.

Thiện Huệ Giới: Trong đây nói duyên, (pratyaya) tức trợ duyên (sahakāri-pratyaya), điều kiện hỗ trợ, chứ không phải thân nhân (upādānahetu), nguyên nhân tất yếu như chủng tử, ngụ ý ngăn đối phương phản vấn: há không phải chồi cũng nảy sinh từ nhiều nhân như đất, nước các thứ?

Lỗi trong giải thích sự kết nối (kết sanh) của tâm tương tục từ chủng tử gá trụ trên căn có sắc.

Thiện Huệ Giới: Tông kia, chủ trương thuyết ngoại cảnh hữu.

Huyền Trang: tế tâm, tâm vi tế, Lamotte theo Huyền Trang, dịch Pháp: pensée subtile, và khôi phục nguyên Skt. sūkṣma-citta. Yamaguchi chỉ rằng nguyên hình Phạn này có thể không đúng. Vì trong bản Tạng dịch cũng như Tì-mục-trí-tiên chỉ nói “hữu tâm” (Tạng: sems dang bcas). Nói tế tâm là theo ý của Huyền Trang.

Skt. BhadantaVasumitra-Paripṛcchā (Tạng: bTsun pa dByig gshes kyis Yons su 'dris pa) dẫn bởi Câu-xá ii (phẩm Căn), bản Việt dịch tập I, tr. 360, cht. 200: “Quang ký: có nhiều vị cùng tên Thế Hữu; đây không phải là Thế Hữu của Tì-bà-sa, mà là một vị trong Kinh bộ.” Thuận chánh lý 13 (tr. 403a): “Thí dụ luận giả nói như vầy, trong diệt tận định chỉ diệt thọ và tưởng.”

Thiện Huệ Giới: Thuyết ngoại cảnh hữu.

Xem luận Thành duy thức 4, tr.18a18, bản Việt dịch, tr. 488, cht. 471.

Tản mạn trong nhiều Kinh.

Tam hòa hợp xúc. Skt. sparśapratyayā: trayānāṃ saṃnipātaḥ, xúc là một tổ hợp ba, một tổ hợp gồm ba thành phần: căn, cảnh, thức.

Trong các chi duyên khởi.

Các vị lậu tận tất có thọ, nhưng không khởi ái.

Luận chủ giải thích đoạn Kinh dẫn.

Biện minh, phản bác lý luận trên: xúc mà không có thọ, tưởng, thì diệt cái gì? Thành duy thức 4, tr. 18b17, bản Việt dịch tr. 489, cht. 482.

Vô minh xúc: xúc bị chi phối bởi vô minh. Tạp 2, tr. 14a15: 無明觸生愛緣愛起彼 行。彼愛何因何集何何集何生何轉? 彼受觸因觸集觸生觸轉。Cf. Pāli, Pālileyyasuttam, S.iii.96: avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayitena phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa uppannā taṇhā; tatojo so saṅkhāro, “Phàm phu vô văn, do xúc được cảm thọ bởi vô minh xúc, phát sinh ái; từ ái phát sinh hành.” Dẫn bởi Câu-xá iii, bản Việt dịch tập II, tr. 267, cht. 717.

Không có trường hợp cá biệt xúc không là duyên sanh thọ.

Dẫn bởi Thành duy thức 4, tr.18c2, bản Việt dịch cht. 487 & xem phần nội dung, tr. 287.

Bản Tạng: Duy chỉ tồn tại ý thức thuộc thân (yid kyi rnam par shes 'ba' zhig lus pa yin no...) – Đoạn văn biện minh quan điểm ý thức tồn tại trong diệt định

Bản Tạng: Vô phú vô ký (ma bsgribs la lung du ma bstan pa).

Luận chủ điểm sai lầm.

4. Đẳng khởi: do nguồn gốc như các bất tương ưng hành. Cf. Câu-xá 13 (tr. 71a16).

