Cách Nhìn Pháp

NĂM CHƯỚNG NGẠI

Lời Giới Thiệu

Tâm giải thoát không thể lay chuyển là mục đích cao nhất trong học thuyết của Đức Phật. Ở đây, giải thoát nghĩa là: tâm giải thoát khỏi mọi giới hạn, xiềng xích và gông cùm trói buộc nó với Vòng Khổ Lụy, với Vòng Tái Sanh. Có nghĩa là: tâm sạch mọi ô nhiễm làm hỏng tính thuần khiết của nó; chuyển mọi trở lực cản trở bước tiến của tâm từ trần thế (lokiya) đến siêu thế (lokuttara-citta), đó là tâm A-ra-hán.

Nhiều trở lực làm nghẽn con đường tiến bộ tâm linh, nhưng có năm trở lực riêng, dưới tên chướng ngại (nīvaraṇa), thường được nhắc đến trong những kinh Phật giáo:

1) Tham dục (kāmacchanda)

2) Sân hận (byāpāda)

3) Lười biếng và buồn ngủ (hôn trầm, thuỵ miên) (thīna-middha)

4) Bồn chồn và ăn năn (uddhacca-kukkucca)

5) Nghi hoặc (vicikicchā)

Chúng được gọi là "những chướng ngại" bởi vì chúng gây cản trở và bao phủ tâm trong nhiều cách, làm trở ngại sự phát triển (bhāvanā) của tâm. Theo giáo lý Phật giáo, hai cách phát triển tâm: bằng thiền định (samathā-bhāvanā) và bằng thiền tuệ (vipassanā-bhāvanā). Định đạt được nhờ tâm hoàn toàn tập trung trong suốt các tầng thiền (jhāna). Nhằm đạt được những tầng thiền nầy, ít nhất tạm thời vượt qua năm chướng ngại là điều kiện tiên quyết. Nhất là trong văn cảnh đạt được những tầng thiền mà Đức Phật thường nhắc đến năm chướng ngại trong những bài pháp ngài giảng.

Có năm yếu tố tâm đại diện chính cho tầng thiền thứ nhất (sơ thiền), và do đó gọi là yếu tố thiền (jhānaṅga). Theo truyền thống chú giải Phật giáo, đối với một trong những yếu tố nầy có một trong năm chướng ngại rõ ràng có hại cho tầng thiền đó và ngăn chặn sự phát triển cao hơn và thanh tịnh đến mức đòi hỏi đối với thiền và mặt khác, việc trau giồi năm yếu tố nầy trên mức trung bình của chúng sẽ là thuốc giải độc chống lại những chướng ngại và chuẩn bị đường vào các tầng thiền. Sự liên hệ giữa hai nhóm năm nầy được chỉ trong bản hợp tuyển nầy, dưới tiêu đề của chướng ngại tương ứng.

Không những các tầng thiền mà còn những mức độ định tâm thấp hơn bị năm chướng ngại nầy ngăn cản. Vì vậy cận định (upacārasamādhi) là giai đoạn đầu của mãn định (appanā) đạt được trong thiền (jhāna). Tương tự như thế loại trừ sự hiện diện của năm chướng ngại là sát na định (khaṇikasamādhi) có sức mạnh của cận định và đòi hỏi tuệ quán chín muồi (vipassanā). Nhưng tách khỏi những giai đoạn phát triển cao hơn nầy, bất cứ nỗ lực tinh cần nhất nào nhằm suy nghĩ rõ ràng và sống trong sạch sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi sự hiện diện của năm chướng ngại nầy.

Ảnh hưởng có hại rộng rãi nầy của năm chướng ngại chỉ sự cần thiết khẩn cấp để phá vỡ năng lực của chúng bằng thường xuyên nỗ lực. Người ta không đủ tin để hướng nỗ lực của mình vào những chướng ngại ngay lúc khi người ta ngồi xuống hành thiền. Nỗ lực phút - cuối cùng như thế trong khi đè nén những chướng ngại sẽ hiếm khi thành công nếu không có những cố gắng trước trong đời sống bình thường của người đó.

Người tha thiết mong muốn tâm giải thoát không thể lay chuyển do đó nên chọn "đất làm việc" (nghiệp xứ) rõ ràng của nội dung thẳng và thực tế: kammaṭṭhāna [1] trong ý nghĩa rộng hơn của nó, mà cấu trúc toàn bộ đời sống người đó dựa trên. Nắm nhanh "đất làm việc" đó, không bao giờ mất lâu khả năng nhìn của nó, thậm chí một mình nó sẽ là sự tiến bộ đáng kể và khích lệ trong việc kiểm soát và phát triển tâm, bởi trong cách đó những năng lực tâm chỉ huy và có mục đích sẽ được trưởng dưỡng đáng kể. Người đã chọn việc chinh phục năm chướng ngại cho "đất làm việc’ nên khảo sát về năm cái mạnh nhất trong trường hợp riêng của người đó. Lúc đó người ấy nên cẩn trọng quán sát bằng cách nào, và trong những trường hợp nào, chúng thường xuất hiện.

Người ấy nên biết rõ hơn những lực tích cực trong tâm của chính mình bằng cách đó mỗi trong những chướng ngại nầy có thể bị phản công tốt nhất và, cuối cùng, chinh phục được; và người ấy cũng nên khảo sát đời mình cho bất cứ cơ hội nào để phát triển những phẩm chất nầy mà, trong những trang sau, được chỉ rõ dưới những tiêu đề về những năng lực tinh thần (indriya), yếu tố thiền (jhānaṅga), và những yếu tố giác ngộ (bojjhaṅga). Trong vài trường hợp, những chủ đề thiền được thêm sẽ trợ giúp để vượt qua những chướng ngại tương ứng.

Tuy nhiên, bởi người đời (puthujjana) [2] chỉ tạm thời đình chỉ và làm yếu từng phần những chướng ngại có thể đạt được. Hoàn toàn xoá sạch cuối cùng xảy ra vào những tầng thánh đạo (ariyamagga):

Nghi được diệt trừ vào tầng thứ nhất, nhập lưu thánh đạo(sotāpatti-magga) .

Tham, sân và ăn năn được diệt trừ vào tầng thánh thứ ba, bất lai thánh đạo (anāgami-magga).

Lười biếng và buồn ngủ và bồn chồn (hôn trầm thuỵ miên và trạo cử) được diệt trừ vào thánh đạo A-ra-hán (arahatta-magga).

Từ đó phần thưởng của cuộc chiến chống chướng ngại không những chỉ là điều có giới hạn có thể làm trong tình trạng thiền ngắn hay dài, mà từng bước làm yếu những chướng ngại nầy đưa chúng ta gần với những tầng thánh hơn, nơi giải thoát khỏi những chướng ngại nầy là không thể lay chuyển được.

Mặc dù hầu hết những văn bản sau đây, được dịch từ những bài kinh của Đức Phật và các chú giải, được giảng cho các tỳ khưu, chúng cũng có giá trị tương đương đối với những ai sống đời thế tục. Như các vị Trưởng Lão nói: "tỳ khưu (bhikkhu) được dùng ở đây như một ví dụ của những ai tha thiết thực hành Giáo Lý nầy. Bất cứ ai đảm nhận việc thực hành đó đều bao gồm ở đây trong thuật ngữ ‘tỳ khưu.’"

I. Những Văn Bản Phổ Biến

Có năm trở lực và chướng ngại, chúng lớn nhanh quá mức làm tâm mất tác dụng hiểu biết thấu suốt. Năm cái gì?

Tham dục là trở lực và chướng ngại, nó lớn nhanh quá mức làm tâm mất tác dụng hiểu biết thấu suốt. Sân hận... Lười biếng buồn ngủ... Bồn chồn và ăn năn... Nghi hoặc là những trở lực và chướng ngại, chúng lớn nhanh quá mức làm tâm mất tác dụng hiểu biết thấu suốt.

Không vượt qua năm nầy, như thế không thể cho vị tỳ khưu hiểu biết thấu suốt vị ấy, thiếu sức mạnh và năng lực, để biết cái tốt thực sự của chính vị ấy, cái tốt của người khác, và cái tốt của cả hai; vị ấy cũng không thể có khả năng chứng ngộ trạng thái siêu phàm của thành tựu đặc biệt, kiến thức và cách nhìn làm cho có khả năng đạt đến thánh đạo.

