Cách Nhìn Pháp

10.1 Thấy Mọi Vật Như Chúng Đang Là

Nếu chúng ta suy ngẫm ngay cả một khu nhỏ của lãnh vực rộng lớn trong đời sống, chúng ta đương đầu với nhiều hình thức đa dạng trong cuộc sống quá dữ dội đến nỗi nó bất chấp tất cả mọi diện mạo. Tuy nhiên ba đặc tính cơ bản có thể thấy rõ như tướng chung đối với mọi vật hữu tình, từ vi khuẩn đến con người, từ những cảm giác đơn giản nhất đến những tư tưởng của một thiên tài sáng tạo:

- Vô thường hay sự biến đổi (anicca)

- Khổ hay bất toại nguyện (dukkha)

- Vô ngã hay không có thực (anattā)

Ba sự kiện cơ bản nầy đầu tiên được tìm thấy và phát biểu có hệ thống cách đây hơn 2.500 năm do Đức Phật, ngài được gọi một cách chính đáng "Thế Gian Giải" (loka-vidū). Chúng được chỉ định, trong thuật ngữ Phật giáo, tam tướng (ti-lakkhaṇa) - những dấu hiệu, ký hiệu không thể thay đổi của mọi vật gắn vào trong sinh vật, "dấu hiệu" đó đóng dấu ngay trên chính gương mặt cuộc đời.

Trong ba đặc tính đó, thứ nhất và thứ ba áp dụng trực tiếp vào đời sống vô tình cũng như hữu tình, đối với mọi thực tại cụ thể bằng chính bản chất của nó phải chịu thay đổi và không có thực/ vật chất. Đặc tính thứ hai, khổ, dĩ nhiên chỉ có sự trải nghiệm của hữu tình. Nhưng Đức Phật áp dụng đặc tính khổ cho tất cả mọi vật có điều kiện (các pháp hữu vi), trong ý nghĩa rằng, đối với chúng sanh hữu tình, mọi vật có điều kiện là nhân tiềm tàng của khổ được trải nghiệm và bất cứ trường hợp nào đều không có khả năng cho sự toại nguyện lâu dài. Như vậy ba nầy quả thực là đặc tính phổ biến thực sự gắn liền với điều thấp hay cao hơn lãnh vực nhận thức bình thường của chúng ta.

Đức Phật dạy rằng cuộc đời chỉ có thể hiểu đúng với điều kiện ba sự kiện cơ bản nầy được hiểu. Và sự hiểu biết nầy phải xảy ra, không chỉ hợp lý mà còn đương đầu với sự trải nghiệm của chính người đó. Trí tuệ thấu suốt, là yếu tố giải thoát tuyệt đối, bao gồm chỉ trong sự hiểu biết từng trải của ba đặc tính nầy như được áp dụng đối với những tiến trình thân tâm của chính người đó, được đào sâu và thuần thục trong thiền.

Thấy mọi vật như chúng thực sự là nghĩa là thấy chúng kiên định trong ánh sáng của ba đặc tính nầy. Không thấy chúng trong cách nầy, hay tự dối mình về thực tại và lãnh vực áp dụng của chúng, là dấu hiệu hạn chế của vô minh, và vô minh chính nó là nhân tiềm ẩn của khổ, kết thành mạng lưới mà con người bị vướng trong đó - mạng lưới của những hy vọng giả dối, của những khao khát phi thực tế và tai hại, của những ý thức hệ lừa gạt và những giá trị và mục đích trụy lạc.

Không biết và xuyên tạc ba sự kiện cơ bản nầy cuối cùng chỉ dẫn đến tâm trạng vỡ mộng, chán ngán và thất vọng. Nhưng nếu chúng ta học để thấy xuyên qua những vẻ bề ngoài lừa dối, và nhận thức ba đặc tính nầy, điều nầy sẽ đem lại lợi ích vô cùng to lớn, cả trong đời sống hằng ngày và trong tinh thần phấn đấu của chúng ta. Ở mức độ trần thế, sự hiểu biết rõ về vô thường, khổ và vô ngã sẽ đem đến cho chúng ta cách nhìn cuộc đời lành mạnh hơn. Nó sẽ giải thoát chúng ta khỏi những mong ước phi hiện thực, ban cho lòng can đảm chấp nhận khổ và thất bại, và che chở chúng ta chống lại những giả định và niềm tin hão huyền. Trong việc truy tìm siêu thế, sự hiểu biết ba đặc tính nầy sẽ không thể thiếu được. Sự trải nghiệm trong thiền về tất cả các hiện tượng như không thể tách rời khỏi ba dấu ấn nầy sẽ lỏng dần, và cuối cùng cắt, những mối ràng buộc cột trói chúng ta vào sự tồn tại giả dối tưởng là vĩnh cửu, vui thú và có thật. Tất cả mọi vật bên trong và bên ngoài sẽ được thấy rõ dần trong bản chất thực của chúng: như thường thay đổi, như buộc phải chịu khổ và như không có thật, không có linh hồn trường tồn hay tinh hoa vĩnh cửu. Bằng cách thấy như vậy, tính tách khỏi (viễn ly) sẽ dần dần mang lại tự do vô cùng lớn lao khỏi sự chấp thủ vào bản ngã và lên đến đỉnh cao - Niết bàn, cuối cùng tâm giải thoát khỏi khổ.

*

10.2 Đạo Phật và Quan Niệm Thần Linh

Nhiều quan niệm hoàn toàn mâu thuẩn được diễn đạt trong văn học phương Tây về thái độ của đạo Phật đối với khái niệm nhất thần và đa thần. Từ việc nghiên cứu những bài kinh của Đức Phật được tàng trữ trong kinh điển Pāli, sẽ được thấy rằng quan niệm về vị thần riêng, thần sáng tạo quan niệm thường hằng và toàn tri, không thể so sánh với giáo lý của Đức Phật. Mặt khác, những khái niệm về thần linh không ngôi của bất cứ sự miêu tả nào, chẳng hạn linh hồn thế giới, v.v... được loại trừ bằng giáo lý về Anattā, Vô ngã hay không có thực chất của Đức Phật .

Trong văn học Phật giáo, niềm tin vào thần sáng tạo (issara-nimmāna-vāda) thường được bàn đến và bác bỏ, cùng với những nguyên nhân khác được viện dẫn sai lạc để giải thích nguồn gốc của thế giới; như, chẳng hạn, linh hồn thế giới, thời gian, bản chất, v.v... Tuy nhiên, niềm tin Thượng đế không được đặt trong cùng một phạm trù như những quan niệm sai lầm phá hoại đạo đức đó, chối từ những hậu quả của hành động, thừa nhận nguồn gốc ngẫu nhiên của con người và bản chất, hay dạy bảo thuyết định mệnh tuyệt đối. Những quan niệm nầy đều được cho là độc hại, có hậu quả xấu rõ ràng bởi hậu quả về phẩm hạnh đạo đức của chúng.

Tuy nhiên, thuyết hữu thần được xem như một loại giáo lý về nghiệp trong chừng mức nó đề cao tính hiệu quả có đạo đức của hành động. Từ đó người theo thuyết hữu thần sống đời đạo đức, có thể, như bất cứ người nào khác làm vậy, mong đợi sự tái sanh thuận lợi hơn. Người ấy có thể có khả năng thậm chí tái sanh vào cõi trời tương đồng với nhận thức của chính người đó về nó, mặc dầu nó sẽ không có khoảng thời gian thường tồn như người ấy có thể hằng mong đợi. Tuy nhiên, nếu sự cuồng tín xui khiến người đó khủng bố những ai không có cùng niềm tin với họ, điều nầy sẽ có những hậu quả nghiêm trọng cho vận mạng tương lai của người đó. Đối với những thái độ cuồng tín, tính không khoan dung và bạo lực chống lại những người khác tạo ra nghiệp bất thiện dẫn đến thoái hoá đạo đức và tái sanh vào cảnh khổ.

