Cách Nhìn Pháp

NĂM CHƯỚNG NGẠI

17. Người đã diệt trừ năm triền cái,

Không nghi ngờ và trong sạch, và thoát khỏi gai bên trong,

- vị tỳ khưu như thế từ bỏ cảnh giới ở đây và ở trên,

chỉ như con rắn lột da chết của nó.

Khi mọi khuynh hướng ô nhiễm trong vị A-ra-hán đã vắng lặng và không còn hiện hữu, chúng có thể không cung cấp đất cho năm chướng ngại mọc rễ nữa, mà trong thiền và trong tuệ quán thuộc trần tục chỉ tạm thời đè nén. Cặp đối nghịch trong lãnh vực đạo đức, tham dục và sân hận có thể không còn ngăn cản nữa, và "những gai ngạnh bên trong" có thể không còn tấy lên nữa. Những thái cực trong tính khí, trì trệ và kích động, không thể nổi lên và quấy rối sự thanh thản của người đã đạt đến tính tự tại hoàn hảo của các căn về tinh tấn và định tĩnh; cũng không thể có bất cứ sự lưỡng lự nghi ngờ nào trong một người có trí tuệ hoàn mãn.

Chính vì những lý do nầy mà, trong đoạn thơ cuối văn bản nầy của chúng tôi, bậc A-ra-hán được miêu tả sinh động như là "vô nghi và thanh thản, và thoát khỏi mọi gai ngạnh bên trong."

Năm chướng ngại (triền cái) minh hoạ một lần nữa vài sợi tơ giữ da - còn tươi sống hay đã chết phần nào - dính vào thân. Không bị chúng làm chướng ngại và thoát khỏi tất cả "lớp da chết", Bậc Giải Thoát thanh thản đi con đường của ngài vào nơi không dấu vết - Niết bàn.

Chú Thích:

[1] Đây là "năm uẩn" (pañcakkhandhā) trong đó Đức Phật phân tích tính cách cá nhân.

[2] Trong phương pháp thiền nầy, được đề cập trong bài Kinh Đại Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna Sutta) và được giải thích dài trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga) (Chương.VIII), thân được quán theo cách những phần hợp thành, như da, cơ bắp, gân, xương, những bộ phận bên trong, những chất tiết ra và những chất bài tiết.

[3] Xem Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga), XXI, 43; Bài Kinh về Vô Ngã Tướng và Bài Kinh Lửa (trong Ba Bài Kinh Quan Trọng của Đức Phật, do Tỳ Khưu Ñāṇamoli dịch; bộ sách Wheel Số 17); Trung Bộ Kinh 83.

[4] Xem "Hate as Unwholesome Root" của Irene Quittner, bộ sách Bodhi Leaves, Số A.16.

[5] Những từ vị ấy có thể chế ngự trong đoạn 1 được dịch từ chữ Pāli vineti, trong số những nghĩa rộng khác, có thể có hai sắc thái của "kiềm chế" và "xoá bỏ".

[6] Xem The Removal of Distracting Thoughts, bản dịch của Soma Thera (Bộ sách Wheel Số. 21).

[7] Vũ trụ học Phật giáo công nhận ba cảnh giới - dục giới, sắc giới và vô sắc giới. Đời sống con người thuộc dục giới. Những vị Bất Lai sau khi chết, được tái sanh vào cõi trời sắc giới và đạt được giải thoát ở đó.

[8] Tăng Chi Bộ Kinh (Aṅguttara Nikāya, 3:68); xem chú thích, trang 131ff.

[9] Xem ở dưới, "Bốn Dưỡng Chất Trong Đời Sống."

[10] Về bệnh hoạn nầy, khuynh hướng "có tình dục với xác chết", xem Erich Fromm, The Heart of Man (New York: Harper and Row, 1964), pp.37ff.

[11] Hẳn giống nhau, trong tiếng Pāli, māna (ngã mạn) và maññati (quan niệm).

[12] Trung Bộ Kinh 20. Xem chú thích 6 ở trên.

[13] Trong bài kinh thuật ngữ Pāli thích đáng là vitakka-saṇkhāra-saṇṭhāna, và chú giải giải thích ở đây saṇkhāra do duyên (paccaya), nhân (kāraṇa), và gốc rễ hay cội nguồn (mūla). Tuy nhiên đoạn nầy cũng cõ thể được dịch bằng cách "làm yên những tiến trình tư duy."

[14] Một nghĩa rộng quan trọng khác của thuật ngữ papañca, nghĩa là "sự sinh sôi nảy nở thuộc khái niệm," được Tỳ Khưu Ñāṇananda nhấn mạnh và khéo giải thích trong cuốn sách ông viết về "Concept and Reality (BPS, 1971), chính yếu liên quan đến thuật ngữ đó. Nhưng chúng tôi cảm thấy rằng nghĩa nầy áp dụng chính vào văn cảnh tâm lý và không phải, như tác giả nghĩ (ibid., tr. 26), cũng như đối với văn bản hiện nay của chúng ta ở đây phạm vi tham khảo rộng hơn chủ đề về những khái niệm hão huyền. Ví dụ, hàng đầu tiên của đoạn nầy quy cho những thái cực của tư cách và không những đối với những ai có tư tưởng thuần khái niệm. Hai hàng kết thúc, cũng vậy, chỉ ra ý nghĩa rộng hơn.

