Tổng Quan Về Nghiệp

TIẾT VII. SINH TỬ LƯU CHUYỂN

I. DỊ THỤC THỨC

1. Vi tế tâm

Nếu vậy,¹⁸⁹ vì sao chấp nhận tâm vẫn tồn tại trong các phần vị vô tâm như diệt định v.v...? Như các nhà Kinh lượng bộ¹⁹⁰ cho rằng trong các phần vị này vẫn tồn tại tâm vi tế; [784c] đó là thức của quả dị thục thức chứa tất cả mọi chủng tử¹⁹¹, từ kết sinh tối sơ cho đến lúc chết liên tục tiếp nối không hề gián đoạn, sinh xứ nơi này nơi kia, do dị thục nhân sai biệt mà có nhiều phẩm loại sai biệt tiếp nối lưu chuyển, cho đến khi nhập Niết-bàn mới chấm dứt hoàn toàn. Chính do bởi thức này không gián đoạn nên trong các phần vị vô tâm nói là hữu tâm. Bởi vì, ngoài ra, sáu thức thân¹⁹² không hoạt động trong các phần vị nên nói là vô tâm. Đồng thời, do năng lực tăng thượng của tâm gia hành (chuẩn bị) nhập diệt định v.v…, khiến chủng tử của sáu thức tạm thời bị khuất phục không hiện khởi được, cho nên nói là vô tâm, chứ không phải hoàn toàn không có tâm.

Tâm có hai loại: thứ nhất, tâm tập khởi¹⁹³, bởi vì nó là nơi tích lũy vô lượng chủng tử. Thứ hai, tâm đa dạng¹⁹⁴, bởi vì sở duyên và hành tướng của nó chuyển biến sai biệt. Các phần vị như diệt v.v... do vì khuyết loại tâm thứ hai nên nói là vô tâm. Như giường mất một chân, vẫn còn các chân khác, nhưng lại gọi nó là giường không chân.

Trong phần vị mà chủng tử các thức bị trấn áp,¹⁹⁵ thức dị thục chuyển biến sai biệt trong từng sát-na, mà lực trấn áp càng lúc càng yếu dần đến mức cạn kiệt, như nước sôi, hay mũi tên bắn, lực phát nhiệt và lực dẫn tên càng lúc càng yếu dần cho đến mức tận cùng,¹⁹⁶ chủng tử của thức bấy giờ mới phát sinh quả. Ban đầu ý thức từ chủng tử của nó tái sinh khởi, sau đó các thức khác cũng tùy theo duyên mà lần lượt hiện khởi.

2. Chứng lý thức dị thục

a. Giáo chứng Tức thức dị thục đã nói trên hàm chứa trong nó chủng tử của vô vàn chủng loại sai biệt các pháp. Các chủng tử này được huân tập thường xuyên bởi thức này thức kia cùng với các pháp câu hữu thiện, bất thiện; lực của chủng tử được huân tập tùy theo thích ứng mà tăng thịnh. Từ dòng tương tục chuyển biến sai biệt ấy, tùy theo năng lực chín mùi của chủng tử, và gặp duyên hỗ trợ, xuất hiện quả ái, phi ái trong tương lai.

Liên hệ đến nghĩa lý này, có kệ tụng¹⁹⁷ giải thích rằng:

Tâm này với vô biên chủng tử, Cùng chuyển vận một cách liên tục, Gặp duyên cá biệt ở trong tâm, Chủng tử trong tâm được tăng thịnh.

Năng lực chủng tử tăng thịnh dần,

Khi gặp điều kiện cho ra quả.

Như nhuộm (tử khoáng) hoa câu duyên,¹⁹⁸ Ruột quả tức thời chuyển thành đỏ.

Điều này đã được Thế Tôn nói trong kinh Đại thừa Giải thâm mật, kệ tụng như vầy: Thức a-đà-na cực kỳ sâu, vi tế, Tất cả chủng tử như thác lũ. Ta không vén mở cho phàm ngu, Vì chúng sẽ chấp là tự ngã. Vì nó kết nối đời sau, và nắm giữ thân, nên gọi là thức a-đà-na¹⁹⁹ (thức chấp trì)²⁰⁰, đồng thời nó hàm chứa (chấp tàng) tất cả chủng tử các pháp, do vậy lại gọi thức a-lại-da (tàng thức)²⁰¹. Lại chính nó là sự chín muồi của nghiệp đời trước, nên cũng gọi là thức dị thục²⁰². b. Lý chứng Nếu không thừa nhận [785a] có thức dị thục, thì thức nào có thể nắm giữ thân? Không có thức nào khác mà nắm giữ thân cùng khắp, không rời bỏ, cho đến khi chết.

Lại nữa, tùy miên của phiền não²⁰³ tồn tại ở đâu²⁰⁴, để khi nơi đó đối trị phát sinh thì chúng bị đoạn trừ? ²⁰⁵ Nếu nói, nó tồn tại trong tâm đối trị.²⁰⁶

Điều này không hợp lý.

Vì làm sao cái mà tùy miên của phiền não bám theo cái đó lại khả năng đối trị của chúng?²⁰⁷ Lại các chúng sanh sinh Vô sắc giới ngay khi đang khởi tâm nhiễm, thiện, hay vô lậu, bấy giờ có thể của pháp dị thục thuộc cõi thú hướng nào?²⁰⁸ Hoặc cho rằng, cõi thú này thông cả phi dị thục²⁰⁹ và bất hệ pháp²¹⁰. Nhưng lý này trái nghịch. Các vị Bất hoàn quả sinh Hữu đảnh, tu đối trị đạo để đoạn tận các lậu còn lại, khi vô lậu thuộc Vô sở hữu xứ hiện khởi²¹¹, thì vật thể riêng biệt nào tồn tại ở hữu đảnh mà tự thể (thuộc tự thân của hữu đảnh) vẫn tồn tại, (do đó mà mấy vị này) được nói là không chết? Chúng đồng phần, hoặc mạng căn, ²¹² không thể tách ngoài sắc và tâm mà tồn tại như thực thể riêng biệt. Hai pháp này chỉ y nơi lực dẫn phát (của uẩn dị thục) và tính chất tương tợ²¹³ với các uẩn dị thục mà giả kiến lập. Nhưng lực dẫn phát và tính tương tợ không phải là vật thể riêng biệt, như lực dẫn phát và tính tương tợ của mầm (mạ) lúa các thứ. Do đó phải xác định thừa nhận tồn tại một thức khác ngoài sáu thức thân, như đã nói ở trên, mà thể của nó là thức chấp trì chủng tử.

3. Dị danh của dị thục

Tức y thức này, trong Kinh của Xích đồng diệp bộ gọi là hữu phần thức. Trong Kinh của Đại chúng bộ gọi là căn bản thức. Hóa địa bộ lại nói là cùng sinh tử uẩn.²¹⁴

4. Sở duyên và hành tướng

Vậy sở duyên và hành tướng của thức này là gì?

Sở duyên và hành tướng này không thể biết rõ.

Tại sao đã gọi là thức mà lại như thế?

Cũng như trong các phần vị (vô tâm) như diệt định v.v... được cho là tồn tại một thức dị biệt mà hành tướng cảnh giới của nó rất khó biết; ²¹⁵ đây cũng đồng như vậy.

5. Mật ý thuyết

Vậy thức ấy thuộc trong thủ uẩn nào?

Theo lý thực mà nói, thức thủ uẩn.

Nếu vậy, Kinh văn này được hiểu như thế nào: “Thức thủ uẩn là gì? Đó là sáu thức thân.”²¹⁶ Và nữa: “Thức nào duyên danh sắc?

Đó là sáu thức.”²¹⁷ Nên hiểu rằng Kinh này nói có mật ý. Như Kinh nói: “Hành uẩn là gì? Đó là sáu tư thân.” Không phải rằng trong hành uẩn không những pháp khác nữa. Đây cũng như vậy:

Kinh chỉ nói sáu thức, không nói thức khác, có mật ý gì?

Như Thế Tôn nói rõ trong kinh Giải thâm mật: “Ta không vén mở cho phàm ngu; vì chúng sẽ chấp là tự ngã.” Do duyên gì mà phàm ngu chấp cái này là ngã?

Vì từ vô thủy cho đến tận cùng biên tế sinh tử, hành tướng của thức này vi tế không hề đổi khác.

Lại nữa, (a) vì phẩm loại sở y, sở duyên và hành tướng của sáu thức thô phù dễ nhận biết; (b) vì chúng tương ưng với phiền não và đối trị đạo do đó mà thiết lập tạp nhiễm và thanh tịnh; (c) và vì thể của chúng là quả thức²¹⁸ do đây mà suy lý để biết rằng có thức là chủng tử (của chúng). Vì những lý do này mà trong các Khế kinh đều tùy theo đó nói là thức, nhưng không nói thức làm nhân, [785b] vì trái với những điều nói trên²¹⁹. Đó gọi là mật ý chỉ nói sáu mà không nói (thức nào) khác.

Cho nên, trong Kinh của các bộ khác chỉ nói sáu thức thân là hữu phần thức v.v... cũng theo đó mà giải thích. Theo lý thích ứng thì không có gì lỗi.

Vả lại, ngày nay vô số Kinh trong mỗi bộ phái đã bị thất lạc,²²⁰ nên biết, như được biện luận chi tiết trong luận Thích quỹ ²²¹. Vì vậy, không nên chấp rằng thức a-lại-da nhất định không phải là Kinh nói. Theo lý, thức này tất phải có.

II. A-LẠI-DA

1. A-lại-da và sáu thức

Nếu vậy, trong một thân mà có hai thức cùng hoạt động, đó là dị thục thức và các chuyển thức khác.

Nếu quả thế, thì có sai lầm gì?

Nếu trong một thân có cả hai thức cùng hoạt động, vậy trong một thân mà xác nhận cùng một lúc có hai hữu tình. Như có hai thức hoạt động trong hai thân khác nhau.

Không có sai lầm như vậy. Vì hai thức ấy hoạt động với tư cách là nhân và quả lẫn nhau²²², vì chúng không tách rời nhau. Lại nữa, và vì dị thục thức được huân tập bởi chuyển thức kia. Cho nên, đây không phải là hai thức cùng hoạt động trong hai thân khác nhau. Có cơ sở như vậy, cho nên không có sai lầm ấy. Vả chăng, há người ta lại thấy rằng chuỗi tương tục của hạt giống và quả của hạt giống khác nhau?²²³ Kinh nghiệm thế gian thấy rằng chuỗi liên tục của rễ, cọng các thứ và chuỗi tương tục của hoa sen v.v... mỗi thứ khác nhau, do vậy mà thành hạt giống và quả. Đây cũng vậy. Lại nữa, dù thế gian có thấy hay không thấy.²²⁴ Nếu không thừa nhận có thức a-lại-da thì phạm sai lầm như đã nói trên. Cho nên, cần phải thừa nhận một cách quyết định là có thức a-lại-da riêng biệt ngoài sáu thức thân. Thể của nó thực hữu

(svabhāvasat).

2. A-lại-da và Tự ngã

a. Về sở y.- Tại sao không thừa nhận ngã là thật hữu và làm sở y cho sáu thức thân?

Ngã mà ông quan niệm có đặc tính như thế nào để nói làm sở y chỉ? Nếu cho rằng nó sinh diệt tương tục như thức a-lại-da, chuyển biến theo duyên, thế thì nó và thức a-lại-da có gì khác nhau mà chấp là ngã?

Nhưng nếu cho rằng tự thể của ngã là nhất thể, thường hằng, tuyệt đối không biến đổi; như vậy làm sao có thể nói nó được huân tập bởi thức các thứ²²⁵, để làm sở y? Sự huân tập là khiến cho chuỗi tương tục của cái được huân tập²²⁶ chuyển biến thành công năng sai biệt²²⁷, như hoa câu duyên nhuộm với nước tử khoáng, khiến cho chuỗi tương tục của hoa chuyển biến thành công năng.

Nếu không có huân tập thì không có quá trình chuyển biến sai biệt thành công năng. Như những kinh nghiệm, nhận thức, ham muốn v.v… được luyện tập thường xuyên nhiều cách khác nhau trước đó, về sau sự sai biệt của ký ức, nhận thức, ham muốn v.v… làm sao sinh khởi?

Vả lại, thể của ngã trong phần vị vô tâm cùng với ngã sau này không sai biệt, bấy giờ không có thức, vậy sau đó ý thức từ đâu sinh khởi?²²⁸ b. Về công năng.

