Kinh Pháp Hoa Lược Giải — Tập 1

Tiết 2 chư Thanh văn lĩnh hội (ph 4 Tin hiếu)

(146) Lúc ấy Tu bồ đề, vị tôn giả lấy tuệ giác làm sinh mạng, cùng các tôn giả Ca chiên diên, Đại ca diếp và Mục kiền liên, từ nơi đức Thế tôn nghe được điều chưa từng có, là nghe đức Thế tôn trao cho tôn giả Xá lợi phất lời ghi thành tựu tuệ giác vô thượng, thì thấy thật là hiếm có, nên hoan hỷ, phấn chấn, tức thì từ chỗ ngồi đứng dậy, sửa pháp y, trần vai phải, đầu gối bên phải quì xuống chấm đất, chuyên nhất tâm trí mà chắp tay chiêm ngưỡng đức Thế tôn, rồi cúi mình, cung kính thưa rằng, bạch đức Thế tôn, chúng con ở vào địa vị đứng đầu chư tăng, tuổi cùng già cả, ai cũng tự cho đã được niết bàn, không kham làm gì được nữa, không thể bước tới mà cầu tuệ giác vô thượng. Trước đây, mỗi khi đức Thế tôn thuyết pháp lâu, thì chúng con lúc ấy cũng ngồi tại chỗ nghe pháp, nhưng cơ thể mệt mỏi, chỉ nghĩ nhớ về không, không sắc tướng và không ưa thích (147). Còn đối với pháp bồ tát, như thần thông du hóa mà làm sạch thế giới làm nên chúng sinh, thì chúng con không có ý gì thích thú. Như vậy là vì đức Thế tôn đã làm cho chúng con thoát ba cõi, chứng niết bàn, thêm nữa tuổi chúng con đã già cả, nên đối với tuệ giác vô thượng mà đức Thế tôn dạy cho bồ tát, chúng con không có một ý niệm ham thích. Ngày nay, đối trước đức Thế tôn, chúng con được nghe ngài trao cho thanh văn lời ghi thành tựu tuệ giác vô thượng thì lòng quá hoan hỷ, được sự chưa từng có. Chúng con không ngờ ngày nay bỗng nhiên được nghe điều hiếm có ấy. Chúng con tự mừng một cách sâu xa vì được ích lợi vĩ đại, vô số ngọc báu chúng con không cầu mà tự được cả.

Bạch đức Thế tôn, bây giờ chúng con thích thú mà trình bày một sự ví dụ để thưa rõ ý nghĩa như vậy. Ví như có người tuổi đã nhỏ dại mà lại bỏ cha trốn đến xứ khác, ở lâu mười năm, hai mươi năm, cho đến năm mươi năm. Khi tuổi lớn rồi, lại thêm nghèo khốn, người ấy bôn ba khắp nơi đế kiếm cơm áo, lần hồi đến nhằm đô thành cha ở (148). Còn người cha thì từ trước đến giờ tìm con mà không được, nên dừng lại mà ở tại đô thành ấy (149). Ông rất giàu có. Tài sản và bảo vật, đại loại như bạc vàng, lưu ly, san hô, hố phách, pha lê và chân châu thì vô số. Mọi kho tàng đều tràn đầy. Có lắm phụ tá, môn lại và tôi tớ. Voi ngựa, xe cộ và bò dê thì vô số kể. Lợi tức thu chi khắp cả các nước. Thương khách rất đông đảo.

Người con nghèo khốn đi qua các vùng dân cư, hết xứ này đến xứ khác, và rồi đến nhằm đô thành cha ở. Người cha vẫn thường nhớ con. Xa con hơn năm mươi năm mà ông chưa bao giờ nói việc ấy với ai, chỉ nghĩ riêng mà buồn tiếc. Ông lo già cả, nhiều của, vàng ngọc kho tàng tràn đầy mà không có con cháu, một mai chết đi thì của ấy tiêu tan vì không có người để giao phó. Lo nghĩ như vậy nên ông thường tha thiết nhớ con. Ông nghĩ nếu gặp con để giao của thì hết lo hết nghĩ, vui thích biết mấy.

Bạch đức Thế tôn, người con nghèo khốn làm thuê làm mướn, lần hồi đến nhằm lâu đài người cha, đứng lại bên cửa, xa thấy người cha ngồi trên ngai oai vệ mà ghế đẩu nâng chân cũng trang hoàng vàng ngọc. Bà la môn, sát lợi và cư sĩ thì kính cẩn bao quanh. Thân ông trang sức bằng chuỗi ngọc chân châu giá trị ngàn vạn tiền vàng. Môn lại và tôi tớ thì cầm quạt lông trắng đứng hầu hai bên. Trên đầu thì che trướng đính ngọc và treo rũ xuống là những dải phan kết hoa. Dưới đất thì được rưới nước thơm và rải những thứ hoa danh tiếng. Bảo vật thì la liệt và đang được thu chi. Đủ thứ hoa mỹ và đặc biệt tôn nghiêm như vậy. Người con nghèo khốn thấy người cha tư thế lớn lao đến thế thì sợ hãi, hối tiếc đến nhằm chỗ này. Nghĩ thầm đây là vua hoặc ngang với vua, không phải chỗ mình làm mướn kiếm ăn. Chẳng bằng đi đến xóm nghèo, có chỗ bán sức, cơm áo dễ kiếm hơn. Ta đứng mãi ở đây thì có thể bị cưỡng bách làm việc. Nghĩ vậy nên bỏ chạy thật mau. Người cha, vị trưởng giả giàu có ấy, ngồi trên ngai oai vệ nhưng thấy con thì nhận biết được liền, lòng rất vui mừng, nghĩ rằng bảo vật kho tàng của ta nay đã có người để giao phó rồi. Ta nhớ mãi đứa con này, không làm sao gặp được mà nay nó bỗng nhiên tự đến, rất hợp nguyện ước của ta. Ta già rồi mà vẫn ham con tiếc của! Tức thì sai phái viên cấp tốc chạy theo dẫn về. Phái viên chạy mau đến bắt. Người con nghèo khốn kinh hãi, lớn tiếng kêu oan, tôi đâu có xúc phạm gì đến các người, tại sao các người bắt tôi? Phái viên bắt càng gấp, kéo bừa dẫn về. Người con nghèo khốn tự nghĩ vô tội mà bị bắt như bắt tù thì chắc phải chết. Càng nghĩ càng sợ nên ngất đi mà ngã xuống đất. Người cha từ xa thấy vậy thì bảo phái viên, ta không cần người này nữa ; đừng dẫn người này về theo cách cưỡng bách như thế. Hãy lấy nước lạnh rưới mặt cho người này tỉnh lại, nhưng đừng nói gì với người này nữa. Người cha bảo như vậy vì biết con mình ý chí thấp hèn. Ông tự biết chính sự cao sang của mình làm cho con mình khiếp sợ. Biết đích là con trai của mình, nhưng người cha áp dụng phương tiện, không nói với ai rằng người này là con tôi. Ông bảo phái viên nói với con mình, rằng ta thả anh, anh đi đâu tùy ý. Người con nghèo khốn mừng như được sự chưa từng có, từ đất đứng dậy, đi đến xóm nghèo để kiếm cơm áo.

Trưởng giả muốn dẫn dụ con mình nên lập chước phương tiện. Ông kín đáo sai hai phái viên hình sắc tiều tụy, không oai phong gì, dặn rằng các người đi tìm người nghèo khốn vừa rồi, từ từ nói rằng ở đây ta có việc thuê làm, trả giá gấp đôi. Người ấy chịu thì các người dẫn về cho làm. Người ấy có hỏi muốn thuê làm gì, thì các người bảo thuê quét dọn dơ bẩn (150), và chúng tôi cùng làm với anh. Hai phái viên tức khắc đi tìm người con nghèo khốn. Tìm được rồi nói rõ mọi việc. Người con nghèo khốn hỏi biết giá thuê, rồi đi liền đến lâu đài người cha mà quét dọn dơ bẩn với hai người kia.

Người cha thấy con như vậy thì vừa thương xót vừa quái lạ. Ngày khác, từ trong cửa số, ông xa thấy thân con gầy ốm tiều tụy, phân đất bụi bặm làm bẩn cả người. Tức khắc ông cởi chuỗi ngọc, cởi áo mềm mịn thượng hạng và bao nhiêu đồ trang sức khác, thay vào, ông mặc chiếc áo thô rách cáu bẩn, lại làm cho bụi đất lấm lem cả người, rồi tay phải cầm dụng cụ quét dọn dơ bẩn, bộ dáng có vẻ ghê sợ đồ dơ, đến bảo những người làm thuê : các người hãy làm cho siêng, đừng nhác đừng nghỉ. Với cách phương tiện ấy ông mới gần được con ông. Sau đó lại bảo : chàng trai này, hãy làm luôn ở đây, đừng đi đâu nữa. Ta sẽ trả thêm tiền thuê cho anh. Cần gì về thau chậu, gạo bún, muối giấm, thì đừng có e ngại. Có người sai vặt vừa già vừa xấu kia, cần thì ta cấp cho. Anh hãy yên tâm. Ta như cha anh, anh đừng lo nghĩ gì cả. Ta đối xử như vậy là vì ta già cả mà anh trai trẻ, với lại anh làm việc thường không dối không nhác, không tức giận không oán than. Ta không thấy anh có những tính xấu ấy như các người làm thuê khác. Từ nay về sau anh như con trai của ta sinh ra. Trưởng giả tức thì đặt cho cái tên gọi là con. Người con nghèo khốn, dẫu mừng vì sự đãi ngộ ấy, vẫn tự xưng như cũ, rằng mình là người ngoài, người làm thuê hèn hạ. Do vậy mà trong hai mươi năm trời, vẫn chỉ được bảo quét dọn dơ bẩn. Qua thì gian này rồi lòng mới tin nhau, và người con nghèo khốn ra vào trong lâu đài một cách không e ngại gì nữa. Nhưng chỗ ở thì vẫn thích ở chỗ cũ.