Thành duy thức 4, tr. 18c17 (bản Việt dịch tr. 283): “Thiện tâm trực tiếp sinh khởi tâm ba tính.” Du già sư địa luận 51, tr. 579b24: Từ thiện, vô gián sinh bất thiện tánh; từ bất thiện, lại vô gián tái sanh thiện tánh; cả hai vô gián sanh vô ký. Như vậy diệt định không thể là thiện. Câu-xá ii tụng 67: “Trong dục giới, thiện tâm trực tiếp không gián cách sanh chín tâm...” Câu-xá bản Việt dịch tập I, tr. 492, cht. 369, 370. Thiện Huệ Giới: sai lầm ở đây là, ý thức trong diệt định này như vậy vừa thiện, vừa bất thiện, vừa vô ký.

Thiện Huệ Giới: Nếu do đẳng vô gián duyên thiện, tâm sinh khởi về sau cũng là thiện. Như vậy, một khi thiện phát sinh thì trong suốt luân hồi những gì phát sinh về sau đều là thiện mà không có bất thiện và vô ký. Đại ý, chỉ các pháp tương tợ đồng loại mới là đẳng vô gián duyên. Do đó, thiện đẳng vô gián không thể là nhân chặn đứng vô tham để bất thiện hay vô ký có thể sinh khởi. Cụm từ “vô nhân năng già vô tham 無因能遮無貪 - không có nhân chặn đứng vô tham”, từ vô tham trong bản Huyền Trang không có trong bản Tạng; tất nhiên hiểu ngầm như sớ thích của Thiện Huệ Giới.

Như diệt: Như diệt khổ. Diệt định, do tịch diệt tất cả khổ, nên được nói là thiện. Thiện Huệ Giới: Diệt định, tạm thời tịch diệt, chỉ do vậy mà nói là thiện, chứ thực sự (bản chất) không phải là thiện. Câu-xá ii. tụng 43: Diệt định duy chỉ thiện, không có vô ký hay nhiễm ô; nhưng là đẳng khởi thiện chứ không phải tự tánh thiện hay tương ưng thiện. Xem cht. 169 trước.

Nhiễm ô, đây hiểu là vô phú vô ký. Thiện Huệ Giới: Nếu nó không phải thiện, bất thiện, thì có thể là hữu phú vô ký (nivṛtāvyākṛta). Câu-xá ii tụng 30, bản Việt dịch tập I, tr. 297, cht. 150, Xứng Hữu: “Cái không được xác định là thiện hay bất thiện, nhưng bị phiền não che phủ, cái đó gọi là hữu phú vô ký.”

Thập vấn kinh, Yamaguchi chú thích, Tạp A-hàm 11 (T02n99, tr. 73c09), nội dung Kinh là những câu hỏi Nan-đà nêu lên khi giáo thọ các Tỳ-kheo ni: “(tr. 74b20): duyên ý và pháp, ý thức sanh. Tổ hòa hiệp ba sự sanh xúc... (74b25): ... xúc duyên thọ... (74c5): xúc duyên tưởng... (74c12): xúc duyên tư...” Kinh Thập vấn dẫn trên là những điều Phật nói, ý nghĩa nhất trí nhưng văn không tương đồng.

Vô phú vô ký (anivṛta-avyākṛta) có 4: dị thục sanh (vipākaja). Oai nghi lộ (airyāpathika), công xảo xứ (śailpasthānika), biến hóa tâm (nirmitacitta). Câu-xá ii tụng 72.

Từ định Hữu đảnh (Bhavāgra) nhập diệt định, từ diệt định khởi tâm dị thục sinh Dục giới, từ Hữu đảnh cho đến Sơ tĩnh lự, trung gian gồm 8 địa.

Bất động các thứ: kể thêm vô sở hữu xứ và vô tướng. Trong đó, bất động chỉ đệ tứ tĩnh lự địa; vô sở hữu tức Vô sở hữu xứ địa; vô tướng (Thiện Huệ Giới), tưởng vi tế, viễn ly hết thảy tướng, đây chỉ Hữu đảnh. Xem thêm cht. 178 dưới.

