Kinh Pháp Hoa Lược Giải — Tập 1

KINH

PHÁP HOA

LƯỢC giải

Tập 1

Trưởng lão Tỷ kheo Trí quang giải Nhà xuất bản Hồng Đức

Kinh

Pháp hoa

lược giải

Trưởng lão tỷ kheo Trí quang giải
2542 - 1998 bản in 2561 - 2017 Nhà xuất bản Hồng Đức

Pháp ảnh lục của Trưởng lão Trí quang Loại khổ lớn

1. Pháp hoa chính văn

2. Pháp hoa chính văn

3. Pháp hoa lược giải

4. Pháp hoa lược giải

5. kinh Kim cang

6. Tôn kính đức Di đà

7. kinh Địa tạng

8. kinh Dược sư

9. văn Thủy sám

10. Ba ngàn hiệu Phật

11. Lương hoàng sám

12. Lương hoàng sám

13. Vạn Phật

14. Vạn Phật

15. Vạn Phật

16. kinh Ánh sáng hoàng kim

17. Để hiểu đàn Chẩn tế

18. Tổng tập giới pháp Xuất gia

19. Tổng tập giới pháp Xuất gia

20. Tổng tập giới pháp Xuất gia

21. Tổng tập giới pháp Xuất gia

22. Tổng tập Pháp cú

23. Tổng tập Pháp cú

24. Tổng tập Pháp cú

25. Tổng tập Pháp cú

26. Tổng tập Pháp cú

27. Nhiếp luận

28. Khởi tín luận
Loại khổ nhỏ

1. Kinh Di giáo

2. kinh Mười thiện nghiệp

3. phẩm Phổ hiền

4. Tôn kính đức Quan âm

5. Hành pháp Di đà

6. Vu lan báo ân

7. Nghi thức sám hối

8. Tập định Lăng nghiêm

9. Cao tăng Pháp hiển

Tổng cọng : 37 cuốn (16.285 trang)

Cáo bạch

Nguyên tôi có 2 loại sách là Tâm ảnh lục và Pháp ảnh lục. Tâm ảnh lục là những bài báo viết từ năm 1948. Loại này đã ngưng và hủy bỏ từ lâu.

Pháp ảnh lục là loại dịch thuật kinh sách nên tôi gắn bó nhất, liên tục từ 1944 lúc mới ra trường. Vậy mà đến nay chỉ có 37 cuốn, in lại lần này ! Vì không có thời gian để sửa chữa nên hoàn toàn in lại sách cũ. Lời cáo bạch này ghi nhận những chỗ đáng sửa chữa ấy.

Trong 28 cuốn khổ lớn thì Một, các số 1 - 8 là kinh điển thường đọc tụng. Trong đó số 6 Tôn kính Di đà là nói rõ về đức Bổn tôn, hỗ trợ cho số 5 của loại khổ nhỏ là hành pháp Di đà nói giản dị bao nhiêu thâm thúy bấy nhiêu. Hai, các số 9 - 16, có thể gọi là Tổng tập Sám văn, trong đó Lương hoàng sám kỳ lạ nhất, Ánh sáng hoàng kim đặc biệt nhất. Ba, số 17 Để hiểu đàn Chẩn tế, đàn tràng thịnh hành bao nhiêu càng phải nhận thức bấy nhiêu. Bốn, các số 18 - 21 là Tổng tập giới pháp Xuất gia, thay vì 2 tập nay phân ra 4 tập, với số hiệu trang sách vẫn liên tiếp như cũ : 1 - 2262 tr. Mục lục cả Tổng tập ở tr 6, mục lục riêng của 4 cuốn : cuốn 1 ở tr 21, cuốn 2 ở tr 687, cuốn 3 ở tr 1165, cuốn 4 ở tr 1769. Năm, các số 22 - 26 là Tổng tập Pháp cú, chia ra 2 loại là Pháp cú Nam tông và Pháp cú Bắc tông, với nội dung như sau. Nam tông có 2 cuốn : cuốn 22 là Pháp cú Nam tông, cuốn 23 là trích điểm Pháp cú Nam tông. Bắc tông có 3 cuốn : cuốn 24 là Pháp cú Bắc tông : tr 3 - 91 là mở đầu, tr 93 - 398 là Pháp cú Bắc tông, tr 401 - 752 là Lược truyện Pháp cú Bắc tông. Cuốn 25 là kinh Xuất diệu. Cuốn 26 là Hợp tuyển truyện tích Pháp cú Bắc tông : tr 5 - 188 là trích Pháp cú Bắc tông, tr 289 - 501 là trích kinh Xuất diệu. Sáu, Đặc cách giữ lại 2 luận văn để thấy học lý Duyên sinh là như thế nào. Bảy, nói về 9 cuốn loại khổ nhỏ. Thì trong đó cuốn số 5 quan trọng nhất về học lý Tịnh độ.

Nay nói những điều cần cáo bạch.

Một, cuốn 24, tr 73 - 76, có nhiều điều phải xét lại. Cuốn 25, tr 677 (Pc 473), khá quan trọng, xin ghi để nhớ. Cuốn 26, giữa các tr 49 - 60, có nhiều trang trắng, tại sao ?

Hai, Pháp ảnh lục lần này đã không in lại một số không ít như Hai thời công phu, kinh Thắng man, kinh Duy ma, kinh Giải thâm mật, kinh Viên giác, kinh Di lạc thành đạo, luận Chỉ quán. Phải viết lại thì có kinh 42 bài và Dị tông luận.

Ba. Ban đầu không mong Pháp ảnh lục in được như sau này, cho đến khi Phật tử Thái thị Kim lan xuất tiền lương in lần thứ nhất. Sau đó là Dược sĩ Khanh, nhất là Phật tử Nguyễn công Phú, Hòa thượng Hải ấn, Già lam Quảng hương. Lần in lại trọn bộ này là gia đình Phật tử Minh dũng. Bảng công đức của Pháp ảnh lục là như vậy.

Trưởng lão Trí quang Mùa An cư 2561

Mục lục

Pháp hoa lược giải

Mục lục Pháp hoa lược giải …… 15

Ký hiệu …… 19

Lược dẫn …… 21

Bổ túc lược dẫn …… 55

Lời yêu cầu …… 61

Lược giải PH, có 3 phần :

Phần 1 đức Di lạc phát khởi (ph 1) …… 66

Phần 2 đức Thế tôn nói về nhất thừa và sự quảng bá nhất thừa, có 2 đại bộ phận :

Đại bộ phận 1 nói về nhất thừa, có 3 chương :

Chương 1 đức Thế tôn nói về nhất thừa bằng cách nói thẳng (ph 2) …… 156

Chương 2 đức Thế tôn nói về nhất thừa bằng cách ví dụ, có 2 tiết :

Tiết 1 đức Thế tôn ví dụ (ph 3) …… 275

Tiết 2 chư Thanh văn lĩnh hội (ph 4) …… 395

Chương 3 đức Thế tôn nói về nhất thừa bằng cách thọ ký, có 4 tiết :

Tiết 1 đức Thế tôn xác quyết mọi chủng tánh đều hấp thụ nhất thừa (ph 5) …… 453

Tiết 2 đức Thế tôn thọ ký cho Thanh văn (ph 6) …… 509

Tiết 3 đức thế tôn nói chư Thanh văn được giáo hóa từ lâu bằng nhất thừa (ph 7) …… 541

Tiết 4 đức Thế tôn tiếp tục thọ ký cho Thanh văn (ph 8) …… 654

(tiếp theo) (ph 9) …… 709

Đại bộ phận 2 nói về sự quảng bá nhất thừa, có 6 chương :

Chương 1 đức Thế tôn nói về phẩm chất của người quảng bá nhất thừa (ph 10) …… 740

Chương 2 đức Đa bảo chứng minh - đức Thế tôn

khuyến khích phát nguyện quảng bá nhất thừa, có 2 tiết :

Tiết 1 đức Thế tôn khuyến khích quảng bá (ph 11) …… 798

Phụ lục đức Thế tôn thọ ký Đề bà làm Phật và chứng minh Long nữ thành Phật (ph 12) …… 852

Tiết 2 chư Thanh văn và chư Bồ tát phát nguyện quảng bá (ph 13) …… 885

Chương : 3 đức Thế tôn dạy cách sống cho người quảng bá nhất thừa (ph 14) …… 910

Chương 4 chư Bồ tát dũng xuất và quảng bá, có 3 tiết :

Tiết 1 chư Bồ tát dũng xuất (ph 15) …… 980

Tiết 2 xuất xứ của chư Bồ tát dũng xuất (ph 16) …… 1028

Tiết 3 thành quả tín giải sự bất diệt của đức Thế tôn (ph 17) …… 1077

Chương 5 đức Thế tôn nói thành quả của sự quảng bá nhất thừa, có 3 tiết :

Tiết 1 thành quả sự tùy hỷ quảng bá (ph 18) …… 1127

Tiết 2 thành quả phi thường của bình thường (ph 19) …… 1153

Tiết 3 điển hình thành quả phi thường của bình thường (ph 20) …… 1206

Chương 6 sự gia trì cho sự quảng bá nhất thừa, có 4 tiết :

Tiết 1 đức Thế tôn gia trì, có 2 mục :

Mục 1 đức Thế tôn gia trì bằng thần lực (ph 21) …… 1232

Mục 2 đức Thế tôn gia trì bằng ký thác (ph 22) …… 1254

Tiết 2 chư đại bồ tát gia trì, có 3 mục :

Mục 1 đức Dược vương gia trì bằng khổ hạnh (ph 23) …… 1267

Mục 2 đức Diệu âm gia trì bằng định lực (ph 24) …… 1313

Mục 3 đức Quan âm gia trì bằng toàn diện (ph 25) …… 1345

Tiết 3 gia trì bằng minh chú (ph 26) …… 1385

Tiết 4 gia trì bởi thiện tri thức (ph 27) …… 1409

Phần 3 đức Phổ hiền kết thúc (ph 28) …… 1438

Ký hiệu

: Đại tạng kinh bản Đại chính tân tu, thí dụ C10/20t, là đại tạng ấy, tập 10, trang 20, khoảng trên (g : giữa, d : dưới).

V : Tục tạng kinh bản chữ Vạn, thí dụ V10/20a, là tục tạng ấy, tập 10, tờ 20, mặt trước (b : mặt sau).

CV : Chính văn, tức Diệu pháp liên hoa kinh của ngài La thập dịch, thường gọi là Tần dịch, nằm trong C9/1-62.

HD : Chánh pháp hoa kinh của ngài Pháp hộ dịch, thường gọi là Tấn dịch, nằm trong C9/63 134.

ĐD :Thiêm phẩm Diệu pháp liên hoa kinh của các ngài Xà na quật đa và Cấp đa dịch, thường gọi là Tùy dịch, nằm trong C9/134- 196.

KD : Anh dịch Pháp hoa của Kern (bản dịch Việt văn của Lệ pháp Nguyễn công Luận), tức Saddharma pundarika.

PT : Luận Pháp hoa (Diệu pháp liên hoa kinh ưu ba đề xá) của bồ tát Thế thân, nằm trong C36/1-19.

PB : Phật học đại từ điển của Đinh Phúc Bảo. PQ : Phật quang đại từ điển.

Lược dẫn

1. Lược nói chủ ý

Không có dịch phẩm nào của tôi dịch chữ Hoa và chữ Hoa Việt ra chữ Việt nhiều bằng PH. Không những cốt làm cho bớt nặng nề mà cốt vì một số chữ quen dùng nên hóa ra không hiểu hay hiếu sai : kiếp là số kiếp, duyên là duyên nợ, phổ môn là... phổ môn, vân vân. Thế nhưng trong các bản in 1 (với ảnh bìa Phổ hiền) bản in 2 (với ảnh bìa Thế chí) bản in 3 (với ảnh bìa hoa sen) bản in 4 (ở hải ngoại, với bìa pháp luân) vẫn để nguyên vài chỗ, như 10 như thị, vân vân. Nay thì vài chỗ ấy cũng dịch cả. Lại chữa vài chữ cho thích đáng, thí dụ cúng dường (cung dưỡng) đã dịch là hiến cúng, nay có chỗ chữa là phụng sự, vân vân. Ngoài ra, những từ ngữ nói về số nhiều cũng phải chú ý. Một số để nguyên. Một số để nguyên mà còn dịch rõ hơn. Nhưng một số phải dịch gọn mới nói lên khái niệm nhiều, rất nhiều và cực nhiều.

Kế đến, các bản in trước dây không chú trọng lược giải mà chỉ ghi chú và phụ lục. Nay thì lược giải gồm có ghi chú, phụ lục, lược giải và toát yếu. Do vậy, bản chữa lần này là định bản, gồm có 2 tập, có thể in chung mà cũng có thể in riêng : Tập 1 gọi là phần chính văn, gồm có chính văn kinh PH, phụ lục phẩm Phổ hiền và toát yếu kinh PH. Vì nhiều lý do, tôi không dịch hay dịch lược kinh Vô lượng nghĩa và kinh Quán Phố hiền, là 2 kinh hay được gồm với PH mà gọi là PH tam kinh. Tập 2 gọi là phần lược giải, nội dung mới nói ở trên ; ở đây xin nói thêm rằng chủ ý lược giải của tôi, nhất là ghi chú, cốt làm sáng ý của chính văn, vì chính văn có mấy chỗ chuyển văn hay chuyển ý mà rất cần phải tìm hiếu.

Với tuổi đời 76, sức yếu, mắt kém, nhưng tôi rán hiến cúng PH lần chót để, như là tụng kinh này lần chót, hồi hướng cho cha mẹ, sư trưởng, thiện hữu, tín thí, cho đồng loại và chúng sinh.

2. Lược xét văn bản

PH có 3 bản dịch, nằm cả trong C9/1-198. Bản thứ nhất là Tần dịch (CV), bản thứ hai là Tấn dịch (HD), bản thứ ba là Tùy dịch (ĐD). Hãy lược xét về 3 văn bản ấy.

Nói về thì gian thì HD có sớm nhất (288 dương lịch), CV tiếp theo (406 dương lịch), ĐD có sau đó (601 dương lịch).

Nói về Phạn bản thì có thể suy đoán CV có sớm nhất, HD có tiếp theo, ĐD có sau đó. Hãy coi thêm các tiểu mục dưới đây.

Nói về Phạn bản của CV thì bài tựa của ĐD (không có tên tác giả, năm trong C9/134) suy đoán là bản Qui tư. Nhưng tài liệu này không nói rõ là Phạn văn lưu hành ở Qui tư hay là văn tự Qui tư. Còn tài liệu khác, C51/54t, thì nói PH mà ngài La thập dịch là được truyền dạy bởi thầy ngài, tôn giả Tu lị da tô ma (Soryasoma), có nghĩa Phạn bản của CV là Phạn văn Ấn độ. Phạn bản của HD thì lời tựa ĐD suy đoán là bản Đa la (Đa la diệp : Lá đa la ?). Phạn bản của ĐD thì lời tựa tự cho cũng là bán Đa la.