- Ngã có công năng gì đối với các thức mà được cho là sở y của thức?

Nếu nói thức các thứ nhân bởi ngã mà sinh khởi, nhưng thể của ngã thường hằng không sai biệt, vậy sao thức hiện khởi theo thứ tự, mà chẳng phải khởi cùng thời và đồng loạt? Nếu nói đợi có cái khác làm trợ nhân và trợ duyên mới có thể sinh khởi²²⁹, vậy lìa nhân duyên đó thì làm sao [785c] biết ngã có công năng phát sinh?

Nếu nói thức y chỉ ngã mà hiện khởi, nhưng các pháp vừa sinh tức thì diệt, không hề đình trú, đâu có thể y vào đó mà sinh khởi? Do đó không nên chấp thể của ngã là thực hữu làm sở y cho sáu thức.

Lại nữa, nếu chấp có ngã là trái với điều được nói trong A-hàm rằng: “Tất cả các pháp đều vô ngã.” Cho nên, ông chấp ngã là nhất thể, thường hằng, thực hữu đều không phù hợp chánh lý, chỉ là ý tưởng sai lầm.

Do đây chứng minh rằng, chỉ là thức a-lại-da được huân tập đồng thời bởi tâm sở tư sai biệt mà khiến cho nó liên tục chuyển biến sai biệt, rồi mới dẫn đến quả ái, phi ái đời sau; chứ chẳng phải biểu hiện của nghiệp thân và ngữ như các vị ấy chủ trương.

TIẾT VIII. BA NGHIỆP

QUAN ĐIỂM CỦA THẾ THÂN

Nếu không thừa nhận có nghiệp thân và ngữ, há không bài xích ba nghiệp được nói trong Kinh?

Không có khả năng bài xích, nhưng theo lý mà giải thích để cho Kinh văn không thể bị hiểu sai.

Giải thích thế nào để không bị hiểu sai? Để loại trừ độc hại của chấp trước cần phải giải thích chi tiết: Ở đây, Kinh nói nghiệp có ba, (1) vì mục đích gì? (2) thân là gì? (3) nghiệp là gì? (4) nghĩa của thân là gì? (5) nghĩa của nghiệp? (6) gọi thân nghiệp nghĩa là gì? (7) ngữ nghiệp và ý nghiệp cũng hỏi như vậy. (8) Lại nữa, vì sao trong Kinh chỉ nói ba nghiệp, thân nghiệp v.v… mà không phải nghiệp của con mắt v.v…?

(1) Vì sao Kinh nói ba nghiệp? Vì để chỉ rõ ba nghiệp tổng nhiếp mười nghiệp đạo, khích lệ những người sợ có nhiều điều phải làm.

Như (Phật) lược nói ba học cho Phật-lật-thị Tử.

Có nhiều người chấp rằng, nghiệp được tạo tác chính là thân,²³⁰ chứ chẳng phải ngữ và ý. Vì muốn chỉ rõ hai nghiệp đó cũng có tạo tác, cho nên Kinh nói ba nghiệp. (2). Thân là gì? Thân là một cơ thể có căn tổ hợp đặc thù bởi sai biệt đại chủng và đại chủng sở tạo.

(3) Nghiệp là gì? Nghiệp chính là tư đặc thù.

(4) Nghĩa của thân là gì? Cái tích tập mà thành, là nghĩa của thân.²³¹ Vì do cực vi của đại chủng và đại chủng sở tạo tích tập mà thành.

Lại có người nói, nó có nghĩa là cái được tích tập bởi đủ thứ xấu xa, bởi vì thân là cội nguồn của đủ loại vật bất tịnh. Nếu vậy chư thiên sẽ không có thân? (5) Nghĩa của nghiệp là gì? Nó là cái tạo tác; sự tác hành của ý, đó là nghĩa của nghiệp.

(6) Nghĩa của thân nghiệp là gì? Tư làm chuyển động thân, gọi là thân nghiệp.

Tư có ba hình thái: (a). tư suy xét;²³² (b). tư quyết định²³³; (c). tư phát động.²³⁴ Tư có thể làm thân động chuyển, gọi là thân nghiệp.

Nếu tư phát động thân thì gọi là thân nghiệp, vì tư này dẫn khởi phong giới làm nhân khiến cho chuỗi tương tục của thân chuyển động đến phương khác, thế thì nói đầy đủ phải là “thân phát động bởi nghiệp”, lược bỏ trung gian, chỉ gọi “thân nghiệp.” Như dầu tăng lực mà chỉ gọi “dầu lực”²³⁵. Như gió làm chuyển động bụi mà chỉ nói “gió bụi”. Đây cũng vậy.

Trong mười nghiệp đạo, ba nghiệp đạo đầu được cho là thuộc thân nghiệp: sát sinh, lấy vật không được cho, và hành dục bất chính.

Vì sao tư nghiệp được gọi tên như vậy?

[786a] Do bởi tư nghiệp phát động thân khiến nó làm những việc giết, trộm, và tà dục. Lực của tư phát động (dòng tương tục của) thân khiến cho phát sinh tạo tác gọi là sở tác của tư. Như thế gian nói, “Cướp đốt cháy làng. Củi nấu chín cơm.” Tại sao tư cũng gọi là nghiệp đạo? Vì tư có tạo tác nên chính nó là nghiệp; và nó là đạo lộ dẫn đi tái sanh vào đường thiện hay đường ác; vì nó dẫn sinh cả hai nên nó được gọi là đạo. Hoặc thân động chính là nghiệp đạo của tư, vì ba hình thái của tư nghiệp y trên thân mà phát sinh.

Lại nữa, sát sinh, trộm cắp, dâm dục do tư nghiệp khởi lên, y trên thân phát sinh. Tùy theo thế tục nó cũng được gọi là “thân nghiệp”. Tuy tính nó thật chẳng phải thiện, hay bất thiện, nhưng tùy theo thế tục mà giả lập đặt tên cho nó như thế, với mục đích khiến thế gian đối với tư thiện và tư ác mà tu tập những điều nên làm và không nên làm.²³⁶ Vì vậy mà giả lập gọi tên “thiện”, “bất thiện”. Nếu tư nghiệp chỉ là thiện, hay bất thiện, thì tại sao trong kinh Nghiệp đạo ²³⁷ nói: “Tư nương thân tạo ba loại nghiệp bất thiện, sau khi tạo tác, tích lũy thành khổ dị thục để làm phát sinh quả khổ?”

Ý Kinh này nói rằng: khởi động thân, lấy thân làm cổng, lấy thân làm y xứ, nhắm đến mục đích giết, trộm, dâm, tư nghiệp là nhân, chiêu cảm dị thục là quả khổ; đó nói là “tư nương nơi thân tạo ba loại nghiệp.”

Ngoại trừ đó ra, các tư khác gọi là ý nghiệp, bởi vì nó tương ưng với ý, và vì nó phát động thân và ngữ. Nếu thế, nguyên do gì mà Kinh nói, “Có hai nghiệp: nghiệp là tư và nghiệp sau khi tư?”²³⁸ Trong ba hình thái của tư như đã nói trên, hai tư đầu (thẩm lự tư, quyết định tư) là nghiệp tư; tư thứ ba là nghiệp sau khi tư. Như vậy là không mâu thuẫn với ý kinh.

(7) Ngữ nghiệp là gì? Thể tính của ngữ là tiếng nói²³⁹, vì nó phát biểu ý nghĩa muốn nói cho nên gọi là ngữ.

Tư làm phát khởi ngữ, gọi là ngữ nghiệp. Hoặc vì ngữ y cứ trên âm tiết²⁴⁰, hoặc do bằng các âm tiết mà phát biểu ý nghĩa muốn nói, nên gọi là ngữ. Đầy đủ phải nói là “ngữ phát khởi bởi (tư)

nghiệp”, nhưng lược bỏ từ trung gian mà chỉ nói là “ngữ nghiệp”.

Thí dụ như đã nêu trên.²⁴¹ (8) Ý nghiệp là gì? Ý là thức, vì nó tư lương,²⁴² vì hướng đến một đời sống khác và hướng đến đối tượng, cho nên được gọi là ý. Tư tác động ý nên nói là ý nghiệp, vì nó khiến cho ý tạo tác các việc thiện và bất thiện các thứ. Đầy đủ thì phải nói “Ý tác động bởi nghiệp”, lược bỏ trung gian, chỉ gọi là “ý nghiệp”. Hoặc vì nghiệp tương ưng với ý nên gọi là ý nghiệp, lược bỏ từ “tương ưng”, chỉ nói là ý nghiệp. Ví dụ, như đã nói trên.

Nếu nói duy chỉ tư là thể của ba loại nghiệp²⁴³, thì trong tâm tán loạn và trong phần vị vô tâm, bấy giờ không có tư, làm sao tồn tại luật nghi và bất luật nghi? ²⁴⁴ Do vì chủng tử được huân tập bởi tư đặc thù²⁴⁵ không bị tiêu hủy nên nói là tồn tại luật nghi và bất luật nghi. Cho nên không có gì sai lầm. Nói “tư sai biệt” là đặc biệt chỉ cho tư đặc sắc phát khởi biểu của luật nghi và bất luật nghi. Do tư này mà hai loại chủng tử thù thắng được huân tập. Y vào hai chủng tử chưa hủy này mới giả lập gọi là vô biểu luật nghi thiện và bất thiện.

Cho đến mức nào thì chủng tử được huân tập bởi tư đặc thù này bị hủy?

Nghĩa là từ đó trở về sau (cho đến chừng nào) nó không là tác nhân sinh khởi tư từ bỏ hay không từ bỏ điều đã ước thệ trước kia. Như vậy chủng tử bị hủy bởi cái gì? Nếu có tư phát khởi biểu, nhân bởi đó mà xả bỏ luật nghi thiện, hay bất thiện, hoặc do nguyên nhân xả trừ khác cũng có thể tiêu hủy.

50. Sở dĩ Kinh không nói nghiệp của mắt các thứ, vì trong đây chỉ muốn nói riêng nghiệp mà hữu tình gia hành, chứ không nói nghiệp tác dụng của các pháp. Nghiệp mà hữu tình gia hành là gì? Những gì được hành xử bởi ý tác giả²⁴⁶.

Nghiệp tác dụng của các pháp là gì? Đó là công năng cá biệt của mắt, tai các thứ.

Phật thuyết ba nghiệp nghĩa sâu xa, Tôi nương lý, giải, mà biện chứng, Nguyện đem phước này giúp quần sinh, Thảy được chóng thành thanh tịnh giác.

Dịch xong vào tháng 11 năm Đinh dậu - Pl. 2561 (Dl. 11/2017)

Hiệu đính vào tháng 7 năm Tân Sửu - Pl. 2565 (Dl. 8/2021)

THAM KHẢO

Bareau, André (1955). Les Sectes Bouddhiques du Petit Véhicule. Ecole Française d'Extrême-Orient Saigon.

Barua, Benimadhab (1998). A History of PreBuddhist Indian Philosophy. Motilal Banarsidass.

Begley, S. (2009). The Plastic Mind. Constable and Robinson.

Bollée, Willem B. (Ed.). (2002). Paesi-kahāṇayaṃ. Harrassowitz

Verlag.

Capra, F. (1975). The Tao of Physics. Shambhala Publications.

Capra, F. (1987). Uncommon Wisdom: Conversations With Remarkable People. Simon & Schuster.

Cioffi, F. (1999). Freud and the Question of Pseudoscience. Open Court. Clarke, P. G. H. (2013). The Libet experiment and its implications for conscious will. Paraday Papers, 17, 1-4.

Dasgupta, Surendranath (1922). A History of Indian Philosophy, vol. I.

Cambridge.

Davidson, R. J. (2012). The Emotional Life of Your Brain: How Its Unique Patterns Affect the Way You Think, Feel, and Live and How You Can

Change Them. Avery.

Davidson, R. J., & Lutz, A. (2008). Buddha's Brain: Neuroplasticity and Meditation. IEEE Signal Processing Magazine, 25 (1), 174–176.

https://doi.org/10.1109/msp.2008.4431873 Frauwallner, Erich (1993). History of Indian Philosophy: The Nature-philosophical schools and the Vaiśeṣika. Motilal Banarsidass Publishers Delhi. Goleman, D. (2004). Destructive Emotions: A Scientific Dialogue with the Dalai Lama. Bantam Dell.

Halbfass, Wilhelm (1991). Tradition and Reflection: Exploration in Indian Thought. State University of New York.