Trung A-hàm 58, kinh số 211 “Đại-câu-si-la”, vấn đáp giữa Xá-lợi-phất và Câu-si-la; tr. 792a18. Tham chiếu Pāli, M.43 (Cūḷa)Vedallasutta; PTS. i.302: saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitaṃ panāyye, bhikkhuṃ kati phassā phusantī’’ ti? ‘‘saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitaṃ kho, āvuso visākha, bhikkhuṃ tayo phassā phusanti – suññato phasso, animitto phasso, appaṇihito phasso, xúc bởi ba xúc: không, vô tướng, vô nguyện.

Trước khi nhập diệt định, cần khởi ba niệm: (a) hạn kỳ thời gian tại định; (b) xuất định bất cứ lúc nào nếu Tăng hữu sự cần đến; (c) đình chỉ các tưởng và thọ. Thiện Huệ Giới: Người nhập diệt định, tâm xuất định còn không thể vượt quá hạn kỳ ước định; trong đó dị thục sinh khởi tự nhiên theo tự tánh.

Diệt định duyên đến đối tượng là tưởng diệt và thọ diệt.

Cực điểm (biên tế) của tưởng diệt và thọ diệt; chỉ trong phần vị (trạng thái) này tập khí túc nghiệp mới có thể được dẫn khởi.

Nơi đây: trong Dục giới và Sắc giới.

Hành tướng của diệt định là tịch tĩnh; trong khi oai nghi lộ, công xảo xứ, biến hóa tâm là những hoạt động, nên không tương thích.

Skt. navānupūrvavihārasamāpatti, cửu thứ đệ trụ đẳng chí.

Skt. aṣṭau vimokṣāḥ.

Xem cht. 172 trước.

Vô tướng giới (animittadhātu), đây chỉ diệt định (nirodha-samāpatti).

Kinh dẫn trên, tr. 792b17. Pāli (Mahā)Vedalasutta, PTS. i. 297: “kati panāvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā samāpattiyā” ti? dve kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā samāpattiyā – sabbanimittānañca amanasikāro, animittāya ca dhātuyā manasikāro.

Hai nhân, Thiện Huệ Giới: chín thứ đệ định và y chỉ Hữu đảnh nói trên.

Giả thiết ngoại nhân chất vấn Luận chủ: không chấp nhận ý thức tồn tại trong diệt định... nhưng sao lại thừa nhận hữu tâm vị?

Nguyên Hán: “Những vị chủ trương Kinh là chuẩn mực (lượng, pramāṇa).” Ngụ ý Thế Thân chỉ thừa nhận những gì được nói trong các Kinh chứ không phải Thế Thân là Luận sư theo phái Kinh lượng bộ, hay chịu ảnh hưởng của Kinh lượng bộ. Bản Tạng chỉ nói: mDo sde pa kha cig, một số vị Kinh bộ.

Gọi nó là dị thục thức (vipāka-vijñāna), tích tập của nghiệp quá khứ; hoặc gọi là nhất thiết chủng tử thức (sarvabījaka-vijñāna), hàm chứa các công năng sai biệt (năng lượng đặc thù) từ đó xuất hiện thân, tâm và thế giới.

Sáu thức y chỉ thân, khác với dị thục thức.

saṃcitta. Skt. citta theo một ngữ nguyên, Câu-xá ii tụng 34, bản Việt dịch tập I, tr. 311, cht. 207: cinotīti cittam. “Nó tích lũy, nên gọi nó là tâm.” Theo định nghĩa này, citta do động từ căn ci: cinoti: nó tích lũy. Vyākhyā: kuśalam akuśalaṃ vā cinotīty arthaḥ/ nairuktena vidhinaivaṃ siddham/ Nó tích lũy (nghiệp) thiện hay bất thiện; đây là định nghĩa theo ngữ nguyên.

Hán: Chủng chủng tâm 種種心, Skt. citra. Theo một ngữ nguyên Phạn khác, citta là dạng hỗn chủng của citra: đa dạng, nhiều sắc thái, như họa phẩm. Kinh nói: Tâm như thợ vẽ, là do ngữ nguyên này. Câu-xá ii tụng 34 dẫn trên, bản Việt dịch tập I - 2012, tr. 312, cht. 211: citaṃ śubhāśubhair dhātubhir iti cittam/ “Gọi nó là tâm, vì được tích lũy bởi các giới loại tịnh và bất tịnh.” Vyākhyā: vāsanāsanniveśayogena sautrāntikamatena, yogācāramatena vā/ “Quan điểm của Sautrāntika hay Yogācāra nói nó là nhà chứa của các tập khí.”

