Kinh Pháp Hoa Lược Giải — Tập 1

Phần 2 đức Thế tôn nói về nhất thừa và sự quảng bá nhất thừa, có 2 đại bộ phận : đại bộ phận 1 nói về nhất thừa, đại bộ phận 2 nói về sự quảng bá nhất thừa.

Đại bộ phận 1 nói về nhất thừa, có 3 chương : chương 1 đức Thế tôn nói về nhất thừa bằng cách nói thắng (ph 2), chương 2 đức Thế tôn nói về nhất thừa bằng cách ví dụ (các ph 3 và 4), chương 3 đức Thế tôn nói về nhất thừa bằng cách thọ ký (các ch 5, 6, 7, 8, 9).

Chương 1 đức Thế tôn nói về nhất thừa bằng cách nói thẳng (ph 2 phương tiện)

(66) Khi ấy đức Thế tôn thung dung xuất định, nói với tôn giả Xá lợi phất, tuệ giác Như lai sâu xa vô tận, cửa ngõ tuệ giác ấy khó biết khó vào. Hết thảy thanh văn duyên giác không thể biết thấu. Vì sao, vì Như lai đã từng thân gần vô số (67) chư Phật, thực hành trọn vẹn vô số các pháp đạt đến tuệ giác vô thượng (68) mà chư Phật ấy đã thực hành, dũng mãnh tinh tiến, danh tiếng vang khắp, và thành tựu sự chưa từng có rất là sâu xa, ấy là tùy nghi thuyết pháp, ý hướng khó hiếu. Xá lợi phất, từ khi trở thành bậc Toàn giác cho đến ngày nay, Như lai đem mọi thứ yếu tố và mọi sự ví dụ mà diễn rộng các cách lập luận, vận dụng vô số phương tiện ấy dẫn dắt chúng sinh thoát được sự vướng mắc vào điểm này hay điểm khác (69). Tại sao Như lai làm được như vậy ? Vì Như lai đã hoàn thành sự thấy biết toàn hảo và sự phương tiện toàn hảo (70). Xá lợi phất, sự thấy biết của Như lai (71) rộng lớn sâu xa : những phẩm chất của sự thấy biết ấy đại loại như bốn tâm vô hạn, bốn trí thông suốt, mười đại năng lực, bốn sự không sợ, bốn thiền, bốn định, tám sự giải thoát, ba pháp tam muội (72), Như lai đã đi sâu vào một cách không có giới hạn, nên thành tựu sự chưa từng có nói trên. Do đó, Xá lợi phất, Như lai phân tích và khéo nói các pháp, lời chữ hòa nhã, đẹp lòng mọi người. Lấy cốt yếu mà nói, thì sự chưa từng có có tính cách vô lượng vô biên, Như lai đã thành tựu đầy đủ.

Xá lợi phất, thôi, không nên nói nữa, vì sự chưa từng có, và khó hiếu bậc nhất ấy, mà Như lai đã thành tựu, là chỉ Như lai với chư vị Như lai mới cứu xét cùng tận và tuyên thuyết khéo léo về thật tướng các pháp (73). Thật tướng ấy là biểu hiện như vậy, đặc tính như vậy, bản thể như vậy, năng lực như vậy, động tác như vậy, nhân tố như vậy, duyên tố như vậy, kết quả như vậy, hình thành như vậy, toàn bộ như vậy. (74) Khi ấy đức Thế tôn muốn lặp lại ý nghĩa đã nói, nên nói những lời chỉnh cú sau đây.

(1) Vô lượng những bậc
anh hùng trong đời,
(75) chư thiên nhân loại
hết thảy chúng sinh,
không ai hiểu thấu
đối với Như lai.

(2) Mười đại năng lực
bốn sự không sợ
tám sự giải thoát
ba pháp tam muội
cùng với bao nhiêu
phẩm chất Phật đà
mà Như lai có,
thì không một ai
có thể biết được
một cách tận cùng.

(3) Vốn từ vô số
chư Phật như lai,
Như lai trọn vẹn
thực hành các pháp
tuệ giác vô thượng,
là pháp cực kỳ
sâu xa tinh túy
khó mà thấy biết.

(4) Trải qua vô lượng
vạn ức thời kỳ,
thực hành trọn vẹn
các pháp ấy rồi,
Như lai đến ngồi
nơi bồ đề tràng,
được đại thành quả
biết rõ tất cả.

(5) Đại thành quả này
biết rõ những nghĩa
biểu hiện như vậy
đặc tính như vậy.
(76) Chỉ có Như lai
cùng với mười phương
chư Như lai khác
mới biết như vậy.

(6) Và pháp như vậy
không thể phô bày,
khái niệm ngôn ngữ
bặt dấu ở đây.

(7) Hết thảy chúng sinh
không ai hiểu nổi,
trừ chư bồ tát
đức tin vững chắc.

(8) Những con Phật khác
dẫu từng phụng sự
chư Phật như lai,
phiền não đã hết,
đã đến trạng thái
thân này là thân
sống chết cuối cùng,
các vị như vậy
năng lực của họ
cũng vẫn bất kham.

(9) Giả sử tràn đầy
thế giới loài người
ai nấy đều như
Xá lợi phất cả,
cùng tận tư duy
chung nhau suy lường,
cũng không lường dược
tuệ giác Như lai.

(10) Nếu thật đầy khắp
mười phương quốc độ
ai nấy đều như
Xá lợi phất cả,
hoặc như các vị
đại đệ tử khác
cũng đầy khắp cả
mười phương quốc độ,

(11) cùng tận tư duy
chung nhau suy lường,
vẫn không biết được
tuệ giác Như lai.

(12) Các vị duyên giác
trí tuệ lanh lợi
phiền não không còn,
thân họ cũng là
cái thân cuối cùng ;
các vị như vậy
cũng đầy mười phương
như một rừng tre,

(13) cùng nhau một lòng,
trải qua vô lượng
vạn ức thời kỳ,
suy nghĩ cho thấu
tuệ giác chân thật
mà Như lai có,
cũng vẫn không thể
biết được ít phần.

(14) Các vị bồ tát
mới phát tâm chí,
phụng sự vô số
chư Phật như lai,
thấu triệt pháp nghĩa
lại khéo thuyết pháp ;

(15) các vị như vậy
như lúa như tre,
tràn đầy khắp cả
mười phương quốc độ,

(16) kết hợp vận dụng
trí tuệ tinh tế,
trải qua thời kỳ
nhiều bằng hằng sa,
chung sức tư duy
chung nhau ước lượng,
cũng không biết được
tuệ giác Như lai.

(17) Các vị bồ tát
đã không thoái chuyển,
số lượng nhiều bằng
cát của sông Hằng,
cùng nhau tìm xét
cũng không biết được.

(18) Này Xá lợi phất,
cái pháp cực kỳ
sâu xa, tinh túy,
không còn sai sót,
ngoài tầm nghĩ bàn,
Như lai đã biết
một cách đầy đủ.
Và chỉ Như lai
mới biết pháp ấy,
cũng như chư vị
Như lai mười phương
mới biết như vậy.

(19) Này Xá lợi phất,
tôn giả nên biết
lời Như lai nói
không có mâu thuẫn.
Đối với cái pháp
của Như lai nói,
các người phải có
đức tin lớn lao.
Bởi vì nguyên tắc
của chư Như lai
sau thì gian dài
phải nói sự thật.

(20) Cho nên ngày nay
Như lai tuyên cáo
với chư thanh văn
và chư duyên giác,
những người đã được
Như lai làm cho
thoát khổ thắt buộc
đạt được niết bàn,

(21) rằng đó chỉ là
Như lai vận dụng
năng lực phương tiện
thiết ba cỗ xe,
để ai vướng mắc
bất cứ chỗ nào
Như lai cũng dắt
cho được thoát ra. (77)

Ghi chú

(66) Phương tiện là phong cách và phương cách tiện lợi, thích nghi, tài khéo léo, nghệ thuật huấn dụ. Phương tiện ấy, ở đây, nói thật sát, chính là Thanh văn thừa, là niết bàn của La hán. Thanh văn thừa là phương tiện nửa đường đi đến Nhất phật thừa ; nửa đường ấy mỏi mệt thì có hóa thành đế nghỉ ngơi, hóa thành ấy là niết bàn của La hán ; nghỉ khỏe rồi thì bỏ niết bàn ấy mà đi đến Phật tri kiến, chỗ đầy phẩm chất toàn hảo. Do vậy, nói cái phương tiện là để thấy ra cái đích thật.

(67) Dịch sát : trăm ngàn vạn ức vô SỐ.

(68) Các pháp đạt đến tuệ giác vô thượng, chính văn là đạo pháp, chính văn của luận Pháp hoa trích dẫn nói rõ là a nậu đa la tam miệu tam bồ đề pháp (C26/4). Vậy đạo là dịch nghĩa chữ bồ đề và dịch tắt cả chữ a nậu đa la tam miệu tam bồ đề.

(69) Vướng mắc vào điểm này là trước đây vướng mắc sinh tử khốn khổ. Vướng mắc vào điểm khác là nay đây vướng mắc niết bàn giả thiết.

(70) Thấy biết toàn hảo là tri kiến ba la mật. Phương tiện toàn hảo là phương tiện ba la mật.

(71) Sự thấy biết của Như lai là Như lai tri kiến. Sau này nói là Phật tri kiến (sự thấy biết của Phật) thì chuyên môn hơn.

(72) Ấy là căn cứ V52/338-341 mà dịch. Theo thứ lớp, chính văn như sau : vô lượng, vô ngại, lực, vô sở úy, thiền, định, giải thoát, tam muội. Nhưng sự liệt kê này còn thiếu, quan trọng nhất là thiếu 18 sự đặc biệt (thập bát bất cọng pháp).

(73) Thật tướng, chữ tướng ở đây là chuyên ngữ của ngài La thập, nhưng Duy thức học lại cắt nghĩa rất đúng, khi nói, như chữ viên thành thật tướng, tướng đó là nghĩa tướng. Nên ngài Chân đế dịch là tưởng. Và thật tướng có thể cắt nghĩa và dịch là khái niệm về sự thật (chữ thật rất nên viết hoa). Sự thật là sự thật, không phải là tánh đối với tướng, thật đối với giả. Cắt nghĩa là trạng thái thật hay bản chất thật, là đã có khuynh hướng nói thật tướng là bản thể. Nhưng ở đây cho thấy rõ thật tướng là sự thật về toàn bộ của mỗi pháp - mà nói gọn là 10 như vậy. Thế nên thật tướng là đương xứ tiện thị (này đây chính là).