Nói về nội dung thì mục lược trình toàn văn sau đây sẽ nói. Ở đây chỉ nói rằng tôi suy đoán Phạn bản của CV có sớm và thuần hơn, đặc biệt tương đồng với PT (luận PH của ngài Thế thân) hơn cả. Còn Phạn bản của HD và của ĐD, thêm nữa của KD, thì rõ ràng có chậm lắm, thêm thắt không ít, và những chỗ thêm thắt ấy không thích đáng với phong cách PH cả văn lẫn ý. Lời tựa ĐD nói CV thiếu, thì đáng lẽ phải nói các bản khác thêm và thừa (trừ chỉnh cú phẩm Phố môn khá thích đáng, nhưng KD lại thêm hơn và vì vậy mà không đáng có).

Nói về giá trị thì CV dĩ nhiên đặc tôn. Nhưng HD có cái sở trường là dịch từ ngữ, không đối chiếu với HD thì có những từ ngữ của CV sẽ bị hiểu lầm. Tức như từ ngữ châu giao lộ man mà không hiếu giao lộ mới là gạch nối. Còn ĐD thì chỉ thêm mấy chỗ mà lời tựa cho là thiếu (nhưng vẫn không đủ bằng HD), ngoài ra, toàn bộ chỉ sao lại CV, nên chẳng có giá trị bao nhiêu.

3. Lược trình toàn văn

Thật ra nên nói CV có 2 bản : CV nguyên hữu và CV bổ sung. Nguyên hữu là y nguyên của ngài La thập dịch. Bổ sung là sau này thêm vào 2 chỗ.

Đây là toàn văn CV nguyên hữu, trích và kê theo PH sớ (V150/396-412, được viết năm 432) của ngài Đạo sinh (355 434, đứng đầu tứ kiệt của học đồ ngài La thập) : phẩm 1 Mở đầu, phẩm 2 Phương tiện, phẩm 3 Ví dụ, phẩm 4 Tin hiểu, phẩm 5 Cây cỏ, phẩm 6 Thọ ký, phẩm 7 Tương quan xa xưa, phẩm 8 Năm trăm đệ tử tiếp nhận thọ ký, phẩm 9 Thọ ký cho các vị tu học tiếp tục và tu học hoàn tất, phẩm 10 Người diễn giảng PH, phẩm 11 Bảo tháp xuất hiện, phẩm 12 Kính giữ PH, phẩm 13 Sống yên vui, phẩm 14 Từ đất xuất hiện, phẩm 15 Sự sống lâu của đức Thế tôn, phẩm 16 Phân tích thành quả, phẩm 17 Thành quả tùy hỷ, phẩm 18 Thành quả của người diễn giảng PH, phẩm 19 Bồ tát Thường bất khinh, phẩm 20 Sức thần của đức Thế tôn, phẩm 21 Giao phó trọng trách, phẩm 22 Việc cũ của bồ tát Dược vương, phẩm 23 Bồ tát Diệu âm, phẩm 24 Quan âm đại sĩ : vị Toàn diện, phẩm 25 Tổng trì minh chú, phẩm 26 Việc cũ của Diệu trang nghiêm vương, phẩm 27 Sự khuyến khích của bồ tát Phổ hiền.

CV nguyên hữu, như vậy, là rất gọn gàng và sáng sủa. Còn CV bổ sung thì thêm vào 2 chỗ: một, sau phẩm 11 thêm phẩm Đề bà đạt đa thành phẩm 12, và do vậy CV bổ sung có 28 phẩm ; hai, phẩm 24 thêm phần chỉnh cú. Thế nhưng CV bổ sung lại là bản PH lưu hành, và có thể là định bản. Việc bổ sung 2 chỗ thành PH lưu hành và thành định bản này không rõ ai làm, lịch sử và dã sử đều chưa tìm thấy, chỉ xét thấy việc làm khá có ý thức, và phải có sau thời ngài Pháp vân (467-529) viết PH ký (cũng giải thích CV nguyên hữu, làm cho kinh này thành vấn đề và có học thuyết hơn trước).

Nay lại đối chiếu với HD, ĐD và KD để thấy CV bổ sung không có những gì nữa. Thì ngoài 2 chỗ bổ sung nói trên, còn có 5 chỗ nữa CV bổ sung không có, đó là không có nửa sau của phẩm Cây cỏ (điều này rất giống PT, vì ở đó không có cái ví dụ như nửa sau ấy), là không có 3 chỗ như HD, ở trong các phẩm 8, 10 và 11 (ghi theo số hiệu các phẩm của CV bổ sung), là không có 7 bài chỉnh cú nữa ở trong phẩm 25 như KD. Những chỗ không có trên đây (mà tôi nói không có, không nói là thiếu) sẽ được ghi chú và phụ lục trong phần lược giải, ngay nơi mỗi chỗ, và đủ hơn cả lời tựa đầy nhược điểm của ĐD.

Đến đây xin kết luận rằng, may, rất may, CV bổ sung chỉ có 2 chỗ như đã ghi.

4. Lược phân đại ý

Toàn văn CV bổ sung, như đã thấy, có 28 phẩm. Xét thẳng ý chính của 28 phẩm ấy, ta có thể, và nên, hệ thống hóa như sau, cực kỳ đơn giản. Phẩm 1 là ngài Di lạc phát khởi. Phẩm 28 là ngài Phố hiền kết thúc. Còn 26 phẩm giữa thì chia làm 2 đại bộ phận. Đại bộ phận 1 gồm các phẩm 2-9, nói về nhất thừa. Đại bộ phận 2 gồm các phẩm 10-27, nói về sự quảng bá nhất thừa.

PH cốt nói nhất thừa. Nhất thừa ở đây là PH. PH không công nhận La hán (hay Duyên giác) là cứu cánh. PH nói Phật xuất thế để làm cho người làm Phật. Phật không có đệ tử Thanh văn, chỉ có đệ tử Bồ tát. Thanh văn chỉ là phương tiện. Phương tiện ở đây có 2 nghĩa : Thanh văn chỉ là Phật phương tiện thiết lập, chỉ là nửa đường đi đến Phật.

Bằng nhiều cách, PH xác quyết nhất thừa như vậy, trong đại bộ phận 1. Qua đại bộ phận 2, càng bằng nhiều cách, PH nói quảng bá như thế nào về nhất thừa, lại bổ túc nhiều mặt cho đại bộ phận 1.

Cũng có thể bỏ sự hệ thống hóa đi, chỉ nhìn cái thế liên hoàn của 28 phẩm, càng có thể thấy, không như kinh khác, PH có lắm văn và ý độc đáo và đặc tôn.

5. Lược nói đương cơ

Một người hướng dẫn giỏi, dẫn một đoàn người vượt qua con đường hiểm mà dài để đến chỗ vàng ngọc. Nửa đường họ muốn trở lui. Người hướng dẫn phải tạo ra một đô thành giả cho họ nghỉ. Nghỉ thế mà họ cho là an toàn và đến rồi. Người hướng dẫn hủy diệt đô thành ấy, và bảo họ phải di tới nữa : sắp đến chỗ vàng ngọc rồi.

Phật cũng vậy. Đã hướng dẫn đệ tử, mà chủ yếu là Thanh văn, đến cái niết bàn của La hán rồi thì nay, ở PH, xác quyết rằng niết bàn ấy chỉ là giả thiết. Và rằng Phật xuất thế để đưa người làm Phật. Phật mới cứu cánh. Do vậy mà Thanh văn thành ra đương cơ, đối thoại chủ yếu của PH.

Thế nhưng vẫn có một số Thanh văn tăng thượng mạn : tự thị La hán đã là cứu cánh. Loạn hơn, họ cho Phật cũng chỉ là La hán - dầu chính nguyên thỉ và tiểu thừa cũng nói, không như La hán, Phật có 10 lực, 4 vô úy, 18 bất cọng, đại bi tam niệm, tam bất hộ, vân vân. Do vậy, Thanh văn tăng thượng mạn không là đương cơ của PH. Họ rời khỏi đại hội PH ngay từ đầu - dầu sau đó Phật vẫn theo đuổi giáo hóa cho họ cũng được làm Phật. Còn lại là chư vị Thanh văn có thể trở thành Bồ tát, tự tín làm Phật. Họ là đương cơ của PH. PH không như Duy ma nói Thanh văn là mầm hư giống hỏng, tuyệt phần nhất thừa ; PH nói, từ lâu và mãi hoài, Phật giáo hóa nhất thừa cho Thanh văn. Thanh văn thời Phật, hay sau đó và sau này, bao kiếp đi nữa rồi ra ai cũng làm Phật, không ai cố định là La hán.

6. Lược điểm chi tiết

Như đã nói PH có lắm văn và ý độc đáo và đặc tôn. Nhưng ở đây chỉ nêu lên một số vấn đề cần thiết để làm sáng thêm đại ý của PH.

Trước hết là Phật quan. PH khái niệm về Phật rất độc đáo. Cái gọi là đức Phật trong lịch sử, cái gọi là đức Phật cửu viễn thật thành, cái gọi là đức Phật phi sinh diệt, theo PH, toàn là Thích ca. Phật không nhập diệt. Cái nhân bồ tát hạnh của Phật làm cho sự sống lâu của Phật đã không bao giờ hết. Phật ở bên ta. Ta không thấy Phật chỉ vì ta thấy là thấy sống chết mà Phật thì phi sinh diệt. Nhưng mù nên không thấy mặt trời mà vẫn sống nhờ ánh sáng của nó. Ta không thấy Phật nhưng ơn hóa độ của Phật không rời bỏ ta, ta vẫn luôn luôn được hưởng. Phật quan của PH là như vậy.

Thứ hai là Pháp quan. Khái niệm 10 như vậy (hay 5 gì) về cái gọi là thật tướng, đã khá độc đáo trong văn cũng như ý, vì khái niệm như vậy thì Pháp chính là bản thân và thuộc tính của Phật. Nhưng rõ ràng hơn, chỉnh cú 101 và 102 của phẩm 2, tuy nói cả tánh đức và tu đức mà vẫn rõ ràng đề cao tu đức, khi nói giống Phật cũng phát từ các yếu tố. PH là như vậy, không những nói Pháp là đương xứ tiện thị, mà dẫu vì vốn và vẫn trong sáng nên tu được, nhưng tu mới là điều PH khuyến phát và đôn đốc.

Thứ ba là Niết bàn. PH không công nhận tiểu thừa là không công nhận niết bàn của tiểu thừa. PH nói niết bàn ấy chỉ giải thoát hư ảo, chưa thật niết bàn, vì giải thoát mà chưa được tuệ giác vô thượng. Khái niệm này không những phủ nhận niết bàn của tiểu thừa mà còn không cho Niết bàn chỉ là đoạn đức. Niết bàn phải đủ hết đoạn đức trí đức và ân đức. Tựa như đứa con vẫn là đứa con, nhưng bỏ cha mà đi là con dại, biết cha mà nhận là con thật. Lăng nghiêm nói cánh tay vẫn là cánh tay, chỉ vì chỉ xuống nên gọi là ngược, khi chỉ lên thì gọi là xuôi. Niết bàn của PH là như vậy : hoạt dụng hơn cả sinh tử, với biết bao "bất tư nghị nghiệp", khai thị cho chúng sinh ngộ nhập Phật tri kiến.

Thứ tư là Nhất thừa. PH nói tam thừa là phương tiện, nói nhất thừa mới chân thật, cách nói nào cũng nói lên cái khái niệm "ai cũng có thế làm Phật" : tất cả Thanh văn đều được thọ ký làm Phật, và bất cứ người nào, dầu chỉ niệm Phật một tiếng đi nữa, rồi ra cũng làm Phật cả. Ý nghĩa này rất quan trọng, vì không những tu hành tiểu thừa cuối cùng cũng làm Phật, mà một điều thiện nhỏ nhặt đến mấy cũng không vô hiệu quả, vô lượng thì gian cũng không mất đi, và cuối cùng sẽ làm Phật tất cả. Chính trong ý nghĩa này mà ngài Đạo sinh nhận định đầu tiên rằng PH là "vạn thiện đồng qui". PH nhất thừa cao đến tột đỉnh mà lại bao trùm hết thảy.

Thứ năm là Thanh văn. Thanh văn chủ yếu là 2 bộ đại tăng, có loại còn tu học có loại hết tu học, và có 4 đạo quả mà tột bậc là La hán. PH nói về Thanh văn càng độc đáo. Tất cả Thanh văn, thời Phật cũng như sau thời ấy và sau này, toàn đã là đệ tử của Phật - của vị Sa di bồ tát thứ 16. Chưa hết, Thanh văn còn là "nội bí Bồ tát hạnh, ngoại hiện Thanh văn tướng". PH thọ ký làm Phật cho Thanh văn, điều này kinh động tiểu thừa quá lắm, vì như thế là không công nhận La hán đã cứu cánh, niết bàn của La hán, dầu hữu dư (chỉ hết tập đế) dầu vô dư (hết cả khổ đế) đều chưa thật Niết bàn. Thanh văn, kể cả Thanh văn La hán, tự cho đã cứu cánh thì bị PH gọi là kẻ tăng thượng mạn. Thế nên tất cả Thanh văn phải, và có thể, làm Phật : đó là chủ Ý của PH. Vì vậy mà đối tượng chính yếu của PH là Thanh văn, cũng vì vậy mà PH không công nhận có một loại Thanh văn cố định, vĩnh viễn không chuyển hướng đại thừa.