Trong các trạng thái vô tâm vị, chủng tử các thức bị nén xuống không hoạt động.

Khi quán hành giả xuất định, lực trấn áp hoàn toàn triệt tiêu.

Thiện Huệ Giới: Kệ tụng bởi Thượng tọa Mã Minh (Sthavira-Aśvaghoṣa), trong Kinh bộ. Kệ tụng được dẫn bởi Xứng Hữu (Yaśomitra), kośa-vyākhyā, vi Pudgala (Wogihara, p. 270): cittaṃ hi etad ananta-bīja-sahitaṃ samtānato vartate. Tat-tad bījam upaiti puṣṭiṃ udite sve pratyaye cetasi. Tat puṣṭaṃ druma-labdha-vṛtti phala-daṃ kālena saṃpadyate. Raṃgasyeva hi mātuluṅga-kusume 'nyastasya tat-kesare||

紫礦汁. Skt. lākṣārasarakta.

Giải thâm mật 1, T16n676, tr. 692c22: 阿陀那識甚深細 一切種子如暴流我於凡愚 不 開 演 恐 彼 分 別 執 為 我 ; dẫn bởi Nhập trung luận, Madhyamakavatara, ādānavijñāna gabhīrasūṣmo ogho yathā vartati sarvabījo bālāna eṣo mayi na prakāsi mā haiva ātmā parikalpayeyuḥ.

A-đà-na 阿陀那, Skt. ādāna, theo định nghĩa, Thiện Huệ Giới, Tạng: len par byed pas na len pa'o), Skt. (Yamaguchi): ādīyate 'neneti ādānam, được chấp trì (nắm giữ) bởi nó, nên nó được gọi là cái chấp trì.

ālaya-vijñāna, a-lại-da thức, tàng thức. Định nghĩa, Thiện Huệ Giới, Tạng: 'dir chos thams cad kun tu sbyor bar byed pas kun gzhi ste. Skt (Yamuguchi): asmin sarve dharmā ālīyanta iti ālāyaḥ, tất cả các pháp trầm tích (= tàng trữ) trong nó, nên gọi nó là tàng thức.

Skt. vipāka-vijñāna.

煩惱隨眠, phiền não trong trạng thái ngủ yên gọi là tùy miên (anuśaya), khi thức (hoạt động) được gọi là triền (paryavasthāna). Câu-xá v (phẩm Tùy miên), bản Việt dịch tập IV, tr. 117. Bản Tạng: nyon mongs pa'i dag la nyal: tùy miên của phiền não. Bản Pháp: phiền não và các tán tích (Anh dịch: residues) của nó.

Huyền Trang 何處蘊. Bản Tạng: gang la: ở đâu? Đại ý câu hỏi, tồn tại trong thức nào để thức ấy là khả năng đoạn trừ? Trong 5 uẩn, sắc, thọ, tưởng và hành không có khả năng đoạn trừ phiền não. Trong 12 xứ, 6 ngoại xứ cũng vậy. Thiện Huệ Giới chú thích: rnam par shes pa gang la rnam par gnas gnas pa, tồn tại trong thức nào? Không thể trong năm thức đầu, vì chúng tán loạn theo ngoại cảnh. Tồn tại trong ý thức; ý thức là đối trị của tùy miên. Bản Pháp phỏng theo văn dịch Hán, dịch là “tồn tại trong uẩn và xứ nào?”

Khi Thánh đạo phát sinh, phiền não (tùy miên) thuộc bộ loại nào bị đoạn trừ bởi đối trị phần của nó. Như dục giới tùy miên mê khổ đế bị đoạn trừ khi khổ pháp nhẫn phát sinh, là đối trị phần của nó.