Bạch đức Thế tôn, bấy giờ trưởng giả bị bịnh, tự biết gần mất, mới bảo người con nghèo khốn, ta có lắm vàng ngọc, kho tàng tràn đầy. Trong đó nhiều ít và đáng thu đáng chi thế nào, con phải biết cho rõ. Ý cha như vậy, con phải thể theo. Nay thì cha với con không khác gì cả. Con phải chú ý, đừng đế thất thoát. Người con nghèo khốn, khi ấy, tức thì vâng lời, lãnh nhận và biết rõ mọi thứ, từ vàng ngọc cho đến kho tàng. Nhưng không có ý gì mong lấy cho đủ một bữa ăn, và chỗ ở vẫn ở chỗ cũ, tâm lý thấp kém cũng chưa bỏ được. Phải qua ít lâu nữa, cha biết con tâm lý đã thênh thang, chí lớn đã thành đạt, đã biết tự khinh bỉ tâm lý ngày trước của mình, nên lúc sắp chết, ông gọi con và triệu tập họ hàng, quốc vương, đại thần, sát lợi, cư sĩ. Mọi người tập hợp cả rồi, ông tự tuyên bố, rằng xin các vị biết cho, người này là con trai của tôi, do tôi sinh ra. Trước đây, tại đô thành cũ, con tôi đã bỏ tôi mà trốn chạy, lưu lạc khổ sở hơn năm mươi năm. Con tôi vốn tên như vậy, tôi tên như vậy. Ngày xưa, tại đô thành ấy tôi lo lắng tìm kiếm mà không được, ngày nay, tại đô thành này bỗng nhiên tôi gặp được con tôi. Nó thật con tôi, tôi thật cha nó. Ngày nay, hết thảy tài sản bảo vật của tôi đều là của con tôi, và trước đây thu chi thế nào, con tôi đã biết rõ cả. Bạch đức Thế tôn, khi người con nghèo khốn nghe lời ấy của người cha trưởng giả thì cùng cực vui mừng, được sự chưa từng có, nghĩ rằng mình vốn không có lòng nào mong cầu, vậy mà ngày nay kho báu tự đến.

Bạch đức Thế tôn, người cha, vị trưởng giả giàu có ấy là đức Thế tôn. Chúng con chỉ như con Phật, nhưng đức Thế tôn vẫn thường gọi chúng con là con Phật. Bạch đức Thế tôn, chúng con vì ba sự đau khổ (151) mà chịu bao nhiêu nóng rát phiền bực trong chốn sống chết, đời này vẫn ngu và lầm, không biết nhận thức gì hết nên ưa thích giáo pháp thấp nhỏ. Đức Thế tôn phải bảo chúng con vận dụng tư duy tu (152) mà quét dọn cho sạch hý luận

(153) dơ bẩn đối với các pháp. Trong huấn dụ ấy, chúng con nỗ lực tinh tiến, đạt được niết bàn như cái giá một ngày làm thuê. Đạt được như vậy mà lòng chúng con rất mừng, tự cho đầy đủ, và tự bảo, ở trong giáo pháp của đức Thế tôn, chúng con nhờ nỗ lực tinh tiến mà đã nhận được rất nhiều. Nhưng đức Thế tôn biết tâm lý chúng con vốn đắm say dục lạc thô tệ, bị khổ vì thế mà thành ra ưa thích giáo pháp thấp nhỏ, nên tạm thời buông thả, bỏ đó mà chưa phán bảo rằng các người cũng có phần nhận được kho tàng tuệ giác của Như lai, mặc dầu đức Thế tôn đã khéo léo nói cho chúng con biết về kho tàng tuệ giác ấy. Chúng con, từ đức Thế tôn, nhận được niết bàn chỉ như cái giá làm thuê một ngày mà lại cho là đã được lớn lao, còn đối với cỗ xe vĩ đại thì chúng con không có chí nguyện gì mong cầu. Chúng con cũng dựa vào tuệ giác của đức Thế tôn mà diễn giảng tuệ giác ấy cho chư vị bồ tát (154), nhưng tự mình thì không có chí mong ước. Như vậy là vì đức Thế tôn biết tâm lý chúng con ưa thích giáo pháp thấp nhỏ nên áp dụng phương tiện mà thuyết pháp theo tâm lý chúng con, và chúng con không hề biết mình là thật con Phật. Ngày nay chúng con mới biết đức Thế tôn không tiếc lần gì về tuệ giác của ngài ; chỉ vì chúng con tuy xưa nay vẫn là thật con Phật mà lại ưa thích thấp nhỏ, nếu biết ưa thích vĩ đại thì ngài đã dạy cho giáo pháp vĩ đại. Ngày nay, qua kinh Pháp hoa này, đức Thế tôn tuyên bố chỉ có cỗ xe Phật đà duy nhất, như vậy ngày trước, trước mặt chư vị bồ tát, ngài chê thanh văn chúng con ưa thích giáo pháp thấp nhỏ là, sự thật, ngài chỉ muốn đem giáo pháp vĩ đại mà giáo hóa chúng con. Do vậy nên chúng con nói chúng con vốn không có tâm nguyện gì mong cầu mà ngày nay kho báu vĩ đại của đấng Pháp vương tự đến với chúng con : con Phật đáng nhận được gì thì chúng con đã nhận được cả.

Ghi chú

(146) Dầu đã nói ở mấy chỗ rồi, ở đây vẫn phải hiểu tín giải (tin hiểu) là gì, là tin hiểu sâu sắc và lĩnh hội thấm thía. Riêng chữ giải là nhận thức, lý giải, tâm đắc, ý thức, lĩnh hội. Mấy chữ sau đúng nhất. Phẩm này nói chư Thanh văn tin hiểu như thế nào sau khi nghe các phẩm 2 và 3.

(147) Ấy là 3 pháp tam muội, chính văn là không, vô tướng và vô tác (vô nguyện).

(148) Chính văn là bản quốc. Bản quốc ở đây không phải là nước mình, xưa cũ, mà là chỗ người cha đang ở. Toàn bộ sự lý của ngụ ngôn này cho thấy như vậy.

(149) Chính văn là nhất thành, nghĩa là một đô thành (nào đó). Dịch đô thành ấy để khỏi lặp lại chữ vừa dịch (coi ghi chú 148 trên) và khỏi bị hiểu lầm. Việc tìm con của người cha thì đáng nói. Cái ơn lớn nhất của người cha là lặn lội kiên trì tìm con. Tiếc rằng điều này không được nói rõ hơn. Điều này ngụ ý Phật lặn lội trong chốn sinh tử, tìm chúng sinh mà không gặp. Nên lưu ở trong chốn ấy mà chờ đợi, dò tìm. On Phật là ở đây : tìm gặp cho được con, để tìm cách đưa con về nhà, luyện cho con ý chí cao lớn, tự tín là con Phật, và nhận được toàn bộ những gì con Phật phải nhận được.

(150) Chính văn là phẩn, nhưng không phải chỉ là phân, mà là rác rưởi dơ bẩn, có phân và nước tiểu.

(151) Khổ vì sự khổ thành tựu (khổ khổ) khổ vì sự vui hư mất (hoại khổ) và khổ vì vạn hữu diễn biến (hành khổ).

(152) Tư duy tu là dị danh của định, của chỉ quán, tức tập trung tâm trí mà tư duy những đề tài phải tư duy (như 4 chân lý, như 4 niệm xử...). Tư duy tu không phải chỉ lúc ngồi. Mà là mọi lúc kinh hành, đi đứng nằm ngồi. Và căn bản tư duy tu chính là chánh niệm.

(153) Hý luận, nghĩa đen là bàn chơi. Chữ này có chỗ dùng nghĩa đen, có chỗ dùng nghĩa diễn tiến. Nghĩa đen là sự bàn tán huyên náo, thảo luận vô bổ. Nghĩa diễn tiến thì coi phiền não thác loạn là âm bản của hý luận nghĩa đen, lại coi tư tưởng và lập luận toàn là hý luận đối với bản thế siêu việt, đối với chánh niệm tư duy tu. Nên đầu hay cuối, cạn hay sâu, thấp hay cao, hý luận là cái tác hại cần loại bỏ gấp nhất trong sự như thật tu tập.

(154) Điển hình như trường hợp ngài Tu bồ đề nói về Bát nhã.

Lược giải

Đây là đoạn thứ nhất của phẩm 4, nói sự tin hiểu của Thanh văn, bằng cái ví dụ "người nghèo", chủ yếu nói, Phật đã phương tiện giáo dục như thế nào cho Thanh văn có chí nguyện lớn, được thành "con Phật" và tiếp nhận nhất thừa. Như một đại phú gia có người con trai bỏ cha trốn đi, mấy mươi năm lang thang kiếm ăn, nên đến nhằm lâu đài của người cha. Người cha ra sức tìm con mà chưa được, nên dừng ở lâu đài này để dò kiếm. Và thoáng thấy đã nhận ra con mình. Nhưng người con khiếp sợ tư thế lớn lao của ông nên bỏ chạy. Ông tìm cách đưa được về nhà, bảo dọn đồ dơ và trả tiền thuê cho. Ông lại đổi mặc đồ dơ, đến gần được con và bảo ta như cha anh, anh như con ta. Rồi bảo vào ra lâu đài, và giao quản lý tài sản. Khi người con hết hẳn tự ti thì ông xác nhận là con, giao hết lâu đài tài sản, người con mừng rằng không dám mong mà nay được cả.

Phật cũng vậy, tìm cách đưa được người vào Phật pháp. Nhưng vì họ vốn ham dục lạc mà bị khổ não, vì bị khổ não mà ưa thích giáo pháp thấp kém là Thanh văn thừa. Họ được bảo quét dọn hý luận, và được cái niết bàn như cái giá làm thuê, mà họ tự cho là đã toàn hảo. Phật cũng gọi họ là như con Phật, nhưng tạm ngừng ở đây, chưa thể xác quyết họ là Bồ tát, là thật con Phật, và thọ ký cho họ làm Phật. Phật chỉ khéo dạy cho họ về nhất thừa và bảo nói lại cho Bồ tát. Nhưng thích nhất thừa thì họ vẫn không thích, vẫn tự ti không thể làm Phật. Nay, qua PH, Phật thọ ký cho Thanh văn làm Phật, như thế là kho tàng Phật tri kiến của đấng Pháp vương họ không dám mong cầu mà nay tự được cả.

Lúc ấy tôn giả Đại ca diếp muốn lặp lại ý nghĩa đã nói, nên nói những lời chỉnh cú sau đây.

(1) Nay chúng con nghe
tiếng nói Thế tôn,
lòng mừng rộn rã
được chưa từng có.

(2) Đức Thế tôn nói
chư vị thanh văn
sẽ được làm Phật,
như vậy có nghĩa
đống ngọc tối thượng
của đức Thế tôn,
chúng con không cầu
mà tự nhận được.

(3) Như đứa bé trai
nhỏ dại ngu ngơ,
bỏ cha trốn đi
đến xứ xa lạ.