Harris, S. (2004). The End of Faith: Religion, Terror, and the Future of Reason. W.W. Norton & Co.

Hearn, Patrick Lafcadio (2007). Gleanings in Buddha-Fields: Studies of Hand and Soul in the Far East. Forgotten Books. Huxley, A. (2001). God is not mocked. In R. Hanson, R. Stewart, & S. Nicholson (Eds.), Karma: Rhythmic Return to Harmony (pp. 46-58). Motilal Banarsidass Publishers. (Original work published 1975)

James, Williams (1950). The Principles of Psychology, vol. I Chap.XIV The perception of Time. Dover Publications, Kindle Ed. (Original work published Aug.1890 by Harvard University) Joshi, Lal Mani (2008). Brahmanism, Buddhism, and Hinduism. An Essay on their Origins and Interactions. BPS Online Edition Jung, C. (n.d.). On The Discourses of the Buddha. In R. Hunn, Jung’s Attiude Toward the East. Richard Hunn Association for Ch’an Study. Jurewicz, Joanna (2008). The Ṛgveda, ‘small scale’ societies and rebirth eschatology. Indologica Taurinensia.

Kabat-Zinn, J. & Davidson, R. J. (Eds.). (2013). The Mind’s Own Physician: A Scientific Dialogue with the Dalai Lama on the Healing

Power of Meditation. New Harbinger.

Kozak, A. (2011). The Everything Buddhism Book: A Complete Introduction to the History, Traditions, and Beliefs of Buddhism, Past and Present. Adams Media Corporation.

LaFleur, William R. (1986). The Karma of Words: Buddhism and the Literary Arts in Medieval Japan. University of California Press.

Layton, F. (2001). Karma in Motion. In R. Hanson, R. Stewart, & S.

Nicholson (Eds.), Karma: Rhythmic Return to Harmony (pp. 46-58).

Motilal Banarsidass Publishers. (Original work published 1975) Libet, B. (2005). Do we have free will? In R. Kane (Ed.), The Oxford

Handbook of Free Will (pp. 1-14). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195178548.003.0025 Lutz, A., Greischar, L. L., Rawlings, N. B., Ricard, M., Davidson, R. J. (2004). Long-term meditators self-induce high-amplitude gamma synchrony during mental practice. Proceedings of National Academy of Sciences, 101(46), 16369-73.

https://doi.org/10.1073/pnas.0407401101 Malalasekera, Gunapala P. (2003). Dictionary of Pali Proper Names.

New Delhi.

Mancia, M. (2006). Psychoanalysis and Neuroscience. Springer.

Moore, Walter. J. (1989). Schrödinger: Life and Thought. Cambridge

University Press. Müller, Max (1893). Esoteric Buddhism. Blavatsky Study Center

(online Ed.) (2004). https://www.blavatskyarchives.com/muller1.htm Oppenheimer, J. R. (1954). Science and the Common Understanding.

Simon & Schuster.

Pandit, B. (2005). Explore Hinduism. Heart of Albion Press.

Raman, V.V. (2011). Darshana Jolts: On the Nature of Heat. Resonance,

190-199.

Richman, P. (2010). Karma and the Rise of Buddhism in the West. Lulu. Rubin, J. B. (1996). Psychotherapy and Buddhism: Toward an

Integration. Springer.

Schwartz, J. M. & Begley, S. (2002). The Mind and the Brain:

Neuroplasticity and the Power of Mental Force. HarperCollins. Scott, W. T. (1967). Erwin Schrödinger: An Introduction to His Writings.

University of Massachusetts Press.

Torey, E. Fuller (1985). Witchdoctors and Psychiatrists: The Common Roots of Psychotherapy and Its Future. HarperCollins.

Trudeau LeBlanc, R. (2007). My Dogma Ran Over Your Karma. Xulon

Press.

Wilhelm, H. (Ed.). (1967). The I Ching or Book of Changes. Princeton University Press.

NGỮ VỰNG STV

(Sanskrit - Tây Tạng - Việt)

Nguồn:

* Akira Hirakawa, Index to the Abhidharmakośabhāṣya * Lokesh Chandra, Tibetan Sanskrit Dictionary * Krang dByi Sun, Bod rGya Tshig mDzod Chen mo

A abhidhyā, brnab sems; tham, tham trước, tham dục, bất bình tham abhyupagama, khas blangs pa, khas len pa, len pa; thệ thọ, tín thọ, yếu kỳ, tự xưng abhyupetya, khas blangs nas; thệ hạn, tín cầu abrahma-carya, abrahma-caryā mi tshangs par spyod pa; phi phạm hạnh, dâm dục, dâm gia hành acitta, sems med pa; vô tâm || ~samāpatti, sems med pa’i (par) snyoms par ‘jug pa; vô tâm định adattādāna, ma byin par len pa, ma byin par blangs pa; bất dữ thủ, thâu đạo adharma, ma yin pa; phi pháp (vô ích)

adhipati, bdag po; tăng thượng || ~pratyaya, bdag po’i rkyen; tăng thượng duyên || ~phala, bdag po’i ‘bras bu; tăng thượng quả adhiṣṭhāna (karmapatha), las kyi lam gyi gnas; y xứ (nghiệp đạo), adhyāśaya, lhag pa’i bsam pa; a-thế-da, tăng thượng ý lạc, cố ý, thiện ý āgama, lung; A-cấp-ma, A-hàm, Thánh giáo ahetuka, rgyu med pa; vô nhân. bất đãi nhân ahrī, ngo tsha med; vô tàm, vô tu ajīvika-bhaya ‘tsho ba med pa’i ‘jigs pa, bất hoạt úy ājñāpana-vijñapti, bsgo ba rnam rig par byed pa; khiển tha biểu, lệnh tha giáo nghiệp akāla, dus ma yin pa; phi thời || ~bhojana, dus ma yin pa’i zas; phi thời thực ākāra, rnam pa; hành tướng || ~dūratā, rnam pa ring ba nyid; hành tướng viễn akaraṇa, mi byed pa; bất tác|| ~saṃvara, mi byed pa’i sdom pa; bất tác luật nghi, bất tác hộ, akriyā, mi bya ba; bất tác || ~niyama, nges par mi byed pa, mi byed par nges pa; (quyết) định bất tác ākṣepaka, ‘phen par byed pa, ‘phen pa; năng dẫn, năng khiên dẫn, cảm akuśala, mi dge ba; bất thiện || ~karmapatha, mi dge ba’i las kyi lam; bất thiện nghiệp đạo|| ~mahābhūmika; mi dge ba’i sa chen po pa; đại bất thiện địa pháp, ác đại địa || ~mūla, mi dge ba’i rtsa ba; bất thiện căn || ~avijñapti, mi dge ba’i rnam par rig byed ma yin pa; bất thiện vô biểu || ~vipāka, mi dge ba’i rnam par smin pa; bất thiện dị thục, bất thiện báo ālambana, dmigs pa, sở duyên || ~anuśāyita, dmigs pa la rgyas par ‘gyur ba; sở duyên tùy tăng, cảnh tùy tăng, cảnh giới tùy miên || ~ prahāṇa, dmigs pa spang pa; sở duyên đoạn || ~vedanīyata, dmigs pa myong bar ‘gyur ba; sở duyên thuận thọ, cảnh giới thọ ālaya, chags pa; a-lại-da, trước amala, dri med pa, dri med; vô cấu, tịnh, vô lậu || ~rūpa, dri med gzugs;

vô cấu sắc || ~mārga, dri med lam; vô cấu đạo, vô lậu đạo amanuṣya, mi ma yin pa; phi nhân anāgāmin, phyir mi ‘ong ba; bất hoàn anāgamya, mi lcogs pa med pa; vi chí ||~bhūmika, mi lcogs pa med pa’i sa pa; vị chí (định) địa || ~dhyāna, mi lcogs pa med pa’i bsam gtan; vị chí định, anantara-mukti-mārga, bar chad med dang rnam grol lam; vô gián giải thoát đạo ānantarya, mtshams med pa, bar chad med pa; vô gián|| ~karman, mtshams med pa’i las; vô gián nghiệp || ~mārga; bar chad med pa’i lam; vô gián đạo, thứ đệ đạo || ~vimukti-mārga, bar chad med pa dang rnam par grol ba’i lam; vô gián giải thoát đạo || ~sabhāga;

mtshams med pa dang ‘dra ba; vô gián (tội) đồng loại anapatrāpya, khrel med; vô quý, vô tàm tu anārya, ‘phags pa ma yin pa, ‘phags pa min; phi Thánh || ~vyavahāra, ‘phags pa ma yin pa’i tha snyad; phi thánh ngôn anāsrava, zag pa med pa; vô lậu, vô lưu ||~mārga, zag med uyi lam; vô lậu đạo || ~śīla, zag pa med pa’i tshul khrims; vô lậu giới, vô lưu giới || ~saṃvara, zag pa med pa’i sdom pa, vô lưu hộ, vô lậu luật nghi, đạo sanh luật nghi || ~samādhi (anāsrave samādhau), zag pa med pa’i ting nge ‘dzin; vô lậu định āneñjya, mi gyo ba; bất động || ~upagama, mi gyo bar nye bar ‘gro ba;

bất động hành anidarśana, bstan du med pa; vô kiến, āninja, mi gyo ba, bất động || ~samādhi, ting nge ‘dzin mi gyo ba; bất động định.

anivṛta, ma bsgribs pa; vô phú|| ~āvyākṛta, ma bsgribs pa lung du ma bstan pa; vô phú vô ký aniyata, ma nges pa; bất định || ~vipāka, rnam par smin par ma nges pa; bất định dị thục, bất định báo || ~vedanīya, myongs bar ‘gyur bar ma nges pa; bất định thọ (nghiệp) antagrāha, mthar ‘dzin pa, biên chấp || ~dṛṣṭi, mthar ‘dzin gyi lta ba;