Mặc dầu niềm tin vào Thượng đế không loại trừ việc tái sanh vào cảnh thuận lợi, chính sự đa dạng của thường kiến, quả quyết về sự thường hằng dối trá có rễ trong tham ái tồn tại (hữu ái), và đúng nghĩa một trở ngại cho sự giải thoát cuối cùng.

Mặc dù những xiềng xích (kiết sử - saṁyojana) trói buộc vào sự tồn tại, hữu thần đặc biệt dễ bị những ai có thân kiến, dính mắc vào nghi lễ, và mong ước cõi hữu sắc hay "thiên đàng của dục giới", như trường hợp có thể.

Như nỗ lực nhằm giải thích vũ trụ, nguồn gốc của vũ trụ, và tình cảnh của con người trong thế giới của người đó, quan niệm về Thượng đế được tìm thấy hoàn toàn không thuyết phục được bởi những nhà tư tưởng Phật giáo ngày xưa. Qua nhiều thế kỷ, những triết gia Phật giáo từng trình bày rõ ràng chính xác những luận cứ đầy đủ chi tiết phản bác học thuyết thượng đế đấng sáng tạo. Nên có sự quan tâm để so sánh những điều nầy với những cách trong đó những triết gia Tây phương đã từng bác bỏ những chứng cứ thuần lý về sự tồn tại của Thượng đế.

Nhưng đối với những tín đồ ngoan đạo nhất, quan niệm Thượng đế chỉ hơn là phương sách để giải thích những sự kiện thường hằng như nguồn gốc của thế giới. Đối với người ấy chính đối tượng của đức tin có thể ban cho cảm giác mạnh về điều chắc chắn, không chỉ như sự tồn tại của Thượng đế "nơi nào ngoài đó," mà còn như sự hiện hữu và thân mật an ủi của Thượng đế cho chính người đó. Cảm giác chắc chắn nầy đòi hỏi sự khảo sát kỹ lưỡng cặn kẽ. Sự khảo sát kỹ lưỡng như thế sẽ tiết lộ rằng trong hầu hết các trường hợp quan niệm Thượng đế chỉ là sự hình thành cụ thể lý tưởng của người sùng đạo đó - thông thường người cao thượng - và về nỗi ao ước nồng nhiệt và nhu cầu cảm thấy sâu xa để tin của người ấy. Những sự hình thành (phóng ảnh) cụ thể nầy có điều kiện rộng lớn do những ảnh hưởng bên ngoài, như những ấn tượng thời thơ ấu, nền giáo dục, truyền thống và môi trường xã hội. Được giao nhiệm vụ tầm quan trọng của cảm xúc mạnh, đem vào đời sống do khả năng có tác động mạnh của con người đối với việc hình thành - một hình ảnh, sự hình dung và việc tạo ra chuyện hoang đường, rồi chúng đến để đồng hoá với những hình ảnh và khái niệm về bất cứ tôn giáo nào của tín đồ theo. Trong nhiều trường hợp hầu hết những người tin chân thật, phép phân tích tìm kiếm sẽ chỉ rằng "kinh nghiệm Thượng đế" của họ không có nội dung gì đặc biệt hơn điều nầy.

Tuy nhiên phạm vi và ý nghĩa của niềm tin Thượng đế và kinh nghiệm Thượng đế không kiệt quệ hoàn toàn bởi những điểm nhận xét trước. Những cuộc đời và việc sáng tác những huyền thoại của tất cả những tôn giáo lớn chịu sự chứng kiến những kinh nghiệm tôn giáo có cường độ cực mạnh, trong đó những sự thay đổi đáng kể có hiệu quả trong tính chất của tâm thức. Sự miệt mài sâu thẳm trong sự cầu nguyện hay thiền có thể đem lại sự đào sâu và mở rộng, sự sáng tỏ và mạnh dạn của tâm, đi cùng với cảm giác hỷ lạc. Sự tương phản giữa những trạng thái nầy và sự nhận biết có ý thức bình thường quá to lớn đến nỗi người thần bí tin những kinh nghiệm của người đó là những biểu thị của thần linh; và được cho sự tương phản, sự giả định nầy hẳn có thể hiểu được. Những kinh nghiệm huyền bí cũng được mô tả bởi sự biến đổi rõ rệt hay sự loại trừ tạm thời của vô số những nhận thức bằng giác quan và những ý tưởng thao thức; và sự hợp nhất tương đối của tâm nầy lúc bấy giờ được giải thích như sự kết hợp hay sự đồng cảm với Nhất Thần. Tất cả những ấn tượng chao động sâu sắc nầy và những sự giải thích tự ý ban đầu người thần bí cuối cùng đồng hoá với thần học đặc biệt của người ấy. Tuy nhiên, thật thú vị để ghi chú rằng những nỗ lực của đa số những người thần bí lớn Tây phương liên quan đến những kinh nghiệm huyền bí của họ với những giáo điều quyền lực của những nhà thờ tương ứng với họ thường có kết quả trong những lời dạy được nhìn một cách ngờ vực bởi chính thống, nếu không bị xem đích thực là dị giáo.

Những sự kiện tâm lý học nằm dưới những kinh nghiệm tôn giáo đó được chấp nhận và biết rõ bởi Phật tử; nhưng người đó cẩn trọng phân biệt những trải nghiệm của chính họ với những sự giải thích thuần lý thuyết được áp đặt lên chúng. Sau khi xuất thiền (jhāna), thiền sinh Phật giáo được khuyên nhìn những yếu tố tâm vật lý tạo thành sự trải nghiệm của người đó trong ánh sáng của ba đặc tính của tất cả những hiện hữu có điều kiện (các pháp hữu vi): vô thường, dễ bị khổ, và không có bản ngã vĩnh cửu hay vật chất thường tồn. Điều nầy được làm chủ yếu để lợi dụng sự trong sáng của thiền và sức mạnh của tâm hướng đến mục đích cao nhất: trí tuệ giải thoát. Nhưng tiến trình nầy cũng có khía cạnh rất quan trọng có hiệu quả khiến chúng ta quan tâm ở đây: thiền sinh sẽ không bị tràn ngập bởi bất cứ cảm xúc nào không bị kiềm chế hay những tư tưởng gợi lên bởi trải nghiệm đơn lẻ của người đó, và như vậy sẽ có khả năng tránh những giải thích sự trải nghiệm đó không được chứng thực bởi những sự kiện.

Vì thế thiền sinh Phật giáo, trong lúc làm lợi ích bằng sự thanh lọc tâm đã đạt, người ấy sẽ có khả năng thấy những kinh nghiệm thiền nầy đối với những gì chúng là, và sẽ biết hơn rằng chúng không có vật chất thường tồn nào có thể quy cho một vị thần biểu thị chính nó đối với tâm người ấy. Do đó, kết luận của Phật tử ắt là: những trạng thái huyền bí cao nhất không cung cấp chứng cứ cho sự tồn tại của một Thượng đế riêng nào hay thần linh không ngôi.

Đôi khi đạo Phật cũng được gọi là giáo lý vô thần, hoặc trong ý nghĩa tán thành bởi những nhà tư tưởng tự do và những người theo chủ nghĩa duy lý, hay trong ý nghĩa làm giảm giá trị bởi người có niềm tin vào hữu thần. Chỉ trong một cách đạo Phật có thể được diễn tả như vô thần, nghĩa là, tới một chừng mức nó phủ định sự tồn tại của Thượng đế vĩnh cửu, toàn tri hay thánh thần là người sáng tạo và quyết định thế giới. Tuy nhiên, từ "vô thần; atheism", như từ "không tin thần linh: godless," thường mang một số ý nghĩa phụ hay những ám chỉ miệt thị, mà không có cách nào áp dụng vào giáo lý của Đức Phật.