(4) Lang thang các xứ hơn năm mươi năm.
Người cha lo, nhớ, tìm kiếm khắp nơi.

(5) Tìm kiếm quá mệt
dừng một đô thành,
tạo lập lâu đài 6- 8)
vui với ngũ dục.

Ông rất giàu sang có lắm bạc vàng
xa cừ mã não
chân châu lưu ly,
voi ngựa dê bò,
xe liễn xe dư
và xe thuyền khác ;
có lắm ruộng đất
lắm người phục dịch
và nhiều môn lại.
Lợi tức thu chi
khắp cả các nước,
thương khách buôn bán
ở đâu cũng có.
Có vạn ức người
kính trọng hướng về.
Thường được vua chúa
quí mến quan tâm,
quan quyền thân hào
ai cũng tôn trọng.
Vì nhiều duyên cớ,
đông người qua lại.

(9- 10) Giàu sang đến thế thế lực lại lớn,
nhưng mà tuổi già
nên càng nhớ con,
ngày đêm lo nghĩ.
Rằng chết sắp đến,
con dại bỏ ta
hơn năm mươi năm,
kho tàng bảo vật
rồi làm sao đây.

(11) Người con nghèo khốn
vì kiếm cơm áo
từ xứ nhỏ này
đến xứ nhỏ khác,
từ xứ lớn khác
đến xứ lớn này.

(12) Chỗ thì cũng có,
chỗ không có gì,
đói khát gầy ốm
mình sinh ghẻ chốc.

(13) Lần hồi đi đến
nhằm ngay đô thành
của người cha ở,
làm thuê làm mướn
và rồi đến nhằm
lâu đài người cha.

(14) Trưởng giả lúc ấy
ngồi ở trong cửa,
chăng trướng báu lớn
ngồi ngai oai vệ.
Tùy thuộc bao quanh lắm kẻ phục dịch.

(15) Lại có những người kế toán vàng ngọc,
thu chi tiền của, ghi chép giấy tờ.

(16) Người nghèo thấy cha
sang cả tôn nghiêm
thì cho là vua
hoặc ngang với vua,
sợ và tự quái
đến chi chốn này !

(17) Lại nghĩ nếu ta
đứng mãi ở đây,
có thể bị ép
bắt buộc làm việc.
Nghĩ suy như thế
người nghèo bỏ chạy
để hỏi xóm nghèo
mà đến làm thuê.

(18) Trưởng giả lúc ấy
ngồi ngai oai vệ,
xa thấy con mình
biết mà không nói,
sai ngay phái viên
đuổi bắt đem về.

(19) Người nghèo kêu hoảng
ngất xỉu xuống đất,
vì nghĩ người này
bắt mình chắc giết.
Vị gì cơm áo
đến nhằm chỗ này ! (155)

(20) Trưởng giả biết con
u mê hèn kém,
chắc chắn không tin
ta nói là cha.

(21) Ông liền phương tiện
đổi sai vài người
chột mắt, lùn xấu,
không chút oai phong,
rằng hãy tìm bảo
muốn thuê mướn nó,

(22) quét dọn dơ bẩn giá trả gấp đôi.

(23) Người nghèo nghe nói
vui vẻ di theo
đến dọn dơ bẩn
làm sạch phòng nhà.

(24) Nhìn qua cửa sổ
trưởng giả thường xuyên
quan sát con mình,
nghĩ rằng con mình
ngu muội thấp kém
thích làm việc hèn.

(25) Do đó trưởng giả
đổi mặc áo dơ
cầm đồ dọn bẩn
đi đến chỗ con,
phương tiện gần gũi
bảo hãy siêng làm.

(26) Ta thêm tiền công
cho dầu xoa chân
ăn uống đầy đủ
đệm chiếu dày ấm.

(27) Trưởng giả la mắng
anh làm cho siêng,
lại dịu dàng bảo
anh như con ta.

(28) Trưởng giả khéo léo,
lần hồi sai bảo
ra vào lâu đài.
Sau hai mươi năm,
bảo nắm mọi việc
trong lâu dài ấy.

(29) Ông chỉ cho biết
tất cả vàng ngọc,
tài sản thu chi
cũng cho biết cả.

(30) Được đãi như vậy nhưng người nghèo khốn
(31 33) vẫn ở ngoài cửa
nương náu chòi tranh,
tự nghĩ mình nghèo
đâu có của đó. Thêm ít lâu nữa trưởng giả biết con
tâm chí dần dần
đã lớn rộng ra.
Muốn giao tài sản,
ông họp họ hàng
quốc vương đại thần
sát lợi cư sĩ.
Trước những người ấy
ông nói người này
là con trai tôi,
bỏ tôi mà trốn
đi đến xứ khác
đến năm mươi năm.
Từ khi gặp lại
cho đến ngày nay
cũng đã trải qua
hai mươi năm nữa.
Xưa nơi thành ấy
mất người con này,
tôi tìm khắp nơi
mới đến ở đây.

(34) Ngày nay tất cả
tài sản tôi có,
kể cả lâu đài
và bao gia nhân
đều giao con tôi
mặc ý sử dụng.

(35) Người nghèo khi ấy
tự nghĩ xưa kia
mình quá nghèo khốn
tâm chí thấp hèn,
nay từ nơi cha
cả được vàng ngọc
được luôn lâu đài
được hết tài sản,
nên rất vui mừng
như chưa từng có.

(36) Thế tôn cũng vậy.
Biết rõ chúng con
chí thích thấp nhỏ,
nên ngài chưa hề
tuyên bố chúng con
cũng được làm Phật,
chỉ nói chúng con
đạt được một ít
thành quả thuần khiết
và thành những vị
đệ tử thanh văn
trong cỗ xe nhỏ. (156)

(37) Thế tôn sắc bảo chúng con giảng nói
đường lối tối thượng,
đường lối mà ai
tu tập trọn vẹn
đều sẽ thành Phật.

(38) Vâng lời Thế tôn
chúng con cũng đã
vận dụng những thứ
yếu tố ví dụ
cùng bao lời chữ
mà giảng nói về
đường lối tối thượng
cho đại bồ tát.

(39) Những con Phật ấy
từ nơi chúng con
nghe đường lối này,
ngày đêm tư duy
nỗ lực tu tập,
bấy giờ Thế tôn
cùng với chư Phật
liền thọ ký cho,
rằng trong vị lai
sẽ được làm Phật.

(40) Do vậy chúng con
từng nghĩ lầm rằng
kho tàng bí yếu
của Phật thế tôn
chỉ có bồ tát
mới được nói cho,
chúng con không được
nói cho pháp ấy.
Ngày nay chúng con
tự biết in như
kẻ nghèo khốn kia
dầu được gần cha
và biết bảo vật
mà không mong lấy ;

(41) chúng con giảng nói kho báu chánh pháp
của Phật thế tôn,
mà tự chúng con
không chí muốn có
thì cũng như vậy.

(42) Chúng con mới được
niết bàn nội tại
mà lại tự cho
đã là đầy đủ,
chỉ biết sự ấy
không biết gì hơn.
Chúng con nếu được
nghe nói những việc
làm sạch thế giới
làm nên chúng sinh
thì không cảm thấy
thích thú chút nào.

(43) Tại sao như vậy,
bởi vì toàn thể
các pháp đều không :
không sinh không diệt
không lớn không nhỏ
đã không phiền não
cũng không khử trừ,
(157) tư duy như vậy
cho nên chúng con
không còn thích gì.

(44) Với tuệ giác Phật
chúng con trường kỳ
không ham không mê
không chí ưa thích,
trong khi đối với
niết bàn của mình
thì lại tự cho
đã là cứu cánh.

(45) Chúng con trường kỳ
tu tập về Không,
(158) thoát được cái họa
khổ não ba cõi,
làm cho thân này
thành thân cuối cùng,
và thực hiện được
niết bàn chưa toàn ;
(159) thế là đối với
giáo huấn Thế tôn
chúng con tự cho
đã thực hiện được
một cách chắc chắn,
và cho thế là
đã báo đáp được
hồng ân Thế tôn.

(46) Cho dẫu chúng con
nói pháp bồ tát
cho các con Phật
để họ cầu được
tuệ giác Phật đà,
nhưng chính chúng con
đối với pháp ấy
không thích bao giờ.

(47) Đức Đại đạo sư
bỏ qua chúng con
chính vì xét thấy
tâm lý như vậy.
Và chưa bao giờ
ngài khuyên chúng con
tinh tiến bước tới
bằng cách nói rõ
bước tới thì có
ích lợi chân thật.

(48) Như trưởng giả giàu
biết con chí kém
nên dùng phương tiện
khắc phục lòng con,
rồi sau mới giao
tất cả tài sản.

(49) Thế tôn cũng vậy, làm việc hiếm có :
biết rằng chúng con
chí thích thấp nhỏ
nên đức Thế tôn
dùng phương tiện lực
trước hết thuần hóa
tâm trí chúng con,
sau đó mới dạy
tuệ giác vĩ đại.

Ghi chú

(155) Sát và thêm cho rõ thì phải dịch : ta cần gì ? cần áo hay cơm? (chỉ cần có thế) mà đến nhằm chỗ này (để bị như vầy). Cũng có thể chuyển văn mà dịch : vì gì cơm áo mà đến nỗi này.

(156) Câu này nên hiểu rõ hơn bằng câu KD sau đây : ... đã không tuyên bố với chúng con rằng các người sẽ thành Phật, nhưng nói chắc chắn các người là đệ tử của ta, là con trai của ta.

(157) Chính văn là vô lậu vô vi. Ở đây có nghĩa không phiền não, không khử trừ. Cũng có thể có nghĩa tự tánh thanh tịnh (vô lậu) vô vi chân như (vô vi).

(158) Không đây là ngôn ngữ đạo đoạn, tâm hành xứ diệt (phi diễn tả, phi tư duy). Không phải là cái Không phi tự sinh, phi tha sinh, phi cọng sinh, phi vô nhân sinh - cái Không biện chứng.

(159) Sát và rõ thì dịch : ở trong trạng thái thân thế sống chết cuối cùng, nghĩa là được niết bàn chưa toàn. Niết bàn chưa toàn : coi lại ghi chú 56.

Lược giải

Đây là đoạn thứ hai của phẩm 4, lặp lại cái ví dụ "người nghèo" bằng thể văn chỉnh cú. Toàn đoạn có 5 mục nhỏ. Mục một, 1-2 : mở đầu, Thanh văn tự biết nhận được kho tàng nhất thừa. Mục hai, 3-35 : lặp lại ví dụ "người nghèo". Mục ba, 36-49 : lặp lại ý nghĩa "con Phật".