biên chấp kiến, biên kiến antarā, bar du, bar na, bar skabs, skabs su, trung gian || ~bhava, srid pa bar ma; trung hữu || ~bhava-vedanīya, srid pa bar ma myong bar ‘gyur ba; thuận trung hữu thọ nghiệp, nghiệp cảm trung ấm antara, bar, bar gyi thag, trung gian, trung || ~kalpa (antaḥ kalpa), bar gyi bskal pa; trung kiếp, biệt kiếp || ~dvīpa, bar gyi gling; trung châu, biệt châu anumāna rjes su dpag pa; tỉ lượng, anuparivartaka, rjes su ‘brang ba, tùy chuyển, tùy tùng anuparivartti, rjes su ‘jug pa; tùy tâm chuyển anutpāda, mi skye ba; vô sanh| ~jñāna, mi skye ba’i shes pa; vô sanh trí anuvartaka, rjes su ‘jug bar byed pa; tùy chuyển anya-manas, yid gzhan; dị duyên tâm, apaṇa-krīta (dāsa), zong gis ma nyos pa; phi trị mại đắc: vô giá (đà- sa), 145 aparaparyāya-vedanīya, lan grangs gzhan la myong bar ‘gyur ba; thuận hậu thứ thọ, thuận hậu thọ, hậu ưng thọ aprahātavya, spang bar bya b yin pa; phi sở đoạn, phi sở diệt apramāṇa, tshad med pa; vô lượng || aprāpti, ma thob pa; phi đắc, apratigha, thogs pa med pa; vô đối, vô ngại apratighāta, mi thogs pa; vô ngại apratisaṃkhyā, so sor brtags min pa; phi trạch diệt || ~nirodha, so sor brtags pa ma yin pa´gog pa; phi trạch apuṇya, bsod nams ma yin pa; phi phước, araṇā, nyon mongs pa med pa; vô tránh || ~vyutthita, nyon mongs pa med pa las langs pa; tùng vô tránh xuất; xuất vô tránh tam-ma-đề arbuda, chu bur can, skyon; bào ārūpya, gzugs med pa; vô sắc || ~avacara, gzugs med pa na spyod pa; vô sắc giới || ~āpta, gzugs med par gtogs pa; vô sắc hệ, vô sắc giới hệ || ~samāpatti, gzugs med pa’i snyoms par ‘jug pa; vô sắc định ārya, ‘phags pa; Thánh, Thánh giả, Thánh nhân || ~aṣṭāṅga-mārga ‘phags pa’i lam yan lag brgyad; bát Thánh đạo chi, bát đạo chi, bát Thánh đạo phần || ~mārga, ‘phags pa’i lam, ‘phags lam; Thánh đạo || ~pudgala, ‘phags pa’i gang zag; Thánh giả, Thánh nhân || ~sattva, ‘phags pa’i sems can; Thánh nhân, Thánh giả || ~vyavahāra, ‘phags pa’i snyad; Thánh ngôn aśaikṣī, mi slob pa; vô học || ~samyag-dṛṣṭi, mi slob pa’i yang dag pa’i lta ba; vô học chánh kiến, aśaikśya, mi slob pa; vô học || ~mārga, mi slob pa’i lam; vô học đạo asajñin, ‘du shes med pa; vô tưởng || ~sattva, ‘du shes med pa’i sems can; vô tưởng hữu tình || ~samāpatti, ‘du shes med pa’i snyoms par ‘jug pa, ‘du shes med pa’i snyoms ‘jug; vô tưởng định asamāhita, mnyam par ma bzhag pa; tán, phi định, phi đẳng dẫn || ~bhūmika, myam par ma bzhag pa’i sa; tán tâm địa, tán địa, phi định địa || ~avijñapti, mnyam par ma bzhag p’i rnam par rig byed ma yin pa; tán vô biểu: tán địa vô biểu || ~citta, mnyam par ma bzhag pa’i sems; tán tâm asaṃkhyeya, grangs med pa; a-tăng-xỉ-da, a-tăng-kì, vô số || ~kalpa, bskal pa grangs med pa; vô số kiếp asaṃvara, sdom pa ma yin pa, sdom pa min, sdom min; bất hộ, bất luật nghi, ác giới, ác luật nghi || ~ccheda, sdom pa ma yin pa ‘chad; xả bất luật nghi, bất hộ đoạn || ~stha, sdom pa ma yin pa la gnas pa, sdom pa min gnas pa; trụ bất luật nghi, trụ bất hộ āśāsti-śīla, legs su smon pa’i tshul khrims; hy vọng giới, vọng đắc giới āśaya, bsam pa, sems; a-thế-da, ý lạc, cố ý, tâm, nguyện || ~prayoga-vipanna, bsam pa dang sbyor ba nyams pa; ý lạc hoại gia hành hoại, tự ý hoại tha giáo hoại || ~vipanna, bsam pa nyams pa; ý lạc hoại, tự ý hoại aśloka- bhaya, tshigs su bcad pa med pa’i ‘jigs pa, ác danh úy aślokabhaya, ác danh úy āsrava, zag pa; hữu lậu || ~kṣaya, zag pa zad pa; lậu tận, lưu tận āśraya, rten, lus, gnas, gzhi; y chỉ, sở y, sở y chỉ, thân || ~parivṛti, gnas yongs su gyur ba; chuyển y || ~tyāga, rten bor ba, lus bor ba; sở y xả || ~ vikopana, rten nyams pa; sở y biến dị ātmabhāva, lus, sku; tự thân, tự thể || ~lābha, pratilambha, lus thob pa; đắc đắc tự thể aupadhika, rdzas las byung ba; hữu y, hữu nhiếp || ~puṇya-kriyā-vastu, rdzas las byung ba’i bsod nams bya ba’i dngos po; hữu y phước nghiệp sự, āvaraṇa, sgrib pa, chướng || ~traya, sgrib gsum, tam chướng, avasrhā, gnas skabs; vị, thời, phần vị āveṇika, ma ‘dres pa; bất cộng, độc hành || ~dharma (āveṇikā dharmaḥ), chos ma ‘dres pa; bất cộng pháp, bất cộng công đức avetya-prasāda, shes nas dad pa; chứng tịnh, tín giải tịnh tín avīci, mnar med pa; A-tì-chỉ, vô gián (địa ngục)

avijñapti, rnam par rig min, rnam par rig byed ma yin pa; vô biểu, vô giáo || ~rūpa, rnam par rig byed ma yin pa’i gzugs; vô biểu sắc avyākṛta, lung bstan min, lung du ma bstan pa; vô ký || ~citta, lung du ma bstan pa’i sems; vô ký tâm ayoga, mi rung ba; phi lý, bất ưng, phi đạo lý, bất tương ưng || ~vihita, mi rung bas bskyed pa; bất ưng tác, bất ưng lý, ayoniśo-manas-kāra, tshul bzhin ma yin pa yid la byed pa; bất chánh tư duy, phi lý tác ý B bhājana, snod; khí, ngoại khí, sở cư || ~loka, snod kyi ‘jig rten; khí thế gian, khí thế giới bhava, srid pa; hữu ||~agra, srid pa’i rtse, srid rtse; hữu đảnh bhāvanā, bsgom pa, tu, tu tập ||~heya, bsgom pas spang bar bya ba, tu đạo sở đoạn, tu sở đoạn, tu đoạn, tu đạo sở diệt || ~mārga, bsgom pa’i lam; tu đạo || ~maya, bsgom pa las byung ba; tu loại, tu sở thành ||~prahātavya, bsgom pas spang bar bya ba; tu sở đoạn|| bhaya, ‘jigs pa, bố, úy ||~dāna, ‘jigs pas sbyin pa, bố úy thí ||~śīla, ‘jigs pa’i tshul khrims; bố úy giới bhikṣ: bhikṣata iti bhikṣuḥ, slong bas na dge slong, khất thực Tỳ-kheo, bhikṣu, dge slong; Tỳ-kheo, Bí-xô ||~saṃvara, dge slong gi sdom pa; Tỳ-kheo giới, Bí-xô luật nghi bhikṣunī, dge slong ma, Tỳ-kheo-ni, Bí-xô-ni ||~saṃvara, dge slong ma’i sdom pa; Tỳ-kheo-ni giới, Bí-xô-ni luật nghi bhinna, bcom; phá |~kleśatvāt bhikṣuḥ, nyon mongs pa bcom pas na dge slong; phá phiền não Tỳ-kheo, phá hoặc Bí-xô ||~pralāpita, kun bkyal pa nyid; tạp uế ngữ, phi ưng ngữ ||~vṛtta, tshul nyams pa; tà hành, phạm giới, phá oai nghi bhoga, longs spyod; tư tài, tư cụ, ngoại cụ, thọ dụng ||~adhiṣṭhāna, gzhi ni longs spyod yin; chúng cụ xứ, y chỉ thọ dụng vật, thọ dụng y xứ ||~phala, longs spyod kyi ‘bras bu, phú lạc quả, thọ dụng quả ||~vipāka, longs spyod kyi rnam par smin pa; phú dị thục bhojana, zas ba; thực bhraṣṭa, nyams pa; thất, hoại bhūmi, sa; địa ||~saṃcāra, sa ‘phos pa; dịch địa bhūyaḥkārin, phal cher spyod pa; đa phần ưu-bà-tắc, trì đa xứ bodhi, byang chub, bồ-đề, giác ||~(y)aṅga, byang chub kyi yan lag; giác chi, giác phần; bodhyaṅgānulomaṃ śīlam, byang chub kyi rjes su mthun pa’i tshul khrims, thuận giác chi giới||~saṃbhāra, byang chub kyi tshogs, bồ-đề tư lương ||~sattva, byang chub sems dpa’:

Bồ-tát brahman, tshangs pa; Phạm (thiên), Đại Phạm ||~carya, tshangs spyod; phạm hạnh ||~loka, tshangs pa’i ‘jig rten, Phạm thế, Đại

Phạm xứ ||~vañcana, tshangs pas ‘drid; phạm cuống brāhmaṇa, brams ze; Bà-la-môn, Phạm chí brāhma-puṇya, tshangs pa’i bsod nams; Phạm phước, brahma-vihāra, tshangs pa’i gnas; phạm trụ buddhi, blo; giác huệ, giác, trí, giác tri ||~pūrvaka, blo sngon du btang;

(nhất chủ) tiên giác cakra, ‘khor lo; luân, xa luân ||~bheda, ‘khor lo’i dbyen; luân phá, phá pháp luân Tăng ||~vartin, ‘khor los sgyur ba’i rgyal pa; chuyển luân vương caṇḍāla, gdol pa; chiên-đà-la candana, tsan dan; chiên đàn, caturtha, bzi pa; đệ tứ ||~dhyāna, bsam gtan bzhi pa; đệ tứ thiền (tĩnh lự), đệ tứ định cetanā, sems pa; tư, cố ý || ~ karma, sems pa’i las; tư nghiệp, cố ý nghiệp ||~viśeṣa, sems pa’i khyad par; tư sai biệt, thù thắng tư, thắng tư, thẩm quyết thắng tư cetas, sems; tâm ||~(o) vikṣepaḥ; sems rnam par gyeng ba; tâm loạn ||~(ḥ)khila, sems kyi tha ba; tâm tài, tâm kiên ||(ḥ)khila-mrakṣa-vastu, sems kyi tha ba dang sbags pa’i gzhi; tâm tài phú sự, tâm kiên phú àng sở y ||~vimukti, sems rnam par grol ba; tâm giải thoát ||(ḥ)samādhi, sems kyi ting nge ‘dzin; tâm định cetayitvā (karma), bsam pa’i (las); tư dĩ nghiệp, tư sở tác nghiệp, cố ý sở tạo nghiệp cintā, bsam pa; tư, thẩm lự || ~maya, bsam pa las byung ba, tư sở thành citta, sems; tâm ||~anuparivarttin, sems kyi rjes su yongs su ‘brang ba;

tâm tùy chuyển, tùy tâm chuyển, tùy tùng cố ý khởi ||~anuvartin sems kyi rjes su ‘brang ba, tâm tùy chuyển, tùy tâm chuyển, tùy tâm khởi, tùy tâm sanh diệt ||~kṛta, sems kyis byas; tâm sở tác ||~kṣaṇa, sems kyi skad cig ma; tâm sát-na ||~kṣepa, sems gyeng bar ‘gyur ba; tâm cuồng, tâm điên loạn ||~vāsanā, sems la sgo; năng huân tâm, tâm huân tập ||~sūkṣmatā, sems zhib pa; tâm vi tế tánh, tâm tế citra-kara, ri mo mkhan; họa sư, họa sĩ D dama, ‘dul ba; điều phục dāna, sbyin pa; thí, bố thí ||~grahaṇa, ‘bog pa dang nod pa, thọ thí ||~maya, sbyin pa las byung ba; thí loại ||~maya-puṇya-kriyā-vastu, sbyin pa las byung ba’i bsod nams bya ba’i gzhi; thí loại phước nghiệp sự ||~pāramitā, sbyin pa’i pha rol tu phyin pa; bố thí ba-la-mật ||~pati (dātṛ), sbyin pa po; thí chủ ||~viśeṣa; sbyin pa’i khyad par; thí sai biệt, thí thắng loại daṇḍa-bhaya, chad pa’i ‘jigs pa, trị phạt úy darśana, mthong ba; kiến ||~mārga, mthong ba’i lam; kiến đạo ||~prahātavya, mthong bas spang bar bya ba; kiến sở đoạn, kiến đế sở diệt dāsa, bran; đà sa, nô bộc dātṛ, sbyin pa po, sbyin bdag; thí chủ ||~vastu-kśetra-viśeṣa, sbyin bdag dang dngos dang zhing gi khyad par, thí chủ tài điền dị dauḥśīlya, ‘chal ba’i tshul khrims; ác thi-la, ác giới, phá giới ||~pratipakṣa, ‘chal ba’i tshul khrims gyi gnyen po; đối trị phá giới ||~virati, ‘chal pa’i tshul khrimsspong ba; ly ác giới daurmanasya, yid mi bde ba; ưu ||~indriya, yid mi bde ba’i dbang po; ưu căn ||~vedanīya, yid mi bde ba myong bar ‘gyur ba; thuận ưu thọ dharama, chos; pháp ||~adharma, chos dang chos ma yin pa; pháp phi pháp ||~āyatana, chos kyi skye mched; pháp xứ ||~kāya, chos kyi sku; Pháp thân ||~kṣānti, chos bzod; pháp nhẫn ||~cakra, chos kyi ‘khor lo; pháp luân ||~jñāna, chos shes pa; pháp trí ||~tā, chos nyid;

pháp tánh, pháp nhĩ ||~dāna, chos sbyin pa; pháp thí ||~svalakṣaṇa, chos kyi rang gi mtshan nyid; pháp tự tướng ||~pravicaya, chos rnam rab tu rnam par ‘byed pa; trạch pháp (giác chi) ||~pāṭhaka-prāmānya, chos ‘don pa tshad mar byas, y thế pháp luật dhātu, khams; giới ||~pratyāgama-parihāni, khams su slar ldog pa;

giới thối hoàn ||~bhūmi-vairāgya, khams dang sa las ‘dod chags bral ba, ly giới địa nhiễm, giới địa ly nhiễm ||~vairāgya, khams las