Thứ sáu là Duyên giác. Phạn tự pratyeka buddha, ngoài chữ Duyên giác (giác ngộ đạo lý duyên khởi) còn dịch là Độc giác (độc lực giác ngộ đạo lý duyên khởi). Tra cứu cách nói của các danh tác thuộc cả đại thừa tiểu thừa và nguyên thỉ thì thấy nói Duyên giác có nhiều loại. Nhưng nói thế nào cũng không minh bạch Duyên giác là đệ tử của Phật, Phật có giáo pháp huấn dụ riêng cho, và giáo pháp ấy gọi là Duyên giác thừa. Trái lại, xét cách nói thì thấy Phật giáo thừa nhận có người đời trước hay những đời trước gặp Phật hoặc Phật pháp nên đời này không gặp mà vẫn tự ngộ tương đương với đạo lý duyên khởi. PH thì không thấy Phật thọ ký làm Phật cho ai gọi là Duyên giác. Thế nhưng PH nói đến Duyên giác lại minh bạch các vị này cũng là đệ tử của Phật, minh bạch có cái gọi là Duyên giác thừa. Không dưới vài chỗ nói ai cầu Thanh văn thì Phật nói cho 4 chân lý, ai cầu Duyên giác thì Phật nói cho 12 duyên khởi, ai cầu Bồ tát thì Phật nói cho 6 ba la mật. Phẩm 3 lại nói như sau về tam thừa, "Người nào theo Phật nghe Pháp mà tin tưởng tiếp nhận, thiết tha tinh tiến, nhưng ước muốn cấp tốc thoát ra 3 cõi nên cầu tự niết bàn, đó là theo cỗ xe Thanh văn. Người nào theo Phật nghe Pháp mà tin tưởng tiếp nhận, thiết tha tinh tiến, nhưng cầu tuệ giác tự nhiên, thích đơn độc, khéo vắng lặng, biết sâu nguyên lý duyên khởi của các pháp, đó là theo cỗ xe Duyên giác. Người nào theo Phật nghe Pháp mà tin tưởng tiếp nhận, thiết tha tinh tiến, nhưng cầu tuệ giác hoàn toàn, tuệ giác Phật đà, tuệ giác tự nhiên, tuệ giác không thầy, nói tóm là cầu sự thấy biết của Phật mà nội dung có đủ các phẩm chất như 10 đại năng lực, 4 sự không sợ, và cầu như vậy là vì thương tưởng, muốn đem lại sự yên vui cho vô số chúng sinh, cứu độ cho hết thảy, đó là theo cỗ xe vĩ đại, Bồ tát cầu cỗ xe vĩ đại ấy nên gọi là bậc vĩ đại". Ngoài đoạn văn trên đây, phẩm 7 nói đức Trí thắng mà cũng như nói đức Thích ca, rằng Phật nói 4 chân lý rồi nói rộng thành 12 duyên khởi. Vậy có thể nói thế này : dầu 12 duyên khởi là Phật quảng diễn 4 chân lý, nhưng đối tượng là cho những người có trình độ hơn Thanh văn. Thế nhưng quả vị Duyên giác dẫu hơn Thanh văn về gì đi nữa cũng chỉ chứng niết bàn với trạng huống hữu dư và vô dư, với tận trí và vô sinh trí. Như vậy Duyên giác cũng là La hán mà đặc biệt một chút về trình độ thôi. Và trong PH thì Duyên giác được nói riêng vì trình độ ấy, nhưng vẫn bao gồm trong Thanh văn khi nói về đối tượng đương cơ của PH, về sự thọ ký làm Phật ở đó.

Thứ bảy là Bồ tát. Một ít khái niệm về Bồ tát của PH càng phải chú ý. Một, rất đơn giản, Bồ tát có 2 loại cần nói : loại mới phát tâm chí (sơ phát tâm) và loại không còn thoái chuyển (bất thoái). Loại trước thì thấp nhất là Càn tuệ địa, cao nhất là Phát tâm trú; loại sau là Cực hỷ địa sắp lên. Hai, loại trước rất quan trọng, vì từ căn bản, Bồ tát phải có tâm chí xuất từ sự tự tín có thể làm Phật. Ba, Phật xuất thế cốt làm cho ai cũng làm Phật, do vậy, PH nói rõ, Phật chỉ có đệ tử Bồ tát, không có đệ tử Thanh văn. Nói cách khác, PH không công nhận có loại Thanh văn cố định là Thanh văn ; Thanh văn nào rồi cũng là Bồ tát và được thọ ký làm Phật. Bốn, Bồ tát, đúng ra là tư cách Bồ tát (Bồ tát chủng tánh), mới được nói cho PH, thế nên cuối cùng, khi thấy Thanh văn đã có thể chuyển ra Bồ tát thì Phật nói cho PH. Thêm nữa, PH còn có một loại Bồ tát mà bản (gốc gác) và tích (dấu vết) đều rất cao. Thí dụ các ngài Quan âm, Diệu âm, Dược vương, Văn thù.. Thí dụ các vị Bồ tát từ đất xuất hiện... Nhưng nói Bồ tát thì phải nói Bồ tát hạnh (việc làm của Bồ tát). Bồ tát hạnh mà PH nói thì tổng quát là tịnh Phật quốc độ, thành tựu chúng sinh (làm sạch thế giới, làm nên chúng sinh).

Thứ tám là Thọ ký. Thọ ký là trao cho lời biết trước, lời phán quyết, lời ghi nhận. Thọ ký ở đây là Phật thọ ký cho làm Phật. Sự thọ ký này xác quyết ai cũng sẽ làm Phật, đặc biệt các vị Thanh văn La hán phải làm Phật mới là cứu cánh. Thế nên 5.000 người rời khỏi đại hội PH khi Phật sắp xác quyết La hán là giả thiết, Phật đà mới tột bậc. Họ là tăng thượng mạn, tự cho đã là cứu cánh. Họ không thể đương cơ PH, dẫu sau đó bao nhiêu đời kiếp đi nữa Phật vẫn theo đuổi giáo hóa cho họ cũng được làm Phật (không có vấn đề họ cố định là họ). Ngoài họ ra, Phật đã thọ ký cho tất cả Thanh văn, không phân giới tính và trình độ. Không những thọ ký cho Thanh văn, PH còn có mấy sự thọ ký nữa rất đặc thù. Thọ ký cho Đề bà đạt đa để thấy cực ác cũng vẫn có thể sẽ làm Phật. Long nữ thì Phật chứng kiến cho sự làm Phật để thấy bộ loại, giới tính, và tuổi tác, không là chướng ngại cho sự làm Phật. Rồi bồ tát Thường bất khinh nói không dám khinh ai, ai cũng sẽ làm Phật, thì đó là điều mà bồ tát Thế thân ghi cũng là sự thọ ký. Sau hết, phải ghi nhận cũng là sự thọ ký với lời Phật nói sau đây, trong phẩm 10, "Dược vương, sau khi Như lai nhập diệt, nếu có người nào nghe kinh PH, thì dẫu chỉ nghe được một bài chỉnh cú, một câu đủ nghĩa, hay đến nỗi chỉ có được một ý niệm tùy hỷ mà thôi, Như lai cũng thọ ký cho tất cả sẽ được tuệ giác vô thượng".

Thứ chín là kỳ vĩ. PH có lắm sự kỳ lạ, vĩ đại, tiêu biểu sâu xa cho ý nghĩa của kinh này. Trước hết hãy nói thêm về Phật, về đức bổn sư Thích ca. Đặc biệt phẩm 16, ở đó nói Phật ở cạnh ta ; đỉnh Linh sơn là tịnh độ của Phật mà lửa hoại kiếp cũng không thiêu hủy được ; Phật biểu hiện qua thân và việc mình hoặc qua thân và việc khác ; Phật phi tồn tại phi nhập diệt, phi là một phi khác nhau ; quả báo bồ tát hạnh của Phật cũng đã làm cho Phật có thọ lượng bất tận. Phẩm 11 nói phân thân ở hướng đông của Phật mà đã ngồi đầy một thế giới Phật lớn đến ba ngàn hai trăm vạn ức lần trăm triệu quốc độ. Phẩm 7 nói tất cả đệ tử thời Phật, sau đó và sau này, toàn là đệ tử của Phật, Phật bao giờ cũng đeo đuổi giáo hóa cho bằng nhất thừa. Qua những cách nói trên đây cho thấy, không những cái thuyết 3 thân mà chính cái nghĩa bản tích cũng không đủ để nói, và nói rất khéo, về Phật. Điều phải chú ý là những cách nói này cho thấy Phật nói cho PH là quan trọng, nhưng quan trọng hơn nữa là Phật làm cho ta đến được trình độ đế Phật nói cho PH. Bổ khuyết cho điều này, kinh Địa tạng còn nói Phật biểu hiện mọi thân hình và mọi cảnh vật có tác dụng hóa độ; luận Khởi tín nói Phật biểu hiện đến cả tôi tớ và kẻ thù ; "không phải biểu hiện chỉ có thân Phật".

Ngoài sự kỳ vĩ trên đây của đức Bổn sư, PH còn có sự xuất hiện của bảo tháp và toàn thân của đức Đa bảo, xuất hiện với phong cách đến nỗi thuyết "cửu triệt" nói đức Đa bảo là "bản phật", là pháp thân. Còn có ngài Thường bất khinh, rất đơn sơ, đáng mến, và gần gũi. Còn có hằng sa Bồ tát dũng xuất. Còn có thần dụng của các giác quan do cha mẹ sinh ra. Còn có Đề bà được thọ ký và ai nghe PH nói về việc này mà không hoài nghi hay lầm lẫn thì sinh ra ở đâu cũng được nghe thuyết PH. Còn có long nữ không khác bao nhiêu với thiên nữ trong kinh Duy ma (dầu ở đó Thanh văn than mình là mầm hư giống hỏng đối với đại thừa, không như trong PH Thanh văn được thọ ký làm Phật).

Thứ mười là bà con. PH trọng thị sự liên hệ với nhau, nhất là liên hệ thành thân quyến (bà con thế gian) rồi thành pháp quyến (bà con Phật pháp). Phẩm 1, nhất là phẩm 7, chưa nói phẩm 27, không những là thân quyến, là pháp quyến, mà còn là khởi đầu về PH của đức Bổn sư. Sau này Lương hoàng sám đặc biệt đề cao cái gọi là "bồ đề quyến thuộc", còn Cảnh sách nguyện "bách kiếp thiên sinh đồng vi pháp lữ", thì quả thật rất phù hợp với PH.

Thứ mười một là quảng bá. Trước hết PH trọng thị sự thọ, trì, độc tụng, vị thuyết, thư tả, là vì PH đề cao sự quảng bá PH. PH còn đặc biệt đề cao sự tùy hỷ, nhất là 3 yếu tố và 4 cách sống. Riêng 3 yếu tố thật đáng cảm, "muốn thuyết PH thì hãy vào nhà của Phật, mặc áo của Phật, ngồi chỗ của Phật". Quảng bá PH là như vậy, nên người làm việc này được Phật nói là "sứ giả của Như lai làm việc của Như lai".

7. Lược nói hiệu lực

Pháp hạnh PH đem lại tướng tốt (mà PH rất trọng thị tướng tốt ấy, coi các phẩm 18, 28 và 23 thì biết), không bịnh tật, không chết yểu, sống mà chiêm bao cũng đẹp, hơi thở như hương sen, "ước nguyện không vô hiệu quả". Nên khi chết thì được "cả ngàn đức Phật trao tay cho", rồi hoặc sinh Cực lạc của đức Di đà (phẩm 23) hoặc sinh Đâu suất của đức Di lạc (phẩm 28) hoặc sinh Đao lợi (cũng phẩm 28) hoặc sinh trong nhân loại, chư thiên, hay trước chư Phật (phẩm 12). "Cả ngàn đức Phật trao tay cho", điều này rất quan trọng, so sánh được với người niệm Phật thì lâm chung được Phật tiếp dẫn như thế nào.

8. Lược giải đề kinh

HD là Chánh pháp hoa, CV là Diệu pháp liên hoa, đều có từ gốc Phạn tự Saddharma pundarika. Chánh pháp hay Diệu pháp là chỉ cho nhất thừa (xác quyết ai cũng làm Phật). Nhất thừa ấy ví dụ như hoa sen. Hoa sen ở đây là thế nào ?

Một, khởi đầu như ngài Tăng duệ giải thích hoa sen ở đây là phân đà lị (pundarika), là hoa sen mà nở đúng độ, không phải mới nở hay đã tàn. Đem nhất thừa ví dụ như hoa sen, ấy là nói sự viên mãn (C9/62).

Hai, ngay khi mới thành đạo, Phật đã đem hoa sen ví dụ cho chúng sinh : có kẻ như hoa sen ngoi ra khỏi bùn, có kẻ như hoa sen ngoi lên nửa nước, có kẻ như hoa sen ngoi lên mặt nước, có kẻ như hoa sen ngoi lên khỏi mặt nước và nở ra. Nói theo ý nghĩa vạn thiện đồng qui" thì nhất thừa chẳng phải chỉ làm cho chúng sinh làm Phật, mà còn làm cho chúng sinh ngoi ra khỏi bùn cho đến ngoi lên mặt nước. Thế thân đại sĩ nói càng sát Ý PH, rằng hoa sen ở đây là lấy sự ngoi lên và nở ra : nhất thừa làm cho Thanh văn ngoi lên khỏi bùn nước tiểu thừa mà tín giải pháp thân của Phật (C26/3t). Pháp thân ở đây, ngôn ngữ PH gọi là Phật tri kiến.

Ba, thế nhưng chính trong phẩm 2, Phật nói nhất thừa hiếm có như hoa ưu đàm. Ưu đàm là ưu đàm bát la (udumbara) mà nay có người nói tên khoa học là ficus glomerata. Ưu đàm là hoa thiêng quí hiếm hay là ficus glomerata thì tôi tồn nghi. Nhưng điều chắc chắn là ưu đàm không thể không liên hệ gì với hoa sen.

Do vài điều sơ lược trên đây mà ít ra cũng biết nói hoa sen nhân quả đồng thời (mà thật ra đâu phải chỉ hoa sen mới là như vậy) chỉ là ý kiến mới có từ trung diệp bách kỷ 6.

Đến đây có thể tạm ngưng được để nói như lược lại, rằng tu học PH thì phải thấy mấy điều sau đây. Một, thấy chính cái thế giới này là tịnh độ của Phật. Phật thuyết PH tại Linh sơn thì Linh sơn là tịnh độ của Phật. Tịnh độ của Phật là đương xứ tiện thị : ở đâu và lúc nào cũng là tịnh độ của Phật. Hai, thấy Phật không nhập diệt. Phật siêu sống chết, siêu thì gian và không gian. Phật luôn luôn ở bên ta, trên ta và trong ta. Cái thấy của ta không cục bộ thì thế là thấy Phật. Ba, thấy đạo lý PH là "như vậy" : biểu hiện, đặc tính, bản thể, năng lực, động tác, nhân tố, duyên tố, kết quả, hình thành, toàn bộ, hết thảy các mặt của các pháp toàn là "như vậy" : toàn là PH. Nói ngay ta đây, tất cả những gì là ta thì chính tất cả những gì ấy là Phật, như cả cái cánh tay đang chỉ xuống chính là cả cái cánh tay sẽ chỉ lên. Bốn, thấy ta cũng từng là đệ tử của Phật, không của ngài Thường bất khinh thì của vị Sa di bồ tát thứ 16. Năm, thấy làm gì cũng không vô hiệu quả : 1 câu con tôn kính Phật, 1 lời giới thiệu PH, rồi ra cũng làm Phật cả. Sáu, tu học PH là vào nhà Phật, mặc áo Phật, ngồi chỗ Phật. Bảy, chết thì được chư Phật trao tay cho, rồi sinh chỗ đức Di dà, chỗ đức Di lạc, sinh lại tại thế giới này, chưa kể chỉ sao chép ấn hành PH cũng sinh Đao lợi, kỳ lạ nữa là nghe kẻ cực ác được thọ ký mà tin hiểu chính xác thì hết còn đọa lạc đường dữ, sinh trong nhân loại hay chư thiên, sinh trước chư Phật.