(50) Ngày nay chúng con
được chưa từng được,
vốn không hy vọng
nay tự dược cả,
như người nghèo khốn
được bao của báu.

(51) Bạch đức Thế tôn,
ngày nay chúng con
mới được tuệ giác
và được thành quả :
được mắt trong suốt
thấy pháp thuần khiết.
Chúng con trường kỳ
nghiêm trì tịnh giới,
ngày nay bắt đầu
nhận được thành quả.

(52) Ở trong giáo pháp
của đức Pháp vương,
chúng con lâu ngày
thực hành phạn hạnh,
ngày nay nhận được
thành quả vĩ đại
đã rất thuần khiết
lại không gì hơn.

(53) Chúng con ngày nay
mới thật Thanh văn :
đem cái tiếng nói
của tuệ giác Phật
mà phát lộ ra
cho mọi người nghe.

(54) Chúng con ngày nay cũng thật La hán :
khắp trong thế giới
bao gồm tất cả
chư thiên nhân loại
ma vương phạn thiên,
chúng con ứng thọ
cho họ hiến cúng.

(55) Hồng ân Thế tôn
thật là cao cả :
ngài đã vận dụng
mọi cách hiếm có
thương xót giáo hóa
ích lợi chúng con.
Nên dẫu trải qua
vô số thời kỳ,
ai mà trả được
hồng ân như vậy.

(56) Tay chân phục dịch đầu đỉnh lễ kính,
cúng hiến tất cả cũng không trả được.
Đội bằng đỉnh đầu
vác với hai vai,
hằng sa thời kỳ
tôn kính hết lòng ;

(57- 58) lại hiến cỗ bàn cực kỳ mỹ vị,
hay dâng vải quí
nhiều đến vô lượng,
đồ nằm thuốc thang
cúng hiến đủ cả ;
đem gỗ đàn hương
và những vàng ngọc
mà dựng bảo tháp
và cất tự viện,
rồi dùng vải quí
mà trải mặt đất ;
với những cách ấy
hiến cúng Thế tôn
hằng sa thời kỳ
cũng không trả được.

(59) Thế tôn là bậc
cực kỳ hiếm có,
lại có đủ cả
vô lượng vô biên
đại thần thông lực
ngoài tầm nghĩ bàn ;
ngài không sai sót
lại không xao động,
làm một vị vua
thống lãnh các pháp,
vậy mà có thể
vì kẻ thấp kém,
ngài nhẫn chịu được
mọi sự thấp kém.

(60) Đối với bao kẻ phàm phu cố chấp,
ngài vẫn tùy nghi
mà thuyết pháp cho,
bởi vì đối với
tất cả các pháp
Thế tôn đã được
sự rất tự tại.

(61) Thế tôn biết hết
thị hiếu, sở thích,
chí hướng, năng lực
của các chúng sinh,
tùy sức của họ
kham nhiệm được gì
thì dùng vô lượng
những sự ví dụ
mà thuyết cho họ
giáo pháp phong phú.

(62) Lại tùy căn lành
mà chúng sinh có
từ các đời trước,
và biết rất rõ
ai đã thuần hóa
ai chưa thuần hóa ;
xét đủ mọi mặt
biết rành tất cả,
rồi chính ở nơi
cỗ xe duy nhất,
Thế tôn tùy nghi
nói ba cỗ xe.

Lược giải

Mục bốn, 50-54 : nói thêm về sự "không dám mong có mà nay có cả". Mục năm, 55-62 : ý thức ơn Phật phương tiện hóa độ, "nơi nhất thừa nói ra tam thừa".

Toát yếu phẩm 4 "Tin hiểu"

Bấy giờ các vị tôn giả Tu bồ đề, Ca chiên diên, Đại ca diếp, Mục kiền liên, nghe đức Thế tôn thọ ký làm Phật cho tôn giả Xá lợi phất thì hoan hỷ, phấn chấn, quì xuống, chiêm ngưỡng mà bạch ngài, chúng con đứng đầu chư tăng, tự cho đã được niết bàn, chỉ nghĩ về không, không sắc tướng, không ưa thích. Còn đối với các pháp của bồ tát, như làm sạch thế giới, làm nên chúng sinh, thì chúng con không thích thú gì. Ngày nay được nghe đức Thế tôn thọ ký cho Thanh văn thì chúng con tự mừng sâu xa, vì cái lợi ích cao cả ấy chúng con không cầu mà tự được. Chúng con xin trình bạch một sự ví dụ để thưa rõ ý nghĩa như vậy.

Ví như có người tuổi nhỏ, bỏ cha trốn đi xứ khác đến 50 năm. Lớn tuổi và nghèo khôn, người ây bôn ba để kiếm cơm áo, lần hồi đến nhằm đô thành cha ở. Người cha thì tìm con mãi mà không được, nên dừng lại ở đô thành ấy. Ông giàu sang, tư thế rất lớn. Xa con hơn 50 năm mà ông vẫn thương nhớ. Không nói với ai, nhưng ông lo nghĩ khi chết thì tài sản biết giao cho ai. Người con đến nhằm lâu đài của ông, đứng ở ngoài và một bên cửa, nhìn thấy tư thế của ông thì nghĩ đây là vua, hay ngang với vua, không phải chỗ mình kiếm ăn. Đi đến xóm nghèo, bán sức mà dễ kiếm ăn hơn. Nghĩ thế nên bỏ chạy. Người cha ngồi trên ngai oai vệ, thấy thì nhận ra liền, mừng rằng tài sản của ta đã có người để giao phó rồi. Ông sai người chạy theo dẫn về. Người con sợ quá, ngất đi. Người cha thấy vậy bảo thôi. Ông biết con mình ý chí thấp hèn, sợ chính sự cao sang của mình. Lập chước phương tiện, ông kín đáo sai vài kẻ không oai phong gì, đi tìm người con, từ từ nói ông muốn thuê dọn đồ dơ bẩn, trả giá gấp đôi, và chúng tôi cùng làm với anh. Người con biết giá rồi, chịu đến dọn thuê đồ dơ bẩn.

Người cha thấy con như vậy thì biết con mình chí khí thấp hèn, chỉ thích việc hèn. Ông liền cởi bỏ đồ sang, mặc áo rách dơ bẩn, lại lấy đất bụi làm lấm lem cả người, rồi cầm dụng cụ quét dọn đồ dơ bẩn, đến chỗ người làm thuê. Với cách ấy ông mới gần được con ông. Ông bảo anh hãy làm luôn ở đây. Ông thêm tiền thuê và cho đồ dùng. "Ta như cha anh, anh như con ta". Người con mừng vì sự đãi ngộ ấy, nhưng vân tự xưng là kẻ làm thuê hèn hạ. Do vậy mà 20 năm trời vẫn chỉ được bảo quét dọn dơ bẩn. Qua thì gian này rồi lòng mới tin nhau, và người con được tự do ra vào trong lâu đài, nhưng vấn thích ăn ở chỗ cũ. Khi người cha biết mình sắp chết mới bảo ta có lắm vàng ngọc, tràn đầy kho tàng. Và thu chi như thế nào con phải biết cho rõ. Nay thì cha với con không khác gì cả. Người con nhận lãnh và thu chi kho tàng, nhưng vẫn không có ý mong lấy cho đủ một bữa ăn, ở cũng vẫn chỗ cũ, tâm lý thấp kém vẫn chưa hết được. Phải ít lâu nữa tâm lý mới thênh thang, chí lớn đã đạt, biết khinh bỏ tâm lý cũ. Người cha biết như vậy, lại biết mình sắp chết, nên mời họ hàng thân thích, đủ cả quốc vương đại thần, tuyên bố người này là con trai của tôi, tôi thật cha nó. Trước đây nó trốn đi, nay, tại đây, tôi gặp lại nó. Ngày nay hết thảy tài sản của tôi đều là của con tôi, và trước đây nó cũng biết rõ cả. Người con bấy giờ rất mừng, nghĩ rằng kho báu không cầu mà tự đến.

Bạch đức Thế tôn, chúng con cũng vậy. Vì 3 sự đau khổ mà chúng con chịu bao nhiêu phiền lụy trong chốn sống chết. Đời này vẫn ngu vẫn lầm, chỉ ưa giáo pháp thấp nhỏ. Đức Thế tôn bảo chúng con vận dụng tư duy tu mà quét dọn cho sạch mọi sự hý luận dơ bẩn. Chúng con nỗ lực theo huấn dụ ấy, và chỉ được sự niết bàn nội tại như cái giá làm thuê một ngày mà tự cho đã đủ. Biết chúng con vốn khốn khổ vì đắm say dục lạc nên nay ưa thích giáo pháp thấp nhỏ, do đó đức Thế tôn tạm gác lại mà chưa phán quyết chúng con cũng có phần nhận được sự thấy biết của Phật - mặc dầu ngài đã nói cho chúng con biết về kho tàng ấy, và chúng con vâng lời ngài mà đem nói cho chư vị bồ tát, nhưng tự thân chúng con thì không ưa thích gì kho tàng ấy cả. Chúng con không biết mình thật con Phật. Ngày nay, qua kinh Pháp hoa, đức Thế tôn tuyên cáo chỉ có cỗ xe Phật đà là thật, Thanh văn cũng là con Phật, và cũng sẽ được làm Phật. Do vậy, chúng con nói chúng con vốn không có tâm nguyện gì, chỉ nhờ hồng ân của đức Thế tôn phương tiện dẫn dụ mà ngày nay kho tàng thấy biết của đấng Pháp vương tự đến với chúng con. Chúng con lâu ngày nghiêm trì tịnh giới, thực tu phạn hạnh, ngày nay nhận được thành quả vĩ đại - Con Phật đáng nhận được gì thì ngày nay chúng con nhận dược dủ cả.

Chương 3 đức Thế tôn nói về nhất thừa bằng cách thọ ký, có 4 tiết : tiết 1 đức Thế tôn xác quyết mọi chủng tánh đều hấp thụ nhất thừa (ph 5), tiêt 2 đức Thế tôn thọ ký cho Thanh văn (ph 6), tiết 3 đức Thế tôn nói cho chư Thanh văn được giáo hóa từ lâu bằng nhất thừa (ph 7), tiết 4 đức Thế tôn tiếp tục thọ ký cho Thanh văn (các ph 8 và 9).