Nhưng nếu vị tỳ khưu từng vượt qua năm trở lực và chướng ngại nầy, chúng phát triển nhanh quá mức làm tâm mất tác dụng hiểu biết thấu suốt, lúc đó thật có thể rằng, với sự hiểu biết thấu suốt vững vàng, vị ấy có thể biết cái tốt thực sự của chính vị ấy, cái tốt của người khác và cái tốt của cả hai; và vị ấy sẽ có khả năng chứng ngộ trạng thái thành tựu đặc biệt, kiến thức và cách nhìn làm cho có khả năng đạt được thánh đạo. ( AN 5:51)

Tâm của người bị tham dục vô độ áp đảo sẽ làm những điều người ấy không nên làm và thờ ơ những điều người ấy phải làm. Và vì vậy, tiếng tốt và hạnh phúc của người đó sẽ tiêu tan.

Tâm người bị sân hận... bị lười biếng, buồn ngủ... bị bồn chồn và ăn năn.. bị nghi hoặc áp đảo người ấy sẽ làm những gì không nên làm và thờ ơ những gì phải làm. Và vì vậy, tiếng tốt và hạnh phúc của người ấy sẽ tiêu tan.

Nhưng nếu một vị thánh đệ tử đã từng thấy năm điều nầy như những phiền não của tâm, vị ấy sẽ từ bỏ chúng. Và khi làm vậy, vị ấy được xem như người đại trí tuệ, có trí tuệ phong phú, có cách nhìn thấu suốt, được phú cho nhiều trí tuệ. Đây gọi là "sự hiến tặng trí tuệ." (AN 4:61)

Có năm tạp chất của vàng làm hỏng bởi nó không dễ uốn và không dễ sử dụng, thiếu toả sáng, dễ gãy và không thể chế tác tinh xảo.Năm tạp chất nầy là gì? Sắc, đồng, thau, chì và bạc.

Nhưng nếu vàng không có năm tạp chất nầy, lúc đó nó sẽ dễ uốn, dễ sử dụng, toả sáng và chắc bền, và có thể chế tác tinh xảo. Bất cứ loại trang sức nào người ta mong muốn được làm từ nó, là mũ miện, bông tai, dây chuyền bằng vàng, nó sẽ phục vụ mục đích đó.

Tương tự, có năm thứ bất tịnh trong tâm làm hỏng bởi chúng làm tâm không dễ uốn và không dễ sử dụng, thiếu minh triết toả sáng và thiếu kiên định, và không thể tập trung tốt nhằm tận diệt những vết nhơ (āsava).Năm thứ bất tịnh nầy là gì? Chúng là: tham dục, sân hận, lười biếng buồn ngủ, bồn chồn ăn năn, và nghi hoặc.

Nhưng nếu tâm thoát khỏi năm thứ bất tịnh nầy, nó sẽ dễ uốn, dễ sử dụng, sẽ minh triết toả sáng và kiên định, và sẽ tập trung tốt nhằm tận diệt những vết nhơ. Bất cứ trạng thái nào có thể chứng ngộ bởi những chức năng tâm cao hơn người ấy có thể hướng tâm đến, trong mỗi trường hợp người ấy sẽ đạt được khả năng nhận thức, nếu những duyên khác được thực hiện. (AN 5:23)

Làm thế nào vị tỳ khưu thực hành quán pháp trong pháp về năm chướng ngại?

Ở đây, các tỳ khưu, khi tham dục hiện có trong tâm vị ấy biết, "Hiện có tham dục trong tôi," hay khi tham dục vắng bóng vị ấy biết, "Hiện không có tham dục trong tôi" Vị ấy biết cách sanh khởi của tham dục chưa sanh khởi; vị ấy biết từ bỏ tham dục đã sanh khởi; và vị ấy biết trong tương lai cách không sanh khởi tham dục đã từ bỏ.

Khi sân hận hiện có trong tâm vị ấy biết, "Hiện có sân hận trong tôi," hay khi sân hận vắng bóng vị ấy biết, "Hiện không có sân hận trong tôi" Vị ấy biết cách sanh khởi của sân hận chưa sanh khởi; vị ấy biết từ bỏ sân hận đã sanh khởi; và vị ấy biết trong tương lai cách không sanh khởi sân hận đã từ bỏ.

Khi lười biếng và buồn ngủ hiện có trong tâm vị ấy biết, "Hiện có lười biếng và buồn ngủ trong tôi," hay khi lười biếng và buồn ngủ vắng bóng vị ấy biết, "Hiện không có lười biếng và buồn ngủ trong tôi" Vị ấy biết cách sanh khởi của lười biếng và buồn ngủ chưa sanh khởi; vị ấy biết từ bỏ lười biếng và buồn ngủ đã sanh khởi; và vị ấy biết trong tương lai cách không sanh khởi lười biếng và buồn ngủ đã từ bỏ.

Khi bồn chồn và ăn năn hiện có trong tâm vị ấy biết, "Hiện có bồn chồn và ăn năn trong tôi," hay khi bồn chồn và ăn năn vắng bóng vị ấy biết, "Hiện không có bồn chồn và ăn năn trong tôi" Vị ấy biết cách sanh khởi của bồn chồn và ăn năn chưa sanh khởi; vị ấy biết từ bỏ bồn chồn và ăn năn đã sanh khởi; và vị ấy biết trong tương lai cách không sanh khởi bồn chồn và ăn năn đã từ bỏ.

Khi nghi hoặc hiện có trong tâm vị ấy biết, "Hiện có nghi hoặc trong tôi," hay khi nghi hoặc vắng bóng vị ấy biết, "Hiện không có nghi hoặc trong tôi" Vị ấy biết cách sanh khởi của nghi hoặc chưa sanh khởi; vị ấy biết từ bỏ nghi hoặc đã sanh khởi; và vị ấy biết trong tương lai cách không sanh khởi nghi hoặc đã từ bỏ. (MN.10; Satipaṭṭhāna Sutta)

Để ghi nhận ngay một cách chánh niệm, sự sanh khởi của một trong những chướng ngại, như được giới thiệu trong văn bản có trước, là phương pháp đơn giản và rất có hiệu qủa để đối lập với những trở lực nầy và bất cứ phiền não nào khác của tâm chống lại sự tái diễn của chúng được trưởng dưỡng. Phương pháp nầy dựa trên sự kiện tâm lý đơn giản được các nhà chú giải diễn tả như sau: "Một tư tưởng tốt và xấu không thể xuất hiện trong sự kết hợp. Do đó, vào lúc biết tham dục (đã sanh khởi trong sát na đi trước), tham dục đó không còn tồn tại nữa (nhưng chỉ hành động biết)."

II. Những Chướng Ngại Riêng Biệt

Các tỳ khưu, chỉ như thân nầy sống nhờ vào thực phẩm, sống tùy thuộc vào thực phẩm, không sống không có thực phẩm - trong cách tương tự, các tỳ khưu, năm chướng ngại sống nhờ vào thực phẩm, tùy thuộc vào thực phẩm, không sống không có thực phẩm. (SN 46:2)

1. THAM DỤC

a) Dưỡng Nuôi của Tham Dục

Có những đối tượng đẹp, thường hay chú tâm không khôn ngoan đến chúng - đây là dưỡng nuôi nhằm sanh khởi tham dục chưa sanh, và là sự dưỡng nuôi nhằm tăng thêm và củng cố tham dục đã sanh. (SN 46:51)

b) Không Dưỡng Nuôi Tham Dục

Có những đối tượng bất tịnh (được dùng trong thiền); thường hay chú tâm khôn ngoan đến chúng - đây là không dưỡng nuôi sự sanh khởi của tham dục chưa sanh, và không dưỡng nuôi sự gia tăng và củng cố của tham dục đã sanh. (SN 46:51)

Sáu điều dẫn đến diệt trừ tham dục:

(1) Học cách thiền về những đề mục bất tịnh;

(2) Tự mình chuyên tâm vào hành thiền về đề mục bất tịnh;

(3) Canh giữ các cửa giác quan;

(4) Ăn uống điều độ

(5) Tình bạn cao thượng;

(6) Đàm luận thích hợp (Chú giải của Satipaṭṭhāna Sutta)

1 & 2. Học cách thiền về những đề mục bất tịnh; Tự mình chuyên tâm vào hành thiền về đề mục bất tịnh.

(a) Đề mục bất tịnh

Người tận tâm hành thiền về đề mục bất tịnh, sự ghê tởm đối với những đối tượng đẹp được xác lập vững vàng trong người ấy. Đây là kết quả. (AN 5:36)

"Đề mục bất tịnh" liên quan, nhất là đối với thiền quán tử thi như được cho trong Kinh Đại Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna Sutta) và được giải thích trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhi-magga); nhưng nó cũng liên quan đến những phương diện ghê tởm của ngũ trần nói chung.