Những ai sử dụng từ "vô thần" thường kết hợp nó với học thuyết vật chất chủ nghĩa, biết không gì cao hơn thế giới của giác quan (dục giới) nầy và hạnh phúc mong manh nó có thể ban cho. đạo Phật không có gì thuộc loại đó. Trong khía cạnh nầy nó đồng ý với những lời dạy của những tôn giáo khác, rằng hạnh phúc thường hằng thực sự không thể được tìm thấy trong đời nầy; cũng không, Đức Phật nói thêm, có thể tìm thấy trên bất cứ cõi cao hơn nào, được quan niệm như cõi trời hay thần thánh, bởi vì tất cả các cảnh giới đều vô thường và như vậy không có khả năng cho niềm phúc lạc vĩnh hằng. Những giá trị tinh thần được ủng hộ bởi đạo Phật là trực tiếp, không hướng về đời sống mới trong cảnh giới cao hơn nào, nhưng hướng đến trạng thái hoàn toàn vượt lên cảnh giới, đó là Niết bàn. Tuy nhiên, trong khi thực hiện lời tuyên bố nầy, chúng ta phải chỉ ra rằng những giá trị tinh thần của đạo Phật không rút ra sự tách biệt tuyệt đối giữa ở trên và tại đây và bây giờ. Chúng có rễ vững chắc trong chính cõi đời nầy vì chúng nhắm đến sự chứng ngộ cao nhất ngay trong kiếp sống nầy. Cùng với những nguyện vọng tinh thần như thế, đạo Phật khuyến khích nỗ lực tinh cần nhất để làm thế giới nầy thành nơi tốt hơn để sống trong đó.

Triết lý vật chất chủ nghĩa của đoạn kiến (ucchedavāda) được Đức Phật dứt khoát bác bỏ như một học thuyết sai lầm. Học thuyết về nghiệp đủ để chứng minh rằng đạo Phật không dạy hủy diệt sau khi chết. Nó chấp nhận sự tồn tại, không phải của linh hồn vĩnh cửu, nhưng của tiến trình tâm chịu sự trở thành đổi mới; như vậy nó dạy sự tái sanh không có sự đầu thai. Lại nữa, giáo lý của Đức Phật không phải là hư vô chủ nghĩa cho rằng nhân loại khốn khổ không có hy vọng nào tốt hơn hư không lạnh giá cuối cùng. Trái lại, chính là giáo lý cứu rỗi linh hồn (niyyānika-dhamma) hay giải thoát (vimutti) quy cho con người khả năng chứng ngộ, bằng chính nỗ lực riêng của người đó, mục đích cao nhất, Niết bàn, sự tuyệt đối chấm dứt khổ và cuối cùng diệt tận tham, sân và si. Niết bàn không hề là số không trơ trụi của đoạn diệt; tuy nhiên nó cũng không thể đồng hoá với bất cứ hình thức nào của quan niệm Thượng đế, vì nó không phải là nguồn gốc cũng không phải đất ở khắp mọi nơi hay tinh hoa của thế giới.

Đạo Phật không là kẻ thù của tôn giáo như vô thần được tin là. Thực ra, đạo Phật không là kẻ thù của ai cả. Phật tử sẽ công nhận và đánh giá cao bất cứ giá trị gì về đạo đức, tinh thần và văn hoá từng được tạo ra bởi niềm tin Thượng Đế trong lịch sử lâu dài và thịnh suy của nó. Tuy nhiên, chúng ta không thể nhắm mắt với sự kiện rằng khái niệm Thượng đế từng phục vụ quá thường như mặt nạ đối với ý chí của con người để nắm quyền, và sử dụng liều lĩnh và tàn bạo quyền lực đó, như vậy cọng thêm đáng kể chừng mức phong phú của nỗi khổ trên đời nầy được cho là sự sáng tạo của Thượng đế toàn kính yêu. Trong nhiều thế kỷ việc tự do tư tưởng, tự do nghiên cứu và trình bày những quan điểm chống đối bị cản trở và dập tắt dưới danh nghĩa phục vụ Thượng đế. Và chao ôi, những điều nầy và những hậu quả tiêu cực khác hoàn toàn chưa phải là những điều của quá khứ.

Từ "vô thần" cũng mang sự ám chỉ của thái độ đồng tình với tình trạng đạo đức không nghiêm, hay niềm tin đạo đức học nhân tạo đó không có sự phê chuẩn của thánh thần, dựa trên những nền tảng dễ lung lay. Tuy nhiên, đối với đạo Phật, luật đạo đức cơ bản có sẵn trong chính đời sống. Chính trường hợp đặc biệt của luật nhân quả, không cần người cho luật thần thánh cũng không tùy thuộc vào những quan niệm bấp bênh của con người về những đạo nghĩa không quan trọng có điều kiện về xã hội và những quy ước. Đối với tầng lớp nhân loại đang gia tăng, niềm tin vào Thượng đế đang nhanh chóng tan vỡ, cũng như những động cơ thường lệ đối với hạnh kiểm đạo đức. Điều nầy chỉ rõ hiểm hoạ những chuẩn y đạo đức có nền tảng trên những điều răn của thánh thần, khi những nguồn viện dẫn của họ nhanh chóng mất lòng tin và quyền lực. Có nhu cầu cho nền tảng tự trị đối với đạo đức, một điều có những rễ sâu hơn khế ước xã hội và có khả năng bảo hộ sự an toàn của cá nhân và của các thể chế con người. đạo Phật cung cấp nền tảng đạo đức như thế.

Đạo Phật không từ chối rằng có những cảnh giới trong vũ trụ và những tầng tâm thức trong vài cách có thể cao hơn cảnh giới thuộc trái đất của chúng ta và hơn tâm thức trung bình của con người. Để từ chối điều nầy quả thực là quê kệch trong thời đại du hành vũ trụ. Bertrand Russell nói có lý rằng: "Không chắc có thực rằng vũ trụ chứa không gì tốt hơn chính chúng ta."

Tuy nhiên, theo giáo lý Phật giáo, những cảnh giới cao hơn như thế, như thế giới quen thuộc của chúng ta, phải chịu luật vô thường và biến đổi. Những cư dân của những cảnh giới như thế có thể mạnh khoẻ, trong nhiều mức độ khác nhau, có tác động mạnh hơn loài người, hạnh phúc hơn và sống lâu hơn. Cho dù chúng ta gọi những chúng sanh cao hơn là thánh, thần, chư thiên hay thiên thần, đều không mấy quan trọng, bởi vì không chắc có thực rằng họ gọi chính họ bằng bất cứ danh tánh nào trong số đó. Họ là những cư dân trong vũ trụ nầy, những người bạn lữ hành trong vòng luân hồi nầy; và mặc dù có tác động mạnh hơn, họ không cần thông minh hơn con người. Hơn nữa, cần được từ chối rằng những cảnh giới như thế và những sinh vật như thế có thể có chúa tể và vị lãnh tụ của họ. Trong tất cả khả năng họ làm. Nhưng như bất cứ vị lãnh tụ con người nào, vị lãnh tụ thần thánh cũng vậy có thể có khuynh hướng phán đoán sai lầm những địa vị và quyền lực riêng của vị đó, như những văn bản của chúng tôi tường thuật về Đức Phật.

Tuy nhiên, đây là những vấn đề rộng lớn ngoài phạm vi và sự quan tâm thuộc trải nghiệm của con người trung bình. Chúng từng được bàn ở đây chính là nhằm mục đích định nghĩa vị trí Phật giáo và không phục vụ như một tiêu đề nghiên cứu và thảo luận. việc bao hàm như thế chỉ có thể làm trệch hướng chú ý và nỗ lực khỏi những gì phải là đối tượng chính của chúng ta: vượt qua tham, sân và si nơi chúng được tìm thấy tại đây và bây giờ.