(74) Có 3 điều cần ghi. Một, các bản HD, PT, và KD đều nói 5 gì, chỉ CV nói 10 như vậy. Vậy Phạn bản có phần chắc là 5 gì, nhưng 10 như vậy cũng không thể nói do ngài La thập quảng diễn như V52/342 nói. Hai, hãy cắt nghĩa chữ gì và chữ như vậy ở đây. Cả 2 chữ cùng là ngữ khí trực chỉ. Thí dụ có ai đưa cây bút mà hỏi tôi sự thật cây bút ấy là thế nào, tôi có thể trả lời "cứ coi nó là gì, cho đến tánh gì, thì biết" Cũng như vậy, ai đưa cây bút mà hỏi tôi sự thật cây bút ấy là thế nào, tôi có thể trả lời "cứ coi biểu hiện của nó như vậy, cho đến toàn bộ của nó như vậy, thì biết". Ba, 10 như vậy trước đây tôi để nguyên chính văn, nay dịch như đã dịch. Thì cũng chỉ suy đoán. Bởi vì tôi không tìm được cách cắt nghĩa nào vừa ý. Tựu trung, như thị tác, chữ tác cũng có thể dịch tác động ; như thị bản mạt cứu cánh, có thể dịch cứu cánh như vậy, nhưng tôi chọn chữ toàn bộ (bản mạt) thấy vừa ý hơn. Bốn, quay lại mà nói thì 5 gì có thể sát ý PH hơn. Đây là chính văn mà luận Pháp hoa trích giải : Xá lợi phất, chỉ Như lai với Như lai mới thuyết được pháp, vì chỉ Như lai với Như lai mới biết được thật tướng cứu cánh của pháp ấy. Xá lợi phất, chỉ Như lai mới biết được pháp, Xá lợi phất, chỉ Như lai mới thuyết được pháp : pháp ấy là gì, pháp ấy vì gì, pháp ấy như gì, pháp ấy tướng gì, pháp ấy tánh gì. Là gì, vì gì, như gì, tướng gì, tánh gì, tất cả những gì về pháp như vậy, Như lai thấy như hiện có trước mắt chứ không phải không thấy như hiện có trước mắt (C26/4 và 14). Với chính văn ấy, Thế thân đại sĩ giải thích 5 gì là những gì của tam thừa. Chính văn ấy nói Phật thuyết được pháp tam thừa là vì biết được thật tướng cứu cánh - có nghĩa tam thừa xuất từ Phật tri kiến và đối tượng của Nó là thật tướng. Nhưng gần như khá khác biệt, CV nói 10 như vậy thì rõ ràng nói 10 như vậy ấy là toàn bộ thật tướng của vạn hữu.

(75) Vô lượng những bậc anh hùng trong đời, chính văn là thế hùng bất khả lượng (chữ của HD). Đừng hiếu chữ thế hùng chỉ cho Phật.

(76) Ấy là 2 mà là đứng đầu, thay cho cả 10 như vậy.

(77) Coi lại ghi chú 69. Ý nói nhờ huấn dụ đủ cả tam thừa nên vướng mắc sinh tử khốn khổ Phật đã dẫn ra, mà vướng mắc niết bàn giả thiết Phật cũng dẫn ra.

Lược giải

Đây là đoạn thứ nhất của phẩm 2, trực tiếp và gián tiếp hàm chứa một tuyên ngôn quan trọng của Phật mở đầu pháp thoại PH. Tuyên ngôn ấy gồm có 3 điểm sau đây.

Điểm một, chủ đích của Phật là làm cho người làm Phật. Nhưng nói thật liền như vậy thì không thích đáng, nên, trước hết, Phật phải phương tiện thuyết, nói khéo về La hán (và niết bàn của La hán) để dắt người vượt khỏi sự vướng mắc vào sinh tử khốn khổ. Như vậy La hán (và niết bàn của La hán) chỉ là giả thiết, không phải cứu cánh, không phải chủ đích giáo huấn của Phật. La hán phải, và có thể, đi tới nữa theo chân thật thuyết, sự nói thật của Phật.

Điểm hai, phương tiện thuyết rồi thì, cuối cùng Phật mới chân thật thuyết, nói thật về Phật tri kiến. Phật tri kiến hoàn hảo tất cả phẩm chất mà chính nguyên thỉ và tiểu thừa công nhận (đó là 18 sự đặc biệt, 10 đại năng lực, v/v). Phật tri kiến ấy cũng là niết bàn của Phật. Như vậy Phật (và niết bàn của Phật) mới là cứu cánh. Phật không phải cũng chỉ là La hán. Phật mới là chủ đích mà ngài dắt người đến đó, vượt khỏi sự vướng mắc vào niết bàn giả thiết.

Điểm ba, phương tiện thuyết pháp của Phật, như vậy, là thiết lập Thanh văn thừa để đưa đến Phật thừa. Nên phương tiện là sự "chưa từng có" mà Phật thành tựu, và ngài ca tụng sự ấy là để nói lên chủ ý của ngài : ngài sẽ chân thật thuyết - sẽ tuyên thuyết PH.

Lúc ấy trong đại hội có một ngàn hai trăm vị A la hán đã hết phiền não, thuộc chúng thanh văn, dại loại như tôn giả Kiều trần như, cùng tỷ kheo và tỷ kheo ni, ưu bà tắc và ưu bà di, những người tâm chí thanh văn duyên giác, đều nghĩ như vầy, tại sao hôm nay đức Thế tôn ân cần tán dương sự phương tiện (78), bằng cách nói rằng pháp Như lai được cực kỳ sâu xa tinh túy và khó hiểu, rằng Như lai nói gì thì ý hướng cũng khó biết, rằng hết thảy thanh văn duyên giác không thể đạt đến? Đức Thế tôn nói về sự giải thoát đồng nhất thì chúng ta cũng thành tựu sự ấy, đạt đến niết bàn. Nhưng hôm nay thì chúng ta không biết sự ấy về đâu.

Tôn giả Xá lợi phất biết nỗi hoài nghi trong lòng bốn chúng và chính mình cũng chưa thấu triệt, nên thưa rằng, bạch đức Thế tôn, vì yếu tố chính và yếu tố phụ nào mà đức Thế tôn ân cần tán dương sự phương tiện bậc nhất của ngài là pháp sâu xa, tinh túy và khó hiểu ? Hồi nào đến giờ con chưa hề nghe đức Thế tôn nói như vậy. Hiện giờ bốn chúng đều nghi ngại. Con thỉnh cầu đức Thế tôn giải thích vấn đề này cho chúng con : vì lý do nào mà ngài ân cần tán dương sự phương tiện của ngài là sâu xa, tinh túy và khó hiểu ? Tôn giả Xá lợi phất muốn lặp lại ý nghĩa đã hỏi, nên nói những lời chỉnh cú sau đây.

(22) Mặt trời tuệ giác,
bậc đại thánh triết,
lâu rồi mới nói
điều đặc biệt này.
Là ngài tự nói
(79) bao nhiêu phẩm chất
mà Như lai có,
đại loại như là
mười đại năng lực
bốn sự không sợ
ba pháp tam muội
bốn thiền bốn định
tám sự giải thoát,
toàn là những pháp
trên sự tư duy
ngoài tầm thảo luận.

(23) Ngài tự nói đến
pháp mà ngài biết
trong khi ngài ngồi
nơi bồ đề tràng,
chứ không một ai
có thể hỏi thấu.
Ngài lại tự nói
ý ngài khó biết,
điều này cũng không
một ai hỏi được.

(24) Không ai hỏi được,
chỉ ngài tự nói,
tán dương con đường
mà ngài đã đi,
tán dương tuệ giác
cực kỳ tinh túy
mà, như chư Phật,
ngài đã đạt được.

(25) Các vị la hán
đã hết phiền não,
cùng với những vị
cầu được niết bàn,
hôm nay cùng sa
vào lưới ngờ vực :
Thế tôn vì gì
tự nói như vậy ?

(26) Những vị cầu được
tuệ giác duyên giác,
các vị tỷ kheo
và tỷ kheo ni,
cùng với tất cả
tám bộ thiên long,
ai cũng bối rối
mà nhìn lẫn nhau
và nhìn lên ngài,
một bậc hoàn hảo
cả hai phương diện
phước đức tuệ giác.

(27) Bạch đức Thế tôn,
việc này thế nào,
xin ngài giải thích
cho chúng con rõ.

(28) Trong chúng thanh văn,
Thế tôn nói con
là bậc thứ nhất,
nhưng nay chính con
tự mình đối với
tuệ giác của mình
cũng sinh nghi hoặc :
không rõ tuệ ấy
đã là cứu cánh
hay phải tới nữa ? (80)

(29) Bao nhiêu con Phật
sinh từ miệng Phật
nay đang chắp tay
ngước nhìn chờ đợi,
ước mong Thế tôn
xuất ra âm thanh
cực kỳ tuyệt diệu,
kịp thời nói cho
về pháp của ngài
đúng như pháp ấy.

(30) Tám bộ thiên long số bằng hằng sa,
chư vị bồ tát
cầu tuệ giác Phật
số lượng dại khái
cũng có tám vạn.

(31) Lại còn xuất từ vạn ức các nước, các vị luân vương cùng nhau đến đây, ai cũng chắp tay đem lòng cung kính mong muốn được nghe con đường toàn hảo.

Đức Thế tôn bảo tôn giả Xá lợi phất, thôi thôi, không nên nói. Nói vấn đề này thì cả thế giới, trong đó có chư thiên và nhân loại, sẽ kinh sợ ngờ vực. Tôn giả Xá lợi phất lại thưa, bạch đức Thế tôn, xin đức Thế tôn dạy cho vấn đề này, vấn đề này xin đức Thế tôn dạy cho. Vì đại hội này nhiều đến trăm ngàn, vạn ức, vô số, có nhiều người từng gặp chư Phật, các căn (81) lanh lợi, trí tuệ sáng tỏ, nghe đức Thế tôn dạy thì có thể kính tin. Tôn giả Xá lợi phất muốn lặp lại ý nghĩa đã thưa, nên nói lời chính cú sau đây.

(32) Bạch đức Vô thượng,
vị Vua các pháp !
xin ngài dạy cho,
không cần e ngại.
Đại hội các chúng
vô số như vầy,
tất có những người
có thể kính tin.