Tiết 1 đức Thế tôn xác quyết mọi chủng tánh đều hấp thụ nhất thừa (ph 5 Cây cỏ)

(160) Khi ấy đức Thế tôn bảo tôn giả Đại ca diếp, và các vị đại đệ tử của ngài, rằng tốt lắm Đại ca diếp, tôn giả đã nói rất khéo về công đức thật của Như lai. Thật đúng như lời tôn giả đã nói. Đại ca diếp, Như lai còn có vô biên công đức mà các vị nói đến vạn ức thời kỳ (161) cũng không thể hết được.

Đại ca diếp, tôn giả nên biết, Như lai là vua của các pháp, nói ra điều nào cũng không trống rỗng. Đối với các pháp, Như lai đem phương tiện của tuệ giác Như lai mà tuyên thuyết, và pháp được tuyên thuyết toàn là để đạt đến địa vị Tuệ giác hoàn toàn. Như lai xét biết ý nghĩa của các pháp, biết đạo hạnh của chúng sinh, biết một cách thông suốt, vô ngại, và bằng sự xét biết tường tận như vậy mà Như lai khai thị cho chúng sinh về Tuệ giác hoàn toàn.

Đại ca diếp, ví như toàn cõi đại thiên thế giới, núi đồi hang rãnh và ruộng đất mọc lên cây cối và cỏ thuốc, với bao nhiêu là chủng loại mà tên gọi và màu sắc không giống với nhau. Như mây dày nổi lên và giăng bủa khắp cả đại thiên thế giới ấy, mưa xuống một cách đồng thời và đồng đều, thì nước mưa thấm khắp tất cả. Tất cả cây cối và cỏ thuốc, rễ nhỏ thân nhỏ nhánh nhỏ lá nhỏ, rễ vừa thân vừa nhánh vừa lá vừa, rễ lớn thân lớn nhánh lớn lá lớn, cây cối thì tùy chủng loại lớn, nhỏ, và cỏ thuốc thì tùy tính chất tốt, vừa, kém, mà hấp thụ đủ cả. Một loại mây đố mưa xuống, xứng hết với các mầm, nên thứ nào cũng được sinh ra, lớn lên, trổ hoa, ra trái và kết hạt. Cùng một đất mọc lên, một mưa thấm xuống, nhưng các cây cối và cỏ thuốc vần có khác nhau.

Đại ca diếp, Như lai cũng vậy. Như lai xuất hiện thế giới in như mây lớn nổi lên. Rồi in như mây lớn bủa khắp đại thiên thế giới, Như lai xuất ra âm thanh rất lớn, vang khắp thế giới chúng sinh, trong đó có chư thiên, nhân loại và tu la, phổ cáo tất cả các chúng, rằng Như lai là bậc Đến như chư Phật, bậc Thích ứng hiến cúng, bậc Biết đúng và khắp, bậc Hoàn hảo sự sáng, bậc Khéo qua niết bàn, bậc Lý giải vũ trụ, bậc Không ai trên nữa, bậc Thuần hóa mọi người, bậc Thầy cả trời người, bậc Tuệ giác hoàn toàn : bậc Tôn cao nhất đời. Ai chưa vượt đến bờ bến Như lai làm cho vượt đến, ai chưa cởi mở ràng buộc Như lai làm cho cởi mở, ai chưa yên ổn Như lai làm cho yên ổn, ai chưa niết bàn Như lai làm cho niết bàn. Đời này đời sau, Như lai biết đúng như sự thật. Như lai là người biết tất cả, người thấy tất cả, người biết đường, người mở đường, người chỉ đường. Tất cả các chúng hãy nên đến Như lai, đến để nghe pháp. Bấy giờ vô số vạn ức chủng loại chúng sinh đều đến chỗ Như lai mà nghe pháp. Như lai lúc ấy xét chúng sinh này các căn lanh chậm thế nào, siêng nhác ra sao, rồi tùy năng lực của họ mà thuyết pháp đủ cách, làm cho ai cũng hoan hỷ, thích thú vì được lợi lành. Họ nghe pháp rồi thì đời này yên vui, đời sau sinh chỗ hiền lành, đem đạo lý mà hướng thụ hạnh phúc, và được nghe pháp thêm nữa. Nghe rồi thoát được mọi sự trở ngại, đối với pháp được nghe thì năng lực làm được, nên dần dần vào được tuệ giác Như lai. Sự thể ví như mây lớn đố mưa xuống tất cả cây cối và cỏ thuốc, xứng với các mầm nên thứ nào cũng thấm nhuần mà sinh trưởng được cả. Như lai thuyết pháp cũng vậy. Pháp ấy chỉ có màu sắc và mùi vị đồng nhất, là màu sắc mùi vị giải thoát, tách rời và hủy diệt dục vọng, cứu cánh đạt đến tuệ giác Biết tất cả. Lại nữa, sự thể cũng như cây cối và cỏ thuốc không thứ nào tự biết chủng loại lớn, nhỏ, và tính chất tốt, vừa, kém (162), chúng sinh nào nghe pháp của Như lai mà ghi nhớ, đọc tụng và thực hành như lời được nghe, thì thành quả họ đạt được họ không thể tự biết. Chỉ có Như lai thấy biết chủng loại và tính chất của những chúng sinh ấy nhớ việc gì nghĩ việc gì tu việc gì, nhớ thế nào nghĩ thế nào tu thế nào, đem pháp gì mà nhớ đem pháp gì mà nghĩ đem pháp gì mà tu, bằng pháp nào thì được pháp nào và ở vị trí nào, chỉ có Như lai thấy biết đúng như sự thật, thấy biết thấu suốt, vô ngại.

Như lai biết về pháp có màu sắc mùi vị đồng nhất là màu sắc mùi vị giải thoát, tách rời và hủy diệt dục vọng, cứu cánh niết bàn theo như bản thể thường tự vắng lặng, kết cục qui về nơi Không. Biết về pháp ấy rồi, Như lai quán sát tâm tính và thị hiếu của chúng sinh mà tế nhị nâng đỡ cho họ, nên không đột ngột nói ngay cho họ về tuệ giác Biết tất cả. Đại ca diếp, chư vị thật hiếm có, biết được Như lai tùy nghi thuyết pháp, tin được nhận được. Như lai tán dương như vậy, vì sự tùy nghi thuyết pháp của chư Phật như lai thì khó hiểu khó biết.

Ghi chú

(160) Nguyên đê là dược thảo (cỏ thuốc). Rồi trong nguyên văn là hủy mộc (cỏ cây) và dược thảo (cỏ thuốc). Như vậy phải dịch cỏ cây và cỏ thuốc mới hết chữ. Thế nhưng toàn văn phẩm này nói cây cối và cỏ thuốc, nên phải chuyển dịch cho sát và đủ hơn.

(161) Dịch sát : vô lượng vô biên vô số công đức mà các vị nói đến vô số vạn ức thời kỳ.

(162) Câu này chính văn đặt dưới hết của đoạn này. Tôi dời lên đây cho dễ hiểu.

Lược giải

Đây là đoạn thứ nhất của phẩm 5, nói cái ví dụ "cây cỏ" (hay mưa lớn). Ví dụ nhà lửa nói Phật chỉ giáo hóa bằng nhất thừa. Ví dụ người nghèo nói Phật giáo hóa cho thành Bồ tát (con Phật) mà nhận được nhất thừa. Ví dụ cỏ cây này nói tam thừa (thậm chí ngũ thừa) toàn xuất từ nhất thừa. Ví dụ thành biến hóa ở phẩm 7 sau này nữa nói niết bàn của La hán chỉ là cái thành Phật biên hóa ra nửa đường để nghỉ chân mà đi đến Phật tri kiến. Cái vòng ví dụ này đủ và thừa để Thanh văn tín giải nhất thừa và được thọ ký làm Phật.

Tiêu đề "cây cỏ", hãy coi kỹ ghi chú 160. Cây là cây cối, cỏ ở đây là cỏ thuốc. Cây cối có 2 loại là nhỏ và lớn, cỏ thuốc có 3 tính chất là kém vừa tốt. Do văn thể chỉnh cú sau đây mà biết cây cỏ ấy được xếp làm 3 nhóm. Nhóm một, nói riêng về cỏ thuốc (có thể nói ví dụ cho ngũ thừa) : nhân đạo và thiên đạo là cỏ thuốc kém, Thanh văn và Duyên giác là cỏ thuốc vừa, Bồ tát là cỏ thuốc tốt. Nhóm hai, nói riêng về cây cối (có thể nói ví dụ cho Bồ tát thừa) : Bồ tát tự biết làm Phật là cây nhỏ, Bồ tát không còn thoái chuyển là cây lớn. Nhóm ba, nói chung cả cỏ thuốc và cây cối (có thể nói ví dụ cho tam thừa) : La hán và Duyên giác tối hậu thân là cỏ thuốc ; Bồ tát tuệ lực vững chắc là cây nhỏ; Bồ tát thấu triệt về Không, hóa độ vô số là cây lớn.

Cũng mọc từ đất, cùng thấm nước mưa, nhưng mọi cây cỏ nảy mầm, lên cây, ra hoa, kết trái, tất cả đều khác nhau mà không thứ nào tự biết như vậy. Mấy nhóm cỏ cây trên kia cũng vậy. Qua âm thanh duy nhất của Phật và qua sự Phật thường xuyên tạo yếu tố cho bước tới nhất thừa, tất cả cùng nghe cái Pháp đồng nhất, nhưng mỗi người tu nhân và được quả khác nhau mà không ai tự biết. Chỉ Phật biết rõ và thuyết Pháp cho. Do đó, cái ví dụ cây cỏ (hay mưa lớn) này cho thấy ngũ thừa hay tam thừa cùng xuất từ nhất thừa mà vần khác nhau.

Khi ấy đức Thế tôn muốn lặp lại ý nghĩa đã nói, nên nói những lời chỉnh cú sau đây.

(1) Là vị Pháp vương
phá hủy ba cõi,
Như lai xuất hiện
trong thế giới này,
tùy theo thị hiếu
của các chúng sinh
mà thuyết pháp cho
bằng đủ mọi cách.

(2) Như lai cao trọng,
tuệ giác sâu xa,
từ lâu yên lặng
không ham vội vã
nói về cái pháp
bí yếu như vầy.

(3) Vì người có trí
nghe thì tin hiểu,
không trí đột nhiên
nghe thì ngờ vực,
và như thế thì

lầm lạc lâu dài.

(4) Vì vậy Ca diếp,
Như lai tùy theo
năng lực chúng sinh
mới nói cho họ,
bằng cách vận dụng
mọi thứ yếu tố,
làm họ đạt dược
thấy biết của Phật.

(5) Ca diếp nên biết
ví như mây lớn
nổi trong không gian,
bủa khắp tất cả.