(b) Sự ghê tởm của thân

"Các tỳ khưu, ở đây vị tỳ khưu phản ánh chỉ trên thân nầy, bị bao bọc trong lớp da và đầy nhiều thứ bất tịnh từ gót chân trở lên và từ đỉnh đầu trở xuống: "Có trong thân nầy: tóc, lông, móng, răng, da, thịt, gân, xương, tủy, thận, tim gan, màng phổi, lá lách, phổi, ruột non, ruột già, bao tử, phân, mật, đờm, mủ, máu, mồ hôi, mỡ, nước mắt, bạch huyết, nước miếng, nước nhầy, nước khớp, nước tiểu (và não trong sọ)." (MN 10)

Do xương và gân đan kết,

Với thịt và tế bào bôi chất nhờn,

Và giấu trong lớp da, thân nầy

Không hiện ra như nó thực sự là...

Người ngu nghĩ nó đẹp,

Vô minh của nó dẫn lầm nó... (Sutta Nipāta, v.194-199)

(c) Những quán tưởng khác

Những đối tượng của giác quan (ngũ trần) cho ít vui, nhưng nhiều khổ và nhiều thất vọng; nguy hiểm trong chúng chiếm ưu thế. (MN 14)

Điều không hài lòng áp đảo người vô tư lự trong sự trá hình của hài lòng, điều không thú vị áp đảo người ấy trong sự trá hình của điều thú vị, điều khổ đau trong sự trá hình của niềm vui. (Udāna, 2:8)

3. Canh giữ các cửa giác quan

Người ấy canh giữ các cửa giác quan bằng cách nào? Ở đây, vị tỳ khưu, từng thấy sắc, không nắm giữ trên bề ngoài (lừa dối) của nó như tổng thể (tướng chung), cũng không nắm chi tiết (tướng riêng) của nó. Nếu ý thức về cái nhìn của vị ấy không kiềm chế, tham, ưu và những trạng thái xấu ác, bất thiện khác sẽ tuôn vào trong vị ấy. Do đó vị ấy thực hành nhằm lợi ích cho việc kiềm chế nó, vị ấy canh gác ý thức của cách nhìn, vị ấy bắt đầu kiềm chế nó. Từng nghe âm thanh... ngửi mùi hương... nếm vị.. cảm nhận sự đụng chạm... nhận biết đối tượng của tâm, vị ấy không nắm giữ trên bề ngoài (lừa dối) của nó như tổng thể... vị ấy bắt đầu kiềm chế nó. (SN 35:120)

Có những sắc có thể nhận thức bằng mắt, đáng ao ước, đáng yêu, dễ chịu, dễ thương, kết hợp với tham muốn, tham dục nổi lên. Nếu vị tỳ khưu không vui thích trong chúng, không dính mắc với chúng, không chào đón chúng, lúc đó trong vị ấy không vui thích trong chúng như thế, không dính mắc với chúng và không chào đón chúng, niềm vui thích (trong những sắc nầy) chấm dứt; nếu vắng niềm vui thích, thì không có cảnh lệ thuộc. Có những âm thanh có thể nhận thức bằng tai... đối tượng của tâm (pháp) có thể nhận thức bằng tâm... nếu vắng niềm vui thích thì không có cảnh lệ thuộc. (SN 35:63)

4. Điều Độ Trong Ăn Uống

Vị ấy điều độ trong ăn uống như thế nào? Ở đây vị tỳ khưu lấy thức ăn sau khi quán tưởng khôn ngoan: không vì mục đích vui đùa, tự cao, làm đẹp thân nầy hay trang điểm nó (có cơ bắp vạm vỡ); nhưng chỉ nhằm mục đích duy trì và gìn giữ thân nầy, để tránh tai hạn và để trợ duyên sống phạm hạnh, nghĩ: "Như vậy ta sẽ diệt trừ cảm thọ đau khổ cũ và không để thọ mới sanh khởi. Ta sẽ được sống lâu, không lỗi và khoẻ mạnh." (MN 2; MN 39)

5. Tình Bạn Cao Thượng

Ở đây liên quan đặc biệt đến những người bạn từng kinh nghiệm và có thể là gương mẫu và trợ giúp trong việc chế ngự tham dục như thế, nhất là trong thiền về bất tịnh. Nhưng cũng áp dụng cho tình bạn cao thượng nói chung. Giải thích hai cách vẫn đúng sự thật đối với những chướng ngại khác, tùy theo những thay đổi.

"Ānanda, toàn bộ đời sống phạm hạnh là tình bạn cao thượng, tình bạn đồng hành cao thượng, tình kết giao cao thượng. Ānanda, về vị tỳ khưu có bạn cao thượng, có bạn đồng hành cao thượng, có bạn kết giao cao thượng, sẽ được mong đợi rằng vị ấy sẽ nuôi dưỡng và thực hành Bát Chánh Đạo." (SN 45:2)

6. Đàm Luận Thích Hợp

Ở đây liên quan đặc biệt đến đàm luận về việc chế ngự tham dục, đặc biệt thiền về bất tịnh. Nhưng cũng áp dụng cho mọi cuộc đàm luận thích hợp để thúc đẩy người ấy tiến bộ trên con đường. Điều giải thích nầy cũng đúng đối với những chướng ngại khác với sự thay đổi tùy theo đó.

Nếu tâm vị tỳ khưu có khuynh hướng nói, vị ấy (nên nhớ điều nầy); "Nói chuyện là thấp, thô, trần tục, không cao thượng, không dẫn đến tách rời, không thoát khỏi đam mê, không dẫn đến chấm dứt, không dẫn đến định tĩnh, không dẫn đến kiến thức cao hơn, không dẫn đến giác ngộ, không dẫn đến Niết Bàn, đó là nói về vua chúa, bọn trộm cướp và các quan đại thần (bộ trưởng), bàn về quân đội, những mối nguy hiểm và chiến tranh, về thức ăn và thức uống, áo quần, giường, vòng hoa, nước hoa, bà con, xe cộ, làng mạc, thị trấn, thành phố, về phụ nữ và rượu, chuyện mách lẻo trên đường phố và bên giếng nước, bàn về các tổ tiên, về những chuyện lặt vặt khác, kể về nguồn gốc thế giới và đại dương, nói về những điều đã xảy ra và những điều đã không xảy ra - nói chuyện như thế và tương tự tôi sẽ không tiếp đãi." Như thế vị ấy ý thức rõ về điều đó.

Nhưng nói về đời sống khổ hạnh, nói chuyện thích hợp nhằm bày tỏ tâm, nói chuyện dẫn đến hoàn toàn tách khỏi (độc lập), đến thoát khỏi đam mê, đến diệt, đến định tĩnh, đến kiến thức cao hơn, giác ngộ và đến Niết bàn, đó là nói về đời sống thanh đạm, về sự tri túc, độc cư, xa lánh xã hội, về khơi dậy sự tinh tấn của người ấy, về giới hạnh, định tâm, trí tuệ, giải thoát, về cách nhìn và kiến thức giải thoát - Tôi sẽ tiếp đãi chuyện như thế." Như vậy vị ấy ý thức rõ về nó.

Những điều nầy cũng giúp chinh phục tham dục

- Nhất tâm, thuộc những yếu tố thiền (jhānaṅga: yếu tố thiền);

- Niệm, thuộc những chức năng tinh thần (indriya: căn);

- Niệm, thuộc những yếu tố giác ngộ (bojjhaṅga: giác chi).

c) Ví dụ

Nếu có một bình nước trong đó trộn lẫn với màu đỏ, vàng, xanh hay cam, một người có thị lực bình thường, nhìn vào trong đó, không thể nhận ra đúng và thấy hình ảnh của chính gương mặt của người đó. Tương tự như vậy, khi tâm của một người bị tham dục chiếm hữu, tham dục áp đảo, người ấy không thể thấy đúng việc thoát khỏi tham dục đã sanh khởi; lúc đó người ấy không hiểu đúng và không thấy lợi ích của chính người đó, cũng không của người khác, cũng không cho cả hai; và cũng những văn bản được ghi nhớ cách đây đã lâu không hiện ra trong tâm của người ấy, không nói về những điều không nhớ được. (SN 46:55)

2. SÂN HẬN

a) Dưỡng Nuôi Của Sân Hận

Có những đối tượng gây ác cảm; thường hay chú tâm không khôn ngoan đến chúng - đây là dưỡng nuôi để sanh khởi sân hận chưa sanh, và để tăng thêm và củng cố sân hận đã sanh khởi rồi. (SN 46:51)

b) Không Dưỡng Nuôi Sân Hận

Có sự giải thoát tâm bằng lòng từ, thường hay chú tâm khôn ngoan đến nó - đây là cách không dưỡng nuôi sự sanh khởi của sân hận chưa sanh, và cách không tăng thêm và không củng cố sân hận đã sanh khởi rồi. (SN 46:51)

Hãy tu dưỡng thiền về tâm từ! Vì bằng cách tu dưỡng thiền về tâm từ, sân hận biến mất.