Rằm tháng 2, 2542 (3, 1998)

TRÍ QUANG

Bổ túc lược dẫn

Một, nên phân biệt kinh Pháp hoa và bộ Pháp hoa. Kinh PH là kinh chính yếu, bộ PH là những kinh liên quan. Có ý kiến nói 28 phẩm PH, các phẩm 1022 là kinh PH, 6 phẩm còn lại là bộ PH. Ý kiến này nhận xét 6 phẩm còn lại "có lời kết thúc riêng" :

1. phẩm Dược vương

2. phẩm Diệu âm

3. phẩm Quan âm

4. phẩm Minh chú

5. phẩm Diệu trang nghiêm vương

6. phẩm Phổ hiền
Ý kiến này cho thấy toàn thể 28 phẩm PH có 2 lời kết thúc. Lời một, kết thúc kinh PH, nằm cuối phẩm 22. Lời hai, kết thúc bộ PH, nằm cuối phẩm 28. Như vậy thì phẩm 28, phẩm Phố hiền, có vấn đề, và sẽ trở lại nói sau.

Hai, bồ tát Thế thân, qua luận PH, vượt sự kết thúc trên, khi nói về sự "gia trì cho hành giả PH" thì liệt kê như sau, rất có ý nghĩa :

1. Phật gia trì bằng thần lực của Phật, tức phẩm 21.

2. Phật gia trì bằng sự ký thác của Phật, tức phẩm 22.

3. Bồ tát Dược vương gia trì bằng khổ hạnh, tức phẩm 23.

4. Bồ tát Diệu âm gia trì bằng định lực, tức phẩm 24.

5. Bồ tát Quan âm gia trì bằng sự toàn diện, tức phẩm 25.

6. Minh chú gia trì, tức phẩm 26.

7. Thiện tri thức gia trì, tức phẩm

27.

8. Bồ tát Phố hiền gia trì bằng "thần lực phổ hiền", tức phẩm 28. Lại một lần nữa phẩm Phổ hiền có vấn đề, và nói dưới đây.

Ba, PH có 3 phần : Phần 1, đức Di lạc mở đầu. Phần 2, Phật nói về nhất thừa. Phần 3, đức Phổ hiền kết thúc. Đoạn Ba ở trên nói PH có 2 lời kết thúc. Một, ở cuối phẩm 22, kết thúc kinh PH. Hai, ở cuối phẩm 28, kết thúc bộ PH. Lời một cực kỳ cao cả, lời hai cực kỳ quan trọng. Sự quan trọng ấy cho thấy "thần lực phổ hiền" đối với việc lưu thông PH. Văn và ý ở đây đưa đức Phổ hiền lên ngang đức Di lạc, thành một vị mở đầu PH và một vị kết thúc PH, xứng đáng với nội dung PH được Phật tuyên thuyết bằng các phẩm 2 027. Đọc tụng văn ý phẩm Phố hiền, nhất là đoạn cuối của phẩm ấy, cho ta nỗi cảm xúc như thế nào thì đủ biết.

Bốn, phải chú ý đến ý chính của một số các phẩm PH. Ở đây chỉ nói 3 phẩm để chú ý. Phẩm 7, chủ ý nói tương quan xa xưa, nhưng mặt khác nói đô thành biến hóa. Phẩm 11, chủ ý khuyến cáo phát nguyện quảng bá PH, nhưng mặt khác nói sự xuất hiện của đức Đa bảo. Phẩm 16, chủ ý nói sự cửu viễn thật thành của Phật, nhưng mặt khác nói Phật siêu sinh diệt. Như vậy, có khi cái "mặt khác" có thể làm mờ cái "chủ ý". Nhưng cái "chủ ý" phải được nhận diện và nắm chắc mới đúng.

Năm, mục 8 lược giải đề kinh, tiểu tiết Ba của mục ấy, nói về hoa Ưu đàm, tôi nói tôi tồn nghi. Nhưng thật ra ý tôi gần như cho Ưu đàm là một loại hoa sen đặc biệt. Nay, nhân sửa chữa Lương hoàng sám, mới thấy Ưu đàm được nói đến trong cuốn 9 trang 774-775 nói hoa sen và nói hoa ưu đàm ; cuốn 10 trang 853 nói hoa ưu đàm có 5 sắc. Như vậy Lương hoàng sám nói có hoa ưu đàm khác với hoa sen và hoa ấy có 5 màu sắc, nghĩa là có hoa ưu đàm và hoa này rất quí. Chưa chắc Ficus glomerata đã là ưu đàm, và ai nói ưu đàm là bông cây sung, thì ấu trĩ hết nói.

Sáu, nói một chi tiết rất quan trọng, đó là PH lấy cái Không làm căn bản cho mọi pháp hạnh PH. Cái Không này, xin tạm nói là cái Không của ngài La thập truyền bá, không phải cái Không như các tông phái khác nói. PH khi nói Không, khi nói "Không của đại thừa", và rõ nhất là nói vào nhà Phật, mặc áo Phật, ngồi chỗ Phật, thì chỗ Phật là cái Không ấy. Cái Không như vậy không ít chỗ được nói đến, nói rất quan trọng và rất nhẹ nhàng.

23.10.2553 Trí quang

Lời yêu cầu

Yêu cầu người đọc để ý cho vài điều. Một, chính văn PH có những chữ in nghiêng, là lấy HD và KD mà bổ túc.

Hai, số thứ tự của chỉnh cú là lấy KD mà ghi. Có vài chỗ hơi chênh lệch nhưng hợp lý.

Trí quang, 8.12.2553

Pháp hoa

lược giải

PH, nói đúng là CV bổ sung, có 7 cuốn, gồm 28 phẩm. Nhưng phần lược giải này chỉ để phẩm, không cần để cuốn. Như đã nói trong lời lược dẫn, CV bổ sung với 28 phẩm có thể chia làm ba phần : phần 1 đức Di lạc phát khởi (ph 1) phần 2 đức Thế tôn nói về nhất thừa và sự quảng bá nhất thừa (các ph 2-27) phần 3 đức Phổ hiền kết thúc (ph 28).

Phần 1 đức Di lạc phát khởi (ph 1 Mở đầu)

Tôi nghe như vầy. Một thời (1) đức Thế tôn (2) ở trong đỉnh Linh sơn, thuộc thành Vương xá, cùng chúng đại tỷ kheo mười hai ngàn vị, toàn là những bậc A la hán (3) mà sự sơ hở (4) đã được tận diệt, sự phiền não không còn tái sinh, đã đạt được sự ích lợi của bản thân, đã dứt hết sự ràng buộc vào hiện hữu (5), tâm trí tự tại giải thoát. Tên các vị ấy là tôn giả Kiều trần như, tôn giá Đại ca diếp, tôn giả Tần loa ca diếp, tôn giả Già da ca diếp, tôn giả Na đề ca diếp, tôn giả Xá lợi phất, tôn giả Mục kiền liên, tôn giả Ca chiên diên, tôn giả A nâu lâu đà, tôn giả Kiếp tân na, tôn giả Kiều phạn ba đề, tôn giả Ly bà đa, tôn giả Tất lăng già, tôn giả Bạc câu la, tôn giả Câu hy la, tôn giả Nan dà, tôn giả Tôn đà ra nan đà, tôn giả Phú lâu na, tôn giả Tu bồ đề, tôn giả A nan đà, tôn giả La hầu la (6), đại loại như vậy, những vị A la hán mà mọi người đều biết. Lại có hai ngàn vị tu học tiếp tục và tu học hoàn tất (7), có tỷ kheo ni Đại thắng sinh chủ cùng với sáu ngàn người tùy thuộc, có thân mẫu tôn giả La hầu la là tỷ kheo ni Trì dự cùng với những người tùy thuộc, đều đến tụ tập.

Chúng Đại bồ tát có tám mươi ngàn, toàn là những vị không thoái chuyển đối với tuệ giác vô thượng (8); được các pháp tổng trì (9); được các tài hùng biện mà trong đó có sự biện thuyết hoan hỷ (10), biện thuyết về pháp không thoái chuyển (11); đã phụng sự (12) vô lượng trăm ngàn chư Phật, vun trồng các gốc rễ công đức ở nơi chư Phật ấy, và thường được chư Phật ấy tán dương ; sửa mình bằng đức tính từ bi, khéo nhập vào tuệ giác Phật đà ; thông suốt tuệ giác vĩ đại, đạt đến bờ bến bên kia ; danh tiếng vang khắp vô lượng quốc độ, hóa độ vô số trăm ngàn chúng sinh. Tên các vị ấy là bồ tát Văn thù sư lợi, bồ tát Quan thế âm, bồ tát Đại thế chí, bồ tát Thường tinh tiến, bồ tát Bất hưu tức, bồ tát Bảo chưởng, bồ tát Dược vương, bồ tát Dũng thí, bồ tát Bảo nguyệt, bồ tát Nguyệt quang, bồ tát Mãn nguyệt, bồ tát Đại lực, bồ tát Vô lượng lực, bồ tát Việt tam giới, bồ tát Hiền hộ, bồ tát Di lạc, bồ tát Bảo tích, bồ tát Đạo sư, đại loại như vậy, tám mươi ngàn vị Đại bồ tát đều đến tụ tập.

Chư thiên thì có Đế thích cùng hai mươi ngàn thiên nhân tùy thuộc ; Nguyệt thiên tử, Phổ hương thiên tử, Bảo quang thiên tử, và bốn vị Đại thiên vương, cùng mười hai ngàn thiên nhân tùy thuộc; Tự tại thiên tử và Đại tự tại thiên tử cùng ba mươi ngàn thiên nhân tùy thuộc; phạn vương chủ thế giới hệ (13) Kham nhẫn, cùng các phạn vương đại loại như phạn vương Thi khí (14), phạn vương Quang minh, và hai mươi ngàn thiên nhân tùy thuộc, đều đến tụ tập. Các bộ khác thì có tám long vương là Hỷ, Hiền hỷ, Diêm hải, Cửu đầu, Đa thiệt, Vô nhiệt não, Từ tâm và Hồng liên hoa, mỗi vị cùng mấy trăm ngàn tùy thuộc ; có bốn khẩn na la vương là Pháp và Diệu pháp, Đại pháp và Trì pháp, mỗi vị cùng mấy trăm ngàn tùy thuộc ; có bốn càn thát bà vương là Nhạc và Nhạc âm, Mỹ và Mỹ âm, mỗi vị cùng mấy trăm ngàn tùy thuộc ; có bốn a tu la vương là Tối thắng, Dục cẩm, Yến cư và Hấp khí, mỗi vị cùng mấy trăm ngàn tùy thuộc ; có bốn ca lâu la vương là Đại uy đức, Đại thân, Đại mãn và Như ý, mỗi vị cùng mấy trăm ngàn tùy thuộc, đều đến tụ tập (15).

Nhân loại thì có con hoàng hậu Vi đề hy là hoàng đế A xà thế, cùng mấy trăm ngàn tùy thuộc, cũng đến tụ tập.

Tất cả các chúng trên đây, mỗi chúng đảnh lễ ngang chân đức Thế tôn, rồi lui lại mà ngồi mỗi chúng một chỗ.

Ghi chú

(1) Dòng này, ở đây có thể dịch rõ rằng, "kinh PH như thế này là do tôi nghe đức Thế tôn tuyên thuyết trong một thì gian thích hợp ngài ở... Dịch như vậy, và thật ra dòng này chỉ có nghĩa giản dị như vậy.

(2) Xét bản chữ Phạn của các kinh đều gọi đức Bổn sư là Thế tôn. Dịch là Phật, chỉ là dịch chủ muốn vắn tắt. Thế tôn ở đây là hóa thân mà cũng là báo thân (V52/301A). Tôi dùng chữ Thế tôn để hầu hết gọi đức Bổn sư, và ngài tự xưng thì hầu hết dùng chữ Như lai.

(3) Nhưng có vị sẽ là A la hán, như chính ngài A nan.

(4) Sự sơ hở, chính văn là lậu, dịch sát là sự rỉ lọt. Chỗ nào lậu chỉ cho phiền não thì dịch bằng chữ này. Nhưng vô lậu thì tùy chỗ mà dịch là không sơ hở, không sai sót, thuần khiết, hoàn hảo.

(5) Hiện hữu, chính văn là hữu, tức 3 cõi, có sống chết, có nghiệp báo.

(6) Tên các vị này phần nhiều gọi tắt theo thông thường mà vẫn dễ tra cứu.

(7) Tu học tiếp tục và tu học hoàn tất, chính văn là học vô học (hữu học, vô học), cũng có chỗ dịch tắt là còn học, học xong.

(8) Tuệ giác vô thượng là dịch nghĩa và tắt, chính văn A nậu đa la tam miệu tam bồ đề. Tuệ giác vô thượng còn là dịch các chữ vô thượng đạo, vô thượng trí, vô thượng tuệ.

(9) Tổng trì, chính văn có chỗ còn dịch là đà la ni. Tổng trì là nắm giữ ghi nhớ một cách tổng quát. Nguyên tổng trì có 4: pháp, nghĩa, chú, nhẫn ; 3 thứ thực chất là niệm với tuệ, riêng chú thực chất là định, lại thường hay gọi bằng tên chung là đà la ni (tổng trì). Nhưng kinh Pháp hoa này nói tổng trì thì có : nghe nhớ, xoay chuyển vô số (phẩm 17), biết hết tiếng nói của chúng sinh (phẩm 23), minh chú (phẩm 26), xoay chuyển, xoay chuyển vô số và nghệ thuật thuyết pháp (phẩm 28). Gồm lại thì có 5, thực chất chỉ có 4: Một, Nghe nhớ (văn trì) là nghe và nhớ hết các pháp được nghe. Hai, Xoay chuyển (triền, cũng có thể dịch là Vòng xoay) là xoay chuyển sâu vào nội dung của mỗi pháp được nghe nhớ. Phụ thuộc tổng trì này là tổng trì Xoay chuyển vô số (bách thiên vô lượng triền, dịch rõ là tổng trì Xoay chuyển trăm ngàn vô số) là xoay chuyển sâu rộng vào mọi sự tương quan của mỗi pháp được nghe nhớ. Ba, Nghệ thuật thuyết pháp (pháp âm phương tiện, dịch rõ là tổng trì Phương tiện trong tiếng nói thuyết pháp) là biết ngữ văn và biết cách sử dụng thích hợp về ngữ văn ấy để thuyết pháp đã được nghe nhớ. Phụ thuộc tổng trì này là tổng trì Biết hết tiếng nói của chúng sinh (giải nhất thế chúng sinh ngữ ngôn). Bốn, Minh chú (đà la ni : tổng trì, thêm để dễ đọc dễ hiểu là Tổng trì minh chú) là do định mà phát ra những chữ gồm nhiều ý nghĩa và thần dụng. Cứu xét 4 tổng trì của Pháp hoa trên đây thì thấy chỉ là 3 trong 4 tổng trì (là pháp, nghĩa, và chú, trừ nhẫn), lại thấy trừ minh chú, 3 tổng trì còn lại rất ăn khớp với 4 tài hùng biện.

(10) Tài hùng biện có 4: thông suốt giáo pháp (pháp) thông suốt ý nghĩa của giáo pháp (nghĩa) thông suốt ngữ văn của giáo pháp (từ) thông suốt biện thuyết về giáo pháp (biện, chính văn gọi là lạc thuyết : biện thuyết hoan hỷ). Trong 4 thứ, 3 thứ đầu là yếu tố hùng biện, thứ 4 mới là hùng biện, và 4 tài hùng biện này chính văn có chỗ còn gọi là vô ngại hay vô ngại trí, dịch là 4 trí thông suốt.