Đức Thế tôn lại ngăn tôn giả Xá lợi phất, rằng nếu Như lai nói vấn đề này thì cả thế giới, trong đó có chư thiên, nhân loại và tu la, sẽ cùng kinh sợ, ngờ vực, những vị tỷ kheo tăng thượng mạn sẽ rơi xuống hố lớn. Đức Thế tôn lặp lại ý ngài bằng lời chỉnh cú sau đây.

(33) Thôi thôi, đừng hỏi ! Pháp của Như lai tinh túy, khó biết. Những kẻ thượng mạn nghe nói pháp ấy tất không kính tin.

Tôn giả Xá lợi phất lại thưa, bạch đức Thế tôn, xin đức Thế tôn dạy cho vấn đề này, vấn đề này xin đức Thế tôn dạy cho. Nay trong đại hội này, những người như con, và trăm ngàn vạn ức người, đời đời đã từng tiếp nhận sự giáo hóa của đức Thế tôn ; những người như vậy chắc chắn có thể kính tin, ổn định lâu dài (82) và lợi ích lớn lao. Tôn giả Xá lợi phất lặp lại ý mình bằng những lời chỉnh cú sau đây.

(34) Thưa đấng Vô thượng,
phước trí toàn hảo !
xin ngài dạy cho
cái pháp bậc nhất.
Con là con trưởng
của đức Thế tôn,
con thỉnh cầu ngài
dạy cho chúng con.
Trong đại hội này
có vô số người
có thể kính tin
về pháp ngài dạy.

(35) Đời đời liên tiếp,
Thế tôn đã từng
giáo hóa tiếp độ
những người như vầy.
Nay họ chắp tay
đồng nhất tâm nguyện
muốn nghe và nhận
lời Thế tôn nói.

(36) Những người như con
một ngàn hai trăm,
cùng với các vị
cầu tuệ giác Phật,
xin đức Thế tôn
vì những người này
rủ lòng thương xót
mà giảng giải cho.
Những người này đây
nghe được pháp này
thì lòng sinh ra
hoan hỷ cùng cực.

Khi ấy đức Thế tôn bảo tôn giả Xá lợi phất, tôn giả đã thiết tha thỉnh cầu đến lần thứ ba, nên Như lai không thể không nói. Vậy tôn giả hãy lắng nghe, hãy khéo nghĩ và khéo nhớ ! Như lai sẽ phân tích giảng giải cho tôn giả. Khi đức Thế tôn dạy như vậy, trong đại hội có đến năm ngàn tỷ kheo và tỷ kheo ni, ưu bà tắc và ưu bà di, tức thì đứng dậy khỏi chỗ họ ngồi, đảnh lễ đức Thế tôn mà lui ra. Những người này gốc rễ tội lỗi về tăng thượng mạn thật là sâu nặng, chưa được tự cho đã được, chưa chứng tự cho đã chứng, lầm lẫn đến thế nên họ không ở lại. Đức Thế tôn cũng yên lặng mà không ngăn cản. Ngài bảo tôn giả Xá lợi phất, đại hội này của Như lai nay không còn trấu lép (83), mà chỉ toàn là hạt chắc. Xá lợi phất, tăng thượng mạn như những người kia thì lui ra cũng tốt. Bây giờ tôn giả hãy nghe cho khéo, Như lai sẽ giảng giải cho tôn giả. Tôn giả Xá lợi phất thưa, dạ, bạch đức Thế tôn ; chúng con ước nguyện và thích thú muốn nghe.

Ghi chú

(78) Phật tán dương phương tiện vì phương tiện đã tùy nghi thiết lập Thanh văn thừa. Tán dương như vậy thì thấy Thanh văn thừa là La hán, và niết bàn của La hán, chỉ là giả thiết. Mối thương tổn và hoài nghi của chúng Thanh văn là ở đó.

(79) Chữ Ngài tự nói (tự thuyết) ăn xuống đến 2 chỗ trong bài chỉnh cú SỐ 23 ở dưới. Hai chỗ này vốn có và lẽ đáng phải nói tự thuyết đạo tràng sở đắc pháp... tự thuyết ngã ý nan khả liễu... Nhưng chính văn đã dịch lược đi, nay phải bổ túc (tham chiếu HD, C9/68d20-23).

(80) Dịch như vậy là để cho sát với kinh này ; kinh này nói tuệ giác La hán chưa hoàn toàn, các vị La hán phải đi đến tuệ giác Phật đà mới là hoàn toàn. Sát thì phải dịch : đã là thành quả rốt ráo ? hay là con đường đang đi ? Có người hiểu 2 chữ vi chỗ này là là, không phải thể hỏi. Sai đến như vậy nên trước khi giải thích PH, ngài Khuy cơ đã phải viết một tiểu phẩm "Những chữ vi trong PH" (V52/283-286), nói chữ ấy ở đâu là là, ở đâu là vì, ở đâu là thể hỏi. Bài chỉnh cú trên đây là ngài Xá lợi phất nghe Phật nói Thanh văn thừa chỉ do phương tiện tùy nghi thiết lập, nên thắc mắc, không biết tuệ giác La hán của mình đã cứu cánh hay phải tu nữa. Biết thắc mắc như vậy đã là bậc lợi căn.

(81) Các căn ở đây là tín (tin tưởng) tiến (nỗ lực) niệm (ký ức) định (chuyên chú) tuệ (minh sát). Đó là 5 căn bản quan trọng, mở đầu cho các bồ đề phần pháp. Tuy nhiên, vẫn có thể hiểu các căn ở đây cũng là 5 giác quan.

(82) Chính văn là yên ổn, chỉ có nghĩa ổn định, thư thái. Nhưng đằng sau chữ ấy cũng có một chút lý thuyết. Rằng tâm thức con người còn phiền não và tâm trí con người còn mê lầm thì con người bất ổn, thác loạn, không thể cho là con người xứng đáng con người, con người tiến hóa.

(83) Trấu lép, chính văn ở đây, và sau đây trong chỉnh cú số 40, là chi diệp. Chi diệp là nhánh lá, vụn vặt. Vụn vặt ở đây là trấu lép, rác rưởi. Như vậy mới chỉnh đối với hạt chắc (trinh thật).

Lược giải

Đây là đoạn thứ hai của phẩm 2, gồm có 3 lần hỏi đáp để mở đầu pháp thoại PH. Lần 1, ngài Xá lợi phất nghe Phật nói Thanh văn thừa là do phương tiện của Phật tùy nghi thiết lập thì liền biết tự hoài nghi đạo quả La hán của mình, nên xin Phật giải thích sự thể ấy ; Phật khước từ bằng cách nói rằng giải thích sự thể ấy thì cả thế giới đều hoài nghi. Lần 2, ngài Xá lợi phất thưa đại hội này có những người trình độ thích đáng và nghe thì kính tin; Phật lại khước từ bằng cách nói rằng giải thích sự thể ấy thì những kẻ tăng thượng mạn cho mình đã cứu cánh sẽ rơi xuống hố lớn. Lần 3, ngài Xá lợi phất thưa, đại hội có những người như ngài đã lắm đời hưởng được sự hóa độ của Phật nên nghe thì có thể kính tin và ổn định. Bây giờ Phật mới chấp nhận giải thích. Giải thích sự phương tiện thiết lập là có nghĩa La hán thì cần phải rời bỏ và Phật đà thì có thể bước tới, nên những kẻ cho niết bàn của La hán là cứu cánh thì tự rời khỏi đại hội của PH.

Đức Thế tôn bảo tôn giả Xá lợi phất, cái pháp tinh túy này Như lai thỉnh thoảng mới nói, như hoa ưu đàm (84) thỉnh thoảng mới xuất hiện một lần. Xá lợi phất, chư vị hãy tin lời Như lai nói không trống rỗng, dối trá. Xá lợi phất, Như lai tùy nghi thuyết pháp, ý hướng khó hiểu. Tại sao, vì Như lai hoạt dụng vô số phương tiện, trong đó gồm có các thứ yếu tố, ví dụ và lời chữ (85), mà diễn đạt về pháp. Pháp ấy không phải tư duy phân tích mà lĩnh hội được. Pháp ấy chỉ có chư Phật như lai mới chứng biết.

Sự thế là chư Phật như lai chỉ vì lý do duy nhất và trọng đại mà xuất hiện thế giới. Xá lợi phất, lý do duy nhất và trọng đại mà chư Phật như lai xuất hiện thế giới là gì ? Là chư Phật như lai muốn làm cho chúng sinh khai mở sự thấy biết của Phật được trong sáng nên xuất hiện thế giới, muốn chỉ thị cho chúng sinh sự thấy biết của Phật được trong sáng nên xuất hiện thế giới, muốn làm cho chúng sinh tỉnh ngộ sự thấy biết của Phật được trong sáng nên xuất hiện thế giới, muốn làm cho chúng sinh nhập vào con đường thấy biết của Phật được trong sáng nên xuất hiện thế giới (86). Xá lợi phất, như thế đó là lý do duy nhất và trọng đại mà chư Phật như lai xuất hiện thế giới. Và Xá lợi phất, như thế đó tức là chư Phật như lai chỉ giáo hóa bồ tát, nghĩa là làm gì cũng thường vì một việc, ấy là đem sự thấy biết của Phật mà chỉ thị cho chúng sinh tỉnh ngộ.

Xá lợi phất, Như lai chỉ đem cỗ xe duy nhất là cỗ xe Phật đà mà thuyết pháp cho chúng sinh, không có cỗ xe nào khác dầu là cỗ xe thứ hai hay là cỗ xe thứ ba. Xá lợi phất, pháp của chư Phật mười phương cũng là như vậy. Xá lợi phất, chư Phật quá khứ đã vận dụng vô số phương tiện, trong đó gồm có các thứ yếu tố, ví dụ và lời chữ, mà thuyết pháp cho chúng sinh, pháp ấy toàn là của cỗ xe Phật đà duy nhất, nên chúng sinh nghe pháp nơi chư Phật ấy thì cứu cánh đều được tuệ giác Biết tất cả. Chư Phật vị lai sẽ xuất hiện thế giới cũng vận dụng vô số phương tiện, trong đó gồm có các thứ yếu tố, ví dụ và lời chữ, mà thuyết pháp cho chúng sinh, pháp ấy toàn là của cố xe Phật đà duy nhất, nên chúng sinh nghe pháp nơi chư Phật ấy thì cứu cánh cũng đều được tuệ giác Biết tất cả. Hiện tại, trong vô lượng (87) cõi Phật khắp cả mười phương, chư Phật đang làm lợi ích và yên vui rất nhiều cho chúng sinh, chư Phật như vậy cũng vận dụng vô số phương tiện, trong đó gồm có các thứ yếu tố, ví dụ và lời chữ, mà thuyết pháp cho chúng sinh, pháp ấy toàn là của cỗ xe Phật đà duy nhất, nên chúng sinh nghe pháp nơi chư Phật ấy thì cứu cánh cũng đều được tuệ giác Biết tất cả. Xá lợi phất, chư Phật ba đời trong mười phương làm như vậy là đồng nghĩa với việc (88) chỉ giáo hóa bồ tát : muốn đem sự thấy biết của Phật khai mở cho chúng sinh (89), muốn đem sự thấy biết của Phật chỉ thị cho chúng sinh, muốn đem sự thấy biết của Phật thức tỉnh cho chúng sinh, muốn dẫn chúng sinh nhập vào con đường (90) thấy biết của Phật. Xá lợi phất, nay Như lai cũng làm như vậy. Như lai biết rõ những thị hiếu và vướng mắc của các loại chúng sinh; tùy bản tính của họ, Như lai vận dụng các thứ yếu tố, ví dụ và lời chữ, nghĩa là vận dụng năng lực phương tiện, mà thuyết pháp. Xá lợi phất, Như lai làm như vậy toàn là để cho họ cùng được tuệ giác Biết tất cả của cỗ xe Phật đà duy nhất.