Đoạn thơ cổ được gán cho Đức Phật trong Mi Tiên Vấn đáp nói:

Không xa từ đây bạn cần nhìn!

Đời sống cao nhất - điều gì có thể lợi dụng?

Tại đây trong ngũ uẩn hiện tại nầy,

Vượt qua thế giới trong thân của chính bạn !

*

10.3 Lòng Sùng Kính trong Đạo Phật

Đức Phật nhiều lần chán bất cứ sự sùng kính thái quá nào dành cho cá nhân ngài. Ngài biết rằng sự thái quá của những sùng kính hoàn toàn do cảm xúc có thể ngăn cản hay quấy nhiễu sự phát triển tính cách quân bình, và như vậy có thể trở thành vật cản nghiêm trọng để tiến bộ trên con đường giải thoát. Lịch sử tôn giáo đã từng chứng minh ngài đúng, như được minh hoạ bằng những lời nói vô lý của thuyết thần bí về cảm xúc ở phương Đông và phương Tây.

Những bài kinh liên hệ tích chuyện vị tỳ khưu Vakkhali, người hoàn toàn sùng kính và thương yêu Đức Phật, từng tha thiết được nhìn ngắm sắc thân của ngài. Đối với vị ấy Đức Phật nói: "Sẽ lợi ích gì để con nhìn tấm thân bất tịnh nầy? Người nào thấy Pháp thấy Như Lai."

Không lâu trước khi đức Phập nhập diệt, ngài nói: "Nếu một tỳ khưu hay tỳ khưu ni nào, một thiện nam, hay một tín nữ nào, sống thuận theo Pháp, là đúng với đời sống Như Lai, bước đi thích hợp với Pháp - chính là người tôn trọng, cung kính, cúng dường, giữ thiêng liêng và kính trọng Như Lai (tathāgata) đúng với sự tôn kính xứng đáng nhất."

Thực sự hiểu Pháp sâu sắc, cùng với tư cách đạo đức thích hợp với sự hiểu biết đó - những điều nầy cực kỳ cao hơn bất cứ sự tôn kính bên ngoài nào hay sự sùng kính thuần cảm xúc. Đó là sự hướng dẫn hai lời dạy nầy của Bậc Đạo Sư được truyền đạt.

Tuy nhiên, sẽ có lỗi để kết luận rằng Đức Phật chê bai thái độ tôn trọng, sùng kính của tâm khi nó là dòng chảy tự nhiên của thực sự hiểu biết và ngưỡng mộ sâu sắc điều vĩ đại và cao thượng. Cũng sẽ là lỗi nghiêm trọng khi tin rằng "thấy Pháp" (được dạy trong câu đầu tiên) là đồng nhất với sự đánh giá cao chỉ về tri thức và nắm giữ học thuyết chỉ thuần khái niệm. Sự tiếp cận trừu tượng phiến diện như thế với thông điệp rất cụ thể của Đức Phật đều quá thường dẫn đến sự tự mãn thiển cận về tri thức. Trong sự trơ trọi của nó chắc chắn sẽ không là sự thay thế cho những thôi thúc mạnh bạo và sôi nổi được phổ biến bởi lòng tận tụy cảm thấy - sâu sắc với điều được biết như vĩ đại, cao thượng và gương mẫu. Lòng tận tụy, là một khía cạnh và tự nhiên đi cùng với đức tin (saddhā, tín), là yếu tố cần thiết trong sự quân bình các căn (indriya-samatā) được đòi hỏi để giải thoát cuối cùng. Tín, trong mọi khía cạnh của nó, kể cả sự tận tuỵ, là cần để giải quyết bất cứ tình trạng tù đọng/ mụ mẫm và những khuyết điểm khác có hậu quả từ sự phát triển phiến diện của các căn tri thức. Sự phát triển như thế thường có khuynh hướng xoay quanh trong các vòng luân hồi bất tận, không có khả năng thực hiện một sự vỡ tung. Ở đây lòng sùng kính, niềm tin và lòng trung thành - mọi phương diện của thuật ngữ Pāli (saddhā, tín) có thể có khả năng cho sự trợ giúp nhanh và có hiệu quả.

Mặc dù Đức Phật từ chối được làm đối tượng của "sự thờ cúng nhân cách" dễ cảm xúc, ngài cũng biết rằng "sự cung kính và tôn trọng những ai xứng đáng với điều đó là nguồn phúc lạc lớn lao." Đức Phật tuyên bố điều nầy trong ngay đoạn đầu của một trong những lời huấn thị đạo đức chính yếu của ngài, Bài Hạnh Phúc Kinh (Mahā Maṅgala Sutta) [1]. Bàn đến giá trị của thái độ cung kính, tôn trọng cùng với những hạnh phúc của "việc tránh kẻ ác và thân cận bậc trí hiền," rõ ràng Đức Phật xem thái độ như thế là nền tảng cho sự tiến bộ của cá nhân và xã hội và để giành được bất kỳ những lợi ích cao hơn nào. Người không có khả năng có thái độ tôn kính cũng sẽ không có khả năng có sự tiến bộ tâm hồn vượt trên những giới hạn nhỏ hẹp của điều kiện tinh thần hiện tại của người đó. Người quá mù quáng đến nỗi không thấy hay không nhận ra bất cứ cái gì cao hơn và tốt hơn cái ao hồ bùn lầy nhỏ bé của cái bản ngã tầm thường và môi trường của người đó sẽ khổ đau một thời gian dài vì sự chậm phát triển. Và người, do sự tự khẳng định có luận chứng, khinh bỉ thái độ cung kính trong chính mình và trong người khác vẫn sẽ giam cầm trong tự ngã của mình - một rào chắn kinh khủng nhất đối với sự trưởng thành thực sự về nhân cách và sự phát triển tâm hồn. Chính bằng sự nhận ra và tôn kính người nào hay việc gì cao hơn mà người đó tôn kính và nâng cao những tiềm năng bên trong của chính người đó.

Khi chúng ta tán dương tâm hồn cao cả

Rồi làm lễ kỷ niệm cái nhìn chân thực

Và tôn sùng sự cao quý đã qua,

Chính bản thân chúng ta đều cao thượng cả.

Bởi vì lòng tôn trọng, sùng kính, và sự tận tuỵ là những khía cạnh từng phần của khái niệm đức tin (tín) trong Phật giáo, bấy giờ người ấy sẽ hiểu tại sao tín từng được gọi là hạt giống của tất cả những phẩm chất lợi ích khác.

Đối tượng tôn kính của sự tận tuỵ càng cao thượng hơn, thì phúc lạc càng cao hơn. "Những ai có đức tin vui mừng trong sự cao nhất, quả cao nhất sẽ là của những người đó" (AN 4:34). Những đối tượng tối cao của sự tôn trọng và sùng kính của Phật tử là Tam Quy của người đó, cũng được gọi là Tam Bảo hay những Lý Tưởng: Phật, Pháp (giáo lý của Ngài) và Cộng đồng của những vị thánh Tăng và Ni (Tăng) [2]. Cũng vậy, ở đây, Đức Phật được tôn kính không như là một cá nhân có danh tánh như thế, không như vị thần linh, nhưng như là hiện thân của sự Giác Ngộ.