(6) Mây tuệ giác ấy
chứa nước thấm mát,
điện chớp sáng lóa
sấm nổ vang xa,
8- 11) làm cho vạn vật thức tỉnh vui đẹp.

(7) Mặt trời bị khuất
mặt đất mát mẻ,
mây bủa thấp xuống
như với nắm được,
và mưa đồng đều
khắp nơi cùng đổ.

Trút nước vô số mặt đất thấm cả.
Núi đồi hang rãnh
sâu mấy mà có
cây cối, cỏ thuốc,
các cây lớn nhỏ,
các giống lúa má,
và mía với nho,
trận mưa thấm cho
đầy đủ hết thảy.
Đất khô thấm đều,
thuốc, cây cùng tốt.

(12) Mây lớn đổ xuống
nước mưa một vị,
các loại cỏ cây
tùy phần thấm nhuần.

(13) Tất cả cỏ cây
tốt, vừa, và kém,
xứng với lớn, nhỏ,
mà được sinh trưởng.

(14) Rễ thân nhánh lá
hoa trái màu sắc,
một mưa khắp hết
nên tươi tốt cả.

(15) Đúng như tính chất
tốt, vừa và kém,
xứng với chủng loại
lớn cũng như nhỏ,
thấm nhuần là một
cùng tốt tươi riêng.

(16) Như lai cũng vậy,
xuất hiện thế giới
là như mây lớn
bủa khắp hết thảy.
Sau khi xuất hiện,
Như lai tuyên thuyết
chân lý các pháp
cho bao chúng sinh.

(17) Như lai đại giác
tuyên cáo các chúng
chư thiên nhân loại
mà nói như vầy :
Ta là Như lai
phước tuệ cao cả,
xuất hiện thế giới
in như mây lớn.

(18) Ta mưa thấm hết chúng sinh khô cằn,
làm cho hết khổ
được vui yên ổn
là vui thế gian
và vui niết bàn. (163)

(19) Chư thiên, nhân loại,
hãy nghe Như lai !
hãy nên đến đây
ngắm đức Vô thượng !
Như lai là đấng
tôn cao nhất đời,
tất cả thế giới
không ai sánh bằng,
muốn làm chúng sinh
được yên vui cả
cho nên xuất hiện
trong thế giới này.

(20) Chính vì vô số
các loại chúng sinh,
Như lai tuyên thuyết
về pháp cam lộ
tinh khiết trong suốt,
chỉ một mùi vị
ấy là mùi vị
giải thoát niết bàn.

(21) Chỉ dùng âm thanh
nhiệm mầu duy nhất,
(164) Như lai diễn đạt
về pháp như vậy,
thường tạo yếu tố
bước tới đại thừa.
Nhìn khắp chúng sinh
coi rất bình đẳng,
cho nên Như lai
không có tâm lý
phân chia riêng rẽ
người này kẻ kia,
kẻ đáng thương mến
người nên ghét bỏ.

(22) Như lai cũng không
có ý tham lam
hay hạn chế gì,
chỉ thường thuyết pháp
cho các chúng sinh
một cách bình đẳng,
như vì một người
thuyết pháp thế nào
thì vì nhiều người
thuyết pháp cũng vậy.

(23) Cho nên Như lai
thường xuyên thuyết pháp,
bận rộn độc nhất
với sự vụ ấy.
Dầu khi đi lại
hay lúc đứng ngồi,
Như lai thuyết pháp
không hề chán mệt.

(24) Tựa như nước mưa
thấm nhuần khắp cả,
Như lai sung mãn
niềm vui cho đời,
bất kể sang hèn,
cao thượng thấp kém,
giữ hay không giữ
giới luật trong suốt.

(25- 26) Uy nghi toàn hảo hay không toàn hảo,
kiến thức chính xác
hay là sai lầm,
các căn lanh lợi
hay là chậm chạp,
đối với tất cả
những người như vậy,
Như lai đồng đều
mưa xuống mưa pháp
mà không bao giờ
biếng nhác mỏi mệt.

(27- 28) Hết thảy chúng sinh nghe pháp Như lai
đều theo sức mình
mà tiếp nhận được,
và được ở vào
những vị trí này :
Ở trong trời người
được ngôi Luân vương,
Phạn vương, Đế thích,
là cỏ thuốc kém.

(29- 30) Thấu pháp thuần khiết được sự niết bàn,
được sáu thần thông
và ba minh trí,
nghĩa là những vị
được tuệ Thanh văn ;
riêng ở núi rừng
thường hành thiền định
được tuệ Duyên giác, là cỏ thuốc vừa.

(31) Cầu chỗ Như lai,
biết sẽ làm Phật,
tinh tiến kiên định,
là cỏ thuốc tốt.

(32) Những người con Phật
chuyên tâm hạnh Phật,
thường hành từ bi
tự biết làm Phật,
quyết định, không nghi,
đó là cây nhỏ.

(33) Vận dụng năng lực
thần thông quảng đại,
chuyển đẩy bánh xe
không còn thoái chuyển,
cứu độ vô số
ức ngàn chúng sinh,
Bồ tát như vậy
gọi là cây lớn.

(34) Như lai thuyết pháp
một cách bình đẳng
y như nước mưa
chỉ một mùi vị,
chúng sinh tùy tính
tiếp nhận không đồng
in như cây cỏ
hấp thụ khác cả.

(35) Như lai giả thiết
ví dụ như vầy
là để phương tiện
khai thị cho biết :
bao nhiêu lời chữ
đều để tuyên thuyết
về pháp đồng nhất,
mà với trí Phật
chỉ như giọt nước xuất từ biển cả.

(36) Như lai mưa xuống
nước mưa chánh pháp
tràn đầy cho cả
chúng sinh thế giới.
Đối với chánh pháp
một mùi vị ấy,
họ tùy sức họ
mà tu hành theo.

(37) Sự thể in như
các thứ cỏ thuốc
cùng các cây cối
tùy loại lớn nhỏ,
nhưng cùng thấm nhuần
nước mưa một vị
và cùng lớn dần
hoa quả tốt tươi.

(38) Chánh pháp Như lai
thường đem một vị
làm cho chúng sinh
tiếp nhận đủ hết,
và tu tập dần
mà được đạo quả :

(39) Thanh văn, Duyên giác
ở chốn núi rừng,
bằng thân cuối cùng
nghe pháp được đạo,
đó là cỏ thuốc
cùng được lớn lên.

(40) Còn chư Bồ tát
trí tuệ vững chắc,
thấu triệt ba cõi,
cầu xe tối thượng,
đó là cây nhỏ
cùng được lớn lên.

(41) Lại có Bồ tát ở trong thiền định
được sức thần thông,
nghe đạo lý Không
của tất cả pháp
lòng rất hoan hỷ,
phóng ra vô số
ánh sáng mầu nhiệm,
hóa độ vô số
các loại chúng sinh,
đó là cây lớn
cùng được lớn lên.

(42) Như vậy Ca diếp,
Như lai thuyết pháp
in như mây lớn
đổ mưa một vị
thấm khắp hoa người
kết trái hạt cả.

(43) Ca diếp nên biết,
đem các yếu tố
và mọi ví dụ
để mà chỉ dạy
tuệ giác Phật đà
cho cả chúng sinh,
đó là phương tiện
của Như lai đây
và của tất cả
chư vị Phật đà.

(44) Như lai nay nói
sự rất thật này :
chư vị thanh văn
chưa thật niết bàn ;
tất cả chư vị
toàn là đi theo
đường đi bồ tát,
cho nên chư vị
tu học dần dần
sẽ thành Phật cả. (165)

Ghi chú

(163) Được vui thế gian và vui niết bàn, câu này cho thấy Phật, trước hết, chú trọng cái hạnh phúc bình thường của nhân loại và chư thiên.

(164) Chính văn là nhất diệu âm. Hãy đối quán với nhất âm trong kinh Duy ma (Phật dĩ nhất âm diễn thuyết pháp). Để biết tư tưởng của ngài La thập về âm thanh thuyết pháp của Phật.

(165) Tiếp đây HD, ĐD, KD, đều có một đoạn dài nữa. Sau đây là trích ĐD (C9/153-155). Đoạn này là nửa sau của phẩm 5 "Cây cỏ". Đoạn này thêm mà rất kém, văn và ý không phù hợp PH. Luận PH của ngài Thế thân cũng không có đoạn này.

Hơn nữa, Đại ca diếp, đối với chúng sinh, Như lai thuần hóa cho một cách đồng đều. Ví như ánh sáng mặt trời mặt trăng chiếu khắp thế giới, kẻ hiền người dữ, chỗ cao chỗ thấp, vật thơm đồ thối, tất cả đều được chiếu soi đồng đều chứ không thiên vị. Cũng y như vậy, Đại ca diếp, ánh sáng tuệ giác Biết tất cả của bậc Đến như chư Phật, bậc Thích ứng hiến cúng, bậc Biết đúng và khắp, thì tiến hành đồng đều trong việc thuyết pháp cho tất cả năm loại chúng sinh, đúng như sự tin hiểu của họ đối với cỗ xe vĩ đại, cỗ xe duyên giác và cỗ xe thanh văn. Nhưng tuệ giác của Như lai không vì vậy mà tăng lên hay giảm bớt, chỉ phát lộ đúng với phước đức và trí tuệ của họ đã tu tập. Do vậy, Đại ca diếp, không có ba cỗ xe, chỉ vì việc làm khác nhau của chúng sinh mà giả thiết ra ba cỗ xe ấy.

Đại ca diếp, vị tôn giả lấy tuệ giác làm sinh mạng, thưa rằng, bạch đức thế tôn, nếu không có ba cố xe thì vì lý do gì mà hiện tại vẫn gọi thanh văn, duyên giác và bồ tát ? Đức Thế tôn bảo vị tôn giả lấy tuệ giác làm sinh mạng : Đại ca diếp, ví như người làm đồ gốm, trộn đất sét đồng đều mà làm. Đồ ấy có cái đựng đường cát, có cái đựng sữa đặc, có cái đựng sữa lỏng, có cái đựng đồ dơ. Đất sét không khác biệt, nhưng tùy vật đựng ở trong mà đồ được gọi khác nhau. Cũng y như vậy, Đại ca diếp, ở đây chỉ có cỗ xe duy nhất là cỗ xe vĩ đại, không có cỗ xe thứ hai hay cỗ xe thứ ba.