Xá lợi phất, như vậy là trong mười phương quốc độ, cỗ xe thứ hai còn không có, huống chi có cỗ xe thứ ba. Nhưng, Xá lợi phất, chư Phật như lai xuất hiện trong thời kỳ dữ dội thì đó là thời kỳ đủ cả năm thứ vẩn đục : thời kỳ vẩn đục, tâm lý vẩn đục, con người vẩn đục, kiến thức vẩn đục, mạng sống vẩn đục. Khi thời kỳ vẩn đục loạn lên, thì chúng sinh dơ bẩn dày nặng, keo lẫn, tham lam, ganh ghét, hoàn thành đủ thứ bất thiện, nên chư Phật như lai phải vận dụng năng lực phương tiện : chính nơi cô xe duy nhất là cỗ xe Phật đà mà giả thiết ra, nói có ba cỗ xe. Do đó, Xá lợi phất, nếu là đệ tử của Như lai, tự gọi là La hán, là Duyên giác, mà không nghe không biết đến việc Như lai chỉ giáo hóa Bồ tát như trên (91), thì những người ấy không phải đệ tử của Như lai : không phải la hán, không phải duyên giác. Những vị tỷ kheo và tỷ kheo ni như vậy tự cho đã thành la hán, thân mình là thân cuối cùng, mình cứu cánh niết bàn, rồi không còn có chí mong cầu tuệ giác vô thượng, thì tôn giả nên biết họ toàn là người tăng thượng mạn. Vì lẽ nếu có vị nào thật được thành la hán mà không tin pháp này thì vô lý, trừ ra sau khi Như lai đã nhập diệt, trước mặt họ không có Như lai nữa - Sau khi Như lai nhập diệt, kinh Pháp hoa này có ai tiếp nhận ghi nhớ, đọc xét văn nghĩa, tụng được thuộc lòng, lý giải Ý nghĩa...

(92), người ấy thật khó có. Nếu gặp đức Phật khác thì đối với kinh này họ nhận thức được ngay.

Nói tóm, Xá lợi phất, chư vị hãy nhất tâm mà tin tưởng, lý giải, tiếp nhận và ghi nhớ lời của Như lai nói. Lời của chư Phật như lai nói thì không trống rồng, dối trá, nói rằng không có cỗ xe nào khác mà chỉ có cỗ xe duy nhất là cỗ xe Phật đà.

Ghi chú

(84) Uu đàm là ưu đàm bát la hoa (udumbala). Có thuyết nói là thực vật tên khoa học ficus glomerata. Tôi tồn nghi. Nhưng nay, thì sự tồn nghi ấy đã giải quyết. Xin coi bản Bố túc lược dẫn tiểu tiết Năm.

(85) Xin nhắc lại, cũng có thể dịch dữ kiện, ngụ ngôn, lập luận.

(86) Có 5 điều cần nói. Một, 4 chữ khai thị ngộ nhập, mà tôi thêm mỗi chữ 1 chữ nữa thành chữ kép khai mở, chỉ thị, tỉnh ngộ, nhập vào, là muốn giữ nguyên chữ và ý của chính văn. Chữ và ý ấy khá đơn giản : Phật xuất thế là để khai thị Phật tri kiến cho chúng sinh ngộ nhập. Hai, về thứ tự thì 1 sự này rất đúng với luận Pháp hoa (PT, C26/7 và 16). Ba, do 2 chỗ sau này nữa mà biết 4 chữ khai thị ngộ nhập cũng có nghĩa đều là của Phật : khai thị là mở mắt cho chúng sinh thấy Phật tri kiến, thị là chỉ thị cho chúng sinh thấy Phật tri kiến, ngộ là thức tỉnh cho chúng sinh thấy Phật tri kiến, nhập là dẫn chúng sinh nhập vào con đường Phật tri kiến. Bốn, nhưng 4 sự cũng đều có nghĩa là của chúng sinh : đối với Phật tri kiến, khai là phát giác, thị là phát kiến, ngộ là phát hiện, nhập là hội nhập. Ngữ khí của đoạn này cũng có nghĩa như vậy. Năm, chữ Phật tri kiến (sự thấy biết của Phật) là chữ đặc biệt và độc đáo của PH, chỉ cho tuệ giác của Phật (mà chúng ta cũng vốn có và vẫn có).

(87) Dịch sát : vô lượng trăm ngàn vạn ức.

(88) KD có câu này. Có thì đúng hơn.

(89) Câu này phải bố túc.

(90) Có bản chép sót chữ đạo, ĐD cho thấy như vậy (C9/140g9). Đạo ở đây là bát chánh đạo (bát chánh, bát do lộ), HD cho thấy như vậy (C9/69d4).

(91) Lời này nên được chú thích bằng lời KD : ... đến việc họ được Như lai thực sự kêu gọi bước đến cỗ xe Phật đà...

(92) Pháp hạnh đối với Pháp hoa có 4 điều cần nói. Điều một, xét toàn kinh này thì thấy ngoài 2 pháp số 5, còn mấy tiết mục quan trọng nữa. Gồm lại thì pháp hạnh Pháp hoa có 10 : tiếp nhận ghi nhớ (thọ trì) đọc xét văn nghĩa (độc) tụng được thuộc lòng (tụng) giảng nói cho người (thuyết, giải thuyết, vị tha nhân thuyết) sao chép ấn hành (thư, thư tả) nhớ nghĩ chính xác (chánh ức niệm) lý giải ý nghĩa (giải nghĩa thú) làm đúng kinh dạy (như thuyết hành), tùy h và hiến cúng. Điều 2, tất cả 10 pháp hạnh này khi thì nói 5 thứ trước, khi nói xen lẫn, khi nói đại khái. Điều ba, tựu trung có 5 thứ cần cắt nghĩa : (1) Sao chép ấn hành. Xưa, qua thời kỳ truyền khẩu thì đến thời kỳ sao chép, chưa có sự ấn hành, mọi phương tiện đọc tụng, truyền bá và bảo tồn đều nhờ sao chép, nên sự ấy rất quý và có phước. Nhưng nay, sự ấy chính là sự ấn hành. (2) Đọc xét văn nghĩa. Chữ độc trong chính văn là học, nghiên cứu, không phải đọc như thường hiểu. Do đó phải dịch là đọc xét văn nghĩa. Có chỗ dịch rõ là nghiên cứu. (3) Giảng nói cho người thì ngoài sự giảng dạy, trước hết còn có cái nghĩa giới thiệu, loan báo, loan truyền cho người biết đến kinh Pháp hoa. (4) Lý giải ý nghĩa, sát và rõ thì phải dịch lý giải ý nghĩa đi về đâu, tức là hiểu thấu ý hướng của Phật nói.

(5) Đặc biệt nói về chữ thọ trì. Thọ trì nghĩa đen là chịu nắm, tùy trường hợp mà có 3 cách dịch : cách một, dịch tiếp nhận ghi nhớ thì có nghĩa nghe và nhớ về Pháp hoa, sự nghe do đức tin và sự nhớ do ký ức; cách hai, dịch tiếp nhận kính giữ (hay nhận giữ) thì có nghĩa tiếp nhận sự ủy thác của Phật mà bảo tồn Pháp hoa ; cách ba, trường hợp có cả 2 nghĩa trên thì tùy nghĩa nào nặng hơn mà dịch theo nghĩa ấy. Điều bốn, riêng cách dịch tiếp nhận kính giữ, chính văn có khi dùng chữ phụng trì hay chữ trì, thì dịch tắt là kính giữ, và sự kính giữ (hay tiếp nhận kính giữ) này phải hiếu là giữ bằng tất cả 10 pháp hạnh. Do vậy mà có chỗ nói kinh giữ (trì) là đủ cả 10 pháp hạnh ấy.

Lược giải

Đây là đoạn thứ ba của phẩm 2, chính thức nói về nhất thừa. Đời Phật, giai đoạn đầu là đem phương tiện thiết lập Thanh văn thừa để làm phương tiện mà đến Nhất phật thừa, gọi tắt là nhất thừa ; giai đoạn cuối Phật mới nói thẳng về nhất thừa ấy.

Nhất thừa là Phật xuất thế chỉ đem Phật tri kiến mà khai thị cho chúng sinh ngộ nhập. Nên Phật, và chư Phật 3 đời 10 phương, đều làm như vậy - đều từ Phật tri kiến mà thuyết pháp cho người nghe cùng đến Phật tri kiến. Phật tri kiến chính là nhất thế chủng trí của Phật.

Sở dĩ giai đoạn đầu đời, Phật không nói thắng về nhất thừa vì Phật xuất thế vào thời kỳ "ngũ trược ác thế". Nhưng giai đoạn cuối đời, Phật phải thực hiện mục đích xuất thế của mình mà nói về nhất thừa - nói về PH, xác quyết La hán tự cho cứu cánh là tăng thượng mạn, có nghĩa xác quyết La hán, và bất cứ ai có tư cách bồ tát, đều có thể làm Phật.

Khi ấy đức Thế tôn muốn lặp lại ý nghĩa đã nói, nên nói những lời chỉnh cú sau đây.

(37) Chư vị tỷ kheo
và tỷ kheo ni
mà tâm thượng mạn,
cùng ưu bà tắc
và ưu bà di
mà lòng không tin,
bốn chúng như vậy
số có năm ngàn.