Văn bản thường xuất hiện trong các kinh điển Phật giáo nói rằng một cư sĩ mộ đạo "có đức tin, người ấy tin vào sự Giác Ngộ của Như Lai." Tuy nhiên, đức tin nầy không phải là kết quả của lòng trung thành mù quáng dựa trên tin đồn, nhưng được rút từ sự thuyết phục có lý của người mộ đạo dựa trên sự hiểu biết của chính người đó về lời Phật, nói với người đó bằng giọng nói của Sự Giác ngộ chân thực (không thể nhầm lẫn). Việc tìm ra nguồn gốc cam đoan nầy của ngài được nhấn mạnh bằng sự kiện rằng, cùng với niềm tin, trí tuệ cũng được bàn đến trong những phẩm chất của một cư sĩ lý tưởng.

Bây giờ chúng ta có thể hỏi: Có phải hoàn toàn tự nhiên rằng những cảm giác thương yêu, biết ơn, tôn trọng và sùng kính tìm sự diễn đạt qua toàn thể nhân cách, qua những hành động của thân và khẩu cũng như qua những tư tưởng và những tình cảm không diễn đạt được của chúng ta không? Ví dụ, có phải người ấy sẽ giấu tình cảm của mình đối với cha mẹ và những người được thương yêu khác không? Có phải người ấy sẽ thà không diễn đạt chúng bằng những lời và hành động âu yếm không? Có phải người ấy sẽ không ấp ủ những kỷ niệm về họ trong những cách thích hợp, chẳng hạn như, bằng cách gìn giữ những tấm hình của họ trong nhà của người ấy, bằng cách đặt hoa trên mộ của họ, bằng cách hồi tưởng những phẩm chất cao thượng của họ không? Trong cách như thế, người ấy trở nên phê phán những khía cạnh sùng kính của tôn giáo có thể tìm để hiểu những hành động bên ngoài của phong tục tôn kính trong các nước Phật giáo khi, với cử chỉ tôn kính, hoa và hương được đặt trước hình ảnh Đức Phật và những bài kinh sùng kính được đọc không phải như những người cầu nguyện nhưng như sự quán tưởng. Được cung cấp pháp hành như thế không làm giảm giá trị thành lề thói khinh suất hằng ngày, người hành theo Pháp sẽ rút được lợi ích nếu người đó chọn hình thức nào đó của pháp hành mộ đạo, sửa lại cho thích hợp với tính khí riêng của người đó và với những phong tục xã hội trong môi trường của người đó. Tuy nhiên, đạo Phật ít nhất không áp đặt những người theo đạo một đòi hỏi để vâng giữ hình thức bên ngoài nào của lòng tận tụy hay tôn sùng. Điều nầy hoàn toàn để lại cho sự chọn lựa của cá nhân có những nhu cầu về cảm xúc, mộ đạo và tri thức bị buộc phải khác nhau rất xa. Không có một Phật tử nào tự cảm thấy bị ép buộc thành cái khuôn lưỡi câu bằng sắt, có phải nó có hình sùng đạo hay theo chủ nghĩa duy lý. Tuy nhiên, khi người theo trung đạo, người ấy cũng nên tránh sự đánh giá phiến diện của những người khác, và cố hiểu rõ giá trị những nhu cầu cá nhân của họ và những sở thích có thể khác với sở thích của người ấy.

Quan trọng hơn và có hiệu lực lớn lao hơn những hình thức sùng đạo bên ngoài là khả năng cơ bản đối với sự tôn trọng và cung kính được thảo luận lúc bắt đầu bài luận nầy, và cũng như pháp hành thiền hay những sự quán tưởng về một nhân cách sùng kính nào. Nhiều lợi ích thu được từ những điều nầy, và kể từ đây có lý do chính đáng rằng Bậc Giác Ngộ đã nhiều lần giới thiệu chắc chắn pháp thiền quán tưởng ân Đức Phật (buddhānussati), cùng với những quán tưởng sùng kính khác [3]. Ở đây lại, quy cho lý tưởng được hiện thân; như vậy Đức Phật, như là một sinh vật thoát khỏi mọi dấu vết của sự phù phiếm và thuyết ta là trên hết, có thể mạo hiểm giới thiệu với các đệ tử của ngài pháp thiền về đức Phật.

Sau đó, những lợi ích gì về những pháp thiền sùng kính như thế? Lợi ích đầu tiên của nó là tâm trong sạch (thanh tịnh tâm). Chúng được gọi bởi Đức Phật "những thủ tục hiệu nghiệm để làm trong sạch tâm ô nhiễm" (AN 3:71). "Khi vị đệ tử quán về Bậc Giác Ngộ, lúc bấy giờ tâm vị ấy không đang trầm ngâm trong tham dục, cũng không trong sân hận, cũng không trong si mê. Vào lúc như thế tâm vị ấy hướng thẳng: nó dứt bỏ tham dục, xa rời, thoát khỏi nó. Tham dục là đây, tên gọi tham ái ngũ trần. Bằng cách tu tập quán tưởng nầy, nhiều chúng sanh trở nên trong sạch" (AN 6:25).

Nếu, bằng cách hành thiền sùng kính đó, người ấy cố gắng sống, như nó là, "trong sự hiện diện của bậc Đạo sư" (satthā sammukhībhūta), người ấy sẽ cảm thấy hổ thẹn khi làm, nói và suy nghĩ bất cứ điều gì không xứng đáng; người ấy sẽ thoái lui khỏi điều xấu ác; và như một phản ứng tích cực, người ấy sẽ cảm thấy đầy năng lực sáng tạo để nỗ lực cao trong sự thi đua với mẫu mực vĩ đại của bậc Đạo Sư.

Những hình ảnh, và không phải những khái niệm trừu tượng, là ngôn ngữ của tiềm thức. Do đó, nếu hình ảnh của bậc Giác ngộ thường tạo ra trong tâm người ấy như hiện thân của người hoàn hảo, nó sẽ thâm nhập sâu thẳm vào trong tiềm thức, và nếu đủ mạnh, sẽ hành động như cái thắng tự động chống lại những thôi thúc xấu ác. Trong cách như thế tiềm thức, như thường lệ quá thường kẻ thù ẩn nấp khi đạt được sự tự chủ, có thể trở thành lực lượng đồng minh có tác động mạnh của sự nỗ lực như thế. Nhằm mục đích giáo dục tiềm thức, sẽ hữu ích để sử dụng hình hay ảnh Đức Phật như vật trợ giúp trong việc hình dung hoá. Trong cách đó định tâm có thể đạt được khá sớm. Nhằm gợi lên và thu hút sâu vài đặc tính thuộc nhân cách của Đức Phật, những ân đức của ngài nên được quán tưởng, ví dụ trong cách được diễn đạt trong Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo).

Quán tưởng về Đức Phật, tạo niềm vui (pīti:hỷ:), là cách hữu hiệu của việc tiếp thêm sinh lực cho tâm, của việc nâng tâm lên từ những trạng thái bơ phờ, căng thẳng, mệt mỏi và thất vọng, xảy ra trong lúc hành thiền cũng như trong đời sống hằng ngày. Chính Đức Phật khuyên: "Nếu (trong pháp hành thiền tích cực chẳng hạn) trong việc quán thân, tâm trạng thân khích động kể cả tham ái, hay tâm uể oải hoặc nhiễu loạn khởi lên, lúc đó thiền sinh nên hướng tâm vào đề mục làm hân hoan, nâng cao nhận thức" (SN 47:10). Và đây những vị thầy ngày xưa giới thiệu đặc biệt là niệm (tưởng ân đức) Phật. Khi những chướng ngại (triền cái) cho định tâm đó biến mất dưới ảnh hưởng của nó, thiền sinh sẽ có khả năng trở lại đề mục thiền ban đầu.