Đại ca diếp, vị tôn giá lấy tuệ giác làm sinh mạng, lại thưa, bạch đức thế tôn, chúng sinh tin hiểu khác nhau, nhưng khi giải thoát ba cõi thì sự niết bàn của họ là một hay hai, ba? Đức Thế tôn dạy vị tôn giả lấy tuệ giác làm sinh mạng : Đại ca diếp, nếu biết niết bàn là thực thể bình đẳng của các pháp thì niết bàn ấy cũng một chứ không hai, ba. Đại ca diếp, vì ý niệm này, Như lai sẽ giả thiết ví dụ cho tôn giả. Người có trí thì sẽ hiểu được ý nghĩa Như lai nói đến qua sự ví dụ.

Đại ca diếp, ví như người mù bẩm sinh nói rằng không có sắc đẹp sắc xấu và không có người thấy được sắc đẹp sắc xấu, không có nhật nguyệt tinh tú và không có người thấy được nhật nguyệt tinh tú. Có người khác hiện diện trước người mù bẩm sinh, bảo có sắc đẹp sắc xấu và có người thấy sắc đẹp sắc xấu, có nhật nguyệt tinh tú và có người thấy nhật nguyệt tinh tú. Người mù bẩm sinh dẫu nghe nói như vậy vẫn không tin tưởng chấp nhận. Bấy giờ có vị lương y biết rành mọi bịnh, gặp người mù bẩm sinh, ông nghĩ như vầy : người này vì hành vi tội ác đời trước mà đời này sinh bịnh. Bịnh sinh thì có bốn loại : đau nhức, nóng nảy, uế oải, và ba loại đồng đều. Vị lương y muốn trị bịnh cho người mù bấm sinh, lại nghĩ đến phương tiện : Bao nhiêu dược liệu thông thường hiện hành không thế trị lành bịnh này. Chỉ núi chúa Tuyết sơn có dược liệu đủ cả bốn tên : dược liệu thích ứng mọi màu sắc tính vị và trường hợp, dược liệu chữa lành mọi bịnh, dược liệu chữa khỏi mọi độc, dược liệu đem lại yên vui cho bất cứ ở đâu. Đó là bốn tên của dược liệu. Vị lương y thương xót người mù bẩm sinh, nghĩ như vậy rồi lại tìm cách đến núi chúa Tuyết sơn. Đến rồi, ông trèo lên trên đỉnh, đảo xuống dưới chân, và đi ngang quanh thân, tìm kiếm khắp cả. Tìm khắp cả rồi, ông được dược liệu có đủ bốn tên. Đem về nhai bằng răng mà cho dùng, giã bằng cối đá mà cho dùng, hoặc trộn với dược liệu khác nấu chín mà cho dùng, hoặc trộn với dược liệu sống khác mà cho dùng, hoặc châm chích thân mình có lỗ huyệt mà cho vào, hoặc nướng với lửa hay trộn với dược liệu khác nữa thành đồ ăn thức uống mà cho dùng. Người mù bẩm sinh nhờ phương tiện thích hợp như vậy nên phục hồi thị giác.

Phục hồi thị giác rồi thấy hết trong ngoài, xa gần, ánh sáng trời trăng tinh tú, thấy hết vật sắc, và kêu lên như vầy : ôi chao, sao tôi ngu vậy, trước đây tôi nghe nói mà không tin. Nay, giờ này, tôi thấy được hết cả. Tôi hết đui mù rồi. Tôi đã được thị giác. Không ai hơn tôi nữa ! Ngay lúc ấy có vị tiên nhân đủ cả năm thần thông : thị giác thần kỳ, thính giác thần kỳ, biết tâm lý người, tự nhớ đời trước và biến hóa thần kỳ, bảo người ấy, chàng trai, anh chí có thị giác bình thường, ngoài ra không biết gì cả, vì sao anh kiêu căng khi chưa có trí tuệ và tài giỏi? Vị tiên nhân lại bảo, anh vào ngồi trong phòng thì bên ngoài có vật sắc gì anh đã không thấy không biết. Anh cũng không biết được tư tưởng lương thiện hay tư tưởng độc ác của ai. Giới hạn cách anh năm do tuần thì âm thanh của nói năng, của trống, của ốc, của gì nữa anh cũng không nghe không biết. Chỗ nào cách anh chỉ một lô xá, anh không cất đôi chân thì không thể đến được. Mới sinh và mới lớn mà bụng mẹ anh và những gì anh làm, anh cũng không biết không nhớ. Anh có tài giỏi trí tuệ gì đâu, sao anh bảo anh thấy biết hết? Chàng trai, anh đang lấy tối làm sáng, như trước đây anh đã lấy sáng làm tối ! Chàng trai liền hỏi vị tiên nhân : bằng phương tiện nào, và con phải làm việc làm trong sáng nào để được những sự thấy biết ấy để, với sự tin cậy vào ngài, con cũng sẽ được những khả năng đặc biệt như ngài ? Vị tiên nhân bảo : muốn như vậy thì anh phải đến ở trong hang núi trống vắng, ngồi yên mà tư duy chánh pháp, hủy diệt phiền não. Thì anh sẽ đạt được khả năng đầy đủ của thần thông.

Người ấy tiếp nhận ý nghĩa của vị tiên nhân nói, tức thì xuất gia, ở chỗ trống vắng, chuyên giữ tâm ý duy nhất, cắt đứt ái dục khao khát, và được năm thần thông. Được năm thần thông rồi, nghĩ rằng trước đây ta làm những việc khác với việc ta làm bây giờ, do vậy mà ta đã không có một khả năng tốt đẹp nào khả dĩ tự biết. Nay thì ta nghĩ chỗ nào là đến chỗ ấy. Trước đây ta thật ít trí, ít tuệ, sống thật đui mù!

Đại ca diếp, giả thiết ví dụ này là Như lai muốn chư vị hiểu biết ý nghĩa của Như lai nói. Trong ý nghĩa ấy, chư vị nên biết người mù bẩm sinh là tất cả chúng sinh lưu chuyển trong sáu loài, chưa biết chánh pháp nên phiền não làm tối tăm thêm lên cho vô minh mù lòa, vô minh mù lòa nên hạnh nghiệp tập hợp, hạnh nghiệp tập hợp nên danh sắc cho đến cả khối đau khổ lớn lao được tích lũy, sinh thêm vô minh mù lòa, và chúng sinh lưu chuyển mà sống trong đó.

Duy có Như lai siêu thoát ba cõi, thương xót chúng sinh ba cõi như người cha hiền từ thương đứa con một. Thương xót như vậy nên Như lai bước xuống, vào trong ba cõi, thấy chúng sinh sống trong lưu chuyển, không biết chính xác phương cách thoát khỏi sự lưu chuyển ấy. Như lai đem mắt Phật mà nhìn thì thấy như vậy. Thấy rồi, biết chúng sinh ấy, theo đức hạnh đã làm đời trước, có người sân hận ít dầu dục vọng nhiều, có người dục vọng ít dầu sân hận nhiều, có người có một ít trí, có người có tuệ khéo léo, có người thuần thục trong sáng, có người kiến thức sai lầm. Chính vì đối với tất cả những người như vậy mà Như lai phương tiện nói ra ba cỗ xe.

Vị tiên nhân đủ cả năm thần thông là bồ tát, phát bồ đề tâm, được vô sinh nhân, tự thức tỉnh và thức tỉnh chúng sinh về tuệ giác vô thượng. Vị lương y vĩ đại là Như lai : nên thấy như vậy. Người mù bẩm sinh là chúng sinh ngu tối : nên thấy như vậy. Các bịnh đau nhức, nóng nảy, uể oải và đồng đều là dục vọng, sân hận, ngu si và sáu mươi hai kiến thức sai lầm : nên thấy như vậy. Dược liệu đủ bốn đặc tính là các cửa ngõ không, không sắc tướng, không ưa thích và niết bàn : nên thấy như vậy. Dùng thuốc bịnh dứt là không, không sắc tướng, không ưa thích và niết bàn mà được tu niệm chính xác thì vô minh diệt, vô minh diệt thì hành diệt, cho đến cả khối đau khổ lớn lao cũng diệt. Tư duy tu tập như vậy thì tâm trí không còn đặt mình vào trong điều tốt hay điều xấu.

Người đui mù phục hồi thị giác là các vị thanh văn duyên giác : nên thấy như vậy. Các vị này cắt đứt sự ràng buộc của phiền não đã tạo ra lưu chuyển nên giải thoát phiền não, giải thoát sự lưu chuyển trong sáu loài ba cõi. Chính vì thành quả này mà các vị thanh văn duyên giác nghĩ rằng không có pháp nào khác cần phải tu chứng thêm nữa, nghĩ rằng ta đã đạt đến niết bàn. Như lai lúc ấy lại giảng giải cho họ : đối với các pháp mà chưa thấu triệt tất cả thì làm sao có niết bàn cứu cánh? Các vị này, Như lai đem tuệ giác vô thượng mà hoán cải, làm cho họ phát tâm tuệ giác vô thượng, không ở sinh tử, không đến niết bàn. Họ tỏ ngộ ba cõi và mười phương đều Không : đều như ảo thuật, như cảnh mộng, như sóng nắng, như tiếng vang. Họ xét thấy các pháp không sinh không diệt, không buộc không mở, không tối không sáng. Thấy pháp rất sâu như vậy nên sự thấy ấy không thấy gì mà vẫn thường thấy những sự tin hiểu khác nhau của chúng sinh đầy trong ba cõi.

Khi ấy đức Thế tôn muốn lặp lại ý nghĩa đã nói, nên nói những lời chỉnh cú sau đây.

(45) Ví như ánh sáng
mặt trời mặt trăng
đồng đều soi khắp
đại thiên thế giới
đối với tốt lành
hay với xấu ác
ánh sáng như vậy
không thêm không bớt.

(46) Ánh sáng rực rõ
tuệ giác Như lai
cũng là bình đẳng
in như nhật nguyệt,
giáo hóa tất cả
các loại chúng sinh
mà không thiên vị
thêm lên bớt đi.

(47) Như người thợ gốm
làm các đồ gốm
bằng cách đồng đều
hòa trộn đất sét,
nhưng các đồ ấy
hoặc chứa đường cát
hoặc chứa sữa lỏng
chứa bơ hay nước.

(48) Hoặc có những cái
chứa đồ dơ bẩn,
hoặc có những cái
chứa để sữa đông.
Đất sét được dùng
là một mà thôi,
nhưng người thợ gốm
làm đủ thứ đồ

(49) Như tùy vật chứa
trong các đồ gốm
mà biết những tên
của các đồ ấy,
Như lai cũng tùy
ý muốn khác nhau
mà biết chúng sinh
một cách đầy đủ.