Hãy tu dưỡng thiền về tâm bi! Vì bằng cách tu dưỡng thiền về tâm bi, tàn bạo biến mất.

Hãy tu dưỡng thiền về tâm hỷ! Vì bằng cách tu dưỡng thiền về tâm hỷ, bơ phờ biến mất.

Hãy tu dưỡng thiền về tâm xả! Vì bằng cách tu dưỡng thiền về tâm xả, giận dữ biến mất. (MN 62)

Sáu điều hữu ích trong việc chế ngự sân hận:

(1) Học cách hành thiền về tâm từ;

(2) Hiến thân mình để thiền về tâm từ;

(3) Xem rằng mình là sở hữu chủ và người kế thừa hành động (nghiệp) của chính mình;

(4) Thường hay quán tưởng về nó (trong cách sau):

Người ấy nên xem xét như vậy: "Giận dữ với người khác, bạn có thể làm gì người ấy? Bạn có thể hủy đạo đức và những phẩm chất tốt khác của người ấy không? Có phải bạn không từng gặp trạng thái hiện tại do hành động của chính bạn và cũng sẽ đi từ đó theo hành động của chính bạn không? Giận dữ đối với người khác là chỉ như nếu người nào muốn đánh người khác cầm nắm than hồng, hay cây roi sắt đun nóng hay phân. Và, trong cách tương tự, nếu người khác giận bạn, người ấy có thể làm gì với bạn? Người ấy có thể hủy đạo đức và những phẩm chất tốt khác của bạn không? Người ấy cũng từng gặp trạng thái hiện tại do chính hành động của người ấy và sẽ đi từ đó tùy theo hành động của chính người ấy. Như món quà không nhận hay như hay như nắm bụi được ném ngược gió, cơn giận của người ấy sẽ rơi trở lại trên đầu chính người ấy."

(5) Tình bạn cao thượng;

(6) Đàm luận thích hợp. (Chú giải Satipaṭṭhāna Sutta)

Những điều nầy cũng giúp trong việc chế ngự sân hận:

- Hỷ, thuộc những yếu tố thiền (jhānaṅga);

- Tín, thuộcnhững căn tinh thần (indriya)

- Hỷ và xả, thuộc những yếu tố giác ngộ (bojjhaṅga)

c) Ví Dụ

Nếu có một bình nước đun nóng trên lửa, nước xao động và sôi sùng sục, người có thị lực bình thường, nhìn vào trong nước đó, không thể nhận ra đúng và thấy hình ảnh của chính khuôn mặt người đó. Tương tự như vậy, khi tâm người ấy bị sân hận chiếm hữu, bị sân hận áp đảo, người ấy không thể thấy đúng việc thoát khỏi sân hận đã sanh khởi; lúc đó người ấy không hiểu đúng và không thấy lợi ích của chính người ấy, cũng không của người khác, cũng không của cả hai; và cũng có những bản văn ghi nhớ cách đây đã lâu không hiện lên trong trí người ấy, không nói về những điều không nhớ được. (SN 46:55)

3. LƯỜI BIẾNG VÀ BUỒN NGỦ

a) Dưỡng Nuôi của Lười Biếng và Buồn Ngủ

Có nổi lên trạng thái lờ đờ, mệt nhọc, lười biếng duỗi thẳng thân, buồn ngủ sau bửa ăn, tâm chậm chạp; thường hay chú tâm không khôn ngoan vào nó - đây là dưỡng nuối nhằm sanh khởi lười biếng và buồn ngủ chưa sanh và nhằm tăng thêm và củng cố lười biếng và buồn ngủ đã sanh rồi. (SN 46:51)

b) Không Dưỡng Nuôi Lười Biếng và Buồn Ngủ

Có yếu tố khơi dậy tinh tấn của người ấy, yếu tố cố gắng, yếu tố tiếp tục nỗ lực; thường hay chú tâm khôn ngoan vào nó - đây là không nuôi dưỡng sự sanh khởi của lười biếng và buồn ngủ chưa sanh và không tăng thêm và không củng cố lười biếng và buồn ngủ đã sanh rồi. (SN 46:51)

"Cho đến khi chỉ còn lại da, gân và xương, cho đến khi thịt và máu trong thân nầy khô cạn ! ta sẽ không giảm tinh tấn trước khi thành tựu những gì có thể thành tựu được bằng sức mạnh có tính người, tinh tấn có tính người và nỗ lực có tính người.!" (MN 70)

Sáu điều đưa đến việc từ bỏ lười biếng và buồn ngủ:

(1) Biết ăn quá độ là nhân của chúng;

(2) Thay đổi tư thế của thân;

(3) Nghĩ về sự nhận biết của ánh sáng;

(4) Ở ngoài trời thoáng mát;

(5) Tình bạn cao thượng;

(6) Đàm luận thích hợp.

Những điều sau đâynầy cũng trợ giúp chế ngự lười biếng và buồn ngủ:

- Quán tưởng về sự chết

Hôm nay nên nỗ lực làm

Ai biết nếu ngày mai Cái Chết đến? (MN 131)

- Nhận thức sự đau khổ trong vô thường

Trong vị tỳ khưu quen thấy đau khổ trong sự vô thường và ai thường tham gia quán tưởng điều nầy sẽ thiết lập trong vị ấy ý thức sâu sắc về mối nguy hiểm của lười biếng, vô công, mệt nhọc, biếng nhác và không suy nghĩ, cứ như là vị ấy bị kẻ sát nhân có thanh gươm u sầu đe doạ. (AN 7:46)

- Hỷ

Hãy tu dưỡng thiền về hỷ! Vì bằng cách tu dưỡng hỷ, trạng thái lờ đờ biến mất.

Tầm, thuộc những yếu tố thiền (jhānaṅga)

Tinh tấn, thuộc các căn tinh thần (indriya)

Điều tra thực tại (trạch pháp), tinh tấn và hỷ, thuộc những yếu tố giác ngộ (bojjhaṅga).

Khi tâm lờ đờ, thật không đúng thời để tu dưỡng những yếu tố giác ngộ sau: thư thái, định và xả, bởi tâm lờ đờ có thể khó được chúng khơi dậy.

Khi tâm lờ đờ, thật đúng thời để tu dưỡng những yếu tố giác ngộ sau: Điều tra thực tại, tinh tấn, hỷ, bởi tâm lờ đờ có thể dễ được chúng khơi dậy. (SN 46:53)

- Quán tưởng về cuộc hành trình tâm linh

"Tôi phải bước lên con đường đó, con đường mà chư Phật, chư vị độc giác Phật và Chư vị Đại Đệ tử đã đi qua; nhưng con đường đó người biếng nhác không thể giẫm lên được." (Vism. IV, 55)

- Quán tưởng về sự vĩ đại của Bậc Đạo Sư

"Hoàn toàn áp dụng năng lực hoạt động được Thầy tôi khen ngợi, và người không vượt trội những lơgi người huấn thị và nguồn trợ lực rất lớn cho chúng tôi. Người được tôn kính nhờ thực hành Pháp của người, chứ không có gì khác hơn." (Ibid.)

- Quán về tính vĩ đại của Di Sản

"Tôi có sở hữu một Di Sản Vĩ Đại. Nhưng người biếng nhác không thể lấy nó làm sở hữu được." (Ibid.)

- Cách để kích thích tâm

Làm cách nào người ấy kích thích tâm vào đúng lúc khi tâm cần sự kích thích? Nếu tùy theo sự kém lanh lợi trong việc áp dụng trí tuệ hay theo sự không đạt được hạnh phúc của định, tâm người ấy chậm hiểu, thì người ấy nên khơi gợi tâm nhờ phản ánh về tám đối tượng khuấy động. Tám nầy là: sanh, già, bệnh và chết; nỗi khốn khổ trong những cảnh giới khốn khổ; nỗi khổ của quá khứ có rễ trong vòng luân hồi, nỗi khổ của tương lai có rễ trong vòng luân hồi; nỗi khổ trong hiện tại có rễ trong việc tìm kiếm thực phẩm. (Vism. IV, 63)

- Cách vượt qua buồn ngủ

Một thời đức Thế Tôn nói với Đại đức Mahā-Moggallāna như vậy:Moggallāna, con buồn ngủ há? Moggallāna, con buồn ngủ há?" - Vâng, bạch ngài."