Nhất là đối với người mới bắt đầu, những cố gắng để được định tâm thường bị thất vọng bởi sự e dè khó chịu; thiền sinh, như thường khi, liếc mắt nhìn lui chính mình. Người ấy trở nên nhận thức một cách nhiễu loạn về thân mình với chút bực dọc, và về tâm mình đang đấu tranh chống lại những chướng ngại chỉ càng mạnh hơn khi càng chiến đấu. Điều nầy có thể xảy ra khi đề mục thiền là những tiến trình tâm vật lý của chính người đó, nhưng nó cũng có thể xảy ra với những đề mục khác. Trong tình huống như thế, sẽ có ích để theo lời khuyên được cho trước và hướng sự chú tâm của từ nhân cách riêng của người ấy qua việc hình dung hoá truyền cảm hứng của Đức Phật và quán tưởng đến ân đức của ngài. Sự quan tâm vui thích như vậy có thể xảy ra sự tự quên mình mà đó là yếu tố để đạt được định tâm. Hỷ sanh điềm tĩnh (passaddhi: thư thái), điềm tĩnh / thư thái sanh thanh thản (sukha: lạc), và thanh thản /lạc sanh định (samādhi). Như vậy thiền sùng kính có thể phục vụ như sự trợ giúp có giá trị trong việc đạt được định tâm làm nền tảng cho tuệ giải thoát. Chức năng của thiền sùng kính nầy không thể được diễn tả tốt hơn trong những lời của bậc Đạo Sư:

Khi vị thánh đệ tử quán về Bậc Giác Ngộ, lúc bấy giờ tâm vị ấy không bị bao phủ trong tham dục, cũng không trong sân hận, cũng không trong si mê. Vào lúc như thế tâm vị ấy hướng thẳng đến Như Lai. Và với tâm hướng thẳng vị thánh đệ tử đạt được sự nhiệt tình hướng đến mục đích, nhiệt tình đối với Pháp. Như vậy tâm vị ấy vui thích, hỷ sanh khởi; đối với người có hỷ, thân và tâm trở nên thư thái; thư thái trong thân và tâm, vị ấy cảm thấy lạc; và nếu lạc, tâm được định. Người như thế được gọi là thánh đệ tử giữa nhân loại đi lạc, đạt đến điều đúng; người giữa nhân loại vây quanh bởi những phiền toái, sống không phiền toái. (AN 6:10).

*

10.4 Lòng Trung Thành Dũng Cảm

Lòng trung thành liên quan không chỉ việc tin tưởng vào sự tồn tại của một điều gì đó hay trong sự thật của cách thức tín điều, mà còn là sự tin cậy vào quyền năng của đối tượng của nó. Lòng trung thành trong đạo là sự tin tưởng và tin cậy vào Thượng đế Tối cao, và lòng trung thành Phật giáo, nhất là, sự tin tưởng vào năng lực vô song của Bát Chánh Đạo, sự tin tưởng vào sự thanh lọc và tính hiệu quả giải thoát của nó.

Giữa những ai tự cho chính họ là "tín đồ" hay "người có đạo" hay trong trường hợp của chúng ta, Phật tử, vẫn có quá ít người có loại trung thành chân chính vào năng lực thực sự của điều Tốt /Thiện để chuyển hoá và nâng cao đời sống của cá nhân và xã hội, để bảo vệ họ chống với sự kháng cự của điều xấu ác trong chính họ và thế giới bên ngoài. Quá ít người dám giao phó chính họ cho chiều hướng có tác động mạnh của điều Tốt, quá nhiều người tin một cách thầm kín bất chấp loại "niềm tin" mơ hồ, rằng lực xấu ác trong chính họ và thế giới mạnh hơn - mạnh quá đến nỗi không thể đấu tranh với chúng. Nhiều chính trị gia khắp mọi nơi trên thế giới dường như tin như vậy, nhất là những ai gọi chính họ là "người theo thuyết duy thực" rõ ràng ngụ ý chỉ điều xấc ác là "thực." Họ nghĩ rằng sự cần thiết họ phải chịu phục tùng quyền lực to lớn hơn của nó. Nếu chúng không sẵn sàng đặt nó vào thử nghiệm, thảo nào họ không thể thực hiện nhiều điều tốt.

Chắc chắn, trong khi đương đầu với những quyền lực to lớn hơn của điều xấu và ngu xuẩn, loại niềm tin chân chính trong điều Tốt đòi hỏi lòng dũng cảm trong chừng mức nào đó. Nhưng không thể có sự tiến bộ nào của bất kỳ loại nào mà không có lòng dũng cảm. Sự tiến bộ nghĩa là vượt qua tính trì trệ tự nhiên của những hoàn cảnh bất toại nguyện hiện tại trong cá nhân và trong xã hội. Chắc chắn đòi hỏi lòng dũng cảm để cất một bước đầu tiên trong việc làm vỡ tung ra sự kháng cự của tính trì trệ tự nhiên và khuynh hướng tự bảo tồn của mọi vật và tâm trí. Nhưng chỉ lòng dũng cảm đó là điều kiện mở đầu cho sự thành công.

Những vị thầy dạy học thuyết Phật giáo ngày xưa ý thức rõ rằng lòng dũng cảm là đặc tính thiết yếu của lòng trung thành thực sự. Do đó, họ so sánh lòng trung thành với vị anh hùng dõng mãnh và dũng cảm xung phong nhảy xuống dòng nước hỗn loạn để dẫn những người yếu hơn nhút nhát dừng lạị bên bờ vượt qua một cách an toàn, hay, nóng nảy và vô vọng chạy lên chạy xuống bờ tham gia vào những cuộc tranh luận vô ích về nơi thích hợp để băng qua. Ví dụ nầy có thể được áp dụng vào xã hội cũng như vào đời sống nội tâm. Trong trường hợp của đời sống xã hội, "những người yếu hơn" là những ai sẵn sàng theo và ủng hộ người lãnh đạo nhưng chính họ không thể có sự khởi đầu nào. Trong trường hợp đời sống nội tâm, "những người yếu hơn" là những phẩm chất cần thiết đó cho sự tiến bộ tâm hồn mà hoặc là chưa được phát triển hay bị cô lập từ những thói quen tốt phụ của họ.

Hai yếu tố cho sự tiến bộ nội tâm cần bổ sung, ủng hộ và làm quân bình lẫn nhau là trí tuệ (paññā, tuệ) và đức tin (saddhā, tín). Nếu trí tuệ duy trì mà không có đức tin, lòng sùng kính và nhiệt tình của lòng trung thành, nó sẽ dừng hạn chế chỉ ở việc hiểu về lý thuyết và đánh giá cao về trí thức của giáo pháp mà có nghĩa là được thể hiện sống động và không chỉ suy nghĩ và bàn về. Trong những lời ở ví dụ của chúng ta: tuệ, nếu không được vị anh hùng của lòng trung thành giúp, sẽ chỉ "chạy lên chạy xuống bờ của dòng suối," hoạt động có vẻ rất bận rộn và quan trọng nhưng ít có hiệu quả thực sự. Tuệ tách rời khỏi lòng trung thành sẽ thiếu sự tin tưởng chắc chắn vào năng lực riêng của nó là hướng dẫn trên con đường đời. Không có sự thuyết phục nội tâm nầy sẽ ngại theo nghiêm chỉnh những kết luận và đòi hỏi riêng của nó; nó sẽ thiếu lòng dũng cảm để có bước khởi đầu thực sự trong nhiệm vụ "vượt qua."