‘dod chags dang bral ba; việt giới, giới ly nhiễm dhyāna, bsam gtan; tĩnh lự: thiền ||~antara, bsam gtan bar; trung gian tĩnh lự, tĩnh lự trung gian, trung gian định, trung định ||~antarika, bsam gtan khyad par can; tĩnh lự trung gian, trung gian định ||~bhūmi, bsam gtan gyi sa; định địa, tĩnh lự địa ||~phala, bsam gtan gyi ‘bras bu; định quả||~sāmantaka, nyer bsdogs; cận phần định ||~saṃvara, bsam gtan gyi sdom pa; tĩnh lự luật nghi, định hộ, định giới dīnāra-śatera, dong rtse dang gnyis; chích song kim tiền, đà-na-la sa- để-la dṛś, lta ba; kiến ||~(g)gheya, mthong bas spang bya; kiến sở đoạn, kiến diệt ||~(k)carita, lta ba spyad pa, lta spyad; kiến hành ||~bhāvanā-aśaikṣa-patha, mthong bsgom mi slob lam; kiến tu vô học đạo ||~(ṅ)mārga, mthong ba’i lam; kiến đạo dṛṣṭa, mthong ba, kiến ||~dharma, mthong ba’i chos; hiện pháp ||~dharma-vedanīya, mthong ba’i chos la myong bar ‘gyur ba; thuận hiện pháp thọ (nghiệp), thuận hiện thọ, hiện pháp ưng thọ ||~śruta-mata-vijñāta mthong dang thos pa dang rtogs pa dang rnam par shes pa; kiến văn giác tri dṛṣṭi, lta ba; kiến ||~anuśaya, lta ba’i phra rgyas, kiến tùy miên ||~arbuda, lta ba’i skyon, kiến bào, kiến sang bào, kiến át-phù-đà ||~upādāna, lta ba nye bar len pa; kiến thủ ||~carita, lta ba spyod pa; kiến hành ||~parāmarśa, lta ba mchog tu ‘dzin pa; kiến thủ ||~vipanna, lta ba nyams pa; kiến hoại duḥkha, sdug bsngal; khổ ||~darśana-prahātavya, sdug bsngal mthong bas spang bar bya ba; kiến khổ sở đoạn ||~dṛg-gheya, sdug bsngal mthong spang bya, kiến khổ đoạn ||~dharma-jñāna-kṣānti, sdug bsngal chos shes pa’i bzod pa; khổ pháp trí nhẫn ||~vipāka, rnam par smin pa ni sdug bsngal, khổ dị thục, khổ thọ quả báo ||~vedanā, sdug bsngal gyi tshor ba; khổ thọ ||~vedanīya, sdug bsngal myong bar ‘gyur ba; thuận khổ thọ durgati, ngan ‘dro; khổ thú, ác thú, ác đạo, ác xứ || ~bhaya, ngan ‘gros

‘jigs; khổ thú úy duścarita, nyes par spyad pa, nyes spyad; ác hành, tà hành dveṣa, zhe sdang; sân, dvitīya, gnyis pa, đệ nhị ||~dhyāna, bsam gtan gnyis pa; đệ nhị tĩnh lự, đệ nhị thiền E - G eka, gcig, nhất || ~deśakārī, sna gcig spyod pa; nhất phần ưu-bà-tắc ||~śeṣa-siddhi, gcig lus par ‘grub pa; nhất nhi vị dư cực thành

||~sīma, mtshams gcig; nhất giới, nhất biệt trụ gaṇanā, bgrang ba; toán lượng, toán gati, ‘gro ba, hành, động, hành động, thú ||~abhimāna, ‘gro bar mngon pa’i nga rgyal; hành tăng thượng mạn, hành động vọng chấp Gītā, glu; ca, vịnh gosava (yajña), ba lang ‘brang gi mchod sbyin, ngưu tự, cù-sa-bà tự guṇa, yon tan; công đức, đức ||~kṣetra, yon tan gyi zhing; đức điền ||~viśeṣa, yon tan gyi khyad par, đức sai biệt ||~padārtha, yon tan gyi dngos po yin pa; đức cú nghĩa guru-dharma, bla ma’i chos: tôn trọng pháp, (bát) kỉnh pháp: 47 H hāni, nyams pa; thối thất, hetu, rgyu; nhân ||~ samutthāna, rgyu’i kun nas slong ba; nhân đẳng khởi heya, spang bya; đoạn hīna, ngan; hạ liệt ||~praṇīta, ngan pa dang gya nom pa, diệu liệt, hạ tánh cập mỹ diệu hrī, ngo tsha shesm pa, tàm, tu ||~apatrapā, ngo tsha khrel yod; tàm quý ||~vyapatrāpya, ngo tsha shes pa dang khrel yod pa; tàm quý

I -J indriya, dbang po; căn ||~uttāpana, dbang po sbyangs pa (sbyong ba); luyện căn ||~saṃcāra, dbang po ‘pho ba; chuyển căn, luyện căn ||~saṃvara, dbang po’i sdom pa, căn luật nghi, căn hộ īrṣyā, phrag dog; tật, đố ||~mātsarya, phrag dog dang ser sna, tật xan ||~paṇḍaka, ma ning phrag dod can; đố hoàng môn īryapatha, spyod lam; oai nghi lộ jambu-dvīpa, ‘dzam bu’i gling; Thiệm-bộ châu janman, skye ba, sanh, sở thọ sanh, thế ||~(a)antara, tshe rabs gzhan, dư sanh, kinh sanh, biệt sanh jāti, skye ba; sanh sanh tướng ||~(y)antara, rigs gzhan, biệt loại, dị loại ||~smara, tshe rabs dran pa; ức niệm túc mạng, ức trì túc trụ || jina, rgyal ba; thắng ||~mārga (śramaṇa), lam gyi rgyal ba (dge sbyong); Thắng đạo Sa-môn jīva, srog; mạng giả; yavaj jīvam, ji srid ‘tsho, tận hình thọ jīvita, srog, ‘tsho; mạng ||~indriya, srog gi dbang po; mạng căn

K kalala, nur nur po; kiết-lạt-lam, kha-la-la kali-yuga, rtsod pa’i dus; mạt kiếp kāma, ‘dod pa; dục ||~āpta, ‘dod gtogs; dục giới, dục giới hệ ||~avacara, ‘dod pa na spyod pa; dục giới ||~mithyā-cāra, ‘dod pas log par gyem pa; tà hành dục, dục tà hành ||~tṛṣṇā, ‘dod pa’i sred pa; dục ái ||~vairāgya, ‘dod pa las ‘dod chags dang bral ba; ly dục giới nhiễm, ly dục dục giới kāṇkṣā, the tshom; nghi ||~asti-dṛṣṭi, the tshom can gyi lta ba; nghi hữu kiến kapotaka, thi ba; bồ câu||~am añjaliṃ kṛtvā, thal mo snol ba’am thal mo sbyar ba te; tâm hiệp chưởng, khúc cung hiệp chưởng karman, las, nghiệp; kiết-ma ||~aparaparyāya-vedanīya, lan grangs gzhan la myong bar ‘gyur ba’i las; thuận hậu thọ nghiệp, hậu báo nghiệp ||~ākṣepa, las kyi ‘phen pa; nghiệp dẫn ||~ādhipatya, las kyi dbang; nghiệp tăng thượng ||~āvaraṇa, las kyi sgrib pa; nghiệp ||~bhava, las kyi srid; nghiệp hữu ||~bheda, las kyi dbyen; phá kiết-ma Tăng, kiết-ma phá chướng ||~ja, las skyes pa; nghiệp sanh, nghiệp sở sanh lực ||~phala, las ‘bras, nghiệp quả, nghiệp ||~patha, las kyi lam; nghiệp đạo; maulaḥ karma-pathaḥ, las kyi lam dngos, căn bản nghiệp đạo; ≈samantaka, las kyi lam nyer sdogs; nghiệp đạo cận phần, nghiệp đạo gia hành, nghiệp đạo tiền phương tiện ||~vipāka, las kyi rnam smin; nghiệp dị thục, nghiệp quả, nghiệp báo kāvya, snyan ngag; văn chương, phúng vịnh kāya, lus, sku; thân ||~āyatana, lus kyi skye mched; thân xứ, thân nhập thức ||~doṣa, lus kyi nyes pa; thân uế, thân thô ||~duścarita, lus kyi nyes pả spyad pa; thân ác hành ||~indriya, lus kyi dbang po;

thân căn ||~karman, lus kyi las; thân nghiệp ||~kaṣāya, lus kyi snyig ma; thân trược ||~mauneya, thub pa’i lus; thân mâu-ni, thân mâu-na ||~prayoga, lus kyi sbyor ba; thân gia hành ||~sauceya, lus gtsang byed; thân thanh tịnh ||~sukha, lus kyi bde ba; thân lạc ||~sucarita, lus kyi legs par spyad pa; thân diệu hành, thân thiện hành ||~vaṅka, lus kyi yon po; thân khúc ||~vijñāna, lus kyi rnam par shes pa; thân thức ||~vijñapti, lus kyi rnam par rig byed; thân biểu kleśa, nyon mongs pa; phiền não ||~āvaraṇa, nyon mongs pa’i sgrib pa; phiền não chướng ||~paryavasthāna, nyon mongs pa kun nas dkris pa; phiền não triền, thượng tâm hoặc ||~prahāṇa, nyon mongs pa spongs ba; phiền não đoạn kliṣṭa, nyon mongs pa can; nhiễm ô ||~citta, nyon mongs pa can gyi sems; nhiễm ô tâm kṛṣṇa, nag po, gnag pa; hắc ||~karma, gnag po’i las; hắc nghiệp ||~kṣaya, nag po zad par byed pa; tận thuần hắc, diệt hắc (nghiệp)

||~vipāka, gnag la rnam par smin pa; hắc dị thục, hắc quả báo ||~śukla, dkar gnag; hắc bạch (nghiệp) krīḍā, rtsed mo; hý tiếu ||~pramokṣaka: krīḍa-pramoṣkāṇāṃ devānām, lha rtsed mos myos pa rnams; Hý vong niệm thiên kriyā, bya ba, byed pa; sở tác, sự, nghiệp ||~ cetanā , bya ba’i sems pa; tác sự tư, dẫn sự cố ý kṣaṇa, skad cig ma; sát-na, sát-ni-kha ||~bhaṅga, skad cig ma la ‘jig pa, sát-na diệt ||~samutthāna, dus kyi kun nas slong ba; sát-na đẳng khởi, cộng sát-na duyên khởi kṣaṇika, skad cig ma, skad cig pa; hữu sát-na kṣānti, bzod pa; nhẫn ||~jñāna, bzod dang shes pa; nhẫn trí ||~śīla, bzod dang tshul khrims, nhẫn giới ||~pāramitā, bzod pa’i pha rol tu phyin pa; nhẫn ba-la-mật kṣatrya, rgyal rigs; Sát-đế-li, sát-lị, kṣaya, zad pa; tận ||~jñāna, zad pa shes pa; tận trí kṣema, lo legs pa; bình an, an ổn ||~ākṣemetarat (karma), (las) bde ba yang ma yin mi bde ba yang ma yin pa; an bất an phi (nghiệp), bình bất bình dị (nghiệp) kṣetra, zhing; điền; upakāri-kṣetra; guṇa-kṣetra ||~āśaya-viśeṣa, zhing dang bsam pa’i khyad par; điền ý thù thắng ||~doṣa, zhing gyi skyon; điền quá, điền quá thất ||~bīja, zhing dang sa bon, điền chủng tử ||~viśeṣa, zhing gi khyad par, điền thắng kuṅkuma, gur gum; uất kim kuru, sgra mi snyan; (bắc) Cưu-lũ, Câu-lô (châu)

kuśala, dge ba, dge legs; thiện ||~arūpa, dge ba gzugs min; phi sắc thiện ||~citta-samutthāna, dge ba’i sems kyis kun nas bslang ba;

thiện tâm đẳng khởi ||~karma-patha-prayoga, dge ba’i las kyi lam gyi sbyor ba; thiện nghiệp đạo gia hành, thiện nghiệp đạo tiền phần, thiện gia hành ||~cetanā, sems pa dge ba; thiện tư, thiện cố ý, duy tư, duy thị cố ý ||~nityatva, dge ba dang rtag pa yin pa; thiện thường, thị tiện thị thường ||~pratisaṃdhi, dbe ba’i nyin mtshams sbyor ba; kế thiện vị, tiếp thiện thời, tục thiện ||~mūla, dge ba’i rtsa ba; thiện căn; ≈ ccheda, dge ba rtsa ba gcod pa; đoạn thiện căn;