蘊在能對治心. Pháp dịch: uẩn này lưu trú trong tâm đối trị. Bản Tạng: gnyen pa'i sems nyid la'o, (phiền não tồn tại) chính trong tâm đối trị. Xem tiếp cht. 208.

Thiện Huệ Giới: Để đoạn trừ tập khí, Thánh đạo cần được thể nhập. [Thức nào mà là sở y cho Thánh đạo phát sinh] Thức sở y của Thánh đạo ấy làm sao tụ hội với tập khí kia? Nếu cái này nỗ lực trấn phục cái kia thì cái này không thích hợp cho lợi ích của cái kia. Thánh đạo sở y là nơi tập khí bị đoạn trừ chứ không phải là nơi để sinh trưởng. Do vậy, cần phải chấp nhận tồn tại một thức dị biệt là thức sở y.

有何趣攝異熟法在. Tạng: de'i 'gro bas bsdus pa rnam par smin pa'i rdzas gang shig lus, “vật thể dị thục nào thuộc cõi thú ấy (Vô sắc giới) là thân?” Yamaguchi ghi chú, Hán dịch Huyền Trang tương đương bản Tạng rnam par smin pa'i rdzas: vật thể (yếu tố) dị thục; 法在 (pháp tại) trong Hán được xem tương đương từ Tạng rdzas (Skt. dravya: vật thể, thực thể, yếu tố), có thể nguyên là 法體 pháp thể, viết lược thành 法 体 rồi lại chép nhầm thành 法在. Thiện Huệ Giới: Vô sắc giới do đã ly tham đối với sắc nên trong giới này không tồn tại các sắc căn và thức tương ứng, mà chỉ tồn tại ý thức là thân. Vậy, khi tâm tương tục của chúng sinh trong giới này là nhiễm v.v., vì không có tính dị thục, nên không có thực thể dị thục.

Tất cả những gì không phải là kết quả của nghiệp được nói là phi dị thục.

Bất hệ pháp 不繫法, không hệ thuộc giới hệ nào trong ba giới.

Câu-xá viii (phẩm Định) tụng 20ab, Câu-xá bản Việt dịch tập V, 2018, tr. 396, cht. 1153, 1154: “Với mục đích đoạn trừ phiền não còn sót lại trong tự địa (Hữu đảnh), nhưng vì Hữu đảnh không có Thánh đạo, Thánh giả khởi hân lạc Thánh đạo địa dưới, và vì chỉ Vô sở hữu xứ là địa gần nhất; khởi Vô sở hữu xứ định hiện tiền đoạn tận phiền não còn sót lại.”

Tì-bà-sa lập mạng căn và chúng đồng phần là hành không tương ưng tâm. Kinh bộ bác bỏ hai pháp này thực hữu. Câu-xá ii tụng 41a, 45ab.

Lực dẫn phát (Skt. āvedha) chỉ cho mạng căn; tính tương tợ chỉ cho chúng đồng phần.

Bản Tì-mục và Tạng dịch chỉ đề cập 2 bộ. Tì-mục: Đại đức Đồng diệp sắc nói hữu phần thức; và người khác nói căn bản thức. Bản Tạng: Đại đức Xích đồng diệp bộ (btsun pa Gos dmar sde) nói hữu phần thức (srid pa'i yan lag gi rnam par shes pa/bhavāṅga-vijñāna), và bộ khác nói căn bản thức (rtsa ba'i rnam par shes pa/mūla-vịñāna). Thiện Huệ Giới chú: Xích đồng diệp (Tāmraparṇīya) là Thánh Thượng tọa bộ (ārya-Sthavira). Người khác nói đây là Thánh Đại chúng bộ (ārya- Mahāsāṅghika). Huyền Trang nói: Trong Kinh của... thực tế nên hiểu trong luận thư của các bộ; không có Kinh (Phật thuyết) nào trong bất cứ bộ nào nói đến các thức này, do đó diễn ra những trang luận giữa các bộ.

Như nói về hữu tâm trong vô tâm vị trong các đoạn văn trên.

Tạp A-hàm 3, tr. 16a2. Không có tương đương Pāli.

Tạp A-hàm 12, tr. 5a26.