(11) Dịch sát là chuyển đẩy bánh xe chánh pháp không thoái chuyển. Không thoái chuyển là không đi lui, đi lệch hay ngừng lại. Pháp không thoái chuyển là để dạy cho bồ tát đệ bát địa sắp lên (V52/486B).

(12) Phụng sự, chính văn là cúng dường (đúng ra là cung dưỡng). Ở đây dịch phụng sự, có chỗ dịch hiến cúng. Có chỗ còn phải dịch cung đồn, cung cấp,...

(13) Thế giới hệ, chính văn là thế giới. Dịch thế giới hệ vì đây là một hệ thống thế giới, một cõi Phật, gồm CÓ một hay nhiều đại thiên thế giới.

(14) Nhưng kinh Đại bát nhã (cuốn 570) nói chủ thế giới hệ Kham nhẫn chính là Phạn vương Trì kế, Trì kế là Thi khí (V52/313A). Theo đó thì câu này phải dịch : Phạn vương chủ thế giới hệ Kham nhẫn là Phạn vương Thi khí, cùng các Phạn vương đại loại như Phạn vương Quang minh...

(15) Các tên dịch nghĩa trong đoạn này còn lấy của HD và V52/313A.

Lược giải

Đây là đoạn thứ nhất của phẩm 1, nói về truyền thuật, về thì gian, về giáo chủ, về địa điểm, về người nghe. Người nghe thì có chúng Thanh văn, chúng Bồ tát, 8 bộ phi nhân loại, và nhân loại. Riêng chúng Bồ tát, sơ bộ cứu xét, đã thấy các vị sau đây là nhân loại : Văn thù, Di lạc và Hiền hộ (Bạt đà ba la). Vị sau đáng lẽ phải ghi nhóm Hiền hộ 16 vị đại sĩ - mà ở đây đã có mấy vị : Hiên hộ, Bảo tích, Bất hưu tức, Đạo su.

Về giáo chủ của PH, hãy coi lại ghi chú 2. Ở đó nói là hóa thân mà cũng là báo thân. Rõ hơn thì hãy nói như Duy thức học : PH được tuyên thuyết bởi đức Thích ca trượng lục ứng thân rồi tha thọ dụng thân. Trong 28 phẩm, cÓ thế nói 1-10 là bởi thân thứ nhất, 11-28 là bởi thân thứ 2.

Vào lúc này, đức Thế tôn được bốn chúng vây quanh, hiến cúng, cung kính, tôn trọng, tán dương. Ngài nói cho các vị Bồ tát bản kinh đại thừa tên Nghĩa vô lượng (16), bản kinh dạy cho Bồ tát và được Phật gia trì (17). Nói kinh ấy rồi, đức Thế tôn vẫn ngồi xếp bằng ở ngay giữa đại hội mà nhập định Vị trí của nghĩa vô lượng (18), thân thể và tâm trí đều không dao động. Ngay khi ấy chư thiên mưa xuống hoa mạn đà, hoa mạn đà lớn, hoa mạn thù, hoa mạn thù lớn, rải trên đức Thế tôn và cả đại hội. Khắp cõi Phật (19) này chấn động đủ cả sáu cách (20). Trong đại hội, bốn chúng là tỷ kheo và tỷ kheo ni, ưu bà tắc và ưu bà di ; tám bộ là thiên, long, dạ xoa, càn thát bà, a tu la, ca lâu la, khẩn na la, ma hầu la dà, toàn là những người không phải loài người (21) ; và các chúng khác mà trong đó có các vị quốc vương và các vị luân vương ; hết thảy các chúng như vậy đều được sự chưa từng có (22), hoan hý, chắp tay, và chuyên chú chiêm ngưỡng đức Thế tôn. Còn đức Thế tôn thì từ nơi tướng lông trắng giữa hai đầu của hai hàng lông mày (23) phóng ra ánh sáng, chiếu soi mười tám ngàn thế giới hệ ở về hướng đông, không thế giới hệ nào mà không chiếu soi dưới đến Vô gián ngục, trên đến Sắc cứu cánh (24). Làm cho đại hội ở thế giới hệ này mà thấy hết chúng sinh trong sáu loài của các thế giới hệ ấy ; lại thấy chư Phật hiện tại của các thế giới hệ ấy, nghe kinh pháp của chư Phật ấy nói ; thấy bốn chúng, những người hành đạo và đắc đạo trong các thế giới hệ ấy ; lại thấy các vị bồ tát đi theo đường đi của bồ tát (25) bằng các thứ yếu tố, các cách tin hiếu và các loại hình thức (26) ; lại thấy chư Phật nhập diệt, thấy sau đó xá lợi (27) của chư Phật ấy được đem ra xây dựng những ngôi tháp bằng (28) bảy chất liệu quí báu mà tôn thờ...

Bấy giờ đức Di lạc suy nghĩ, hôm nay đức Thế tôn biểu hiện cảnh tượng thần biến. Vì lý do gì mà có điểm lành như vậy? Đức Thế tôn đang nhập dịnh (29), sự thế ngoài tầm nghĩ bàn ấy biểu hiện cảnh tượng hiếm có này (30), ta nên hỏi ai, ai giải đáp được? Đức Di lạc lại nghĩ, bồ tát Văn thù, vị thái tử của đức Pháp vương (31), đã từng thân gần phụng sự vô lượng chư Phật quá khứ, tất đã thấy được cảnh tượng hiếm có này, vậy ta nên hỏi người. Cùng lúc, cả bốn chúng, tám bộ và các chúng khác, ai cũng nghĩ rằng, cảnh tượng thần biến biểu hiện bởi ánh sáng của đức Thế tôn như vầy, nên đem hỏi ai? Đức Di lạc muốn giải quyết nghi ngờ của mình, lại xét tâm trí của cả đại hội, nên hỏi bồ tát Văn thù, vì lý do nào mà có điểm lành - có cảnh tượng thần biến là đức Thế tôn phóng ánh sáng lớn chiếu soi mười tám ngàn cõi Phật ở về hướng đông, làm cho đại hội ở đây mà thấy hết mọi sự huy hoàng của các cõi Phật ấy? Đức Di lạc muốn lặp lại ý nghĩa đã hỏi, nên hỏi bồ tát Văn thù bằng những lời chỉnh cú (32) sau đây.

(1) Văn thù đại sĩ,
vì lý do nào
mà đức Thế tôn,
vị thầy dẫn đạo,
từ nơi lông trắng
giữa hai đầu mày,
phóng ánh sáng lớn
chiếu soi khắp cả ?

(2) Chư thiên mưa xuống
bao nhiêu hoa quí
mạn dà, mạn thù,
và thổi làn gió
hơi thơm đàn hương,
đẹp lòng đại hội.

(3) Vì vậy mặt đất
cả quốc độ này
rực rỡ huy hoàng,
và cả quốc độ
đều chấn động lên
đủ hết sáu cách.
Làm cho bốn chúng
hoan hỷ tất cả,
cơ thể tâm trí
đều thấy thích thú,
cảm nhận sự thể
chưa bao giờ có. *

(4) Chỉ một ánh sáng
phóng từ lông trắng
giữa hai đầu mày
chiếu soi hướng đông,
mà khiến một vạn
tám ngàn quốc độ
đều như màu sắc
ánh từ vàng ròng.

(5) Trong các quốc độ được chiếu như vậy,
từ Vô gián ngục
đến Sắc cứu cánh,
hết thảy chúng sinh
thuộc cả sáu loài,
sinh từ loài này
chết đến loài khác,

(6) hành vi lành dữ,
kết quả tốt xấu,
ở quốc độ này
mà thấy rõ cả.

(7) Lại thấy chư Phật,
chúa của thánh hiền,
tuyên thuyết kinh pháp
tinh túy (33) bậc nhất,
bằng tiếng trong thanh
xuất lời hòa nhã
mà dạy bồ tát
vô số ức vạn.

(8) Bằng tiếng Phạn thiên (34)
thâm thúy kỳ diệu
khiến người thích nghe,
chư Phật ở nơi
quốc độ của mình
diễn giảng chánh pháp,
vận dụng vô số
yếu tố, ví dụ,
(35) soi sáng chánh pháp
thức tỉnh chúng sinh :

(9) Ai bị khổ não,
chán già bịnh chết,
thì nói cho họ
về pháp niết bàn,
để họ diệt tận
biên cương khổ não.

(10) Ai có phước đức
từng hiến cúng Phật,
chí cầu đạt được
chân lý cao hơn,
thì nói cho họ về pháp duyên giác.

(11) Còn các con Phật
(36) làm mọi hạnh nguyện
để cầu thành tựu
tuệ giác vô thượng,
thì nói cho họ
tuệ giác trong suốt. *

(12) Văn thù đại sĩ,
tôi ở nơi đây
mà thấy và nghe
đến như thế đó,
có ngàn ức việc.
Việc nhiều như vậy
nay tôi chỉ kể
một cách vắn tắt.

(13) Tôi thấy bồ tát như cát sông Hằng,
của trong tất cả
thế giới hệ ấy,
đem mọi yếu tố
cầu tuệ giác Phật. (37)

(14) Có người thực hành
hạnh nguyện bố thí :
bạc, vàng, san hô,
chân châu, ma ni,
xa cừ, mã não,
kim cương, của quí,
tôi tớ, xe thuyền,
vật để cỡi chở,

(15) xe liễn, xe dư
(38) trang hoàng vàng ngọc,
cũng rất hoan hỷ
mà đem hiến cho,
rồi hồi hướng cả
về nơi trí Phật,

(16) nguyện được xe Phật, (39)
cỗ xe bậc nhất
trong cả ba cõi,
được Phật tán dương.

(17) Hoặc có bồ tát
cho xe quí báu
kéo bởi bốn ngựa,
lại có lan can
mui trần hoa mỹ
(40) mái riềm trang hoàng.

(18) Lại thấy bồ tát
cho thân cho thịt
cho tay cho chân
cho cả vợ con,
quyết chí đạt đến
tuệ giác vô thượng.

(19) Lại thấy bồ tát
cho đầu cho mắt
cho cả thân thể -
cho mà vui thích,
để cầu thành tựu tuệ giác Phật đà.

(20) Văn thù đại sĩ,
tôi thấy vua chúa
đi đến chỗ Phật
hỏi pháp vô thượng,
rồi từ bỏ liền
đất nước thịnh vượng,
bỏ cả cung điện
đình thần hậu phi,

(21) cạo sạch râu tóc mà mặc pháp y.

(22) Hoặc thấy bồ tát
mà làm Tỷ kheo,
chỉ ở một mình
nơi chỗ thanh vắng,
vui vẻ thích thú
đọc tụng kinh điển.

(23) Lại thấy bồ tát

dũng mãnh tinh tiến,
vào chốn núi sâu
suy nghĩ trí Phật.

(24) Lại thấy bồ tát
tách rời dục vọng,
thường xuyên trú ở
những chỗ trống vắng,
tu sâu thiền định
được năm thần thông. (41)

(25) Lại thấy bồ tát
chân đứng vững vàng
tư tưởng tập trung
hai tay chắp lại,
đem cả ngàn vạn
bài văn chỉnh cú
hoan hỷ ca tụng
các đấng Pháp vương.

(26) Lại thấy bồ tát trí sâu, nhớ chắc,
có thể thưa hỏi
chánh pháp nơi Phật,
nghe rồi tiếp nhận
ghi nhớ đủ cả.

(27) Lại thấy con Phật
đủ cả định tuệ,
áp dụng vô số
mọi sự ví dụ,
diễn giảng chánh pháp
cho các chúng khác ;

(28) lại vui thuyết pháp
giáo hóa bồ tát,
chiến thắng ma vương
và binh đội nó,
rồi gióng lớn lên
tiếng trống chánh pháp.

(29) Lại thấy bồ tát
vắng bặt im lặng,
trời rồng cung kính
không lấy làm mừng.

(30) Lại thấy bồ tát
ở trong núi rừng
mà phóng ánh sáng
cứu khổ địa ngục,
thức tỉnh cho họ
hướng vào trí Phật.

(31) Lại thấy con Phật chưa từng ngủ nghỉ,
kinh hành (42) trong rừng
siêng cầu trí Phật.

(32) Lại thấy có vị
giới pháp đầy đủ,
uy nghi vẹn toàn,
sạch sẽ trong suốt
in như ngọc quí
để cầu trí Phật.

(33) Lại thấy con Phật
trụ vào sức nhẫn,
bao kẻ thượng mạn
(43) mắng nhiếc đánh đập
vẫn nhẫn được cả
để cầu trí Phật.

(34) Lại thấy bồ tát
từ bỏ trò chơi,
bỏ luôn những kẻ
thân thuộc ngu dốt,
chỉ biết thân gần
những người thánh trí,

(35) chuyên nhất tâm ý
trừ bỏ loạn động,
trú ở núi rừng
tập trung tư tưởng,
trải qua ức vạn
những năm như vậy
để cầu thành tựu
tuệ giác Phật đà.

(36) Hoặc thấy bồ tát
cỗ bàn quí trọng,
thức uống, đồ ăn,
các loại dược phẩm,
đều đem hiến cúng
Phật bảo Tăng bảo.

(37) Y phục danh tiếng
và thượng hảo hạng,
giá trị ngàn vạn
hoặc đến vô giá,
đều đem hiến cúng
Phật bảo Tăng bảo.

(38) Nhà cửa quí báu
bằng gỗ đàn hương,
trong đó đồ nằm
rất tốt và đẹp,
nhà và đồ ấy
nhiều đến vạn ức,
đều đem hiến cúng
Phật bảo Tăng bảo.

(39) Vườn rừng quang đãng,
trong đó đủ cả
hoa trái tốt nhiều,
suối chảy ao tắm,
đều đem hiến cúng
Phật bảo Tăng bảo.

(40) Đồng đẳng như vậy,
họ đem hiến cúng
đủ hết những thứ
rất là tinh tế,
mà lòng hoan lạc
không biết nhàm chán,
chí quyết đạt đến
tuệ giác vô thượng.

(41) Hoặc có bồ tát
bằng nhiều minh chứng,
nói về nguyên lý
tuyệt đối vắng lặng, (44)
huấn dụ vô số các loại chúng sinh.

(42) Hoặc thấy bồ tát
xét thấy bản thể
tất cả vạn hữu
in như hư không :
không những khái niệm
thuộc về nhị biên.
Lại thấy con Phật
tâm không vướng mắc,
đem tuệ mầu này
cầu tuệ vô thượng. (45)

(43) Văn thù đại sĩ,
có những bồ tát
Phật nhập diệt rồi
hiến cúng xá lợi.

(44) Lại thấy con Phật dựng bao chùa tháp
nhiều bằng Hằng sa tô điểm quốc độ.

(45) Tháp thì tráng lệ,
làm bằng bảy báu,
chiều cao có đến
năm ngàn do tuần,
chu vi rộng đến
hai ngàn do tuần.