(38) Họ không tự thấy
mình đã khinh suất.
Họ thiếu giới hạnh,
che dấu tì vết.
Hạng trí nhỏ ấy
đã lui hết rồi.

(39) Trong đại hội này họ là cặn bã.
Họ lui là vì
uy thần Như lai.
Họ là những kẻ
thiếu cả phước đức,
không kham tiếp nhận diệu pháp như vầy.

(40) Trong đại hội này
nay hết trấu lép,
còn lại chỉ có
toàn là hạt chắc.

(41) Này Xá lợi phất,
hãy nghe cho khéo
về pháp Như lai
đã thành tựu được,
và về phương tiện
Như lai hoạt dụng
để nói pháp ấy
cho các chúng sinh.

(42) Quan niệm, đạo hạnh,
thị hiếu, khuynh hướng,
hành vi lành dữ
đời trước đã làm,
tất cả điều này
của các chúng sinh
Như lai nhận thức
rất là rõ ràng.

(43) Thế rồi Như lai
sử dụng mọi thứ
yếu tố, ví dụ,
cùng với lời chữ,
nghĩa là dùng đến
năng lực phương tiện,
làm cho chúng sinh
hoan hỷ tất cả.

(44) Cho nên Như lai
đã nói tản văn,
chỉnh cú độc lập,
việc cũ, đời trước,
việc hiếm, nguyên do,
hoặc nói ví dụ,
chỉnh cú thích ứng,
cùng với thảo luận. (93)

(45) Những kẻ ám độn
chỉ thích pháp nhỏ,
vướng mắc sinh tử ;
nơi vô số Phật
họ đã không đi
theo đường tuyệt diệu.
Họ bị đau khổ
giày vò tác loạn.
Như lai vì họ
mà nói niết bàn.

(46) Như lai thiết lập
phương tiện như vậy,
chủ ý làm cho
họ được nhập vào
tuệ giác Phật đà,
nhưng chưa hề nói
tất cả các người
đều sẽ thành Phật.

(47) Sở dĩ Như lai
chưa nói như vậy
là vì chưa đến
thì gian đáng nói.
Nhưng nay là lúc
Như lai quyết định
nói về giáo pháp
cỗ xe vĩ đại.

Ghi chú

(93) Ấy là dịch tên 9 thể loại trong 12 thể loại khế kinh (thập nhị bộ kinh) ; 12 thể loại khế kinh là : 1. Tản văn (tu đa la : khế kinh) 2. Chỉnh cú độc lập (da đà : phúng tụng) 3. Việc cũ (bản sự) 4. Đời trước (bản sinh) 5. Việc hiếm (vị tăng hữu) 6. Nguyên do (nhân duyên) 7. Ví dụ (thí dụ) 8. Chỉnh cú thích ứng (kỳ dạ : ứng tụng) 9. Thảo luận (ưu ba đề xá : luận nghị). Ngang đây là 9 thể loại khế kinh mà chỉnh cú 44 nói. 10. Tự nói (tự thuyết) 11. Cực kỳ cao rộng (phương quảng) 12. Thọ ký thành Phật (thọ ký). Dầu lược đi, nhưng 3 thể loại sau lại chính là sở trường của Pháp hoa. Kinh pháp Phật dạy, tức thánh điển Phật giáo, gồm có 12 thể loại như vậy : 3 thể loại 1, 2, và 8 là chia theo văn chương ; 9 thể loại còn lại là chia theo sự lý.

Lược giải

Đây là đoạn thứ tư của phẩm 2, gồm có tất cả chỉnh cú của đoạn này. Đoạn này nên chia làm 13 mục nhỏ. Trên đây là 2 mục nhỏ. Mục một, nói những kẻ tự tôn đã cứu cánh mà lại tự ti không thể làm Phật, những kẻ ấy tự loại khỏi đại hội PH Dầu họ đã và vẫn được Phật giáo hóa bằng nhất thừa. Mục hai, nói Phật nói mọi thể loại kinh pháp và nói niết bàn là để làm phương tiện đưa đến nhất thừa, nhưng chưa nói ai cũng làm Phật, nghĩa là chưa nói nhất thừa. Nay thì là lúc nói đến nhất thừa ấy.

(48) Giáo pháp ở trong
chín thể loại trên,
là do Như lai
tùy thuận chúng sinh
mà tuyên thuyết ra,
nhưng mà bản ý
là dẫn họ vào
cỗ xe vĩ đại.
Vì lý do ấy,
ngày nay Như lai
nói về bản kinh Diệu pháp liên hoa.

(49) Có những con Phật
tâm trí trong sáng
tánh tình ôn hòa
các căn lanh lợi,
đã từng đi theo
con đường tuyệt diệu
ở nơi vô lượng
chư Phật như lai ;
chính vì những người
con Phật như vậy
mà nay Như lai
nói kinh Pháp hoa,
bản kinh thuộc về
cỗ xe vĩ đại.

(50) Qua đó Như lai
sẽ thọ ký cho
những con Phật ấy
trong thì vị lai
được thành Phật đà -
Được thành vì họ
đã đem tâm chí
cực kỳ sâu xa
tưởng niệm Phật đà
nghiêm giữ giới pháp.

(51) Những con Phật ấy
nghe được thành Phật
thì nỗi mừng lớn
tràn khắp cơ thể.
Như lai biết rõ
tâm chí cùng với
đạo hạnh của họ,
nên mới nói cho
bản kinh thuộc về
cỗ xe vĩ đại.

(52) Và là thanh văn hay là bồ tát,
nghe kinh như vậy
của Như lai nói,
thì dẫu chỉ được
một bài chỉnh cú,
cũng thành Phật cả,
không nghi gì được. *

(53) Khắp các cõi Phật
trong cả mười phương,
chỉ có diệu pháp
cỗ xe duy nhất.
Cỗ xe thứ hai
đã không thực có,
cũng không thực có
cỗ xe thứ ba,
trừ ra Như lai
phương tiện tuyên thuyết -
là chỉ thiện dụng
những danh từ giả
mà dẫn dắt cho các loại chúng sinh.

(54) Chính vì công bố
tuệ giác Phật đà,
cho nên Như lai
xuất hiện thế giới.
Chỉ một việc này
là việc đích thực,
còn hai việc khác
không đích thực đâu.
Như lai tuyệt đối
không muốn sử dụng
cỗ xe thấp nhỏ
mà chở chúng sinh.

(55) Như lai tự ngồi
cỗ xe vĩ đại,
cỗ xe được có
những pháp như là
định, tuệ và lực
trang sức huy hoàng,
Như lai sử dụng
mà chở chúng sinh.

(56) Như lai tự chứng
tuệ giác vô thượng
là xe vĩ đại
có tính bình đẳng.
Nếu đem hóa độ
bằng xe thấp nhỏ,
thì dẫu hóa độ
một người mà thôi,
Như lai cũng rơi
vào sự tham lẫn :
ấy là một việc
không chấp nhận được.

(57) Mọi người tín ngưỡng
qui y Như lai.
Như lai không hề
lừa dối ai cả,
không cả tâm ý
tham lam ganh ghét,
triệt hết sự xấu
ở trong các pháp.
Cho nên khắp trong
mười phương quốc độ,
chỉ có Như lai
không e sợ gì.

(58) Với cái thân thể
tướng hảo trang nghiêm,
với cái tuệ giác
soi sáng tất cả,
và được vô lượng
chúng sinh tôn trọng,
Như lai công bố
ấn tín thật tướng. (94)

(59- 60) Này Xá lợi phất, tôn giả nên biết
Như lai vốn lập
chí nguyện cao rộng
là muốn làm cho
hết thảy chúng sinh
đều như Như lai
không khác gì cả.
Đúng như chí nguyện
Như lai đã lập,
ngày nay Như lai
thực hiện đầy đủ,
cho nên Như lai
giáo hóa tất cả,
làm cho vào được
tuệ giác Phật đà.

(61) Nhưng nếu Như lai
gặp ai cũng đem
tuệ giác Phật đà
mà giáo hóa cho,
thì kẻ vô trí
sẽ bị thác loạn,
mù mờ, lầm lẫn,
không thể tiếp nhận.

(62) Như lai nhận thức
những kẻ như vậy
chưa từng sửa sang
gốc rễ pháp lành,
dính chắc vào nơi
năm thứ dục lạc,
khổ não vì những
mù quáng, đam mê.

(63) Chính vì nhân tố
năm thứ dục lạc
mà họ sa vào
ba đường độc dữ.
Luân hồi khắp cả
sáu nẻo sống chết,
lãnh chịu đủ hết
khổ sở độc địa.
Hình hài hèn kém
có bởi bào thai,
đời đời liên tiếp
cứ thêm lên mãi.
Họ là những kẻ
mỏng đức thiếu phước,
và bị đủ thứ
khổ não bức bách.

(64) Nên họ lạc vào
rừng rậm tà kiến,
chấp có thế này
chấp không thế khác.
Căn cứ những thứ
tà kiến như vậy,
họ lần đủ cả
sáu hai tà kiến,
đắm sâu vào trong
chủ thuyết hư vọng,
chấp nhận cứng chắc
không thể xả bỏ.

(65) Họ đầy ngã mạn,
tự cao, dua nịnh,
quanh co, xảo trá.
Vạn ức thời kỳ
họ không nghe được
danh từ Phật đà,
chánh pháp Phật đà
càng không nghe thấy.
Những người như vậy
thật khó hóa độ.

(66) Này Xá lợi phất,
vì những người ấy
cho nên Như lai
lập chước phương tiện :
nói cho họ biết
con đường diệt khổ,
chỉ cho họ rõ
về sự niết bàn.
Nhưng mà Như lai
dẫu nói niết bàn,
sự niết bàn đó
chưa thật niết bàn.

(67) Vì vậy Như lai
khai thị nguyên lý :
(95) các pháp xưa nay
thường tự vắng lặng.
Con Phật đi trọn
đường đi của mình
(96) thì trong tương lai
được thành Phật đà,
như thế mới là
niết bàn đích thực.

(68) Như vậy đủ thấy
do phương tiện lực
mà Như lai có,
Như lai khai thị
đủ hết các pháp
của ba cỗ xe ;
kỳ thật tất cả
chư Phật như lai
đều chỉ nói đến
cỗ xe duy nhất.

(69) Ngày nay đại hội
hãy bỏ nghi hoặc.
Lời chư Phật nói
không khác sự thật :
chỉ có cỗ xe
Phật đà duy nhất,
không hai cỗ xe
thứ hai thứ ba.