Lòng trung thành như phẩm chất phụ, được hỗ trợ bởi sự cường tráng và kham nhẫn của nghị lực (viriya: tinh tấn), sẽ cho trí tuệ đôi cánh, làm cho nó có khả năng nâng lên sự cằn khô của kiến thức không được áp dụng và những cuộc chiến chữ nghĩa vô ích về tư duy thuần khái niệm. Để trao đổi, tuệ sẽ cho tín sự phán đoán sáng suốt và hướng dẫn đáng tin cậy. Nó sẽ ngăn lòng trung thành (tín) khỏi bị kiệt sức, vì hao phí năng lực của nó bởi những tuôn trào cảm xúc vô hiệu quả. Do đó, tín và tuệ nên luôn hòa hợp. Với chánh niệm giữ chúng quân bình, hai yếu tố nầy đi với nhau sẽ chứng tỏ là bạn đồng hành lý tưởng, có khả năng gặp nhờ những nỗ lực kết hợp của chúng bất cứ những hiểm nguy và gian khó nào trên con đường tiến đến giải thoát.

*

10.5 Tại Sao Chấm Dứt Khổ?

Đức Phật tuyên bố rằng ngài dạy Pháp nhằm một mục đích dẫn chúng sanh đến tự do thoát khổ. Nếu, xúc động bởi giáo lý đó, chúng ta kiên quyết thực hiện để chấm dứt khổ, nó có sự quan trọng hàng đầu chúng ta hiểu rõ ràng vấn đề khổ trong bề rộng và bề sâu thực sự của nó. Nếu chúng ta nắm vấn đề không đầy đủ, quá hiển nhiên những nỗ lực để diệt trừ nó của chúng ta cũng sẽ không đầy đủ, không có khả năng thu vào sức mạnh cần thiết để sanh ra những kết quả hoàn toàn mãn nguyện.

Khi được hỏi "Tại sao chấm dứt khổ ?" câu trả lời rõ là người ta muốn dứt khổ bởi vì sự thôi thúc trong thâm tâm tự nhiên thuộc bản chất của người đó là thoát khỏi nỗi khổ sở. Tuy nhiên, trong việc nguyện diệt khổ, chúng ta nên nghĩ không những về nỗi khổ riêng của chúng ta, mà còn về nỗi đau khổ và buồn rầu chúng ta gây ra cho người khác bao lâu chúng ta chưa đạt đến sự hoàn toàn không làm hại ai của tâm thoát khỏi tình cảm nồng nàn và cách nhìn sáng suốt của tâm giải thoát. Nếu chúng ta thường nhớ sự kiện rằng, trên con đường của chúng ta xuyên suốt vòng luân hồi, chúng ta chắc hẳn cũng cọng thêm nỗi khổ của những người khác, chúng ta sẽ cảm thấy sự khẩn cấp ngày càng tăng trong khi chúng ta kiên quyết tha thiết bước vào con đường dẫn đến sự giải thoát của chính chúng ta.

Nỗi đau khổ mà chúng ta có thể giáng lên đồng loại của chúng ta bao gồm thứ nhất trong những trường hợp đó nơi những chúng sanh khác trở thành đối tượng thụ động do hành động tai hại của chúng ta. Lòng tham của chúng ta cướp đoạt, làm khánh kiệt, tước đoạt và làm giảm uy tín, vấy bẩn và xâm phạm. Lòng sân hận của chúng ta giết hại và phá hủy, làm tổn thương và dấy lên nỗi sợ hãi. Luồng nước đục của cơn lũ vô minh xâm chiếm của chúng ta tàn phá những bến bờ bình yên của láng giềng; những phán đoán sai lầm của chúng ta dẫn họ lạc lối và để lại họ trong tai ương.

Lúc đó có cách thứ hai và thậm chí bất lợi hơn phiền não của chúng ta có thể gây tai hại cho người khác. Những hành động xấu hay không trong sạch của chúng ta thường khiêu khích người khác đáp trả tai hại làm họ vẫn còn vướng mắc hơn trong lưới phiền não của họ. Lòng tham của chúng ta làm tăng thêm lòng tham ganh đua của người khác; tham dục của chính chúng ta dấy lên trong người khác lòng khát khao nhục dục ắt đang ngủ ngon mà chúng ta chưa đánh thức chúng. Tâm sân hận và giận dữ của chúng ta chọc tức sự thù nghịch đáp lại, như vậy bắt đầu vòng bất tận của việc trả thù lẫn nhau. Thiên kiến của chúng ta trở nên lây nhiễm. Bằng những ảo ảnh riêng của chúng ta chúng ta lừa dối người khác, bởi tin họ, chúng ta cho họ mượn trọng lượng và ảnh hưởng được tăng thêm. Những đánh giá sai lầm, những giá trị giả dối và những quan niệm không đúng của chúng ta, đối khi chỉ tình cờ diễn đạt, được người khác lấy lên và mở rộng thành những hệ thống rộng lớn của những ý niệm lừa dối và xuyên tạc hoạt động gây tai hại vô kể trong tâm trí của con người. Trong tất cả những trường hợp nầy phần chịu trách nhiệm nhiều sẽ thuộc về chúng ta. Chúng ta phải thật cẩn trọng làm sao trong những gì chúng ta nói và viết!

Cách thứ ba chúng ta có thể gây tai hại cho những người khác vì tuổi thọ của cảm xúc chúng ta có giới hạn và chuyển đổi. Tình yêu riêng của chúng ta đối với người nào đó có thể chết một cách tự nhiên, trong lúc người chúng ta yêu vẫn yêu chúng ta, và như vậy chịu khổ vì sự thờ ơ của chúng ta. Hay, ngược lại: trong lúc tình yêu của người khác đối với chúng ta đã chết, riêng của chúng ta vẫn sống và thường thúc giục người ấy, xâm phạm nhu cầu tự do của người ấy, quấy rầy sự bình yên của người ấy và xé nát lòng người ấy, khiến người ấy buồn rầu bởi người ấy không thể giúp chúng ta. Đây là những tình huống quá thông thường trong những mối quan hệ con người, và kết quả của chúng thường là bi kịch. Chúng ta cảm thấy vị cay đặc biệt nồng bởi không có tội lỗi đạo đức nào dường như bị dính líu, chỉ có luật vô thường lạnh lùng bình thản đóng con tem đau khổ của nó lên cảnh đời nầy. Tuy vậy đây cũng áp dụng nguyên tắc đạo đức, mặc dù chính vấn đề định rõ liệu chúng ta sử dụng từ "tội lỗi." Đã hiểu đúng, tình huống bày ra trường hợp của tham dục, dính mắc hay tham ái gây đau khổ bởi thiếu sự thực hiện. Nhìn vào trường hợp đó trong ánh sáng nầy, sự thật cao quý thứ hai sẽ trở nên rõ làm sao: "Tham ái là nguồn gốc của đau khổ." Và vì vậy cũng có vẻ nghịch biện rằng: "Từ những gì thân thương với chúng ta, đau khổ sanh khởi." Khi quán chiếu sâu sắc mảnh nhỏ bé nỗi đau khổ của cuộc đời như đã trình bày ở đây, chúng ta sẽ cảm thấy quả thực: "Đúng sự thực, chỉ điều nầy đủ để ngoảnh mặt đi khỏi mọi hình dạng của kiếp sống, để trở nên tỉnh ngộ ra chúng, trở nên tách khỏi chúng!"

Chúng ta vẫn không kiệt hết tất cả các cách không hoàn hảo riêng của chúng ta có thể kéo người khác vào trong vòng xoáy của khổ đau. Nhưng có lẽ chỉ cần thêm ở đây điểm thứ tư và cuối. Những dục vọng và vô minh riêng của chúng ta, dù liên quan trực tiếp đến một người khác hay chỉ như người quán sát, có thể góp phần cho sự tai hại của người đó bằng cách phá hủy sự tín nhiệm vào con người của người đó, niềm tin vào những lý tưởng cao của người đó, và ý chí của người đó để đóng góp vào quỹ phúc thiện trong đời. Như vậy những sự không hoàn hảo của chính chúng ta có thể xui khiến người đó trở nên lấy bản ngã làm trung tâm do thất vọng, thành người hay giễu cợt hay kẻ yếm thế vì sự oán giận cá nhân hay không riêng ai. Vì sự không hoàn hảo của chính chúng ta, những lực lượng Tốt sẽ lại bị yếu kém không chỉ trong chúng ta, mà cũng vậy trong những người khác.