(1) "Được rồi, Moggallāna, bất cứ tư tưởng gì khiến con buồn ngủ, con không nên chú tâm đến tư tưởng đó, con không nên thường hay trú vào đó. Sau đó có thể rằng, nhờ làm vậy, buồn ngủ biến mất.

(2) "Nhưng nếu, bằng cách làm vậy, buồn ngủ đó không biến mất, con nên nghĩ và phản ánh trong tâm con về Pháp như con đã nghe và học nó, và con nên ôn lại nó trong tâm. Sau đó, có thể rằng, nhờ làm vậy, buồn ngủ sẽ biến mất.

(3) "Nhưng nếu, bằng cách làm vậy, buồn ngủ đó không biến mất, con nên học thuộc lòng hết các Pháp như con đã nghe và đã biết nó. Sau đó có thể...

(4) "Nhưng nếu, bằng cách làm vậy, buồn ngủ đó không biến mất, con nên xách tai, và dùng lòng bàn tay chà xát tay chân con. Sau đó có thể...

(5) "Nhưng nếu, bằng cách làm vậy, buồn ngủ không biến mất, con nên đứng lên khỏi chỗ ngồi, và sau đó rửa mắt bằng nước, con nên nhìn quanh mọi hướng và nhìn lên sao trên bầu trời. Sau đó có thể...

(6) "Nhưng nếu, bằng cách làm vậy, buồn ngủ không biến mất, con nên thiết lập vững chắc nhận thức (bên trong) về ánh sáng: như ánh sáng ban ngày, và cũng như ánh sáng ban đêm; như nó ban đêm, cũng như nó ban ngày. Như vậy với tâm rõ ràng và không chướng ngại, con nên phát triển tâm tràn đầy ánh sáng. Sau đó có thể...

(7) "Nhưng nếu, bằng cách làm vậy, buồn ngủ không biến mất, con nên ý thức trước và sau, đi lên đi xuống, với các giác quan hướng vào bên trong, với tâm con không hướng ra ngoài,. Sau đó có thể...

(8) "Nhưng nếu, bằng cách làm vậy, buồn ngủ không biến mất, con có thể nằm xuống nghiêng về bên phải, chọn thế của sư tử, phủ chân bằng chân, chánh niệm, hiểu biết rõ, giữ trong tâm ý tưởng thức dậy. Sau khi thức giấc lại, con nên dậy nhanh, nghĩ: "Tôi sẽ không tham đắm trong việc thích nằm xuống và nằm nghiêng, thích ngủ!’

"Moggallāna, Con nên tự huân tập như thế!" (AN 7:58)

- Năm mối hiểm nguy đang đe doạ

Các tỳ khưu, nếu nhận thức năm mối hiểm nguy nầy, đủ cho vị ấy cẩn thận và có nhiệt huyết, với tâm kiên trì hoàn thành điều chưa hoàn thành, đạt được điều chưa đạt, chứng ngộ điều chưa chúng ngộ. Năm mối hiểm nguy nào?

(1) Các tỳ khưu, ở đây vị tỳ khưu quán tưởng như thế nầy: "Bây giờ tôi trẻ, thanh niên, trẻ tuổi, có tóc đen, đang độ tuổi thanh xuân, vào giai đoạn đầu đời. Nhưng thời gian sẽ đến khi thân nầy sẽ đến trong vòng kìm kẹp của tuổi già. Nhưng người bị tuổi già áp đảo không thể dễ quán về Những Lời Dạy của Đức Phật; thật dễ cho người ấy sống trong vùng hoang vu hay khu rừng hoặc rừng thiêng, hay những nơi hẻo lánh. Trước khi duyên không ưa thích nầy, quá khó chịu và không vừa ý, đến gần tôi, trước đó, để tôi tập trung năng lực hoạt động để hoàn thành điều chưa hoàn thành, để đạt được điều chưa đạt, để chứng ngộ điều chưa chứng ngộ, hầu trong khi sở hữu trạng thái đó, tôi sẽ sống hạnh phúc ngay cả trong tuổi già."

(2) Các tỳ khưu, và hơn nữa, vị tỳ khưu phản ánh như vậy: "Bây giờ tôi không đau ốm, không bệnh tật, chức năng tiêu hoá tôi hoạt động tốt, thể tạng tôi không quá lạnh và không quá nóng, quân bình và thích hợp để nỗ lực. Nhưng thời gian sẽ đến khi thân nầy sẽ ở trong vòng kiêm toả của tuổi già. Và người ấy đau không thể dẽ quán những Lời Dạy của Đức Phật; thật không dễ cho người ấy, sống trong vùng hoang vu hay rừng hoặc rừng thiêng, hay những nơi hẻo lánh. Trước khi duyên không ưa thích nầy, quá khó chịu và không vừa ý, đến gần tôi, trước đó, để tôi tập trung năng lực hoạt động để hoàn thành điều chưa hoàn thành, để đạt được điều chưa đạt, để chứng ngộ điều chưa chứng ngộ, hầu trong khi sở hữu trạng thái đó, tôi sẽ sống hạnh phúc ngay cả trong tuổi già."

(3) Các Tỳ khưu, và hơn nữa, vị tỳ khưu phản ánh như vậy: "Bây giờ có nhiều vật thực, mùa gặt bội thu, dễ có được bửa ăn do khất thực, dễ sống nhờ vào vật thực nhận được và đồ dâng cúng. Nhưng thời gian sẽ đến khi có nạn đói, mùa gặt thất thu, khó kiếm được bửa ăn do khất thực, sẽ khó sống nhờ vào vật nhận được và đồ dâng cúng. Và trong khi người đói di cư đến những nơi vật thực phong phú. Nhưng trong những nơi cư trú bị kéo đến chật ních và tràn đầy người ấy không thể dễ quán về Những Lời Dạy của Đức Phật. Trước khi duyên không ưa thích nầy, quá khó chịu và không vừa ý, đến gần tôi, trước đó, để tôi tập trung năng lực hoạt động để hoàn thành điều chưa hoàn thành, để đạt được điều chưa đạt, để chứng ngộ điều chưa chứng ngộ, hầu trong khi sở hữu trạng thái đó, tôi sẽ sống hạnh phúc ngay cả trong nạn đói."

(4) Các tỳ khưu, và hơn nữa, vị tỳ khưu phản ánh như vậy: "Bây giờ người ta sống hài hòa và thân thiện, trong tình bằng hữu thân thiện hòa hợp với nhau như nước với sữa và nhìn nhau với cặp mắt thân thiện. Nhưng sẽ có đến thời hiểm nguy, thời bất an giữ những bộ lạc trong rừng khi dân trong nước di chuyển đến nơi an toàn. . Nhưng trong những nơi cư trú bị kéo đến chật ních và tràn đầy người ấy không thể dễ quán về Những Lời Dạy của Đức Phật. Trước khi duyên không ưa thích nầy, quá khó chịu và không vừa ý, đến gần tôi, trước đó, để tôi tập trung năng lực hoạt động để hoàn thành điều chưa hoàn thành, để đạt được điều chưa đạt, để chứng ngộ điều chưa chứng ngộ, hầu trong khi sở hữu trạng thái đó, tôi sẽ sống hạnh phúc ngay cả trong thời hiểm nguy."