Ghi chú

(94) Ấn tín thật tướng, chính văn là thật tướng ấn : dấu hiệu không thể lầm lẫn về thật tướng của các pháp.

(95) "Vì vậy Như lai khai thị nguyên lý" là lấy HD mà bổ túc (C9/70d23).

(96) Thường tự vắng lặng : thường tự niết bàn. Đi trọn đường đi : thực hành trọn vẹn nguyên lý các pháp xưa nay thường tự vắng lặng.

Lược giải

Mục ba, nói Phật thuyết mọi thể loại kinh pháp chủ ý để hướng dẫn người nghe vào nhất thừa, nên nay nói về nhất thừa ấy - nói về PH để thọ ký cho những ai nghe được thọ ký mà vui mừng tràn ngập cơ thể. Và ai nghe được PH như vậy thì sẽ thành Phật cả, không thế hoài nghi. Mục bốn, nói Phật xuất thế là để công bố Phật tri kiến. Nên mười phương quốc độ chỉ có nhất thừa. Phật tự ngự nhất thừa thì không đem tiểu thừa mà vận tải cho ai. Do đó, Phật công bố ấn tín thật tướng của ngài. Mục năm, nói Phật công bố ấn tín thật tướng là vì Phật vốn lập đại nguyện làm cho ai cũng làm Phật như mình. Nhưng không thể vì vậy mà gặp ai cũng nói liền nhất thừa. Bởi vì những kẻ thiếu phước thì luân hồi, tà kiến, rất khó hóa độ. Thế nên Phật phải phương tiện nói đến niết bàn. Như vậy, niết bàn ấy không thật. Phải thực hiện nguyên lý "thường tự vắng lặng", đi trọn đường đi của mình mà làm Phật, mới thật là niết bàn. Nói cách khác, tam thừa không thật, , thật thì chỉ có nhất thừa.

(70) Vô số thời kỳ
thuộc thì quá khứ,
vô lượng chư Phật
đã nhập niết bàn ;
những loại số mục
trăm ngàn vạn ức
không thể đem ra
mà tính cho được.

(71) Chư Phật như vậy
đã dùng đủ thứ
yếu tố, ví dụ
của phương tiện lực,
diễn đạt thật tướng
tất cả các pháp.

(72) Nghĩa là các ngài
cũng nói giáo pháp
cỗ xe duy nhất,
giáo hóa chúng sinh
làm cho vào được
tuệ giác Phật đà.

(73) Chư Phật quá khứ,
những chúa thánh triết,
biết rõ thị hiếu (74- 75)
từ trong thâm tâm
của cả thế giới,
trong đó bao gồm
chư thiên, nhân loại
và bao loài khác,
cho nên sử dụng
phương tiện khác nhau
để giúp phát lộ
chân lý bậc nhất.

(97) Ấy là ai gặp chư Phật quá khứ,
được nghe thuyết pháp
và rồi bố thí,
giữ giới, nhẫn nhục,
cùng với tinh tiến,
thiền định, trí tuệ,
làm đủ các pháp
của cả hai loại
phước đức tuệ giác, (98)
thì những người ấy đã thành Phật tuệ. (99)

(76) Chư Phật quá khứ
nhập niết bàn rồi,
ai có tâm lý
tốt đẹp mềm dịu,
thì những người ấy
đã thành Phật tuệ.

(77- 78) Chư Phật quá khứ nhập niết bàn rồi,
những ai hiến cúng
xá lợi các ngài,
bằng cách xây dựng
vạn ức chùa tháp,
(100) lại đem bạc, vàng,
cùng với pha lê,
xa cừ, mã não,
mai khôi, lưu ly,
trang hoàng quang đãng
trần thiết tráng lệ,
thì những người ấy
đã thành Phật tuệ.

(79- 80) Ai dựng chùa tháp bằng đá cẩm thạch,
bằng những thứ gỗ
đàn hương, trầm hương,
cùng với hồng tùng
và gỗ quí khác ;
ai dựng chùa tháp
bằng gạch, đất sét ;
hay nơi hoang dã
đắp nổi gò đất
tạo thành chùa tháp
chư Phật quá khứ ;

(81) thậm chí trẻ con
vui đùa đắp cát
mà tưởng tượng rằng
xây dựng tháp Phật,
tất cả người này đã thành Phật tuệ.

(82) Ai vì chư Phật
trong thì quá khứ
mà tạo hình tượng
chạm trổ tướng tốt,
thì những người ấy
đã thành Phật tuệ.

(83) Hoặc tạo tượng Phật
bằng bảy chất quí,
bằng các loại đồng
vàng, đỏ và trắng,

(84) bằng chi, thiếc, sắt,
gỗ với đất sét ;
hoặc dùng các thứ
keo, sơn, vải bố,
bồi đắp tô chuốt
mà làm tượng Phật ;
tất cả người này
đã thành Phật tuệ.

(85) Hoặc dùng hội họa
vẽ ra tượng Phật
đủ cả các tướng
trăm phước trang nghiêm,
tự mình vẽ ra
hay nói người vẽ,
thì những người ấy
đã thành Phật tuệ.

(86) Đến nỗi trẻ con
dùng cỏ, cây, bút,
ngón tay, móng tay,
vẽ chơi tượng Phật,

(87) thì những trẻ ấy
công đức dồn chứa,
từ bi hoàn hảo,
đã thành Phật tuệ,
và chỉ giáo hóa
chư vị bồ tát,
cứu độ vô lượng các loại chúng sinh. (101)

(88) Nếu ai đối với
chùa tháp, hình tượng,
tượng ngọc, tượng vẽ
chư Phật quá khứ,
mà đem bông hoa
các loại hương liệu
tràng phan bảo cái
cung kính hiến cúng ;

(89- 92) nếu ai tấu nhạc : đánh trống, thổi còi,
thổi ốc, ống tiêu,
ống sáo, đàn cầm,
đàn hầu, tỳ bà,
chiêng nhỏ, bạt đồng,
đem hết âm thanh
nghe hay như vậy
hiến lên chư Phật
trong thì quá khứ ;
hoặc là hoan hỷ
ca hát, ngâm vịnh,
tán dương đức tính
chư Phật quá khứ ;
và làm như vậy
dầu một tiếng nhỏ ;
tất cả người này
đã thành Phật tuệ.

(93) Những ai trong lòng
tư tưởng xao lãng,
chỉ được mỗi một
bông hoa mà thôi,
và chỉ hiến cúng
tượng vẽ mà thôi,
cũng vẫn dần dần
gặp vô số Phật.

(94) Ai biết lễ bái, hay chỉ chắp tay,
đến nỗi đưa lên
chỉ một cánh tay,
hoặc chỉ hơi khẽ
cúi đầu mình xuống,
hiến cúng tượng Phật
bằng những cách ấy
cũng đã dần dần
gặp vô lượng Phật,
tự thành tựu được
tuệ giác vô thượng,
hóa độ rộng rãi
vô số các chúng,
và rồi nhập vào
niết bàn hoàn toàn
tựa như củi hết
thì lửa cũng tắt. (102)

(95) Những kẻ trong lòng
tư tưởng xao lãng,
bước vào chùa tháp
chư Phật quá khứ,
chỉ nói một tiếng
con tôn kính Phật,
thì những người ấy
đã thành Phật tuệ.

(96) Ở nơi chư Phật
quá khứ như vậy,
mà lúc các ngài
đang còn ở đời
hay lúc các ngài
nhập niết bàn rồi,
những ai nghe danh
(103) của pháp như vầy,
thì những người ấy
đã thành Phật tuệ.

Ghi chú

(97) Chân lý bậc nhất : đệ nhất nghĩa.

(98) Có bản không chép phước tuệ mà chép phước đức. HD cũng chỉ có đức (C9/71t17).

(99) Coi các ghi chú số 101 và 102.

(100) Chính văn chỗ nói tháp, chỗ nói miếu, chỗ nói tháp miếu, tất cả tuy nghĩa là tháp thờ Phật, nhưng cũng có nghĩa như ngày nay nói chùa tháp thờ Phật.

(101) và

(102) Do 2 đoạn này nói mà biết các đoạn trước và sau nói đã thành Phật tuệ là nói tắt.

(103) Nghe danh (không phải chỉ có nghe) là so với HD (C9/71d18).

Lược giải

Mục sáu, nói chư Phật quá khứ cũng phương tiện thuyết pháp rồi cũng nói về nhất thừa, hóa độ vô số người nhập vào Phật tri kiến. Chư Phật ấy lại dùng bao nhiêu "phương tiện khác nhau" cho bao nhiêu người khác nhau. Nên đối với các ngài, ai làm gì, bất kể hữu tâm hay vô tâm, việc lớn hay việc nhỏ, hướng thượng hay tầm thường, không việc gì mà vô hiệu quả, vì rồi ra họ thành Phật cả. Ai giảng PH mà đề cao kinh này bằng cách cho rằng làm gì ngoài kinh này là vô hiệu quả hay hiệu quả thấp kém, là phản lại cái chính yếu và cao nhất của kinh này là "vạn thiện đồng qui", là không việc gì mà vô hiệu quả.

(97) Chư Phật như lai
trong thì vị lai
số lượng vô số,
các ngài cũng dùng
mọi cách phương tiện
tuyên thuyết về pháp.

(98) Các ngài cũng dùng
vô số phương tiện
cứu thoát chúng sinh,
dẫn vào tuệ giác
không còn sai sót
của chư Phật đà.

(99) Những người được nghe
pháp các ngài thuyết,
thì không một ai
không thành Phật đà.
Bởi vì các ngài
cũng lập thệ nguyện
nguyện đem trí Phật
mà mình hoàn thành
dìu dắt hết thảy
các loại chúng sinh
cũng được hoàn thành
trí Phật như vậy.

(100) Chư Phật vị lai
dẫu cũng sẽ nói
về các pháp môn
nhiều đến vạn ức,
kỳ thật chỉ vì
cỗ xe duy nhất.

(101) Chư Phật (104) : các đấng
phước tuệ hoàn hảo,
thấy biết các pháp
thường không cố định,
giống Phật cũng phát
từ các yếu tố ;
thấy biết như vậy
nên chư Phật đà
tuyên thuyết giáo pháp
cỗ xe duy nhất.