Quả thức: Chỉ sáu thức; quả (phala) ở đây hiểu là kết quả được tác thành (kārya).

Những điểm tương phản a, b, c nêu trên.

Câu-xá ii phẩm Căn (Hán quyển 6, tr. 34a5), bản Việt dịch tập I, tr. 447. Tì-bà-sa lập luận tương tợ, khi bị Kinh luận bác bỏ quan điểm cho là không có kinh nào nói như vậy: Vả lại, có vô lượng kinh nay đã thất lạc, làm sao mà khẳng định rằng không có kinh nào nói?

Thích quỹ luận, tên luận Skt. Vyākhyāyukti, dẫn bởi Yaśomitra, Kośa-vyākhyā i 218.29 (Wogihara). Tạng: rnam par bshad pa'i rigs pa.

Trong quá trình huân tập, sáu chuyển thức là nhân, thức dị thục là quả. Trong quá trình hiện hành, thức dị thục là nhân, sáu chuyển thức là quả.

頗有 ... 耶: hiểu theo đây, câu này Luận chủ phản vấn, để xác nhận chuỗi tương tục nhân và quả về biểu kiến thì thấy chúng khác nhau, nhưng thực tính chỉ là một chuỗi tương tục. Văn theo bản Tạng, và cũng theo sớ thích của Thiện Huệ Giới, đây là giả thiết nạn vấn dắt ra cho luận chủ thấy sai lầm của Luận chủ trong quan hệ nhân và quả, vì đó là hai chuỗi tương tục khác nhau.

Trả lời của Luận chủ. Kinh nghiệm người đời chỉ thấy chuỗi tương tục của nhân và quả bên ngoài khác nhau mà không thấy chuỗi tương tục bên trong duy chỉ là một. Điều này muốn chứng minh thức dị thục và sáu chuyển thức duy chỉ là một chuỗi tương tục không gián đoạn từ vô thủy.

Hán: 識等, thức các thứ: Thiện Huệ Giới, thức và bao gồm tham các thứ.

Sở huân tập, tức tập khí.

Công năng sai biệt: năng lực, hay nguồn năng lượng đặc thù bên trong hạt giống; trong quá trình phân rã của hạt giống, công năng sai biệt này kết hợp với các điều kiện mới để thành thực thể mới.

Vì không có ý căn. Xem cht. 148 trước.

Thứ tự (tuần tự) sinh khởi. Thiện Huệ Giới: Luận chủ giả thiết 2 giải thích về thứ tự sinh khởi: a. do ngã sinh; b. do ngã trụ.

Skt. Vṛjiputraka, Bạt-kỳ tử. Pāli, A VIII. 85. Vajjiputtasuttaṃ (PTS.i.230).

kāya, thân, ngữ nguyên, động từ căn ci: cinoti, cīyate. Pāṇini 3-3, 41.

Thẩm lự tư 審慮思. Tạng: 'gro ba, Lamotte và Yamaguchi đề nghị Skt. gati; Yamaguchi cho rằng đây là danh từ phái sinh từ thể sai sử của động từ gam: gamayati, khiến đi hay đến; khiến cho hiểu (Monier-Williams); thuyết minh, biểu thị (Wogihara); thảy đều không hoàn toàn tương đương với nghĩa thẩm lự. Từ thẩm lự xuất hiện nhiều lần trong Du-già sư địa, hầu hết tương đương từ Skt. upanidhyāna: quán sát, tư duy, thẩm lự (Wogihara). Từ điển Tibetan-Sanskrit của T.S.Negi cho rất nhiều từ Skt. tương đương với 'gro ba, nhưng không thấy từ nào sát với nghĩa thẩm lự của Huyền Trang. Tì-mục-trí-tiên: tư lương, nghĩa đồng thẩm lự.

Quyết định tư 決定思. Tạng: nges pa. Skt. niścaya.

Động phát tư 動發思. Tạng: g.yo bar byed pa. Skt. Lamotte đề nghị: kiraṇa, La Vallée-Poussin: ceṣṭā. viṣpanda; Tì-mục, ba loại tư: tư lương 思量,quyết định 決定 và tiến thú 進趣.