(5) Các tỳ khưu, và hơn nữa, vị tỳ khưu phản ánh như vậy: "Bây giờ Giáo Hội sống hòa hợp và thân thiện, không tranh cãi, sống hạnh phúc trong một giáo pháp. Nhưng sẽ đến thời Giáo Hội bị chia rẽ, người ấy không thể dễ quán về Những Lời Dạy của Đức Phật; thật không dễ cho người ấy, sống trong vùng hoang vu hay rừng hoặc rừng thiêng, hay những nơi hẻo lánh. Trước khi duyên không ưa thích nầy, quá khó chịu và không vừa ý, đến gần tôi, trước đó, để tôi tập trung năng lực hoạt động để hoàn thành điều chưa hoàn thành, để đạt được điều chưa đạt, để chứng ngộ điều chưa chứng ngộ, hầu trong khi sở hữu trạng thái đó, tôi sẽ sống hạnh phúc ngay cả khi Giáo Hội bị chia rẽ." [3] (AN 5:78)

c) Ví Dụ

Nếu có một bình nước, phủ rêu và rong, rồi người có thị lực bình thường nhìn vào trong nó không thể nhận ra đúng và thấy hình ảnh gương mặt của chính người đó. Tương tự như vậy, khi tâm người bị lười biếng và buồn ngủ chiếm hữu, lười biếng và buồn ngủ áp đảo, người ấy không thể thấy đúng việc tránh khỏi lười biếng và buồn ngủ đã sanh khởi; lúc đó người ấy không hiểu đúng lợi ích của chính người đó, của người khác và của cả hai; và cũng những bản văn đã ghi nhớ cách đây đã lâu không hiện lên trong trí người ấy, không nói về những điều không nhớ. (SN 46:55)

4. BỒN CHỒN VÀ ĂN NĂN

a) Dưỡng Nuôi Bồn Chồn Và Ăn Năn

Có sự bồn chồn của tâm; thường hay chú tâm không khôn ngoan đến tâm đó - đó là cách dưỡng nuôi cho sự sanh khởi của bồn chồn và ăn năn chưa sanh, và để tăng thêm và củng cố bồn chồn và ăn năn đã sanh khởi rồi. (SN 46:51)

b) Không Dưỡng Nuôi Bồn Chồn Và Ăn Năn

Có sự yên tĩnh của tâm; thường hay chú tâm khôn ngoan đến tâm đó - đó là cách không dưỡng nuôi của sự sanh khởi của bồn chồn và ăn năn chưa sanh, và không tăng thêm và không củng cố bồn chồn và ăn năn đã sanh khởi rồi. (SN 46:51)

Sáu điều dẫn đến sự diệt trừ bồn chồn và ăn năn:

(1) Kiến thức về các kinh Phật giáo (Học thuyết và Giới luật);

(2) Hỏi những câu hỏi về chúng;

(3) Làm quen với Luật (bộ Luật Về Giới Luật Tu Viện, và cho cư sĩ, với những nguyên tắc phẩm hạnh đạo đức);

(4) Kết giao với những người chín chắn lớn tuổi và giàu kinh nghiệm, người có phẩm cách, có chừng mực và điềm tĩnh;

(5) Tình bạn cao thượng;

(6) Đàm luận thích hợp.

Những điều nầy cũng giúp chế ngự bồn chồn và ăn năn:

- Hỷ, thuộc những yếu tố thiền (jhānaṅga);

- Định, thuộcc những căn tinh thần (indriya);

- Thư thái, định và xả, thuộc những yếu tố giác ngộ (bojjhaṅga).

Khi tâm bồn chồn thì không đúng lúc để tu dưỡng những yếu tố giác ngộ sau: điều tra học thuyết (trạch pháp), tinh tấn và hỷ, bởi tâm dễ khích động chúng khó có thể làm yên tĩnh.

Khi tâm bồn chồn đúng lúc để tu dưỡng những yếu tố giác ngộ sau: thư thái, định và xả, bởi tâm dễ khích động chúng có thể dễ làm yên tĩnh.

c) Ví dụ

Nếu có bình nước, bị gió khuấy động, lắc mạnh, đu đưa và tạo ra sóng, một người có thị lực bình thường không thể nhận ra đúng và thấy hình gương mặt của chính người đó. Tương tự như thế, khi tâm của người ấy bị bồn chồn và ăn năn chiếm hữu, bị bồn chồn và ăn năn áp đảo, người ấy không thể thấy đúng việc tránh khỏi bồn chồn và ăn năn đã sanh khởi; lúc đó người ấy không hiểu lợi ích của chính người đó, cũng không của người khác, cũng không của cả hai; và cũng những bản văn đã ghi nhớ cách đây đã lâu không hiện đến trong trí người ấy, không nói về những điều không nhớ được. (SN 46:55)

5. NGHI HOẶC

a) Dưỡng Nuôi Nghi Hoặc

Có nhiều điều gây nghi hoặc; thường hay chú tâm không khôn ngoan đến chúng - đó là cách dưỡng nuôi nhằm sanh khởi nghi hoặc chưa sanh, và nhằm tăng thêm và củng cố nghi hoặc đã sanh khởi rồi. (SN 46:51)

b) Không Dưỡng Nuôi Nghi Hoặc

Có những điều thiện hay bất thiện, không khiển trách hay đáng khiển trách, cao thượng hay thấp hèn, và sự tương phản (khác) của tối và sáng; thường hay chú tâm khôn ngoan vào chúng - đó là cách không dưỡng nuôi sự sanh khởi của nghi hoặc chưa sanh, và không tăng thêm và củng cố nghi hoặc đã sanh khởi rồi.

Về sáu điều dẫn đến diệt trừ nghi hoặc, ba điều đầu tiên và hai điều cuối tương tự với những điều đã cho đối với bồn chồn và ăn năn. Điều thứ tư như sau:

- Niềm tin vững chắc vào Phật, Pháp và Tăng.

Hơn nữa, điều sau đây hữu ích trong việc chinh phục nghi hoặc:

- Phản ánh, thuộc những yếu tố thiền (jhānaṅga);

- Trí tuệ, thuộc những chức năng tinh thần (indriya;

- Điều tra thực tại, thuộc những yếu tố giác ngộ (bojjhaṅga).

c) Ví Dụ

Nếu có một cái bình nước đục, bị khuấy lên và đục ngầu và bình nầy được đặt vào chỗ tối, lúc đó người có thị lực bình thường không thể nhận ra đúng và thấy hình ảnh gương mặt của chính người đó. Tương tự như thế, khi tâm người ấy bị nghi hoặc chiếm hữu, bị nghi hoặc áp đảo, lúc đó người ấy không thể thấy đúng việc tránh khỏi nghi hoặc đã sanh; lúc đó người ấy không hiểu đúng lợi ích của chính người đó, cũng không của người khác, cũng không của cả hai; và cũng những bản văn đã ghi nhớ cách đây đã lâu không hiện lên trong trí người đó, không nói về những điều không nhớ được. (SN 46:55)

III. Chinh Phục Những Chướng Ngại

TỪ KINH SA MÔN QUẢ

Có khả năng niệm xuất sắc và hiểu biết rõ ràng, và có khả năng tri túc đáng kính, vị tỳ khưu phải dụng đến nơi quạnh hiu: trong rừng, ở dưới cội cây, trên núi, trong hẻm núi, trong hang đá, tại nghĩa địa, trong rừng thiêng, ngoài trời, bên đống rơm. Sau bửa ăn, sau khi khất thực trở về, vị ấy ngồi xuống, kiết già, giữ thân thẳng và chánh niệm tỉnh giác. Sau khi đã từ bỏ tham (= ái dục) ở đời, vị ấy sống với tâm thoát khỏi tham, xoá sạch tham khỏi tâm vị ấy. Sau khi từ bỏ vết nhơ sân hận, vị ấy sống không sân hận, thân thiện và bi mẫn đối với tất cả chúng sanh, xoá sạch vết nhơ sân hận khỏi tâm vị ấy. Sau khi từ bỏ lười biếng và buồn ngủ, vị ấy sống không lười biếng và buồn ngủ, trong nhận thức về ánh sáng; chánh niệm và hiểu biết rõ ràng, xoá sạch khỏi lười biếng và buồn ngủ trong tâm vị ấy. Sau khi từ bỏ bồn chồn và ăn năn, vị ấy sống không bồn chồn; nội tâm định tĩnh, xoá sạch khỏi bồn chồn và ăn năn khỏi tâm vị ấy. Sau khi từ bỏ nghi hoặc, vị ấy sống như người đã trải qua nghi hoặc, thoát khỏi sự không chắc về những điều bổ ích, xoá sạch nghi hoặc trong tâm vị ấy.

Đúng như khi người vay, đi buôn bán, và việc buôn bán thành công, bây giờ người ấy không những trả được nợ cũ mà còn, hơn thế nữa, số thặng dư để cưới vợ. Và ở điểm đó người ấy vui mừng, hân hoan trong lòng...

Đúng như người bệnh và trong lúc đau đớn, khổ sở vì bệnh nặng, thức ăn không hợp với người ấy, và không còn sức mạnh nào còn lại trong thân người ấy. Nhưng sau đó một thời gian người ấy khỏi bệnh; có thể tiêu hoá thức ăn lại và lấy lại sức mạnh của người ấy. Và ở điểm đó người ấy vui mừng và hân hoan trong lòng...