(46) Mỗi một chùa tháp
cờ phan cả ngàn,
màn được kết ngọc,
(46) chuông nhỏ hòa reo,
tám bộ thiên long,
loài người loài khác,
thường đem hiến cúng
hoa hương, kịch nhạc. (47)

(47) Văn thù đại sĩ,
những con Phật ấy
chính vì hiến cúng
xá lợi của Phật
mà cố trang hoàng
những ngôi chùa tháp,
nên cả quốc độ
tự nhiên tráng lệ
tuyệt diệu tuyệt hảo,
in như cây chúa
của trời Đế thích
toàn bộ nở hoa.

(48) Thế tôn chỉ phóng
một đường ánh sáng
mà làm cho tôi
và cả đại hội
thấy quốc độ này
đủ mọi vẻ đẹp.

(49) Những thần thông lực
và trí tuệ lực
của đức Thế tôn
thật là hiếm có :
chỉ phóng một dường
ánh sáng rực rỡ
mà chiếu khắp cả
vô lượng quốc độ.

(50) Làm cho chúng tôi
nhìn cảnh tượng này
ai cũng cảm được
sự chưa từng có.
Phật tử Văn thù,
xin hãy giải thích
cho nỗi nghi ngờ
của cả đại hội.

(51) Tất cả bốn chúng
thích thú trông ngóng,
nhìn vào nhân giả
và nhìn vào tôi.

(52) Ai cũng muốn biết tại sao Thế tôn
phóng ra ánh sáng đến như thế này ?

(53) Phật tử Văn thù,
hãy đáp ứng gấp,
giải tỏa nghi ngờ
cho họ hoan hỷ :
vì ích lợi nào
mà đức Thế tôn
phóng ra ánh sáng
đến như thế này -

(54) Chánh pháp tinh túy
mà đức Thế tôn
đã chứng ngộ được
trong khi mới ngồi
nơi bồ đề tràng,
ngài muốn tuyên thuyết
về chánh pháp ấy,
hay muốn thọ ký ? (48)

(55) Ánh sáng Thế tôn
đã làm hiện ra
cho chúng tôi thấy
bao nhiêu cõi Phật
đẹp và sáng lên
với những ngọc quí,
lại được thấy cả
chư vị Phật đà,
thì đó không phải
là sự kiện nhỏ.

(56) Văn thù đại sĩ,
nên biết tất cả
bốn chúng tám bộ
và các chúng khác,
nhìn xem nhân giả
nói cho thế nào?

Ghi chú

(16) Kinh vô lượng nghĩa, mang số 276 của đại tạng bản Đại chính (C9/383-387), và như đã nói trong lời lược dẫn, kinh ấy hay cùng PH và Quán Phổ hiền gọi là PH tam kinh. Nhưng tôi ngờ rằng thấy PH ở đây nói kinh Vô lượng nghĩa (Nghĩa vô lượng) nên ghép với kinh mang số 276 nói trên. Theo bồ tát Thế thân, Vô lượng nghĩa là 1 mà đứng đầu trong 17 tên của PH. Diệu pháp liên hoa là thứ 16 trong 17 tên ấy (C26/2-3). Riêng tôi, xét kinh Vô lượng nghĩa mang số 276 nói trên không ăn khớp bao nhiêu với PH, nên công nhận lời bồ tát Thế thân là chính xác.

(17) Cũng có nghĩa "bản kinh dạy cho Bồ tát và nói về vấn đề của Phật". Riêng câu được Phật gia trì, chính văn là Phật sở hộ niệm. Hộ niệm đã dịch là giữ gìn, nay đổi dùng chữ gia trì. Phật và Bồ tát có cái lực gọi là gia trì lực. Gia trì là các ngài hộ trì bằng cái lực ấy. Sự hộ trì bằng gia trì lực có 2 trường hợp : một, Phật Bồ tát hộ trì cho khỏi tai nạn, sợ hãi, uổng tử, lại truyền cảm cho được tinh tiến, thông suốt, tu tập ; hai, Phật Bồ tát hộ trì cho kinh pháp trọng đại không mất. Ở đây, Phật sở hộ niệm là nghĩa thứ hai nhiều hơn nên trước đây đã phải dịch được Phật giữ gìn.

(18) Định Vị trí của nghĩa vô lượng, chính văn là Vô lượng nghĩa xứ tam muội. Định ở đây cũng là dịch ý chữ tam muội (tam ma địa - samadhi). Nhưng không phải là định như thường nói, càng không phải thiền như Thiền tông. Định ở đây dĩ nhiên cũng là nghĩa tập trung, tâm nhất cảnh, nhưng là toàn bộ thân tâm tập trung, đồng nhất với đối tượng đặc thù. Chữ định này, từ đây sắp đi, kinh này còn có khá nhiều và cùng nghĩa. Vị trí của nghĩa vô lượng (vô lượng nghĩa xứ) là cái tên gọi theo đối tượng của định ở đây. Vị trí (xứ) là tổng thể "thật tướng" ; nghĩa vô lượng là "10 như vậy" : đồng nhất mà hoạt dụng thật tướng ấy gọi là định Vị trí của nghĩa vô lượng. PH chỉ là biểu hiện của định này.

(19) Một cõi Phật (Phật quốc, Phật độ, Phật thế giới) là một hay nhiều đại thiên thế giới. Coi lại ghi chú 13.

(20) Khắp cõi Phật chấn động đủ cả 6 cách (lục chủng chấn động), đó là động (động), khởi (dậy), dũng (vọt), chân (rung), hống (gầm), kích (chạm). Tất cả 6 cách này, cách nào cũng có 3 bậc (nhỏ, vừa, lớn), như động thì có động, động khắp, động dữ dội, thành ra 18 hình thức.

(21) Thiên : thiên thần, long : long thần, dạ xoa : lực thần, càn thát bà : nhạc thần, a tu la : chiến thần, ca lâu la : điểu thần, khẩn na la : ca thần, ma hầu la dà : mãng thần. Tất cả 8 bộ này đều là thiện thần mà là dị loại, qui y và làm tùy thuộc của Phật, hộ vệ Tam bảo, và có thuyết nói cũng ở tha thọ dụng độ của Phật. Họ toàn dùng thân người khi đến với Phật, nhưng gốc vẫn là dị loại, nên gọi họ là "người không phải loài người" (nhân phi nhân). Khi gọi họ với loài người thì nhân phi nhân thành ra nhân loại và không phải nhân loại. Nhân loại là 4 chúng, không phải nhân loại là 8 bộ.

(22) Được sự chưa từng có, sự chưa bao giờ có, sự hiếm có, toàn là dịch chính văn "đắc vị tằng hữu", và toàn là có nghĩa vui mừng như chưa bao giờ vui mừng đến thế.

(23) Tướng lông trắng (bạch hào tướng) nằm ở giữa hai đầu lông mày (mi gian).

(24) Có nghĩa từ dưới hết là Vô gián ngục, lên đến trên hết là Sắc cứu cánh, nói chung là bao gồm toàn thể thế giới có hình sắc.

(25) Đường đi của bồ tát là bồ tát đạo.

(26) Yếu tố là nhân duyên, tin hiểu là tín giải, hình thức là tướng mạo. Cũng có thể dịch là dữ kiện, nhận định, phong cách.

(27) Xá lợi (sarira), nói thật sát thì là linh cốt còn lại của Phật sau khi hỏa thiêu. Linh cốt này do phạn hạnh và thiền định mà đốt không cháy, chất và màu như ngọc như ngà (nên gọi là ngọc xá lợi). Đó là nói xá lợi của đức Thích ca, và gọi là toái thân xá lợi. Ngoài ra là xá lợi của đức Đa bảo, gọi là toàn thân xá lợi. Cả 2 loại này gọi là xá lợi sinh thân, ngoài ra còn có giáo pháp của Phật, cũng gọi là xá lợi : xá lợi pháp thân.

(28) Tháp (tháp) là tháp tôn trí thờ phụng xá lợi của Phật. Sau này còn có chữ chùa tháp (tháp miếu) chữ mà nay ta hay nói. Chùa tháp là một, cũng có thế khác nhau, và đều là nơi thờ Phật hay xá lợi của Phật.

(29) Coi lại ghi chú 18.

(30) Cũng có thể dịch "sự thể hiếm có và ngoài tầm nghĩ bàn được biểu hiện ra đây". Nhưng không sát và đúng văn cách, lại kém sâu sắc, có thể sai sót nữa. Dịch như đã dịch là coi sự nhập định là bất tư nghị, sự ấy biểu hiện cảnh tượng hiếm có (V52/320B).

(31) Thái tử của đức Pháp vương là Pháp vương tử. Pháp vương là Phật, vị vua của các pháp.

(32) Chỉnh cú, chính văn là kệ, là chữ dịch âm và gọi tắt. Chữ này được dịch nghĩa là tụng, và là thể thơ. Nhưng dịch ra Hoa văn rồi dịch lại Việt văn, thì chỉ là lối văn câu và chữ không so le, nên tôi gọi là chỉnh cú. Số thứ tự của văn chỉnh cú PH thì dò KD mà ghi.

(33) Tinh túy, chính văn là vi diệu, hay diệu, thường dịch là nhiệm mầu, mầu, những chữ đầy vẻ huyền bí. Từ điển thì diệu, hay vi diệu, là tinh túy, tinh tế, tuyệt hảo. Tôi dịch theo từ điển.

(34) Tiếng Phạn thiên : tiếng nói như tiếng của Phạn thiên.

(35) Yếu tố (nhân duyên) ví dụ (thí dụ) lời chữ (ngôn từ). Ở đây chỉ nói 2 loại, sau này hay nói cả 3 loại. Và đó là những phương tiện Phật dùng để diễn tả giáo pháp. Có thể dịch khác nữa để hiểu thêm : dữ kiện, ngụ ngôn, lập luận.

(36) Con Phật, chính văn là Phật tử, dịch rõ là con trai của Phật, đích tử của Phật. Nhưng chữ Phật là chính văn dùng cho vắn tắt. Thật ra có chỗ là con Phật, có chỗ là con đức Tối thắng, có chỗ là con đức Thiện thệ, có chỗ là con đức An trú (tham chiếu HD), và kinh này phần nhiều dùng để chỉ cho bồ tát.

(37) Tuệ giác Phật, hay tuệ giác Phật đà, trí Phật, Phật tuệ, chính văn là Phật đạo (hay Phật trí, Phật tuệ). Phật đạo có nghĩa là trí của Phật, đường của Phật, thành quả của Phật, giáo pháp của Phật. Nhưng nghĩa chính là trí của Phật. Được biết ngài La thập cũng dịch bồ đề là giác, như chữ vô thượng giác trong Phạn Võng (C24/100g). Nhưng phần nhiều ngài hay dịch là đạo, với cái nghĩa triết lý của chữ ấy, để hình dung trí Phật biết là ví như cảnh vật hiện trong thể chất trong suốt, hơn là ví như ngọn đèn chiếu soi cảnh vật. Dùng chữ tuệ giác là để dễ hiểu mà thôi. Chỗ nào chữ đạo được dùng với nghĩa đường đi (pháp tu) hay nghĩa khác thì sẽ dịch rõ như vậy, ít nhất là so với KD.

(38) Xe liễn là xe do người đẩy, xe dư là xe do người khiêng (nên cũng có thế dịch là cô kiệu). Cả 2 nguyên là xe vua dùng.

(39) Giáo pháp của Phật ví dụ như xe, với ý nghĩa chở người đến chỗ muốn đến. Xe ấy có 3 (tam thừa) : cỗ thanh văn (thanh văn thừa) cỗ xe duyên giác (duyên giác thừa) cỗ xe Phật đà (Phật thừa). Cỗ xe sau còn gọi là cỗ xe duy nhất (nhất thừa) cỗ xe Phật đà duy nhất (nhất phật thừa) cỗ xe vĩ đại (đại thừa), cỗ xe bồ tát (bồ tát thừa).

(40) Mui trần hoa mỹ, chính văn là hoa cái. Cái là che, đậy ; là cái nắp, cái vung, mui xe, lọng dù. Dụng cụ thờ phụng và nghi vệ của Phật giáo thì cái là bảo cái, là lọng dù. Riêng chữ kép lọng dù thì ta lọng khác dù khác, còn chữ cái thì lọng cũng cái, dù cũng cái, và nghi vệ nhiều xứ thì lọng là dù, nên tôi dùng chữ kép lọng dù. Ở đây, hoa cái có thể dịch là hoa và lọng dù, lại có thể dịch là lọng dù hoa mỹ ; nhưng dịch mui trần hoa mỹ thì hơn. Sau này chữ cái còn có ở nhiều chỗ, và tùy chỗ mà dịch.

(41) Năm thần thông là 5 năng lực vượt quá bình thường, do tu 4 thiền mà có, đó là như ý thông : đi đến thần kỳ, thiên nhãn thông : thị giác thần kỳ, thiên nhĩ thông : thính giác thần kỳ, tha tâm thông : biết tâm lý người, túc mạng thông : biết việc đời trước. Phật không quý 5 thần thông nếu không có lậu tận thông : hết tâm lý xấu.

(42) Kinh hành, cũng gọi là hành đạo, vốn chưa phải nhiễu Phật, cũng không phải tản bộ. Kinh hành là đi trên đường đất nhất định, nếu đất thấp ướt thì lát gạch đá, nếu đi không thẳng thì vạch đất hay giăng dây, và chỗ đi là chỗ trống vắng trong núi rừng, trước cửa tăng xá, trước nhà giảng, trên nền tháp, trên nền tăng xá (nay là tự viện). Đi thì đi tới đi lui, không mau chậm, không lắc mình, không cúi thấp hay ngước cao, và quan trọng là thu nhiếp giác quan, chỉ nghĩ đến đề tài thiền quán hay pháp đang tu. Nay, thay vào có thể niệm Phật. Kinh hành làm khi ngồi thiền mà buồn ngủ, khi mới ăn xong, khi cần vận động : kinh hành để được linh hoạt, có sức, không bịnh, tiêu thực và kiên định.

(43) Kẻ thượng mạn (hay tăng thượng mạn : kiêu ngạo với cái chưa có mà chỉ tự thêm lên cho là có), ở đây chỉ cho những người chủ trương La hán đã hoàn toàn, đã là Phật đà, đã đủ rồi. Họ chống đối Pháp hoa vì kinh này tuyên bố La hán chưa hoàn toàn, chưa phải là Phật đà ; Phật đà mới hoàn toàn, và ai cũng có thể trở thành Phật đà, kế cả các vị La hán.

(44) Nguyên lý tuyệt đối vắng lặng là tịch diệt pháp.

(45) Bản thế tất cả vạn hữu là chư pháp tánh. Khái niệm thuộc về nhị biên là nhị tướng. Tâm không vướng mắc là tâm vô sở trước (cũng có thế dịch : sự bất quan tâm, tức tâm trí không bị cảnh vật chi phối, mê hoặc, không vướng mắc các phạm trù tư duy theo khái niệm nhị biên).