Hán: lực du 力油. Tạng: sman pa la'i 'bru mar, dầu thảo ba-la. Thiện Huệ Giới: Dầu được nấu với dược thảo pa-la, gọi là dầu dược thảo pa-la (sma pa la dang btsos pa'i 'bru mả la sman pa la 'bru mar), do lược bỏ từ trung gian. Dược thảo pa-la chính là dược thảo baṭula. Từ điển Monier-Williams và Wogihara không thấy từ này. Chỉ thấy paṭu có tên khoa học Calosanthes Indica (không rõ từ Việt). Yamaguchi đề nghị có thể cách đọc khác của tên paṭola tên khoa học Trichosanthes Dioeca (tên Việt: cây dưa núi?). Huyền Trang dịch lực dược, Skt. balataila; có thể hiểu bala là sức mạnh, thay vì dược thảo pa-la. Tì-mục phiên âm 婆 (chép nhầm là 娑) 羅油/bà-la du,có thể gần với Huyền Trang.

Văn hình ảnh, theo bản Tạng: “Ngang qua cổng này (thân nghiệp) mà thế gian tiến vào trong tư ấy (thiện hay bất thiện), hay lùi lại.” (de'i sgo nas sems pa de la 'jig rten 'jug pa dang| log par gzud pa'i phyir).

Dẫn bởi Câu-xá iv, đề Kinh là Tư kinh, bản Việt dịch tập III, tr. 495, cht. 1128, Skt. Sañcetanīyasūtra ; Trường A-hàm 3, kinh Tư, tr. tr. 437c22: 云何意故作三業，不 善與苦果受於苦報？一曰貪... 二曰嫉恚... 三曰邪見. Cf Pāli, A.v tr. 292 (Paṭhamasañcetanikasuttaṃ): kathañca, bhikkhave, tividhā manokammantasandosabyāpatti... taṃ abhijjhātā hoti... byāpannacitto hoti... micchādiṭṭhiko hoti.

Tư nghiệp và tư dĩ nghiệp: Xem phần đầu, cht. 1.

Hán: 言聲 ngôn thanh, Bản Pháp hiểu theo Hán: la prononciation des voix, sự phát thanh của các giọng nói, và đề nghị, Skt. ghoṣaccaraṇa. Câu-xá iv tụng 3d, Skt. vāgvijñaptistu vāgdhvaniḥ, Huyền Trang:語表許言聲. Câu-xá bản Việt dịch tập III, tr. 328, cht. 421. Bản Tạng: ngag ni tshig ste| dbyangs kyi khyd par, “ngữ là cú, hoặc âm thanh đặc thù. Cú, Skt. pada, câu, hay hợp từ (thường là phức/ hợp từ), một trong ba bộ phận của ngôn ngữ, Câu-xá ii tụng 47ab, bản Việt dịch tập I, tr. 390, cht. 325, 330.

Hán: 字 tự; chữ cái. Skt. akṣara, âm tiết trong các hệ ngôn ngữ đa âm.

Như quy tắc cấu trúc từ “thân nghiệp” nói trên.

Luận Thành duy thức 5, tr. 24c16 (bản Việt dịch tr. 341, xem phần nội dung & cht. 211): Tập khởi gọi là tâm. Nhận thức cảnh giới gọi là thức. Tư lương gọi là ý.

Ba nghiệp giết, trộm, dâm. Bản Tạng: duy chỉ tư là thân nghiệp.

Vô biểu giới là thể của luật nghi và bất luật nghi. Câu-xá i tụng 11: Vô biểu (nghiệp), tồn tại như là chuỗi liên tục, với tính chất thiện (luật nghi) hay bất thiện (bất luật nghi), trong trạng thái loạn tâm và vô tâm. Loạn tâm, trong chuỗi tương tục của thiện (luật nghi - saṃvara) mà khởi lên các khác, bất thiện (asaṃvara) hay vô ký, nhưng tâm này gọi là tán loạn tâm (vikṣiptacittaka).

Tức tập khí của tư (vāsanā-cetanāviśeṣa).

隨作者意: ý hành động theo sở thích của nó.