(102) Chính vì vốn là
bản thể an trú,
bản thể nguyên vị,
cho nên thật tướng
của chính thế gian
cũng vẫn thường trú ;
tại bồ đề tràng
các đức Đạo sư
(105) biết rõ như vậy,
nên dùng phương tiện
tuyên thuyết giáo pháp
cỗ xe duy nhất. (106)

(103) Chư Phật hiện tại
ở khắp mười phương,
toàn là những bậc
trời người hiến cúng,
số lượng nhiều như
cát của sông Hằng.
Chư Phật như vậy
xuất hiện thế giới,
vì muốn làm cho
chúng sinh yên vui
nên cũng tuyên thuyết
về diệu pháp này.

(104) Chư Phật như vậy
thấu triệt nguyên lý
vắng lặng bậc nhất,
và rồi áp dụng
năng lực phương tiện,
phô bày đủ hết
các loại chánh pháp ;
tuy làm như vậy
mà thật chỉ vì
cỗ xe Phật đà.

(105- 106) Tính nết, quan niệm, việc làm đời trước,
thị hiếu, khuynh hướng,
nỗ lực, năng lực,
các căn lanh chậm,
chư Phật biết rõ
tất cả điều này
của các chúng sinh.
Thế rồi các ngài
áp dụng đủ thứ
yếu tố, ví dụ,
cùng với lời chữ,
tùy sự nên nói
phương tiện mà nói.

Ghi chú

(104) và

(105) Chư Phật và các đức Đạo sư ở đây có thể nói chung tất cả chư Phật, trong đó có chư Phật vị lai.

(106) Chỉnh cú 101 là nói tu đức - nói các pháp y tha là duyên sinh, không cố định. Giống Phật là y tha mà là phần tịnh. Giống Phật cũng là duyên sinh, nên chư Phật cần nói nhất thừa, làm cho giống Phật phát triển và viên mãn (thành Phật). Chỉnh cú 102 là nói tánh đức. Bản thể an trú là pháp trú, bản thế nguyên vị là pháp vị, là 2 trong 5 hay 12 tên của chân như. Thật tướng của thế gian là chân như nơi sự lưu chuyển mà Duy thức học nói. Vì bản thể các pháp là chân như bất biến nên chư Phật cần nói nhất thừa, làm cho chân như hiển lộ (thành Phật).

Lược giải Mục bảy, nói chư Phật vị lai cũng nói về nhất thừa. Về triết thuyết, với các chỉnh cú 101 và 102, mục này nói rõ nhất về lý do của nhất thừa. Mục tám, nói chư Phật hiện tại cũng nói về nhất thừa.

(107) Ngày nay Như lai
cũng làm như vậy.
Để làm yên vui
cho các chúng sinh,
Như lai thiện dụng
các cách huấn dụ,
tuyên thuyết biểu thị
tuệ giác Phật đà.

(108) Với trí tuệ lực,
Như lai nhận thức
bản tính, thị hiếu
của các chúng sinh,
phương tiện thuyết pháp
làm hoan hỷ cả.

(109) Này Xá lợi phất,
tôn giả nên biết,
Như lai sử dụng
mắt Phật mà nhìn
thì thấy chúng sinh
trong cả sáu đường
đều quá nghèo nàn
phước đức tuệ giác,
lạc vào đường hiểm
của chốn sống chết,
cái khổ liên tục
không hề đứt mất.

(110) Họ dính sâu xa
vào năm dục lạc,
như bò đuôi dài
tự cưng đuôi nó.
Tham lam đam mê
tự che phủ lấy,
làm họ đui mù
không thấy gì cả :
không biết tìm Phật
bậc cực hùng mạnh,
không biết cầu Pháp
yếu tố dứt khổ.

(111) Họ đi sâu vào
chủ thuyết sai lầm,
sử dụng đau khổ
mong hết đau khổ.
Chính vì bao kẻ
như thế này đây,
Như lai động lòng
thương xót lớn lao.

(112- .Trong khi mới ngồi 113) nơi bồ đề tràng,
vừa thành tựu được
tuệ giác vô thượng,
Như lai nhìn vào
bồ đề đại thọ,
lại còn kinh hành
quanh đại thọ ấy,
ba tuần liên tiếp
suy nghĩ như vầy:
Tuệ giác Như lai
đã thành tựu được
thì rất tinh túy
cao tột bậc nhất ;
còn như trình độ
của bao chúng sinh
thì quá chậm chạp,
lại bị cái ngu
vì ham dục lạc
làm mù tâm trí,
những kẻ như vậy
làm sao hóa độ ?

(114- Khi ấy các vị 116) Phạn vương, Đế thích,
bốn Đại thiên vương
hộ vệ thế gian,
Đại tự tại thiên,
cùng các thiên chúng
tùy thuộc của họ
nhiều đến ngàn vạn,
cung kính chắp tay
đảnh lễ thỉnh cầu
Như lai chuyển đẩy
bánh xe chánh pháp.
Như lai tức thì
suy nghĩ như vầy :
Nếu chỉ tán dương
cỗ xe Phật đà,
những kẻ chìm ngập
ở trong đau khổ
không thể tin được
về pháp như vậy.
Rồi vì phá hoại
không tin vào pháp,
nên rơi vào lại
trong ba đường dữ.
Như vậy thà là
Như lai không nói,
mà nên mau chóng nhập vào niết bàn.

(117) Nhưng rồi Như lai tức thì nhớ đến
chư Phật như lai
trong thì quá khứ,
nhớ đến phương tiện
các ngài thi hành,
và nghĩ như vầy :
tuệ giác vô thượng
mà nay Như lai
đã thực hiện được,
Như lai cũng phải
áp dụng phương tiện
mà tuyên thuyết ra
đủ ba cỗ xe.

(118) Ngay khi Như lai
suy nghĩ như vậy,
chư Phật mười phương
xuất hiện trước mắt,
dùng tiếng Phạn thiên
khuyến khích Như lai,
nói rằng tốt lắm
Thích ca thế tôn !

(119) Ngài là vị thầy
dẫn đạo bậc nhất !
Ngài đã hoàn thành
cái pháp tối thượng,
thì nên thể theo
hết thảy chư Phật
mà cùng dùng đến
nghệ thuật phương tiện.

(120) Chư Phật chúng tôi
cũng hoàn thành được
cái pháp bậc nhất
rất tinh túy ấy,
và vì chúng sinh
các loại khác nhau
nên phải phân ra
nói ba cỗ xe.
Vì kẻ trí nhỏ
chỉ thích pháp nhỏ,
không thể tự tín
mình sẽ làm Phật.

(121) Do vậy chúng tôi
áp dụng phương tiện,
phân nói các loại
tuệ giác ba xe,
và tuy nói cả
tuệ giác ba xe,
kỳ thật chỉ dạy
các vị bồ tát.

(122) Này Xá lợi phất,
tôn giả nên biết,
Như lai nghe được
tiếng nói tuyệt diệu
trong thanh thâm thúy
của chư Như lai -
những bậc Sư tử
của các thánh triết,
tức thì hoan hỷ
và thốt lên rằng :
Tôi xin tôn kính
chư vị Phật đà ! (107)

(123) Như lai lại nghĩ :
Như lai xuất hiện
nhằm vào thời kỳ
dữ dội vẩn đục,
thì như lời lẽ
của chư Phật nói,
Như lai cũng phải
thể theo mà làm.

(124) Như lai nghĩ rồi
liền đến Lộc uyển.
Thật tướng các pháp
vốn rất vắng lặng,
không thể diễn tả
bằng những lời chữ,
nhưng mà Như lai
áp dụng phương tiện
nói pháp ấy ra
cho năm tỷ kheo.

(125) Như vậy gọi là
quay bánh xe pháp,
thế giới liền có
danh hiệu Niết bàn,
lại còn có cả
danh hiệu La hán,
có Pháp có Tăng
danh hiệu khác biệt.

(126) Từ đó đến nay
Như lai ca tụng
niết bàn hết hẳn
cái khổ sống chết.
Như lai thường xuyên
đã nói như vậy.

(127) Nhưng Xá lợi phất,
tôn giả nên biết,
Như lai lại thấy
có những con Phật
quyết chí cầu được
tuệ giác Phật đà.
Số ấy nhiều đến
vô lượng vạn ức.

(128) Ai cũng cung kính đến chỗ Như lai,
vì bao đời trước
họ đã từng nghe
pháp mà chư Phật
phương tiện tuyên thuyết.

(129) Như lai lúc ấy
suy nghĩ như vầy :
Sở dĩ Như lai
xuất hiện thế giới

là để tuyên thuyết
tuệ giác Phật dà,
thì nay chính là
thì gian tuyên thuyết.

(130) Này Xá lợi phất,
tôn giả nên biết,
những kẻ trí nhỏ,
các căn chậm chạp,
chấp trước hình thức,
kiêu căng ngạo mạn,
thì không thể nào
tin được pháp này.
Nhưng mà pháp này
bồ tát sẽ tin. (108)

(131) Thế nên ngày nay
Như lai cảm thấy
hoan hỷ hết sức,
chứ không e ngại.
Ngay giữa đại chúng
chư vị bồ tát,
Như lai thẳng thắn
loại bỏ phương tiện,
chỉ còn nói đến
tuệ giác vô thượng.

(132) Chư vị bồ tát
nghe được pháp này
thì lưới ngờ vực
thoát bỏ được cả,
mà ngàn hai trăm
chư vị la hán
ai nấy cũng sẽ
được làm Phật đà.

(133- 134) Cho nên y như thể thức thuyết pháp
của chư Phật đà
trong ba thì gian,
ngày nay Như lai
cũng làm như vậy :
tuyên thuyết về pháp không có khác nhau. (109)

Ghi chú

(107) Có bản chép hỷ xưng nam mô Phật. Chép như vậy đúng hơn chép nam mô chư Phật (Tham chiếu HD, C9/72g29).

(108) Tham chiếu HD mà bổ túc (C9/72 g17).

(109) Pháp không có khác nhau, chính văn là vô phân biệt pháp, vẫn biết là có thể dịch là ngoài tầm nghĩ bàn, nhưng dịch như đã dịch thì đúng hơn. Nghĩa : Pháp không khác với Pháp của chư Phật nói.