≈samuccheda, dge ba’i rtsa ba kun tu gcod pa; đoạn thiện căn, thiện căn đoạn; ≈pratisaṃdhāna, dge ba’i rtsa ba nyin mtshams sbyor ba, tục thiện căn, tiếp thiện căn ||~saṃskṛta, ‘dus byas kyi chos dge ba; thiện hữu vi ||~sāsrava, dge ba zag pa dang bcas pa, thiện hữu lậu kuśāstra, bstan bcos ngan; tà luận L lajjā, dzem pa, sỉ; sỉ tâm lajjin, ngo tsha shes pa, hữu tàm sỉ giả, hữu tàm tu nhân lakṣaṇa, mtshan nyid, tướng, tướng hảo; mahāpuruṣa-lakṣaṇa ||~karma-kṛt, mtshan gyi las byed pa; tác tướng (hảo) nghiệp ||~vipāka, mtshan rnam par smin pa, tướng (hảo) dị thục, tướng báo (nghiệp), diệu tướng (nghiệp)

lapanā, kha gsag; siểm nịnh ngữ ||~gīta-ṇātya, kha gsag glu dang zlos gar, nịnh ca, nịnh bi ca vũ khúc laukika, ‘jig rten pa; thế gian, thế tục||~agra-dharma, ‘jig rten pa’i chos kyi mchog; thế đệ nhất pháp ||~citta-stha, ‘jig rten pa’i sems la gnas; trụ thế tục tâm ||~mārga, ‘jig rten pa’i lam; thế gian đạo linga, mtshan, căn, hình, hình tướng lipi, yig ‘bru; tự, thư ||~mudrā, yig ‘bru rgya; thư ấn, tự ấn loka, ‘jig rten; thế gian ||~anuvṛtti, ‘jig rten dang mthun pa; tùy thuận thế gian, tùy thế ||~uttara, ‘hig rten las ‘das pa; xuất thế; lokottara-mārga, ‘jig rten las ‘das pa’i lam; xuất thế đạo ||~dharma, ‘jig rten pa’i chos; thế gian pháp, (bát) thế pháp ||~vaicitraya ‘jig rten sna tshogs; thế đa dị, thế biệt M mada, rgyags pa, dregs pa; túy loạn, kiêu dật madhyastha, bar ma dor gnas, trung trụ, trụ trung, xử trung (nghiệp đạo)

madya, myos par ‘gyur ba; tửu, mạt-đà, mahā, chen po; đại ||~karuṇā, thugs rje chen po; đại bi ||~kakpa, bskal pa chen po; đại kiếp ||~naraka, dmyal ba chen po; đại địa ngục ||~phala, ‘bras bu che ba; đại quả ||~bhūta, ‘byung ba che, ‘byung ba chen po; đại chủng ||~bhogatā, longs spyod chen po; đại phú lạc, đại phú mahāpuruṣa, skyes bu chen po; đại trượng phu, đại nhân ||~lakṣaṇa, skyes bu po’i mtshan; đai nhân tướng, đại sĩ tướng maireya, skyar ba’i chang; tửu loại, mê-lệ-da (tửu)

maitrī, byams pa, từ ||~vyutthita, byams pa las langs pa; từ định xuất manas, yid; ý ||~indriya, yid kyi dbang po; ý căn ||~upacāra, yid nye bar ‘gyur ba; ý cận hành, ý phân biệt hành ||~daṇḍa, yid kyi nyes pa; ý phạt ||~doṣa, yid kyi nyes pa; ý thô ||~duścarita, yid kyi nyes par spyad pa; ý ác hành ||~karman, yid kyi las; ý nghiệp ||~kaṣāya, yid kyi snyigs ma; ý sáp ||~mauneya, yid kyi thub pa, thub pa’i yid; ý mâu-ni ||~pradoṣa yid rab tu khros pa, ý phẫn ||~samutthita, yid kyis kun nas bslang ba; ý đẳng khởi ||~saṃvara, yid kyi sdom pa; ý luật nghi, ý hộ ||~śauceya, yid gtsang byed; ý thanh tịnh ||~sucarita, yid kyi legs par spyad pa; ý diệu hành, ý thiện hành ||~vaṅka, yid kyi yon po; ý khúc maraṇa, ‘chi ba, shi; tử, mạng chung ||~bhava, ‘chi ba’i srid pa; tử hữu ||~kṣaṇa, ‘chi ba’i skad cig ma; tử sát-na ||~bhaya, ‘chi ba’i ‘jigs pa, tử úy, mạng chung úy mārga, lam đạo ||~aṅga, lam gyi yan lag; đạo chi, Thánh đạo phần ||~antaram, lam gyi mjug thogs su; Thánh đạo vô gián ||~jñāna, lam shes pa; đạo trí ||~darśana-prahātavya, lam mthong bas spang bar bya ba; kiến đạo sở đoạn ||~dūṣin, lam sun ‘byin; ô hoại đạo, ô đạo (Sa-môn) ||~deśika, lam ston, thị đạo, thuyết đạo (Sa-môn) ||~jina, lam gyis rgyal; thắng đạo (Sa-môn) ||~viśeṣa-gamana, lam khyad par du ‘gro ba; thắng tiến đạo ||~(e) jīvati śramaṇa, lam la ‘tsho ba; mạng đạo Sa-môn marma, gnad; mạt-ma ||~ccheda, gnad ‘chad pa; đoạn mạt-ma mātṛ, ma; sanh mẫu, maula, dngos gzhi; căn bản ||~dhyāna, bsam gtan dngos gzhi; căn bản tĩnh lự, căn bản định ||~prayoga-pṛṣṭha, sbyor ba dang dngos dang mjug; căn bản gia hành hậu khởi (nghiệp đạo) ||~ karmapatha, las kyi lam dngos; căn bản nghiệp đạo mauna, thub pa; mâu-ni, mâu-na ||~traya, thub pa’i gsum; tam mâu- ni mauneya, thub pa; mâu-ni; kāya-mauneya, thub pa’i lus: thân mâu-ni;

mano-mauneya, thub pa’i yid: ý mâu-ni; vāc-mauneya, thub pa’i ngag: ngữ mâu-ni mithyā, log pa; vọng ||~dṛṣṭi, log pa’i lta ba; tà kiến ||~jīva, log pa’i ‘tsho ba; tà mạng ||~karmānta, log pa’i las kyi mtha’; tà nghiệp ||~mauna, log pa’i thub pa; tà mâu-ni ||~ -saṃkalpa, log par rtog pa; tà tư duy ||~śauca, log p’i gtsang sbra; tà thanh tịnh ||~vāc, log pa’i ngag; tà ngữ mokṣa, thar pa; giải thoát ||~bhāgīya, thar pa’i cha dang mthun pa;

thuận giải thoát phần ||~mārga, thar pa’i lam; giải thoát đạo mṛdvīkā, rgun; mạt-độ-ca ||~phala, rgun gyi ‘bras bu; bồ đào quả, mật-độ-ca quả ||~bīja, rgun gyi sa bon; bồ đào chủng tử, mạt-độ-ca chủng tử mṛṣāvāda, rdzun smra ba; vọng ngữ, hư cuống ngữ mudrā, rgya; ấn mukta, grol ba; thoát, dĩ giải thoát, thoát nhân mūla, rtsa ba, gzhi, căn, căn bản ||~ccheda, rtsa ba chad, rtsa ba gcod; căn đoạn, đoạn thiện căn mūrdhan, rtse mo; đảnh, đảnh vị

N nāga, klu, glang chen; long, na-già ||~bandhaka, glang po che ‘chor ba; phược long, phược tượng nhân nairmāṇika, sprul pa; biến hóa naivaśaikṣa-nāśaikṣa, slob pa yang ma yin mi slob pa yang ma yin pa;

phi học phi vô học naivasaṃvara-nāsaṃvara, sdom pa yang ma yin sdom pa ma yin pa yang ma yin pa; phi luật nghi phi bất luật nghi, nāman, ming; danh ||~kāya, ming gi tshogs; danh thân ||~kāyādhisthāna, gzhi ni ming gi tshogs; danh thân xứ, y chỉ danh tụ ||~rūpa, ming dang gzugs; danh sắc ||~rūpādhisthāna, gzhi ni ming dang gzugs yin; danh sắc xứ, y chỉ danh sắc nānāvāsa, gnas sna tshogs pa; bất cộng trụ, giới đàn nāṭya, zlos gar; vũ khúc, tương điệu nikāya, ris; bộ, phần ||~kṣepaṇa, ris ni ‘phen par byed; dẫn đồng phần, dẫn tụ đồng phần ||~sabhāga, ris mthun pa; chúng đồng phần, tụ đồng phần nimba, nim pa; khổ luyện ||~phala, nim pa’i ‘bras bu; khổ luyện quả, nhâm-bà tử niraupadhika, rdzas las byung ba ma yin pa; vô y, vô nhiếp nirmāṇa, sprul pa; biến hóa ||~citta, sprul pa’i sems; biến hóa tâm, thông quả tâm nirvedha-bhāgīya, nges par ‘byed pa’i cha dang mthun pa; thuận quyết trạch phần, quyết trạch phần niṣkāraṇa-karuṇā rgyu pa med pa’i snying rje ba; vô duyên đại bi niṣyanda, rgyu mthun pa; đẳng lưu ||~phala, rgyu mthun pa’i ‘bras bu;

đẳng lưu quả nivaraṇa, sgrib pa; cái, sở phú nivṛta, (b)sgribs pa; hữu phú ||~avyākṛta, bsgribs la lung du ma bstan pa; hữu phú vô ký niyāma, nges pa; định, chánh định, chánh tánh ly sanh ||~avakramaṇa, nges pa la ‘jug pa; nhập chánh định tụ, nhập chánh tánh ly sanh niyama, nges pa; định, quyết định niyata, nges par ‘gyur ba; định, quyết định ||~vedanīya, nges par myong bar ‘gyur ba; thuận định thọ (nghiệp); niyataṃ naraka-vedanīyam karma, nges par dmyal ba myong bar ‘gyur ba’i las: địa ngục định thọ nghiệp niyati, ‘chum pas; ni-diên-để ||~stha, nges gnas; trụ định; niyati-sthasya bodhisattvasya, byang chub sems dpa’ nges gnas: trụ định