Có nhiều người sẽ trả lời học thuyết Phật giáo về khổ bằng cách nói: "Chúng ta nhận thức rõ rằng hạnh phúc và đẹp, niềm vui và điều thú vị, phải được trả giá cho chúng bằng chừng mức nào đó của khổ đau. Nhưng chúng ta sẵn sàng trả giá không càu nhàu, thậm chí cái giá cuối cùng, cái chết; chúng ta nghĩ điều ấy xứng với giá nầy, và nó thêm hương vị cho niềm vui thích của chúng ta." Trước khi những người đó nói như vậy, chúng ta có thể đặt sự kiện đã cho ở trên, và hỏi họ: "Có phải bạn nhận thức rằng cái giá bạn đang nói về được trả không chỉ bằng nỗi khổ của chính bạn, mà còn bằng nỗi khổ của những người khác không? Bạn có nghĩ rằng thật đúng và công bằng cho bạn làm nhưng người khác trả giá cho hạnh phúc của bạn không? Có phải bạn sẽ tìm thấy ‘thêm hương vị’ nếu bạn nhìn hạnh phúc của bạn từ góc độ đó không?" Và bạn tình của chúng ta - với điều kiện là người ấy chân thật và có tâm hồn cao thượng (và chỉ khi đó thật đáng giá để nói về người ấy) - có phải sẽ trầm ngâm nói: "Tôi không nghĩ về điều đó. Đúng ra, tôi phải không buộc những người khác trả giá cho những thiếu sót của tôi. Nếu tôi nghĩ điều đó không công bằng và đê tiện để làm vậy trong cư xử hằng ngày của tôi, tương tự sẽ không nên như vậy trong mối quan hệ với những vấn đề cao hơn nầy trong cuộc đời không?" Lúc đó chúng ta có thể chắc chắn rằng chúng ta đã gieo hạt giống trong tâm hồn và lương tâm người đó và đúng thời sẽ nảy mầm.

Bây giờ chúng ta trở lại dòng tư tưởng ban đầu của chúng ta. Chúng ta thấy những hành động của chúng ta có thể ảnh hưởng đến những người khác qua nhiều nguồn/ kênh như thế nào, những thiếu sót của chúng ta có thể kéo những người khác vào sự khốn khổ, rối rắm và tội lỗi như thế nào. Như vậy trách nhiệm thường tích luỹ của chúng ta đối với nhiều nỗi khổ và bất hạnh trong đời sẽ là động có thêm vào và có tác động mạnh đối với chúng ta để trở thành thánh và bình an vô sự cũng nhằm lợi ích cho người khác.

Chắc chắn bình an vô sự và sức khoẻ của chính chúng ta sẽ không chữa trị được người khác, ít nhất không trực tiếp và không phải trong mọi trường hợp. Sự vô hại riêng của chúng ta sẽ chí hiếm khi giữ người khác khỏi làm hại. Nhưng bằng cách giành được sức khoẻ tinh thần, tối thiểu chúng ta từng người một sẽ đuổi những nguồn lây nhiễm trong đời và tính không làm hại ai của chúng ta sẽ làm giảm nhiên liệu ấp ủ lửa sân hận tàn phá trái đất nầy.

Bằng cách biết rõ nỗi khổ chúng ta gây ra và nỗi khổ chúng ta có thể ngăn ngừa, chúng ta thêm hai động cơ có tác động mạnh đối với những ai đã thúc giục chúng ta bước vào con đường giải thoát rồi: ý nghĩa thách thức của trách nhiệm mạnh mẽ, và sự đằm thắm của lòng từ bi có đức tính của người mẹ. Những lý tưởng bổ sung nầy của bổn phận và tình yêu, chúng ta có thể gọi là những nguyên tắc nam và nữ, sẽ giúp để giữ chúng ta kiên định trên con đường. Lòng từ ái và bi mẫn đối với những ai có thể trở thành nạn nhân của chính sự không hoàn hảo của chúng ta sẽ thúc giục chúng ta thực hiện nhiệm vụ đối với họ trong con đường duy nhất có thể: bằng cách hoàn thành nhiệm vụ của chúng ta đối với chính chúng ta.

Những dòng tư tưởng ở trên được diễn đạt súc tích bằng câu châm ngôn của Đức Phật mà nhiều người quá ít biết đến:

Bằng cách hộ trì chính mình, người ấy hộ trì người khác;

Bằng cách hộ trì người khác, người ấy hộ trì chính mình. (SN 47:19)

Trong ánh sáng của những sự quan sát được thực hiện ở trên, những lời thâm thuý nhưng đơn giản nầy của bậc Đạo Sư sẽ trở nên vẫn lu mờ hơn, được giao năng lực huyền bí khuấy động tính chất sâu thẳm trong bản chất của chúng ta. Bằng cách quán những hành động đầy ô nhiễm của chính chúng ta có thể gây hậu quả tai hại cho những người khác, chúng ta sẽ vẫn hiểu tốt hơn rằng hai câu trong đoạn nầy là bổ sung: bằng cách hộ trì chính chúng ta chúng ta đang cố gắng hết sức để hộ trì người khác; mong hộ trì người khác chống lại nỗi khổ, chính chúng ta có thể gây ra, chúng ta sẽ cố hết sức để bảo vệ người khác.

Do vậy, vì lợi ích của chính chúng ta và lợi ích của đòng loại chúng ta, phải thận trọng mỗi bước chúng ta chọn. Chỉ bằng mức độ cao của chánh niệm chúng ta sẽ thành công. Như vậy điều nầy được nói trong cùng bài kinh rằng phương pháp thực hành bảo vệ hai loại là thiết lập chánh niệm vững vàng (satipaṭṭhāna), ở đây cũng chứng minh là con đường duy nhất (ekāyano maggo):

"Tôi sẽ bảo vệ chính mình," như vậy thiết lập chánh niệm phải được tu dưỡng. "Tôi sẽ hộ trì những người khác," như vậy thiết lập chánh niệm phải được tu dưỡng.

Cùng một ý và phương pháp được diễn đạt trong đoạn "Lời Giáo Huấn Rāhula" của Đức Phật (MN 61)

Sau khi phản ánh lại mãi, những hành động bằng thân, khẩu và ý nên được làm... Trước khi làm những hành động như thế bằng thân, khẩu và ý, trong lúc làm chúng và sau khi làm chúng, người ấy nên phản ánh như vầy: "Có phải hành động nầy dẫn đến hại chính tôi, hại người khác, hại cả hai không?" Sau khi phản ánh lại mãi, người ấy nên thanh lọc những hành động của mình bằng thân, khẩu và ý. Nầy Rāhula, con nên tự huân tập như vậy.

Lại nói như vậy:

Nầy các tỳ khưu, như vậy các con nên tự huân tập. Suy nghĩ về hạnh phúc của chính mình, điều nầy đủ để phấn đấu không mệt mỏi. Suy nghĩ về hạnh phúc của người khác, điều nầy đủ để phấn đấu không mệt mỏi. Suy nghĩ về hạnh phúc của cả hai, điều nầy đủ để phấn đấu không mệt mỏi. (SN 12:22)

Ba câu châm ngôn nầy của bậc Đạo Sư sẽ cùng minh chứng. Bằng cách nhắc nhở chúng ta về động cơ đúng của việc truy tìm của chúng ta, và cung cấp cho chúng ta những phương pháp đúng nhằm hoàn thành nhiệm vụ, chúng sẽ là những chỉ dẫn không thể sai lầm trong khi dấn bước trên con đường.

*