(50) Do đó Như lai
tuy nói ba xe
nhưng mà phán định
thì chỉ xe Phật.
Vì không tuệ giác
nên phải lưu chuyển
mà không biết đến
nguyên lý vắng lặng.

(51) Nhưng ai có thể
thấu triệt về Không,
kẻ ấy rời xa
chấp pháp chấp ngã :
kẻ ấy nhận thức
tuệ giác chính xác
mà chư Như lai
đã được thành tựu.

(52) Đặt mình vào trong
tuệ giác trung bình
thì được mệnh danh
là bậc Duyên giác ;
được dạy một phần
về tuệ giác Không
thì được mệnh danh
là bậc Thanh văn.

(53) Nếu toàn giác được
tất cả các pháp
thì được mệnh danh
đấng Chánh biến tri.

(54) Ví như có kẻ
bẩm sinh đui mù
không thể thấy được
nhật nguyệt tinh tú,
do vậy kẻ ấy
nói như thế này :
không làm gì có
vật sắc này kia.

(55) Với kẻ bẩm sinh
đui mù như vậy,
lương y vĩ đại
lòng rất xót thương,
nên đến Tuyết sơn,
một tòa núi chúa,
đi lên đi xuống
đi ngang quanh núi.

(56) Ông tìm thấy được
dược liệu toàn hảo,
đủ cả bốn tên
mà tên chung là
đủ cả sắc vị
thích ứng mọi bịnh,
rồi đem pha chế
mà chữa trị cho.

(57) Hoặc dùng răng nhai
hoặc giã cối đá
hoặc là châm chích
chuyền vào cơ thể,
chữa lành cho kẻ
đui mù bẩm sinh.

(58) Kẻ ấy sau khi
phục hồi thị giác,
thấy được ánh sáng
mặt trời mặt trăng
và mọi cảnh sắc,
thì nghĩ trước đây
mình nói không có là nói ngu muội.

(59) Chúng sinh lưu chuyển
ở trong ba cõi
bẩm sinh đui mù
rất là vô trí,
bánh xe duyên khởi
làm họ lăn quay,
ngu muội chịu lấy
mọi đường khổ sở.

(60) Chính trong thế giới
ngu muội như vậy
mà đại lương y
Như lai toàn trí
xuất hiện với tính
từ bi xót thương

(61) Như lai vận dụng
phương tiện khéo léo
diễn giảng chánh pháp
vốn rất vắng lặng :
Như lai giảng giải
tuệ giác tối thượng
của chư Như lai
cho người ưu việt ;

(62) Như lai giảng giải
tuệ giác trung bình,
làm thầy dẫn dắt
những người trung bình ;
người ấy sợ hãi
thế giới lưu chuyển,
thì giảng mặt khác
của tuệ tối thượng.

(63) Còn chư thanh văn
chỉ thoát ba cõi
bằng cái tuệ giác
thấp kém của mình,
mà đã nghĩ rằng
ta được niết bàn
hoàn toàn thanh khiết
vô cùng an lạc.

- Nhưng phải toàn giác
tất cả các pháp,
mới được gọi là
niết bàn bất tử.

(64) Cho nên Như lai
đối với thanh văn
Xót thương cho họ,
bảo rằng lầm rồi,
đừng có cho mình
là bậc toàn giác.

(65) Khi anh ở trong
cái phòng kín đáo
thì ngoài có gì
anh đã không biết,
thế nên anh đúng
một kẻ trí nhỏ.

(66) Khi ở trong phòng
đoán biết ở ngoài
hoặc đã làm gì
hoặc chưa làm gì,
đoán biết như vậy
vẫn chưa là biết,
huống chi là anh
kẻ không biết gì ?

(67) Cách năm do tuần
tiếng gì phát ra,
anh không nghe được
huống chi xa hơn ?

(68) Người khác thương anh
hay là ghét anh
anh không biết được,
vì sao mà anh
sinh ra ngạo mạn
cho mình biết hết ?

(69) Muốn đến một nơi
cách một lô xá
mà không cất bước
anh không đến được.
Và những sự gì
xảy ra cho anh
khi anh còn ở
trong bụng mẹ anh,
anh đã quên liền
cái thời kỳ ấy.

(70) Được năm thần thông
mới gọi biết hết ;
anh đúng là kẻ
thật sự ngu muội
khi không biết gì
mà nói biết hết.

(71) Muốn biết tất cả
và được thần thông,
anh hãy đến ở
những chỗ trống vắng,
tập trung tư duy
vào pháp trong sáng,
thì những thần thông
có thể xuất hiện.

(72) Người ấy tiếp nhận ý nghĩa được dạy,
đi đến ở nơi
những chỗ trống vắng,
tập trung tư duy
nhập vào thiền định,
rồi được đủ hết
năm thứ thần thông,
sau đó không lâu
đủ các thành quả.

(73) Cũng y như vậy,
chư vị thanh văn
có cái tư tưởng
mình đã niết bàn,
thì Như lai nói,
chư vị chỉ là
yên nghỉ chút ít,
chưa phải niết bàn.

(74) Như vậy chính là
Như lai phương tiện
nói cho họ rõ
đạo lý như vầy :
tách rời toàn giác không có niết bàn.

(75) Tuệ giác biết hết
cả ba thì gian
thì vô giới hạn ;
hành vi làm đủ
sáu ba la mật
thì cực trong sáng ;
và không, không tướng,
cùng với không nguyện ;

(76) thêm nữa chí nguyện
vô thượng bồ đề ;
và bao pháp khác
hướng đến niết bàn :

(77) bốn hạnh thanh khiết,
bốn cách nhiếp hóa ;
vị Tiên xuất chúng
đã nói đủ cả
những pháp như vậy
để dạy chúng sinh.

(78) Hơn nữa nếu biết
bản chất các pháp
toàn như ảo thuật,
hay như mộng cảnh,
hoặc như cây chuối
trong ruột không chắc,
hoặc là tương tự
với những tiếng vang.

(79) Biết cả ba cõi
bản chất là thế,
không buộc không mở,
thì biết niết bàn (a).

(80) Các pháp đồng đẳng
toàn thể là Không,
không có đặc thù
hay là cá thể ;
và chính Không ấy
cũng không hề thấy :
không nhìn thấy có
một pháp nào cả.

(81) Thấy được như vậy
là bậc đại trí,
thấy được pháp thân
một cách hoàn toàn.
Cái thấy như vậy,
ba xe không có,
chỉ có ở trong
cỗ xe duy nhất.

(82) Tất cả các pháp
toàn là bình đẳng,
sự bình đẳng ấy
bình đẳng mãi mãi ;
tuệ giác thấy biết
nguyên lý như vậy
thì đó : niết bàn
bất tử, an lạc. (b)

Ghi chú : (a) Chính văn bất tri, chữ bất rõ ràng chép sai.
(b) Luận Pháp hoa của bồ tát Thế thân không có đoạn này. Không có là phải. Văn và ý vụng về, lạc lỏng, đối với phong cách PH.

Lược giải

Đây là đoạn thứ hai của phẩm 5, lặp lại ví dụ cây cỏ bằng thế văn chỉnh cú. Nên chia ra 6 mục nhỏ, ghi theo số hiệu của chỉnh cú. Mục một, 1-4 : mở đầu, nói lý do nay Phật mới nói nhất thừa. Mục hai, 5-15 : lặp lại ví dụ cây cỏ. Mục ba, 16-26 : Phật thuyết một cách đồng đẳng về Pháp đồng nhất. Mục bốn, 27-34 : nói riêng về 3 loại cỏ thuốc, lại nói riêng về 2 loại cây cối. Mục năm, 35-42 : nói chung về cỏ thuốc và cây cối. Mục sáu, 43-44 : kết thúc : phương tiện của Phật làm cho Thanh văn La hán (và bất cứ ai) toàn đi theo đường đi của Bồ tát, tu học dần dần mà thành Phật cả.

Toát yếu phẩm 5 "Cây cỏ"

Khi ấy đức Thế tôn bảo tôn giả Đại ca diếp và các vị đại đệ tử của ngài, rằng Như lai xét biết ý nghĩa của các pháp và biết đạo hạnh của chúng sinh, biết một cách tường tận mà khai thị về sự thấy biết của Phật. Đại ca diếp, ví như khắp cả thế giới đại thiên này mây lớn nổi lên và giăng bủa khắp cả, đổ mưa xuống một cách đồng đều, nước mưa ướt thấm tất cả cây cối và cỏ thuốc. Cây cối thì tùy chủng loại lớn hay chủng loại nhỏ, cỏ thuốc thì tùy tính chất tốt, tính chất vừa, tính chất kém, đều hấp thụ đủ cả. Mưa là một màu sắc và mùi vị mà xứng với các mầm, nên cây cối và cỏ thuốc đều sinh ra, lớn lên, trổ hoa, ra trái và kết hạt vẫn khác nhau. Như lai thuyết pháp cũng vậy. Pháp ấy chỉ một màu sắc và mùi vị là đạt đến sự thấy biết của Phật. Nhưng chúng sinh tùy tâm tính và thị hiếu mà hấp thụ được cả, và được ở vào những vị trí như sau.

Được ngôi vị cao cả trong nhân loại và chư thiên là cỏ thuốc kém ; được quả vị thanh văn và duyên giác là cỏ thuốc vừa ; chí cầu Phật quả và biết sẽ làm Phật là cỏ thuốc tốt. Con Phật chuyên tâm hạnh Phật, tự biết quyết định làm Phật, bồ tát như vậy là cây nhỏ ; chuyển đẩy bánh xe chánh pháp không còn thoái chuyển mà cứu độ vô số chúng sinh, bồ tát như vậy là cây lớn. Lại nữa, thanh văn và duyên giác bằng cái thân tối hậu mà nghe pháp đắc đạo, là cỏ thuốc cùng được lớn lên ; bồ tát trí tuệ vững chắc, cầu cỗ xe Phật đà tối thượng, là cây nhỏ cùng được lớn lên; bồ tát được thần thông lực, thấu triệt về Không, phóng ánh sáng nhiệm mầu mà hóa đạo chúng sinh, là cây lớn cùng được lớn lên.

Ấy vậy, Như lai thuyết pháp như mây lớn đổ mưa một vị mà thấm khắp hoa người, làm cho kết trái hạt cả. Thế nên chư vị phải biết La hán chưa thật niết bàn ; tất cả chư vị đều là đi theo đường đi bố tát, và sẽ làm Phật cả.