Bồ-tát, định địa Bồ-tát P paiśunya, phra ma; ly gián, phá ngữ, lưỡng thiệt pākaja, thos byed las skyes pa; thục biến sanh, pakṣa-paṇḍaka, ma ning zla phyed pa; bán nguyệt hàng môn paṇḍaka, ma ning; bán-trạch-ca, tác hoàng môn, hoạnh thành hoàng môn paramārtha, don dam pa; thắng nghĩa, chân thật ||~bhikṣu, don dam pa’i dge slong, chân thật Tỳ kheo, thắng nghĩa Tỳ-kheo ||~avyākṛta, don dam par lung ma bstan; thắng nghĩa vô ký ||~śubha, dam pa’i don du dge; thắng nghĩa thiện pāramitā, pha rol tu phyin pa; ba-la-mật ||~pūraṇa, pha rol tu phyin pa rdzogs par byed pa; viên mãn ba-la-mật, paribhoga, yongs su longs spyod pa; thọ dụng pariṇāma, yongs su ‘gyur ba; chuyển biến, biến dị ||~viśeṣa, yongs su ‘gyur ba’i khyad par; chuyển biến sai biệt, chuyển dị thắng loại paripūraka, yongs su rdzogs par byed pa; viên mãn (nghiệp) paripūrṇakārī, yongs su rdzogs par spyod pa; toàn phần ưu-bà-tắc pariṣad-śāradya-bhaya, ‘khor gyi nang du bag tsa ba’i’jigs pa, xử chúng úy parityāga, yongs su bor ba; xả, trừ parivartaka, shi ba’i nor; hồi chuyển vật, parivṛtta, yongs su gyur ba; chuyển, dịch ||~janman, tshe yongs su gyur ba; chuyển sanh, kinh sanh pāruṣya, tshig rtsub po; thô ác ngữ, paryavasthāna, kun nas dkris pa; thượng tâm hoặc, triền (cấu), patanīya, lung bar ‘gyur; đọa, phạm trọng, cực trọng cảm đọa tội poṣadha, gso sbyong; bố-sái-tha, bố-tát, trưởng dưỡng, trai giới poṣikā, gso ma; dưỡng mẫu, pṛṣṭha, mjug; hậu khởi, hậu phần pradeśakārī, phyogs gcig spyod pa; thiểu phần ưu-bà-tắc, prahāṇa, spong ba; đoạn, diệt ||~mārga, spong ba’i lam; đoạn đạo ||~saṃvara, spong ba’i sdom pa; đoạn luật nghi, diệt hộ prahātavya, spang bar bya ba; sở đoạn, sở diệt, ưng trừ; darśana-prahātavya, bhāvanā-prahātavya praheya, spang bar bya; sở đoạn, sở diệt prakṛti, rang bzhin; tự tánh ||~jāti-smara, rang bzhin gyis tshe rabs dran pa; tự tánh ức trì, bản tánh sanh niệm ||~sāvadya, rang bzhin gyi kha na ma tho ba; tánh tội pramāda, bag med pa; phóng dật ||~pada, bag med pa’i gnas; phóng dật xứ ||~sthāna, bag med pa’i gnas; phóng dật xứ prāṇa, srog; sanh, mạng ||~atipāta, srog gcod pa; sát sanh; ≈prayoga, srog gcod pa’i sbyor ba; sát sanh gia hành; ≈vijñapti, srog gcod pa’i rnam par rig byed; sát sanh biểu (nghiệp) ; ≈virati, srog gcod spong ba; ly sát sanh ||~apeta, srog spong ba; xả sanh praṇīta, gya nom pa; mỹ diệu pratighāta, thogs pa; đối ngại, biến ngại pratijñā, khas ‘che ba, giả lập, lập ngôn ||~bhikṣu, khas ‘che ba’i dge slong; tự xưng Tỳ-kheo pratikṣepaṇa, bcad pa; già chế ||~ sāvadya, bcad pa’i kha na ma tho ba; già chế tội, già tội prātimokṣa, so sor thar pa; biệt giải thoát, ba-la-đề-mộc-xoa ||~dama-tyāga, so sor thar pa’i ‘dul ba gtong; xả biệt giải điều phục, xả hộ mộc-xoa điều ||~vijñapti, so sor thar pa’i rnam par rig byed;

biệt giải thoát biểu ||~saṃvara, so sor thar pa’i sdom pa; biệt giải thoát luật nghi, ba-la-đề-mộc-xoa hộ ||~sthita, so sor thar gnas; trụ biệt giải thoát pratipakṣa, gnyen po; đối trị phần, đối trị pratisaṃkhyā, so sor brtags pa; trạch |~nirodha, so sor brtags pas ‘gogs pa; trạch diệt prathama, dang po; sơ, đệ nhất ||~dhyāna, bsam gtan dang po; sơ thiền: sơ tĩnh lự; ≈bhūmika, bsam gtan dang po’i sa pa; sơ tĩnh lự địa pravartaka, rab tu ‘jug par byed pa; chuyển, năng sanh duyên khởi pravṛtti-kāraṇa, ‘jug; chuyển ||~anupravṛtti-kāraṇatva, ‘jug pa dang rjes su ‘jug pa’i rgyu yin pa; chuyển tùy chuyển nhân prayoga, sbyor ba; gia hành, tiền phần, phương tiện ||~citta, sbyor ba’i sems; gia hành tâm ||~ja, sbyor ba las byung ba; gia hành sanh ||~mārga, sbyor ba’i lam; gia hành đạo, phương tiện đạo ||~maula-pṛṣṭha, sbyor ba dang dngos dang mjug; gia hành căn bản hậu khởi||~pṛṣṭha, sbyor ba dang mjug; gia hành hậu hởi, tiền phần hậu phần ||~vipanna, sbyor ba nyams pa; gia hành hoại, tha giáo hoại prāyogika, sbyor ba las byung ba, sbyor byung; gia hành sanh, gia hành đắc prayojayitṛ, sbyor ba po; năng giáo giả, năng hành nhân prayoktṛ, sbyor ba po; giáo giả preta, yi dwags; quỷ, ngạ quỷ pudgala, gang zag; bổ-đặc-già-la, nhân punarbhava, yang srid; hậu hữu, đương sanh, đương lai hữu puṇya, bsod nams; phước ||~abhivṛddhi, bsod nams mngon par ‘phel ba; phước tăng trưởng ||~apuṇyāneñjyopagama, bsod nams dang bsod nams ma yin pa dang mi gyo ba nyer bar ‘gro ba; phước phi phước bất động hành ||~bhāgīya, bsod nams cha dang mthun pa;

thuận phước phần ||~jñāna-sambhāra, bsod nams dang ye shes kyi tshogs; phước trí tư lương||~karman, bsod nams kyi las can;

phước nghiệp ||~kriyā-vastu, bsod nams bya ba’i gzhi; phước nghiệp sự ||~kṣaya, bsod nams zad pa; phước tận ||~kṣetra, bsod nams kyi zhing; phước điền ||~prayoga, bsod nams kyi sbyor ba;

phước gia hành ||~śata-ja, bsod nams brgya las skyes; bách phước sanh, bách phước nghiêm sức puruṣa, skyes bu; nhân, trượng phu, nam ||~bhāva, pho’i ngo bo; trượng phu tướng, nam tướng ||~kāra, skyes bu byed pa; sĩ dụng (quả) ||~vṛṣabha, skyes bu khyu mchog; trượng phu ngưu vương phala, ‘bras bu; quả ||~dāna-grahaṇa, ‘bras bu ‘dzin pa dang ‘byin pa; thủ quả dữ quả ||~parihīṇa, ‘bras bu las yongs su nyams pa; thối quả ||~vipāka, ‘bras bu rnam par smin pa; quả dị thục, quả báo ||~viśeṣa, ‘bras bu khyad par can, quả sai biệt, quả thắng loại, thắng quả (đạo) ||~hetv-apavādin, rgyu dang ‘bras bu la skur ‘ba debs; bát nhân quả, bát vô nhân quả

R - S rāga, ‘dod chags; tham, nhiễm, dục ||~anuśaya, ‘dod chags kyi phra rgyas; tham tùy miên ||~dveṣa, ‘dod chags dang zhe sdang; tham sân ||~pratigha, ‘dod chags dang khong khro ba; tham sân rūpa, gzuzgs; sắc ||~avacara, gzugs na spyod pa; sắc giới; rūpāvacare kuśale: gzugs na spyod pa’i dge ba, sắc giới thiện; rūpāvacara-prayogika: gzugs na spyod pa’i sbyor ba las byung ba, sắc giới gia hành sanh; rūpāvacara-nirmāṇa: gzugs na spyod pa sprul pa, sắc giới biến hóa tâm rūpaṇa, gzugs su yod pa; biến ngại, biến hoại sabhāga, skal ba mnyam; đồng phần, đồng loại ||~hetu, skal ba mnyam pa’i rgyu; đồng loại nhân saddharma, dam pa’i chos, dam chos; chánh pháp||~antardhāna, dam chos nub; chánh pháp diệt śaikṣa, bslab pa; hữu học; x. śikṣā śailpasthānika, bzo’i gnas; công xảo xứ, samādāna, yang dag par blangs pa; chánh thọ, thiện thọ, thọ trì, yếu kỳ ||~śīla, yang dag par blangs pa’i tshul khrims; sở thọ giới samādhi, ting nge ‘dzin; tam-ma-địa, định, chánh định, đẳng trì

||~bhāvana, ting nge ‘dzin sgom pa; tu định samāhita, mnyam par bzhag pa; định, tịch tĩnh ||~avijñapti, mnyam par bzhg pa’i rnam par rig byed ma yin pa; định vô biểu ||~āryamārga-stha, mnyam bzhag ‘phags lam gnas; trụ định Thánh đạo ||~citta, mnyam par bzhag pa’i sems; định tâm sāmantaka, nyer bsdogs; cận phần ||~maula, nyer bsdogs dang dngos gzhi; cận phần căn bản ||~ pṛṣṭha, nyer bsdogs dang mjug; cận phần hậu khởi sāmantakīya, nyer bsdogs; cận phần định samanvāgata, mtshungs par ldan pa, thành tựu, chí đắc samāpatti, snyoms par ‘jug pa; định, đẳng chí ||~viśeṣa, snyoms par ‘jug pa khyad par can; thắng định sambhāra, tshogs; tư lương sambhinna-pralāpa, ngag kyal pa, tshig bkyal pa; phi ưng ngữ, tạp uế ngữ saṃjñā-bhikṣu, ming gi dge slong; danh tưởng Tỳ-kheo saṃkalpa-cetanā, kun tu rtog pa; tư duy tư, phát động thắng tư, phân biệt cố ý sammukhībhāva, mngon du ‘gyur ba; hiện tiền, hiện khởi, hiện hanh ||~vedanīyatā, mngon sum du gyur pa myong bar ‘gyur ba; hiện tiền thuận thọ samprajñāna, huệ, chánh tri ||~smṛti, shes bzhin dang dran; chánh tri chánh niệm samprayoga, mtshungs par ldan pa; tương ưng; samprayogena kuśalāḥ: mtshungs par ldan pas dge ba dag yin, tương ưng thiện ||~vedayitva, mtshungs par ldan pas myongs bar ‘gyur ba; tương ưng thuận thọ saṃśaya, the tshom can; nghi ||~niścaya-jñāna, the tshom can nges pa’i shes pa; nghi trí quyết trí, nghi trí saṃsthāna, dbyibs pa; hình (sắc), tướng mạo samutthāna, kun nas slong ba; đẳng khởi, sở phát khởi ||~cetanā, kun nas slong ba’i sems; đẳng khởi tư, phát khởi cố ý saṃvara, sdom pa; luật nghi, hộ, giới ||~grahaṇa, sdom pa mnos pa; thọ luật nghi, thọ hộ ||~kṣobha, sdom pa nyams pa; luật nghi hoại, phá hộ, phá giới ||~nirmukta, sdom pa ma gtogs pa; ly luật nghi ||~samādāna, sdom pa yang dag par blangs pa; chánh thiện thọ giới, thọ luật nghi, thọ giới ||~stha, sdom pa la gnas; trụ luật nghi saṅgha, dge ‘dun; Tăng ||~ āyadvāra, dge ‘dun gyi ‘du ba’i sgo; Tăng hiệp duyên; ||~bheda, dge ‘dun gyi dbyen; Tăng phá, phá hòa hợp

Tăng sanidarśana, bstan du yod pa; hữu kiến santāna, rgyud, rgyun; tương tục, thân ||~antara, rgyud gzhan; biệt tương tục, dư tương tục, dư thân ||~viśeṣa, rgyud kyi khyad par;

tương tục thù thắng, tương tục chuyển biến sai biệt, tương tục chuyển dị thắng loại ||~samudbhava rgyud las skyes, tục sanh santati, rgyud, rgyun; tương tục ||~pariṇāma, rgyud yongs su ‘gyur ba;

tương tục chuyển biến, tương tục biến dị; ≈viśeṣa, rgyud yongs su ‘gyur ba’i khyad par; tương tục chuyển biến sai biệt, tương tục chuyển dị thắng loại ||~paripāka, rgyud yongs su smin pa; tương tục thành thục -sapratigha,hữu kiến hữu đối, śaraṇa, skyabs; quy y; śaraṇaṃ gacchati: skyabs su ‘gro, quy y ||~ gamana-traya, skyabs su ‘gro ba; quy y ||~traya, gsum la skyabs ‘gro; tam quy sarvatraga-hetu, kun tu ‘gro ba’i rgyu; biến hành nhân satkāya, ‘jig tshogs; hữu thân, diệt thân ||~dṛṣṭi, ‘jig tshogs kyi lta ba;