(46) Màn được kết ngọc, chính văn là châu giao lộ man, (hay bảo giao lộ man, bảo man), dịch rõ là màn được đính kết các thứ ngọc một cách giao xen với nhau và lộ bủa cả ra. Dịch như vậy vì tra cứu thấy từ ngữ châu giao lộ man lấy của HD. HD ở đây không dùng từ ngữ này, nhưng chỗ khác, nhất là phẩm 11 thấy không ít, phẩm 4 cũng thấy có. Những chỗ này cho thấy đừng đọc lộ man là chữ kép, mà chữ kép là giao lộ. Ngay từ ngữ tắt là bảo man cũng đã chứng tỏ như vậy. Vậy giao là giao tạp (giao xen với nhau) lộ là lộ bố (lộ bủa cả ra). Châu giao lộ man là màn (man) được đính kết các thứ ngọc (châu, anh, bảo) một cách giao lộ. Nhưng HD cho thấy lộ man còn nói về trướng, màn, lầu đài đẹp, nhất là đẹp vì kết ngọc hay trang hoàng bằng ngọc, mà được sắp đặt một cách giao lộ : giao lộ châu anh vi đại bảo trướng (C9/80g13), trùng các giao lộ (C9/87t28), giao lộ trướng (C9/103g18), thất bảo giao lộ chi trướng (C9/132g22).

(47) Kịch nhạc, chính văn là kỹ nhạc, là kịch nghệ và âm nhạc. Nhưng lắm chỗ kỹ nhạc chỉ là diễn tấu nhạc khí, là âm nhạc.

(48) Bài chỉnh cú này là câu đức Di lạc hỏi đức Văn thù. Trước hết hãy ghi chú. Chánh pháp tinh túy mà đức Thế tôn đã chứng ngộ được trong khi mới ngồi nơi bồ đề tràng, chính văn là Phật tọa đạo tràng sở đắc diệu pháp. Là nói cái Pháp của Phật chứng khi mới thành đạo. Pháp đó, theo ngôn ngữ PH, là Phật tri kiến gồm với đối tượng của nó là thật tướng, nói cách khác, Pháp đó là nhất thừa của PH. Còn thọ ký, đúng ra là thụ ký, thì ở đây có nghĩa trao cho lời ghi nhận làm Phật, chữ thọ có bộ thủ, và chủ từ là Phật. Ở chỗ khác, thọ ký có nghĩa tiếp nhận lời ghi nhận làm Phật, chữ thọ không có bộ thủ, và chủ từ là người được thọ ký. Thọ ký trong PH có phần chính là Phật thọ ký cho tất cả Thanh văn, lại thọ ký cho Đề bà và chứng tri cho Long nữ, sau hết, mở đầu phẩm 10, thọ ký cho hết thảy cho những ai dầu mới nghe và tùy hỷ đối với PH. Ngoài ra là ngài Thường bất khinh, tiền thân của Phật, đã thọ ký cho 4 chúng làm Phật tất cả. Ghi chú rồi bây giờ nói ý của câu hỏi. Hỏi rằng Phật nhập định phóng quang, biểu lộ thật tướng như vậy là để nói cái Pháp cao rộng tột đỉnh mà ngài giác ngộ lúc mới thành đạo, hay là để thọ ký làm Phật cho mọi người ? Cả 2 vế đều cực kỳ trọng đại. Nhưng thật ra 2 vế chỉ là một : nói cái Pháp tột đỉnh 1 thì nội dung có sự thọ ký. Với câu hỏi này đức Di lạc đã cho thấy Phật sắp nói PH bằng ngôn ngữ, sau khi đã nói PH bằng ánh sáng.

Lược giải

Đây là đoạn thứ hai của phẩm 1, nói Phật tuyên thuyết PH bằng ánh sáng, lại nói đức Di lạc phát khởi để Phật nói PH bằng ngôn ngữ. Đối với Phật, hay mỗi cõi Phật, sự thuyết pháp là bằng tất cả 6 trần (hình sắc, âm thanh, hơi hướng, mùi vị, cảm xúc, ấn tượng). Nhập định phóng quang là cách tuyên thuyết bằng pháp trần và sắc trần, làm cho đại hội thấy được toàn bộ thật tướng nghĩa là đã tuyên thuyết PH bằng biểu thị. Bây giờ đến lúc đức Di lạc hỏi bằng lời để Phật tuyên thuyết PH bằng diễn đạt. Nên, bằng câu hỏi 2 uế mà một ý, cho thấy đức Phật tương lai biết đức Phật hiện tại đã và sẽ nói PH.

Lúc ấy bồ tát Văn thù nói với đức Di lạc, và các vị đại sĩ khác, chư vị Thiện nam tử, theo tôi suy xét thì đức Thế tôn hiện nay muốn nói chánh pháp vĩ đại, đổ mưa chánh pháp vĩ đại, thối loa chánh pháp vĩ đại, đánh trống chánh pháp vĩ đại, diễn nghĩa chánh pháp vĩ đại. Chư vị Thiện nam tử, nơi chư Phật quá khứ, tôi đã từng thấy điềm lành như vậy. Các ngài phóng ra ánh sáng này rồi là nói về chánh pháp vĩ đại. Do đó, chư vị nên biết, đức Thế tôn hiện nay phóng ra ánh sáng thì cũng sẽ làm như vậy. Muốn làm cho chúng sinh ai cũng nghe biết được cái pháp mà cả thế giới đều khó tin (49), nên đức Thế tôn biểu hiện điềm lành như vầy.

Chư vị Thiện nam tử, như trong quá khứ, lâu đến rất nhiều thời kỳ vô số (50), bấy giờ có đức Phật danh hiệu Nhật nguyệt đăng minh, đủ mười đức hiệu : bậc Đến như chư Phật, bậc Thích ứng hiến cúng, bậc Biết đúng và khắp, bậc Hoàn hảo sự sáng, bậc Khéo qua niết bàn, bậc Lý giải vũ trụ, bậc Không ai trên nữa, bậc Thuần hóa mọi người, bậc Thầy cả trời người, bậc Tuệ giác hoàn toàn : bậc Tôn cao nhất đời (51). Ngài tuyên thuyết chánh pháp một cách phần đầu, phần giữa, phần cuối, ba phần đều tuyệt hảo, nghĩa lý sâu xa, lời tiếng tuyệt diệu, thuần nhất không tạp, đủ hết sắc thái phạn hạnh (52) trắng trong. Ấy là người cầu Thanh văn thì nói mà đáp ứng bằng bốn chân lý, để họ vượt qua sinh già bịnh chết, cứu cánh niết bàn ; người cầu Duyên giác thì nói mà đáp ứng bằng mười hai duyên khởi ; còn các vị Bồ tát thì nói mà đáp ứng bằng sáu ba la mật, làm cho họ được tuệ giác vô thượng, nghĩa là thành bậc tuệ giác Biết tất cá.

(53) Kế đó lại có đức Phật cũng tên Nhật nguyệt đăng minh, kế đó nữa lại có đức Phật cũng tên Nhật nguyệt đăng minh. Như vậy có hai mươi ngàn đức Phật đều cùng một tên, tên Nhật nguyệt đăng minh, và cùng một họ, họ Phả la đọa. Di lạc đại sĩ, đại sĩ nên biết, đức Phật đầu tiên cũng như đức Phật cuối cùng đều cùng một tên Nhật nguyệt đăng minh, cùng đủ mười đức hiệu, và pháp mà các ngài tuyên thuyết cũng phần đầu, phần giữa, phần cuối, ba phần đều tuyệt hảo. Đức Phật cuối cùng, khi chưa xuất gia, có tám vương tử, thứ nhất tên Hữu ý, thứ hai tên Thiện ý, thứ ba tên Vô lượng ý, thứ tư tên Bảo ý, thứ năm tên Tăng ý, thứ sáu tên Trừ nghi ý, thứ bảy tên Hướng ý, thứ tám tên Pháp ý. Cả tám vương tử đều uy đức tự tại, thống lãnh bốn đại lục (54). Khi nghe phụ hoàng xuất gia, thành tựu tuệ giác vô thượng, thì tám vương tử ấy cùng bỏ ngôi vua mà xuất gia theo, phát tâm đại thừa, thường hành phạn hạnh, và cùng làm pháp sư, vì đã từng gieo trồng các gốc rễ điều lành ở nơi ngàn vạn đức Phật. Bấy giờ đức Phật Nhật nguyệt đăng minh cũng đã nói bản kinh đại thừa tên Nghĩa vô lượng, bản kinh dạy cho Bồ tát và được Phật gia trì. Nói kinh ấy rồi, đức Phật ấy cũng đã ở ngay giữa đại hội mà ngồi xếp bằng, nhập định Vị trí của nghĩa vô lượng, thân thể và tâm trí đều không dao động. Lúc ấy chư thiên cũng mưa xuống hoa mạn đà, hoa mạn đà lớn, hoa mạn thù, hoa mạn thù lớn, rải trên đức Phật và cả đại hội. Khắp cõi Phật này cũng chấn động đủ hết sáu cách. Trong đại hội, bốn chúng, tám bộ và các chúng khác, hết thảy các chúng như vậy cũng được sự chưa từng có, hoan hỷ, chắp tay, chuyên chú mà chiêm ngưỡng đức Phật. Còn đức Phật thì cũng từ nơi tướng lông trắng giữa hai đầu của hai hàng lông mày phóng ra ánh sáng, chiếu soi mười tám ngàn cõi Phật ở về hướng đông, không cõi Phật nào mà không chiếu soi khắp cả, y như những cõi Phật mà ngày nay chư vị đang thấy.

Di lạc đại sĩ, đại sĩ nên biết, trong đại hội lúc ấy có hai mươi ức Bồ tát ưa thích nghe pháp. Các vị Bồ tát này thấy ánh sáng của Phật chiếu khắp các cõi Phật như vậy thì cũng được sự chưa từng có, và cũng muốn biết mục đích của ánh sáng ấy. Bấy giờ có một vị Bồ tát tên là Diệu quang, có tám trăm đệ tử. Đức Phật Nhật nguyệt đăng minh xuất định, nhân bồ tát Diệu quang mà nói bản kinh đại thừa tên Diệu pháp liên hoa, bản kinh dạy cho Bồ tát và được Phật gia trì. Ngài nói đến sáu mươi thời kỳ bậc nhỏ (55), không đứng dậy khỏi pháp tòa. Đại hội thính giả lúc ấy cũng ngồi một chỗ, trải qua sáu mươi thời kỳ bậc nhỏ mà thân thể và tâm trí đều bất động, nghe đức Phật nói thì cho rằng chỉ bằng thì gian một bữa ăn. Cả đại hội không một ai mà thân thể hay tâm trí sinh nhác sinh mệt. Đức Phật Nhật nguyệt đăng minh nói kinh Pháp hoa trong sáu mươi thời kỳ bậc nhỏ rồi, liền ở giữa đại hội các chúng phạn vương, ma vương, sa môn, bà la môn, và chư thiên, nhân loại, tu la, tuyên ngôn rằng giữa đêm hôm nay Như lai sẽ nhập niết bàn hoàn toàn (56). Bấy giờ có Bồ tát tên Đức tạng, đức Phật Nhật nguyệt đăng minh liền thọ ký cho, bằng cách nói với chư vị Tỷ kheo, rằng vị bồ tát Đức tạng này sẽ kế tiếp làm Phật, danh hiệu Tịnh thân, bậc Đến như chư Phật, bậc Thích ứng hiến cúng, bậc Biết đúng và khắp (57). Thọ ký rồi, ngay giữa đêm ấy, đức Phật nhập niết bàn hoàn toàn. Sau đó bồ tát Diệu quang ghi nhớ Pháp hoa, diễn giảng cho người trọn tám mươi thời kỳ bậc nhỏ. Tám vương tử con đức Phật Nhật nguyệt đăng minh đều tôn thờ bồ tát Diệu quang làm thầy, bồ tát ấy giáo hóa, làm cho tám vương tử vững chắc đối với tuệ giác vô thượng. Tám vương tử, sau đó, phụng sự rất nhiều ức (58) đức Phật rồi, được thành Phật cả, và vị thành Phật cuối cùng danh hiệu là Nhiên đăng. Trong tám trăm đệ tử của bồ tát Diệu quang, có một vị tên là Cầu danh, đam mê danh lợi, dẫu cũng đọc tụng kinh pháp mà không thông suốt, phần nhiều quên mất, nên mới có cái tên Cầu danh. Nhưng vị này cũng nhờ sự gieo trồng các gốc rễ điều lành mà được gặp rất nhiều ức (59) đức Phật, hiến cúng, cung kính, tôn trọng và tán dương. Di lạc đại sĩ, đại sĩ nên biết bồ tát Diệu quang lúc ấy đâu phải ai khác, mà chính là tôi đây, còn bồ tát Cầu danh thì chính là đại sĩ (60). Ngày nay thấy điềm lành như vầy so với ngày xưa không khác gì cả, nên tôi nghĩ rằng đức Thế tôn hiện nay sẽ tuyên thuyết về bản kinh đại thừa tên là Pháp hoa, bản kinh dạy cho Bồ tát và được Phật gia trì.

Lúc ấy, ở giữa đại hội, bồ tát Văn thù muốn lặp lại ý nghĩa đã nói, nên nói những lời chỉnh cú sau đây.

(57) Tôi nhớ quá khứ
vô số thời kỳ,
có đức Phật đà,
bậc tôn cao nhất,
danh hiệu ngài là
Nhật nguyệt đăng minh.

(58) Đức Phật đà ấy
tuyên thuyết chánh pháp
hóa độ vô lượng
các loại chúng sinh,
và vô số ức
các vị bồ tát,
làm cho vào được
tuệ giác Phật đà.

(59) Có tám vương tử
con của Phật sinh
lúc chưa xuất gia,
thấy Phật xuất gia
cũng xuất gia theo thực hành phạn hạnh.

(60) Bấy giờ Phật nói
bản kinh đại thừa
tên Nghĩa vô lượng,
giảng giải rộng rãi
nghĩa lý vô lượng
cho cả đại hội.

(61) Phật tuyên thuyết xong
bản kinh ấy rồi,
liền ngồi xếp bằng
ngay trên pháp tòa,
nhập định Vị trí
của nghĩa vô lượng.

(62) Chư thiên mưa xuống
hoa mạn đà la,
và trống chư thiên
tự kêu vang rền ;
tám bộ thiên long
dùng hoa trống ấy
hiến cúng lên bậc
tôn cao nhất người.

(63) Toàn cõi Phật này
(61) đồng thời chấn động.
Và rồi đức Phật
phóng ra ánh sáng
từ nơi lông trắng
giữa hai đầu mày,
biểu hiện đủ cả
cảnh tượng hiếm có.

(64) Ánh sáng như vậy
chiếu soi một vạn
tám ngàn cõi Phật
ở về hướng đông,
biểu hiện cho thấy
tất cả những chỗ
các loại chúng sinh
sinh ra chết đi,
hành động lành dữ,
hưởng chịu tốt xấu.