Lược giải

Mục chín, nói đức Bốn sư cũng áp dụng phương tiện rồi nói về nhất thừa. Toàn văn mục này có thế phân thành 6 tiết nhỏ, ghi theo số chỉnh cú : 107-108 là tiết 1, nói tổng quát ; 109-113 là tiết 2, nhận xét chúng sinh khó hóa độ ; 114-116 là tiết 3, nói được cầu xin chuyển pháp luân nhưng nghĩ nhập niết bàn thì hơn ; 117-123 là tiết 4, lại nghĩ nên như chư Phật mà phương tiện thuyết cả tam thừa rồi thuyết nhất thừa - nghĩ như vậy nên được chư Phật khuyến khích ; 124-126 là tiết 5, do đó chuyển pháp luân, phương tiện thiết lập niết bàn của La hán ; 127-134 là tiết 6, rồi nay tuyên thuyết PH, thọ ký làm Phật cho La hán.

(135) Chư Phật xuất thế
là sự khó có, vì lẽ lâu xa
mới gặp một lần.
Mà dẫu chư Phật
đã xuất thế rồi,
nói về pháp này
là sự khó có.
Vô số thời kỳ
mới nghe pháp này,
nên sự nghe ấy
là sự khó có.
Và rồi những ai
nghe nổi pháp này,
thì người như vậy
là người khó có.

(136) Như hoa ưu đàm ai cũng ưa thích,
đến như chư thiên
cũng thấy hiếm có,
vì lẽ thỉnh thoảng
mới trổ một lần.

(137) Những người nghe nổi
pháp như thế này,
nghe rồi hoan hỷ
ca tụng tán dương,
thì dẫu đến nỗi
chỉ phát một lời,
cũng đã hiến cúng
tam thế chư Phật.
Nên người như vậy
hết sức khó có,
khó có hơn cả
hoa thiêng ưu đàm.

(138) Tất cả các chúng, các người đừng nghi !
Như lai là bậc
vua của các pháp,
phổ cáo các người
biết rằng Như lai
chỉ đem giáo pháp
cỗ xe duy nhất
mà giáo hóa cho
chư vị bồ tát.
Như lai không có
đệ tử thanh văn.

(139) Này Xá lợi phất,
tất cả các người,
bất luận thanh văn
hay là bồ tát,
đều phải biết rằng
pháp tinh túy này
chính là bí yếu
của chư Phật đà.

(140) Thời kỳ dữ dội
đầy năm vẩn đục,
con người chỉ thích
đắm say dục lạc,
không bao giờ muốn cầu tuệ giác Phật.

(141) Nên những kẻ ác
trong tương lai ấy
dẫu được nghe đến
cỗ xe duy nhất
của Như lai nói,
cũng ngu và lầm,
không thể tin tưởng,
không chịu tiếp nhận,
phá hoại pháp ấy
và sa đường dữ.

(142) Chỉ có những ai
hổ thẹn, trong sạch,
quyết chí tìm đến
tuệ giác Phật đà,
thì cần phải vì
những người như vậy
tán dương rộng rãi
cỗ xe duy nhất.

(143) Này Xá lợi phất,
chư vị phải biết,
nguyên tắc chư Phật
là như thế đó :
vận dụng phương tiện
tùy nghi thuyết pháp.
Ai không tu học
không thể hiểu thấu.

(144) Đến như chư vị
khi đã biết được
sự thể tùy nghi
phương tiện thuyết pháp
của chư Phật đà,
bậc Thầy thế giới,
thì đừng còn nữa
những sự nghi hoặc :
Tất cả chư vị
hãy vui mừng lên,
khi tự biết chắc
mình sẽ làm Phật.

Lược giải

Mục mười, nói cái Pháp không khác Pháp của chư Phật, cái Pháp nhất thừa PH ấy, là khó có. Nên người nghe được Pháp ấy cũng rất khó có. Mục mười một, nói chính xác thì Phật chỉ giáo hóa bằng nhất thừa và đệ tử được giáo hóa là Bồ tát. Bởi vì tất cả Thanh văn hoặc đã hoặc sẽ chuyển danh Bồ tát. Tất cả chúng sinh cũng vậy. Phật đeo đuối, tạo điều kiện cho được bước tới và rồi chuyển danh Bồ tát cả. Mục mười hai, ai vô tín ngưỡng đối với nhất thừa thì không nên nói cho họ Pháp ấy ; ai biết tủi phận, quyết chí tìm đến Phật tri kiến thì phải nói cho họ Pháp của nhất thừa. Mục mười ba, nói mọi người hãy vui mừng lên khi biết Phật phương tiện thuyết pháp rồi thuyết về nhất thừa, nghĩa là tự biết chắc chắn rằng mình sẽ làm Phật như Phật.

Toát yếu phẩm 2 "phương tiện"

Khi ấy đức Thế tôn thung dung xuất định, nói với đại hội qua tôn giả Xá lợi phất, rằng từ chư vị Như lai, Như lai đã thực hành trọn vẹn các pháp của tuệ giác vô thượng, nên tuệ giác ấy của Như lai thì Thanh văn Duyên giác Bồ tát đều không thể thấu triệt. Do tuệ giác ấy mà Như lai thành tựu sự hiếm có bậc nhất, đó là tùy nghi thuyết pháp, dẫn dắt chúng sinh thoát khỏi mọi sự vướng mắc. Như lai tùy nghi thuyết được như vậy là vì tuệ giác của Như lai (tức Phật tri kiến : sự thây biết của Phật) thì đủ mọi phẩm chất : 4 tâm vô hạn, 4 trí thông suốt, 10 dại năng lực, 18 sự đặc biệt, 4 sự không sợ, 4 thiền, 4 định, 8 sự giải thoát, 3 pháp tam muội... Do vậy, chỉ có Như lai, và chư vị Như lai, mới cùng tận và tuyên thuyết về thật tướng : biểu hiện như vậy, đặc tính như vậy, bản thể như vậy, năng lực như vậy, động tác như vậy, nhân tố như vậy, duyên tố như vậy, kết quả như vậy, hình thành như vậy, toàn bộ như vậy. Nên nguyên tắc của Như lai là sau cùng phải nói thật, rằng niết bàn mà Như lai làm cho Thanh văn Duyên giác đạt được, niết bàn ấy chỉ do Như lai tùy nghi thuyết ra 3 cổ xe, làm cho chư vị trước đây đã thoát khỏi sự vướng mắc vào sinh tử khốn khổ, và nay đây sẽ thoát khỏi sự vướng mắc vào niết bàn giả thiết.

* Lời này của đức Thế tôn làm cho các vị La hán rơi cả vào sự hoài nghi. Chính tôn giả Xá lợi phất cũng hoài nghi tuệ giác của mình : dã cứu cánh hay phải tu hành nữa ? Tôn giả thỉnh cầu đức Thế tôn giải thích cho về lời ngài đã dạy. Sau 3 lần thỉnh cầu, đức Thế tôn mới chấp thuận thì có nhiều vị tăng thượng mạn, vẫn tự cho niết bàn của mình đã là hoàn toàn, nên lạy đức Thế tôn mà rời khỏi đại hội. Đức Thế tôn không ngăn cản. Ngài nói những hạt lép đã tự loại. Đại hội nay toàn là hạt chắc. Chư vị hãy khéo nghe. Như lai, và chư vị Như lai, chỉ vì lý do duy nhất và trọng đại mà xuất thế, ấy là khai mở và chỉ thị sự thấy biết của Phật cho chúng sinh tỉnh ngộ và nhập vào - có nghĩa chỉ đem cỗ xe Phật đà mà hóa độ.

Thế nhưng Như lai xuất hiện vào thời kỳ dữ dội, đầy cả 5 thứ vẩn dục, chư vị và chúng sinh lại vốn ham dục lạc nên bị khốn khổ tác loạn. Như lai nếu chỉ nói, và nói liền, về cỗ xe Phật đà, thì không nhờ vậy mà chư vị và chúng sinh được hóa độ. Do đó, y như chư vị Như lai đã khuyến cáo khi Như lai mới hoàn thành tuệ giác vô thượng, Như lai quan sát trình độ và dạo hạnh của chư vị và chúng sinh mà tùy nghi thuyết ra cố xe Thanh văn và cỗ xe Duyên giác, phương tiện tuyên ngôn chư vị chứng được niết bàn, và nhờ vậy mà chư vị được hóa độ. Rồi có vô số con Phật là các vị Bồ tát, trong số đó có chính chư vị nhưng ngày nay đã có thể chuyển biến, biết tìm đến Như lai, vì quyết chí tìm cầu và lắng nghe về tuệ giác của Như lai. Thế nên ngày nay Như lai hoan hỷ hết sức, tuyên thuyết Pháp hoa mà nói thẳng về cỗ xe Phật đà, công bố chữ vị - Thanh văn La hán - sẽ được làm Phật cả.

Như vậy là, sự thật, Như lai chỉ hóa độ chư vị và chúng sinh bằng cỗ xe Phật đà, vì 9 thể loại kinh pháp Như lai nói trước đây đều lấy cỗ xe Phật đà làm căn bản ; vì Như lai vốn lập chí nguyện làm cho ai cũng như Như lai ; vì mục đích Như lai xuất thế là để công bố sự thấy biết của Phật đà ; vì Như lai tự di bằng cỗ xe Phật đà thì cũng dem cô xe ấy mà chở chư vị và chúng sinh ; vì cỗ xe Thanh văn và cỗ xe Duyên giác chỉ là Như lai thiện dụng danh từ mà giả thiết ; vì phải thể hiện nguyên lý "các pháp thường tự vắng lặng", đi trọn đường đi của Bồ tát và trở thành Phật đà, mới thật là niết bàn ; vì chư vị Như lai trong 3 thì gian của 10 phương quốc độ đều nói chỉ cỗ xe Phật đà là thật ; vì từ chư vị Như lai quá khứ, những ai biết nói một tiếng con tôn kính Phật hay biết hiến cúng Phật bằng một cái cúi đầu, và bao sự đồng đăng như vậy, thì do cái "giống Phật" này mà rồi ra đã thành Phật tất cá; vì chính Như lai cũng làm như chư Phật trong 3 thì gian, áp dụng phương tiện tuyên thuyết cô xe Thanh văn và cỗ xe Duyên giác, rồi cuối cùng, ngày nay tuyên thuyết cỗ xe Phật đà ; vì tất cả Thanh văn La hán "ai nấy cũng sẽ được làm Phật cả".

Như lai và chư vị Như lai tuyên thuyết cỗ xe Phật đà là vì biết giống Phật cũng phát từ các yêu tố, vì biết giống Phật ấy bản thể là thường trú. Và đó là ấn tín thật tướng của Như lai mà, cuối cùng, ngày nay Như lai mới công bố.

Ấy vậy, chư vị phải nhận thức sự tùy nghi thuyết pháp của Như lai, và "hãy vui mừng lên khi tự biết chắc mình sẽ làm Phật".