thân kiến, sattva, sems can; hữu tình, chúng sanh ||~adhiṣṭhāna, gzhi ni sems can yin; hữu tình xứ, y chỉ chúng sanh ||~bhoga, sems can longs spyod; hữu tình cụ, chúng sanh thọ dụng ||~loka, sems can gyi ‘jig rten; hữu tình thế gian, chúng sanh thế giới satya, bden pa; đế, thật ||~darśana, bden pa mthong ba; kiến đế śauca, śauceya, gtsang byed; thanh tịnh, diệu hành savāsanā, bag chags dang bcas pa; tập khí ||~prahāṇa, bag chags dang bcas par spangs pa; tập khí đoạn setu, chu lon; đê đường sevya: sevitavya, bsten par bya; ưng tập, ưng sự śikṣā, bslab pa; học ||~dattaka, bslab pa sbyin pa; thọ học, dữ học (giới) ||~nikṣepaṇa, bslab pa phul; xả học xứ ||~pada, bslab pa’i gzhi; học xứ śīla, tshul khrims; giới, thi-la ||~aṅga, tshul khrims kyi yan lag; giới chi, giới phần ||~arbuda, tshul khrims kyi skyon; giới bào, giới át-phù-đà ||~ccheda, tshul khrims ‘chal ba; giới đoạn, học xứ đoạn, đoạn thi-la ||~nyūnatā, tshul khrims nyung ba; giới giảm ||~maya, tshul khrim las byung ba; giới loại, giới tánh ||~vant, tshul khrims dang ldan pa; hữu giới, cụ giới, cụ thi-la ||~vipakṣa, tshul khrims kyi mi mthun pa’i phyogs yin pa; thiện giới đối trị, chướng tịnh thi-la

||~vipanna, tshul khrims nyams pa; giới hoại śilpa, bzo; công xảo; x. śailpasthānika sīma, mtshams; kết giới, giới, biệt trụ samanvāgama ldan pa, kun tu ldan pa; thành tựu, chí đắc śramaṇa, dge sbyong; Sa-môn śrāmaṇera, dge tshul; cần sách, Sa-di ||~saṃvara, dge tshul gyi sdom pa; cần sách luật nghi, Sa-di giới śrāmaṇerī, dge tshul ma; sa-di-ni, cần sách nữ śrāvaka, nyan thos; thanh văn, đệ tử ||~agrayuga, nyan thos kyi mchog zung gcig; đệ tử song; chỉ quán đệ nhất song stūpa, mchod rten; tháp, tẩu-đổ-ba, tốt-đổ-ba ||~ bheda, mchod rten ‘jig par byed pa; phá tốt-đổ-ba sucarita, legs spyad; diệu hành, thiện hành sukha, bde ba; lạc ||~ vedanīya, bde ba myong bar ‘gyur ba; thuận lạc thọ ||~vedya, bde ba myong ‘gyur; thuận lạc thọ surā, ‘bru’i chang; tửu, tốt-la ||~ maireya, ‘byu’i chang dang sbyar ba’i chang; tốt-la-mê-lệ-da; surā-maireya-madya-pramāda-sthāna: ‘bru’i chang dang sbyar ba’i chang myos par ‘gyur ba bag med pa’i gnas, tốt-la mê-lệ-da mạt-đà phóng dật xứ, tửu tửu loại linh phóng dật y xứ svabhāva, rang gi ngo bo; tự tánh, thể tánh; svabhāvena kuśalā: ngo bo nyid kyis dge ba, tự tánh thiện||~ prahāṇa, rang gi ngo bo ni spong ba; tự tánh đoạn ||~vedanīyatā, ngo bo nyid kyis myong bar

‘gyur ba; tự tánh thuận thọ T tiryañc, dud ‘gro; bàng sanh, súc sanh ||~(g)yoni, dud ‘gro’i skye gnas, bàng sanh thú tīvra, shas chen; mãnh lợi, sác hành, nhiễm trụ ||~kleśa, nyon mongs shas chen; sác hành phiền não, nhiễm trụ hoặc ||~dveṣa, zhe sdang shas che ba; sân tăng, đa trọng sân nhuế ||~moha, gti mug shas che ba; tăng si, ám độn đa si ||~rāga, ‘dod chags shas che ba; tham thạnh, đa trọng tham dục tṛṣṇā, khát ái, tṛṣṇā, sred pa; ái, tham ái ||~carita, sred pa’i spyad pa; ái hành giả tyāga, gtong ba; xả ||~āśaya, gtong ba’i bsam, ya lạc xả, a-thế-da xả

||~citta, ‘dor ba’i sems, xả tâm, tâm vô cố U ubhaya, gnyis ga; nhị, câu ||~vyañjana, mtshan gnyis; nhị hình, nhị căn upakāra, phan pa; ân upakārin, phan dogs pa; hữu ân (nhân) ||~pakṣa, phan ‘dogs pa’i phyogs; ân điền upapadya, skyes nas, sanh (dĩ) ||~vedanīya, skyes nas myong bar ‘gyur ba; sanh ưng thọ, thuận thứ sanh thọ, thuận sinh thọ (nghiệp) ||~vedya, skyes nas myong ‘gyur; thuận sanh thọ upapatti, skye ba; sanh ||~bhava, skye ba’i srid pa; sanh hữu ||~pratilabdha, skye bas thob pa; sanh đắc ||~pratilabhya, skye bas ‘thob par bya ba; sanh đắc ||~pratilambhika, skyes nas thob pa; sanh đắc ||~pratilābhika, skyes nas thob pa; sanh đắc upāsaka, dge bsnyen; cận sự, ưu-bà-tắc ||~tvābhyupagama, dge bsnyen nyid du khas blans pa; tự xưng cận sự ||~saṃvara, dge bsnyen gyi sdom pa; Cận sự luật nghi, Ưu-bà-tắc giới upāsikā, dge bsnyen ma; Ưu-bà-di, Cận sự nữ upātta, zin pa; hữu chấp thọ, chấp thọ, hữu chấp upavāsa, bsnyen gnas; cận trụ, trai, ưu-ba-bà-sa ||~aṅga, bsnyen gnas kyi yan lag; trai chi, ưu-ba-bà-sa phần ||~saṃvara, bsnyen gnas kyi sdom pa; cân trụ luật nghi ||~samādāna, bsnyen gnas kyi sdom pa yang dag par blangs pa; thọ cân trụ luật nghi upavāsaka, bsnyen gnas; cận trụ luật nghi, thọ ưu-ba-bà-sa hộ

V vāc, ngag; ngôn, ngữ ||~dhvani, ngag sgra; ngữ âm thanh, ngôn thanh ||~doṣa, ngag gi nyes pa; khẩu thô ||~duścarita, ngag gi nyes par spyad pa; ngữ ác hành ||~(k)karman, ngag gi las; ngữ nghiệp ||~kaṣāya, ngag gi snyigs ma; khẩu sáp ||~mauneya, thub pa’i ngag; ngữ mâu-ni ||~śauceya, ngag gtsang byed; ngữkhẩu thanh tịnh, ngữ diệu hành ||~sucarita, ngag gi legs par spyad pa; khẩu thiện hành, ngữ diệu hành ||~(g) vaṅka, ngag gi yon po; khẩu khúc

||~vijñapti, ngag gi rnam par rig byed; ngữ biểu vadha, bsad pa; hại, sát ||~prayoga, gsod par sbyor ba; sát gia hành vadhya, gsad par bya ba; sở sát giả vairāgya, ‘dod chags bral; ly nhiễm, ly tham; x, virāga vaiśravaṇālaya, rnam thos bu’i gnas; đa văn thất, Phạm tĩnh xứ vajropama, rdo rje lta ba; kim cang dụ ||~samādhi, rdo rje lta ba’i ting nge ‘dzin; kim cang dụ định, vaṅka, yon po; khúc, siểm khúc ||~doṣakaṣāya, yon skyon snyigs ma;

khúc uế sáp (nghiệp)

vardhata, ‘phel par byed; tăng trưởng; x. vṛddhi varṇa, kha dog; hiển sắc vāsanā, bag chags; huân tập, huân tu vastu, dngos po; sự, tài, vật, loại vidhi, cho ga; quỹ tắc, yếu kỳ, phương tiện ||~bhraṣṭa, cho ga nyams pa; hoại quỹ tắc, thất phương tiện thứ đệ vijñapti, rnam par rig byed; rnam rig byed, rnam rig; biểu, hữu giáo ||~utthāka, rnam rig slong; khởi biểu tâm, thân khẩu nghiệp duyên khởi ||~citta, rnam par rig byed dang sems; biểu tư, cố ý giáo nghiệp ||~samutthāpaka, rnam par rig byed kun nas slong bar byed pa; phát biểu nghiệp, biểu đẳng khởi, phát khởi hữu giáo nghiệp vikala, ma tshang ba; khuyết, bất cụ ||~aṅga, yan lag ma tshang ba; chi khuyết ~(e)ndriya, dbang po ma tshang ba, căn khuyết vikṣepa, rnam par gyeng ba, tán, loạn, tán loạn vikṣipta, gyengs pa; tán, loạn ||~cittaka, sems gyengs pa; loạn tâm vimukti, rnam par grol ba, rnam grol; giải thoát ||~mārga, rnam par grol ba’i lam; giải thoát đạo ||~viśeṣa-mārga; rnam par grol ba dang khyad par can gyi lam; giải thoát thắng tiến đạo vipāka, rnam par smin pa, rnam smin; dị thục, quả báo ||~āvaraṇa, rnam par smin pa’i sgrib pa; dị thục chướng, báo chướng ||~citta, rnam par smin pa’i sems; dị thục tâm, quả báo tâm ||~ja, rnam par smin pa las skyes pa, rnam smin skyes; dị thục sanh, quả báo sanh ||~dāna, rnam par smin pa ‘byin pa, dữ dị thục, dữ quả ||~phala, rnam par smin pa’i ‘bras bu; dị thục quả, quả báo quả ||~bhūmi, rnam par smin pa’i sa; dị thục địa, quả báo địa ||~rūpa, rnam par smin pa’i gzugs; dị thục sắc, quả báo sắc ||~vedanīya, rnam par smin pa myong bar ‘gyur ba; dị thục thuận thọ ||~santāna, rnam par smin pa’i rgyud; dị thục tương tục ||~hetu, rnam par smin pa’i rgyu, rnam smin rgyu, dị thục nhân vipakṣa, gnyen po; đối trị ||~dūratā, gnyen po ring ba nyid; đối trị viễn vipratipatti, log par sgrub pa; ác hành vi nghịch, virati, spong ba; ly, vĩnh ly, viễn ly ||~graha, spong ba mnos pa; thọ ly

||~samādāna, spong bar bya ba yang dag par blsngs pa; thọ ly, thọ trì viễn ly visabhāga, skal ba mi mnyam pa; dị loại, phi đồng loại ||~citta, mi ‘dra ba’i sems; bất đồng loại tâm dị loại tâm ||~bhūmika, skal ba mi mnyam pa’i sa pa; bất đồng địa, dị địa visaṃyoga, ‘bral ba; ly hệ ||~prahāṇa, ‘bral ba’i spong ba; ly hệ đoạn viśeṣa, khyad par; sai biệt, thù thắng, thắng dị, dị ||~mārga, khyad par can gyu lam; thắng tiến đạo, tăng tiến đạo viśuddha, rnam par dag pa; thanh vṛddhi, ‘phel pa; tăng trưởng vṛṣabha, khyu mchos; ngưu vương vraṇa, rma, sang, lậu ||~bhūta, rma lta bur gyur ba; (cửu) sang môn vrata, brtul zhugs; cấm, chấp ||~aṅga, brtul zhugs yan lag; cấm chi, tu phần vyākṛta, lung du bstan pa; ký, hữu ký;

vyāmiśra, ‘dren ma; ||~kārin, ‘dren ma’i byed pa; tạo tạp nghiệp vyañjana, (a) mtshan ma, hình, căn ||~antarita, mtshan gzhan du gyur; chuyển căn ||~parivṛtti, mtshan gyur; chuyển căn.- (b) yi ge, tự, văn ||~kāya, yi ge’i tshogs; văn thân, tự tụ ||~mātra, yi ge tsam;

duy tự, duy văn vyāpāda, gnod sems, sân, nhuế, sân độc ||~nivaraṇa, gnod sems kyi sgrib pa; sân nhuế cái, hại cái ||~pratipakṣa, gnod sems kyi gnyen po; sân đối trị, trị sân vyavahāra, tha snyad; ngôn thuyết, danh ngôn, giả lập, thế truyền

Y yoga, ldan pa; tương ưng ||~ācāra, rnal ‘byor spyod pa; du-già sư, quán hành giả ||~pravartita, rigs pa rab tu bcug pa; như lý khởi ||~vihita, rigs pas bsked pa; như lý tác, ưng tác (nghiệp)

||~sambhāra, rnal ‘byor gyi tshogs; tư lương du-già yukti, rigs pa; chánh lý, lý chứng ||~virodha, rigs pa dang ‘gal ba; vi lý chứng