Đúng như người bị nhốt vào tù, nhưng sau một thời gian người ấy được thả ra khỏi tù tội; người ấy an toàn và không sợ hãi, và không chịu khổ vì mất của cải. Và ở điểm đó người ấy vui mừng, hân hoan trong lòng.

Đúng như người nô lệ, không độc lập, nhưng tùy thuộc người khác, không có khả năng đi đâu tùy thích, nhưng sau đó một thời gian người ấy được thả tự do khỏi cảnh nô lệ, bây giờ độc lập, không còn tùy thuộc người khác nữa, người tự do có thể đi đâu tùy thích. Và ở điểm đó người ấy vui mừng, hân hoan trong lòng...

Đúng như người giàu có, phát đạt, du lịch qua nơi hoang dã không có thực phẩm và nhiều hiểm nguy, nhưng sau đó một thời gian người ấy băng qua sa mạc đó, và dần dần đến vùng làng quê an toàn, nơi an toàn, thoát khỏi nguy hiểm. Và ở điểm đó người ấy vui mừng, hân hoan trong lòng;

Cũng vậy, .bao lâu năm chướng ngại nầy không được diệt trừ, vị ấy xem mình như bị mắc nợ, như đau nhức, như bị tù tội, như bị làm nô lệ, như dụ hành trong vùng hoang vắng

Nhưng khi năm chướng ngại nầy được diệt trừ, vị ấy xem mình như thoát nợ, khỏi bệnh, được phóng thích khỏi cảnh tù tội, như người tự do, và như người đến nơi an toàn.

Và khi vị ấy tự thấy thoát khỏi năm chướng ngại’ niềm vui sanh khởi; nội tâm vị ấy vui, lạc sanh khởi; nội tâm vị ấy mê thích vô cùng, thân yên; thân được yên tịnh, vị ấy cảm thấy hạnh phúc; và tâm hạnh phúc tìm thấy được sự tập trun (định tâm).

Lúc đó tách rời tham dục, tách rời những trạng thái bất thiện, vị ấy nhập vào và trú trong thiền thứ nhất (sơ thiền) có tầm và phản ánh (tứ), sinh ra từ sự tách rời, và đày hỷ và lạc. Vị ấy nhập vào và trú trong thiền thứ hai (nhị thiền)... thứ ba (tam thiền)... thứ tư (tứ thiền). [4]

CHÚ GIẢI

a) Ví Dụ về Những Chướng Ngại

Văn bản của Kinh nói: "Cũng vậy,bao lâu năm chướng ngại nầy không được diệt trừ, vị ấy xem mình như bị mắc nợ, như đau nhức, như bị tù tội, như bị làm nô lệ, như du hành trong vùng hoang vắng."

Bằng cách nầy đức Thế Tôn chỉ chướng ngại tham chưa diệt trừ tương tự như bị mắc nợ; và những chướng ngại khác tương tự như bị đau ốm, và v.v... Những ví dụ nầy nên được hiểu như sau:

1. Tham

.Có người bị mắc nợ nhưng làm ăn thất bại. Bây giờ, nếu những chủ nợ, khi bảo người ấy trả nợ, nói lời thô tục hay quấy rầy và đánh đập người ấy, người ấy không có khả năng trả đũa mà phải chịu đựng tất cả những điều đó. Chính vì mắc nợ khiến ông phải kham nhẫn.

Tương tự như vậy, nếu người đầy tham dục đối với người nào đó, đầy tham ái đối với đối tượng mình ưa thích, người ấy sẽ quyến luyến vào đó. Thậm chí bị người đó nói lời thô lỗ hay quấy rầy hoặc đánh đập, người ấy sẽ chịu đựng tất cả. Chính vì tham dục khiến người ấy kham nhẫn. Trong cách đó, tham dục như bị mắc nợ.

2. Sân hận

Nếu người chịu khổ vì bệnh nhiều mật, và nhận ngay cả mật ong, đường, người ấy sẽ không thích vị đó, có bệnh mật; người ấy sẽ chỉ nôn mửa, phàn nàn, "Nó đắng, đắng quá!"

Cũng vậy, nếu người có tánh khí cáu gắt bị thầy hay thầy giáo mong tốt đẹp nhất cho người ấy khiển tránh không đáng kể. Nói "Thầy quấy rầy tôi quá nhiều!" người ấy sẽ rời Tăng Đoàn, hay bỏ đi và đi lang thang. Chỉ như người bị bệnh nhiều mật không thích vị của mật ong và đường, cho nên người có bệnh cáu gắt sẽ không ưa thích vị của Giáo hội của Đức Phật cốt ở niềm hạnh phúc của các tầng thiền, v.v... Trong cách đó, sân hận giống như bệnh.

3. Lười Biếng và Buồn Ngủ

Người bị nhốt trong tù suốt trong ngày lễ hội, và như vậy không thể thấy khởi đầu giữa và cuối cảnh hội hè đình đám. Nếu người ấy được thả ra vào ngày hộm sau, và nghe người ta nói:" Ồ, Ngày lễ hội hôm qua thật thú vị làm sao! ồ những điệu múa và bài hát đó!" người ấy sẽ không trả lời câu nào. Và tại sao không? Bởi vì chính người đó không thích lễ hội.

Cũng vậy, dù là bài thuyết pháp rất hùng hồn đang tiếp diễn, vị tỳ khưu bị lười biếng và buồn ngủ áp đảo sẽ không biết khởi đầu, đoạn giữa và đoạn cuối. Nếu sau bài thuyết pháp, vị ấy nghe khen: "Lắng nghe Pháp thật hoan hỷ làm sao! Chủ đề thật thú vị và những ví dụ thật hay làm sao!" vị ấy không có khả năng nói lời nào. Và tại sao không? Bởi, có lười biếng và buồn ngủ, vị ấy không thưởng thức bài thuyết pháp. Trong cách đó, lười biếng và buồn ngủ có thể so với cảnh tù tội.

4. Bồn Chồn và Ăn Năn

Người nô lệ muốn tự mình vui chơi ở lễ hội được chủ nó bảo: "Đi nhanh đến nơi như thế và như thế! Có việc khẩn cấp để làm. Nếu mày không đi, ta sẽ cho chặt tay và chân, hay xẻo tai và mũi mày!" Nghe vậy, người nô lệ sẽ đi nhanh như được bảo, và sẽ không có khả năng vui chơi một phần nào trong lễ hội. Đây là vì người ấy lệ thuộc vào người khác.

Cũng vậy với vị tỳ khưu không làu thông Giới Luật, đi đến khu rừng nhằm lợi ích sống độc cư. Nếu trong bất cứ vấn đề nào, xuống đến thịt dùng được (như thịt heo) vị ấy khởi lên ý nghĩ rằng không dùng được (xem nó là thịt gấu), vị ấy phải gián đoạn việc sống độc cư, để thanh tịnh giới hạnh, vị ấy phải đi đến vị có kinh nghiệm trong Giới Luật. Như thế vị ấy sẽ không có khả năng vui hưởng hạnh phúc của sống độc cư bởi lười biếng và buồn ngủ áp đảo vị ấy. Trong cách đó, lười biếng và buồn ngủ giống như cảnh nô lệ.

5. Nghi Hoặc

Người đi qua sa mạc, biết rằng những người du hành đó có thể bị tấn công hay bị bọn cướp giết, chỉ nghe âm thanh của nhánh cây hay con chim, sẽ trở nên lo lắng và sợ hãi, nghĩ: "Bọn cướp đến!" Người ấy sẽ đí ít bước, và rồi vì sợ hãi, sẽ dừng, và tiếp tục trong cách như thế; hay người ấy thậm chí quay lại. Thường hay dừng hơn bước đi. chỉ với vất vả và khó nhọc người ấy sẽ đến nơi an toàn, hay người ấy có thể thậm chí không đến nơi được.

Giống như người từng sanh khởi nghi hoặc liên quan đến một trong tám đối tượng của nghi [5]. Nghi liệu Đạo sư là bậc Giác Ngộ hay không, người ấy không thể chấp nhận tin tưởng như vấn đề thật. Không có khả năng làm vậy, người ấy không đạt được các đạo và quả thánh. Như vậy, như người du hành trong sa mạc không chắc chắn liệu bọn cướp có ở đó hay không, người ấy gây ra trạng thái lưỡng lự và dao động, thiếu quyết định, trạng thái lo sợ, lập đi lập lại mãi; và như vậy người ấy tạo ra trong chính mình sự cản trở để đạt đến đất thánh an toàn (ariya-bhūmi). Trong cách đó, nghi hoặc như du hành trong sa mạc.

b) Diệt Trừ Những Chướng Ngại

Văn bản về bài kinh nầy nói: "Nhưng khi năm chướng ngại được diệt trừ, vị tỳ khưu xem mình như thoát nợ, khỏi bệnh, được phóng thích khỏi cảnh tù tội, như người tự do, và như người đạt đến nơi an toàn."