(65) Lại được nhìn thấy
có những cõi Phật
toàn thể trang hoàng
bằng bao vàng ngọc,
ánh lên màu sắc
lưu ly pha lê ;
đại hội thấy được
đến như thế này
là do ánh sáng
của Phật chiếu soi.

(66) Lại thấy tất cả
tám bộ thiên long
cùng với nhân loại
tại mỗi quốc độ
cùng nhau hiến cúng
đức Phật của mình.

(67) Lại thấy chư Phật
tự thành Phật tuệ,
thân như núi vàng
cực kỳ tráng lệ.
Các ngài ở giữa
đại hội thánh hiền
diễn giảng nghĩa ý
của pháp sâu xa,
thì trông giống như
những tượng vàng thật
hiện trong các khối
lưu ly trong suốt.

(68) Trong mỗi cõi Phật,
thanh văn vô số,
cũng nhờ ánh sáng
của Phật chiếu soi
mà thấy rõ cả
chúng thanh văn ấy.

(69) Thấy chư tỷ kheo
ở trong núi rừng,
tinh tiến giữ giới
như giữ ngọc sáng.

(70) Lại thấy bồ tát
nỗ lực bố thí
kiên trì nhẫn nhục,
số bồ tát ấy
nhiều như hằng sa
mà thấy được cả,
là do ánh sáng
của Phật chiếu soi.

(71) Thấy các bồ tát
tinh tiến nhập định
một cách sâu xa,
thân tâm bất động,
đem thiền định ấy
cầu trí vô thượng.

(72) Thấy các bồ tát biết rất thấu suốt
thật tướng vắng lặng
(62) của tất cả pháp,
thuyết thật tướng ấy
nơi quốc độ mình,
đem bát nhã này
cầu thành trí Phật.

(73) Bấy giờ bốn chúng
được thấy đức Phật
Nhật nguyệt đăng minh
biểu hiện thần lực
đến như thế ấy,
lòng họ hoan hỷ
và cùng hỏi nhau,
rằng cảnh tượng này
vì lý do nào
mà Phật biểu hiện ?

(74) Khi ấy đức Phật, đấng mà trời người
ai cũng tôn thờ,
vừa mới xuất định,
tức thì khen ngợi
bồ tát Diệu quang :

(75) Ông là con mắt
của cả thế giới !
Ai cũng qui về
tin tưởng nơi ông !
Ông kính giữ được
kho tàng chánh pháp !
Kho tàng chánh pháp
mà rồi Như lai
sẽ nói hết ra,
chỉ ông chứng biết !

(76) Đức Phật khen ngợi
làm cho bồ tát
Diệu quang hoan hỷ,
rồi nói Pháp hoa
suốt hết sáu mươi
thời kỳ bậc nhỏ.

(77) Và pháp tối thượng
tuyệt diệu như vậy
được Phật tuyên thuyết
mà không đứng dậy
rời khỏi pháp tòa,
pháp sư Diệu quang
vẫn tiếp nhận được
và ghi nhớ cả.

(78) Đức Phật tuyên thuyết
về kinh Pháp hoa
làm cho các chúng
hoan hỷ cả rồi,
liền trong ngày ấy
ngài bảo các chúng :

(79) Thật tướng các pháp
Như lai đã đem
nói cho các người.
Giữa đêm hôm nay
Như lai sẽ nhập niết bàn hoàn toàn.

(80) Các người cần phải
một lòng tinh tiến
chuyên chú vào pháp
Như lai đã nói,
còn sự phóng dật
nên tránh thật xa ;
vì lẽ chư Phật
rất là khó gặp,
vạn ức thời kỳ
mới thấy một lần.

(81) Đệ tử của Phật
nghe Phật loan báo
sắp sửa nhập diệt,
ai cũng đau buồn
nghĩ Phật nhập diệt
sao mà mau chóng.

(82) Vị chúa thánh triết
và vua các pháp
an ủi các chúng :
sau khi Như lai
nhập niết bàn rồi
các người dừng lo.

(83) Bồ tát Đức tạng
tâm trí thấu triệt
thật tướng thuần khiết,
(63) sẽ kế Như lai
thành đức Phật đà
danh hiệu Tịnh thân,
và cũng hóa độ
vô lượng các chúng.

(84) Rồi giữa đêm ấy
đức Phật nhập diệt
như củi mà hết
thì lửa cũng tắt.
Sau đó xá lợi
được phân bủa ra
và xây dựng lên vô số bảo tháp.

(85) Chư vị tỷ kheo
và tỷ kheo ni
số lượng nhiều đến
như cát sông Hằng,
lại càng nỗ lực
tinh tiến hơn lên
để cầu đạt được
tuệ giác vô thượng. *

(86) Phần ngài Diệu quang,
pháp sư bồ tát,
kính giữ kho tàng
chánh pháp của Phật,
trải qua tám mươi
thời kỳ bậc nhỏ
tuyên thuyết rộng rãi
Diệu pháp liên hoa.

(87) Còn tám vương tử
thì nhờ bồ tát
Diệu quang khai hóa,
tất cả đều được
vững chắc đối với
tuệ giác vô thượng,
nên sau gặp được
vô số Phật đà.

(88) Các vị phụng sự
chư Phật như vậy,
cùng nhau đi theo
con đường vĩ đại,
(64) nên kế tiếp nhau
được thành Phật cả,
và theo thứ tự
thọ ký cho nhau.

(89) Đức Phật cuối cùng,
vị trời nhất trời,
danh hiệu ngài là
Nhiên đăng như lai,
bậc thầy dẫn đạo
các vị hiền triết,
độ cho giải thoát
vô số các chúng.

(90) Pháp sư Diệu quang
có một đệ tử
tính thường biếng nhác
đam mê danh lợi,

(91) cầu hồ danh lợi
một cách không chán,
nên hay giao du
với nhà dòng dõi,
bỏ bê kinh pháp
đã được tụng tập,
nên hay quên mất
chứ không thông suốt.

(92) Vì lý do ấy có tên Cầu danh.

(93) Nhưng cũng thực hành
đủ các pháp lành,
gặp được vô số
chư vị Phật đà,
phụng sự hiến cúng
Phật đà như vậy
và cũng đi theo
con đường vĩ đại,
hoàn thiện sáu pháp
đến bờ bên kia,
nên nay lại gặp
Sư tử họ Thích.

(94) Thì gian sau ngài,
sẽ kế làm Phật
với danh hiệu là
Di lạc từ tôn,
cứu độ rộng rãi
các loại chúng sinh
mà số lượng ấy

không thể tính kể.

(95) Sau khi đức Phật
Nhật nguyệt đăng minh
nhập niết bàn rồi,
người hay biếng nhác
chính là đại sĩ,
còn vị pháp sư
bồ tát Diệu quang
là bản thân tôi.

(96) Chính tôi xưa kia
ở nơi đức Phật
Nhật nguyệt đăng minh
đã từng thấy được
điềm lành ánh sáng
như tôi vừa nói.

(97) Vì vậy tôi biết
Thế tôn ngày nay
chủ ý muốn nói
về kinh Pháp hoa.

(98) Cảnh tượng hiện nay
giống điềm lành cũ,
và là phương tiện
của chư Thế tôn :
Thế tôn ngày nay
phóng ánh sáng lớn
là để hỗ trợ
phát hiện thật tướng. (65)

(99) Chư vị nên biết
chủ ý như vậy,
và hãy chắp tay
nhất tâm mà chờ.
Thế tôn sẽ đổ
nước mưa chánh pháp,
sung túc những người
cầu tuệ giác Phật.

(100) Tất cả những người cầu ba cỗ xe
nếu có điều gì
hoài nghi hối tiếc,
thì vị Toàn giác
sẽ giải trừ cho -
giải trừ sạch hết,
không còn sót lại.

Ghi chú

(49) Cái pháp mà cả thế gian đều khó tin (nhất thế thế gian nan tín chi pháp) ở đây là PH, dầu không minh bạch như kinh Di đà được gọi như vậy.

(50) a. Dịch sát : vô lượng, vô biên, không thể nghĩ bàn, vô số thời kỳ.

b. Thời kỳ, chính văn là kiếp, là dịch âm và gọi tắt chữ kiếp ba, ý nghĩa là thì gian dài. Như vậy thời kỳ (kiếp) là nói về thì gian. Thì gian này có 2 căn cứ. Một, căn cứ sự sống lâu thêm lên hay bớt xuống của con người, và sự kết thành, tồn tại, hư rã và tan biến của vũ trụ. Hai, căn cứ ngày đêm năm tháng. Nói thời kỳ như ở đây, và nói thời kỳ có 3 bậc nhỏ, giữa và lớn (tiểu kiếp, trung kiếp, đại kiếp) là nói theo căn cứ một và khi chỉ nói thời kỳ thì hay chỉ cho thời kỳ bậc lớn hay bậc nhỏ. Cũng nên biết thời kỳ bậc nhỏ của ngài La thập dịch là thời kỳ bậc giữa của ngài Huyền tráng dịch.

(51) Là dịch 10 đức hiệu của Phật. Tựu trung, Như lai cũng dịch là như khứ, như tri, như thuyết, có nghĩa đức Phật này cũng như các đức Phật khác, nương như thật đạo (an ổn đạo) mà đến nơi thế giới này, mà đi khỏi thế giới này, mà biết và nói. Theo một ý kiến, Thế tôn là đức hiệu chung của 10 đức hiệu. Mười đức hiệu biểu thị 10 đức tính, và gọi là một đức Phật là phải có 10 đức hiệu như vậy.

(52) Phạn hạnh là sự không dâm dục, là từ bi hỷ xả, là hạnh niết bàn. Ớ đây là hạnh niết bàn.

(53) Tuệ giác của Phật có 3. Một, tuệ giác biết toàn thể (nhất thế trí), biết về bản thể ; tuệ giác thanh văn có phần tương tự tuệ giác này. Hai, tuệ giác biết đạo pháp (đạo chủng trí) biết về đạo pháp ; tuệ giác bồ tát có phần tương tự tuệ giác này. Ba, tuệ giác biết tất cả (nhất thế chủng trí), biết bản thể, hiện tượng, đạo pháp. Riêng nhất thế trí, nhiều chỗ chỉ chung cho tất cả tuệ giác của Phật, thì được dịch là tuệ giác của đấng toàn giác, tuệ giác hoàn toàn.

(54) Bốn đại lục : bốn thiên hạ.

(55) Thời kỳ bậc nhỏ : coi lại ghi chú số 50 (mục b).

(56) Niết bàn có 2 : diệt sạch phiền não và ác nghiệp mà thân sống chết đang còn thì gọi là niết bàn chưa toàn (hữu dư hay hữu dư y niết bàn) ; thân sống chết không còn thì gọi là niết bàn hoàn toàn (vô dư hay vô dư y niết bàn). Nói cách khác, niết bàn chưa toàn là mới diệt tập đế, niết bàn hoàn toàn là diệt cả khổ đế nữa.

(57) Là 3 trong 10 đức hiệu mà thường được nói đến như là thay cho 10 đức hiệu ấy.

(58) và

(59) Dịch sát : vô lượng trăm ngàn vạn ức. lẽ

(60) Có 1 thuyết vững vàng nói đáng đức Di lạc thành Phật trước đức Thích ca (Đại tỳ bà sa, C27/890). Đức Di lạc không những là Phật đương lai, mà đức Bổn sư đã nói tất cả đệ tử hiện nay của ngài, sau này đều gặp đức Di lạc và được độ thoát cho (C2/789 và C14/422). Đối với Pháp hoa, đức Di lạc là vị phát khởi ở đầu và tiếp dẫn ở cuối. Đoạn này nói về nguyên ủy của Pháp hoa thì chỉ là đối thoại với ngài Văn thù, chứ chưa phải như các phẩm 7 và 20 nói. Còn câu chuyện Cầu danh thì chỉ để tỏ ra ngài Văn thù biết việc quá khứ mà thôi (PT, C26/4).

(61) Theo văn (có đến 3 chỗ ở trước) và theo việc, thì câu này không thể nói là tất cả cõi Phật (nhất thế chư Phật độ).

(62) Thật tướng : trạng thái thật, bản chất thật. Thật tướng vắng lặng, chính văn là tịch diệt tướng.

(63) Thật tướng thuần khiết, chính văn là vô lậu thật tướng.

(64) Cũng có nghĩa là con đường thông thường, nghĩa là con đường của chư Phật thì như nhau, đồng nghĩa với con đường vĩ đại.

(65) Coi ghi chú 62.

Lược giải

Đây là đoạn thứ ba, đoạn chót của phẩm 1, nói đức Văn thù giải đáp câu hỏi phát khởi PH của đức Di lạc. giải đáp rằng Phật nhập định phóng quang là để "hỗ trợ phát hiện thật tướng" - để tuyên thuyết PH. Quan trọng nhất là Phật sẽ giải trừ mọi hoài nghi thắc mắc về nhất thừa PH, xác quyết tam thừa chỉ là phương tiện, nhất thừa mới là đích thật.

Toát yếu phẩm 1 "Mở đầu"

Kinh này tôi nghe đức Thế tôn tuyên thuyết trong thì gian ngài ở trong đỉnh Linh sơn, thuộc thành Vương xá. Cùng hiện diện là một đại hội có chúng đại tỷ kheo gồm nhiều vị La hán, nhiều vị tu học tiếp tục và tu học hoàn tất, nhiều vị tỷ kheo ni ; có chúng đại bồ tát gồm rất nhiều vị. Ngoài ra, 8 bộ phi nhân loại và 4 chúng nhân loại cũng qui tụ đông đủ.

Đại hội các chúng như vậy đảnh lễ và ngồi quanh đức Thế tôn. Ngài tuyên thuyết kinh Nghĩa vô lượng, rồi nhập định Vị trí của nghĩa vô lượng, và từ tướng bạch hào phóng ra ánh sáng, chiếu qua nhiều thế giới hệ ở chính đông, làm cho cả đại hội thấy sự huy hoàng của các thế giới hệ ấy, thấy hết các chủng loại chúng sinh làm gì và được gì hay bị gì, thấy chư vị Thế tôn và nghe Pháp của các ngài nói, thấy chư vị bồ tát đủ cách đi theo đường đi của bồ tát.

Bấy giờ đức Di lạc hỏi đức Văn thù, tại sao đức Thế tôn biểu hiện như vậy, và kết thúc rằng đức Thế tôn muốn nói cái Pháp mà ngài chứng ngộ khi mới ngồi nơi bồ đề tràng, hay muốn thọ ký làm Phật cho đệ tử của ngài? Đức Văn thù nói, đó là điềm đức Thế tôn sẽ nói cái Pháp vĩ đại. Vì như tôi biết, đức Nhật nguyệt đăng minh thế tôn cuối cùng, trong nhiều vị kế tiếp nhau và cùng danh hiệu, đã từng làm như vậy. Nên đức Thế tôn hiện nay phóng hào quang lớn là để hỗ trợ cho sự phát lộ thật tướng - Ngài sẽ tuyên thuyết Pháp hoa, giải trừ hoài nghi cho mọi người cầu tuệ giác Thanh văn, tuệ giác Duyên giác, tuệ giác Phật đà.