1. Diệt trừ Tham dục

Một người vay nợ dùng nó vào việc kinh doanh và trở nên phát đạt. Người ấy nghĩ: "Nợ nầy là nhân phiền toái.". Người ấy trả nợ cùng với tiền lãi, và được xé giấy nợ. Sau đó người ấy không gởi người đưa tin cũng không thư từ cho các chủ nợ, và thậm chí người ấy gặp họ tùy theo ý muốn liệu người ấy đứng dậy khỏi ghế chào họ, hay không. Và tại sao? Người ấy không còn mắc nợ họ nữa hay không tùy thuộc vào họ nữa.

Tương tự vị tỳ khưu nghĩ: "Tham dục là nhân cản trở." Do đó vị ấy tu dưỡng sáu điều dẫn đến diệt trừ nó, và chuyển chướng ngại tham dục. Đúng như người thoát nợ không còn cảm thấy sợ hay lo lắng khi gặp những chủ nợ trước kia nữa, cũng vậy người từ bỏ tham dục không còn quyến luyến và buộc vào đối tượng mình ưa thích nữa; ngay cho dù người ấy thấy sắc thiên thần, những đam mê sẽ không dày xéo vị ấy nữa.

Do đó đức Thế Tôn so sánh diệt trừ tham dục như thoát nợ.

2. Diệt Trừ Sân Hận

Đúng như người khổ vì bệnh nhiều mật, đã khỏi bệnh nhờ uống thuốc, người ấy sẽ lấy lại vị mật và đường, cũng vậy vị tỳ khưu, nghĩ, "Sân hận nầy gây nhiều tai hại," phát triển sáu điều dẫn đến diệt trừ và chuyển chướng ngại sân hận. Đúng như bệnh nhân được chữa khỏi dùng mật và đường thưởng thức vị đó, cũng vậy tỳ khưu nầy tôn kính nhận những giới luật huân tập, và tôn trọng tuân theo giới luật (về giá trị của chúng). Do đó đức Thế Tôn so sánh diệt trừ sân hận với phục hồi sức khoẻ.

3. Diệt Trừ Lười Biếng và Buồn Ngủ

Có người một lần bị ở tù vào ngày lễ hội. Nhưng khi được thả và tổ chức lễ hội vào dịp sau đó, người ấy nghĩ: "Trước kia, vì lỗi không chú ý, tôi đã bị ở tù vào ngày đó và không thể vui chơi lễ hội nầy. Bây giờ tôi sẽ chú ý." Và người ấy duy trì sự chú ý vào giới hạnh hầu không tìm thấy có gì thiệt hại xâm nhập vào trong tâm. Sau khi vui chơi lễ hội, người ấy tán dương: "Ồ, Lễ hội thật đẹp làm sao!"

Tương tự vị tỳ khưu, nhận thức rằng lười biếng và buồn ngủ làm hại rất lớn, phát triển sáu điều đối nghịch với chúng, và cũng chuyển chướng ngại lười biếng và buồn ngủ. Đúng như người thoát khỏi tù, vui chơi suốt lễ hội, thậm chí đến bảy ngày, cũng vậy tỳ khưu nầy từ bỏ lười biếng và buồn ngủ có khả năng thưởng thức đoạn đầu, giữa và sự hoàn hảo của pháp hội (dhamma-nakkhatta), và cuối cùng đạt đến A-ra-hán cúng với bốn tuệ phân tích (paṭisambhidā).

Do đó đức Thế Tôn nói về việc diệt trừ lười biếng và buồn ngủ như được so sánh với thoát khỏi cảnh tù tội.

4. Diệt Trừ Bồn Chồn và Ăn Năn

Có bạn người nô lệ giúp trả tiền cho chủ, người nô lệ được tự do, và từ đó có khả năng làm việc gì người ấy thích. Tuương tự, vị tỳ khưu, nhận thức trở ngại lớn do bồn chồn và ăn năn gây ra, tu dưỡng sáu điều đối nghịch với chúng, và như thế từ bỏ bồn chồn và ăn năn. Và sau khi từ bỏ, người ấy giống như người tự do thật sự, có khả năng làm như ý thích. Đúng như không ai có thể cưỡng bức người nô lệ ngưng làm việc người ấy thích, cũng vậy bồn chồn và ăn năn không còn cản ngăn vị tỳ khưu bước đi trên con đường hạnh phúc của giải thoát (sukhanekkhamma-paṭipadā).

5. Diệt Trừ Nghi Hoặc

Có người mạnh khoẻ, với hành lý trong tay và được trang bị đầy đủ và có bạn đồng hành, du hành qua vùng hoang vu. Nếu bọn cướp thấy người ấy thậm chí từ xa, chúng sẽ lẩn trốn. An toàn băng qua vùng hoang vu và đến nơi an toàn, người ấy sẽ vui thích khi đến nơi an toàn. Cũng vậy vị tỳ khưu, thấy rằng nghi là nhân của tai hại lớn lao, tu dưỡng sáu điều như thuốc giải độc, và từ bỏ nghi. Đúng như người mạnh khoẻ, được trang bị và có bạn đồng hành, ít tính đến bọn cướp xem như cỏ trên đất, sẽ an toàn đi qua vùng hoang vu đến nơi an toàn; cũng vậy vị tỳ khưu, sau khi băng qua vùng hoang vu của giới hạnh tồi, cuối cùng sẽ đến trạng thái an toàn cao nhất, cảnh giới bất tử của Niết bàn. Do đó đức Thế Tôn so sánh diệt trừ nghi hoặc với đến nơi an toàn.

*

Chú thích:

[1] Chủ đề thiền: nghĩa đen "đất làm việc."

[2] "Người đời." có thể là tu sĩ hay cư sĩ, người chưa đạt đến tầng thánh thứ nhất, nhập lưu thánh đạo (sotāpatti-magga).

[3] Bài kinh nầy là một trong bảy văn bản thuộc Canon được Hoàng Đế Asoka giới thiệu trong Sắc Lệnh Trên Đá Bhanrāt thứ nhì: "Kính thưa quý vị, những đoạn nầy về Luật, nghĩa là: - ... ‘ Nỗi sợ hãi về điều gì có thể xảy ra’ (anāgata-bhayāni)..., được Đức Phật nói - nầy quý vị, Như Lai ao ước nhiều tăng và ni thường hay nghe và hành thiền về: và cũng như thế các cư sĩ, nam và nữ, nên làm như vậy" (Vincent A. Smith, Asoka, 3rd ed., p.54).

[4] Trích từ Kinh Sa Môn Quả (Sāmaññaphala Sutta - DN 2), với sự giải thích tương đương từ chú giải của bài kinh, Sumaṅgala Vilāsinī .

[5] Theo Vibhaṅga: Chúng là nghi hoặc liên quan đến Phật, Pháp Tăng, tu dưỡng ba phần, quá khứ, hiện tại, cả quá khứ và tương lai, và duyên của các hiện tượng tùy thuộc sanh khởi lên.

- 6 -

BỐN CHẤT DINH DƯỠNG TRONG ĐỜI SỐNG

Các tỳ khưu, khi vị tỳ khưu trở nên hoàn toàn thản nhiên với một điều, khi tham dục đối với nó hoàn toàn biến mất, khi vị ấy trở nên giải thoát khỏi nó, khi vị ấy thấy sự chấm dứt hoàn toàn của nó, thế vị ấy là ai, sau khi hiểu thấu đáo mục đích, chấm dứt khổ tại đây và bây giờ.

Điều ấy là gì? "Tất cả chúng sanh tồn tại nhờ chất dinh dưỡng" - khi vị tỳ khưu trở nên hoàn toàn thản nhiên đối với điều nầy (chất dinh dưỡng), khi tham dục đối với nó hoàn toàn biến mất, khi vị ấy giải thoát khỏi nó, khi vị ấy thấy sự chấm dứt hoàn toàn của nó, thế, các tỳ khưu, vị ấy là ai, sau khi hiểu thấu đáo mục đích, chấm dứt khổ tại đây và bây giờ. (AN 10:27)