[15] Appatiṭṭthaṃ, "không đứng yên" hay "không tìm thấy chỗ đứng".

[16] Xem bản dịch của văn bản nầy có chú thích của Tỳ Khưu Ñāṇananda trong Hợp Tuyển Tương Ưng Bộ Kinh (Saṁyutta Nikāya Anthology) Phần II (Bộ Sách Wheel Số. 183/185).

[17] Từ Pāli āyūhana cũng có nghĩa "tích lũy" của những hành động khiến tái sanh (kamma) và do đó của những đời sống mới.

[18] Ở đây người ta có thể nghĩ cũng về thời kỳ vũ trụ tiến hoá và thoái hoá (vivaṭṭa-saṃvaṭṭa) trong một kiếp (kappa).

[19] Điều nầy liên hệ đến những thuật ngữ có đôi của chúng tôi với hai trong năm chướng ngại (nīvaraṇa). Xem đoạn 17 và chú giải.

- 3 -

NĂNG LỰC CỦA CHÁNH NIỆM

Lời Nói Đầu

Có phải chánh niệm thực sự là một năng lực trong quyền riêng của nó như được tuyên bố qua tựa đề luận văn nầy không? Nhìn từ quan điểm của những theo đuổi bình thường trong đời, nó dường như không phải vậy. Từ góc độ chánh niệm hay chú tâm đó, có một nơi hơi khiêm tốn trong số nhiều chức năng tâm dường như quan trọng hơn phục vụ mục đích thực hiện những ước mong đa dạng. Ở đây, chánh niệm nghĩa là chỉ "quán sát những bước chân của mình" hầu có thể không bị trượt chân hay bỏ lỡ cơ hội trong lúc người đó theo đuổi những mục đích. Chỉ trong trường hợp của những nhiệm vụ và kỹ năng đặc biệt đôi lúc chánh niệm được trau dồi cẩn trọng hơn, nhưng ở đây nó cũng vẫn được xem như chức năng phụ giúp, mà phạm vi và những khả năng rộng lớn hơn của nó không được công nhận.

Ngay cả nếu người nào quay về học thuyết Phật giáo, chỉ nhìn trên bề mặt những sự phân loại khác nhau và những danh sách của các tâm sở trong đó chánh niệm xuất hiện, người đó có thể có khuynh hướng xem chức năng nầy chỉ như "một trong nhiều". Lại nữa người đó có thể có ấn tượng rằng nó có chỗ khá thấp và dễ vượt qua trong sự quan trọng của những chức năng khác.

Chánh niệm thực sự có, nếu chúng tôi có thể nhân cách hoá nó, một tính cách hơi khiêm tốn. Những tâm sở khác được so sánh với nó như tận tụy, tinh tấn, tưởng tượng và thông minh thì chắc chắn những tính cách đó có nhiều màu sắc hơn, lập tức gây tác động mạnh lên người và những tình huống. đôi khi chúng chinh phục nhanh và rộng, mặc dù thường không an toàn. Trái lại, chánh niệm có bản chất không phô trương. Những đức tính của nó chiếu trong thâm tâm, và trong đời sống bình thường hầu hết những phẩm chất của nó vượt xa những chức năng tâm khác nói chung đều được tín nhiệm. Một người phải biết chánh niệm và thường quen trau dồi trước khi người đó có thể thưởng thức giá trị và ảnh hưởng thầm lặng thâm sâu của chánh niệm. Chánh niệm bước chậm và thư thả, và nhiệm vụ hằng ngày của nó có bản chất hơi buồn tẻ. Tuy nhiên ở đâu nó đặt chân nó không thể dễ bị đuổi ra và nó đạt được và ban tặng cho việc quán triệt thực sự vùng đất nó bao phủ.

Những chức năng tâm có bản chất như thế, như những nhân cách thực sự của một loại tương tự, thường bị lờ đi hay xem nhẹ. Trong trường hợp chánh niệm, nó đòi hỏi bậc vĩ nhân như Đức Phật khám phá ra "tài năng ẩn giấu" trong y phục khiêm tốn, và phát triển năng lực vốn có vô bờ của hạt giống tốt. Thực ra chính nhãn hiệu của bậc vĩ nhân để nhận thức và khai thác năng lực có vẻ nhỏ nầy. Ở đây, thực sự xảy ra rằng "cái gì ít trở thành nhiều". Đánh giá lại những giá trị. Những tiêu chuẩn về to lớn và nhỏ nhoi thay đổi. Nhờ tâm quán triệt, chánh niệm của Đức Phật cuối cùng tiết lộ như một điểm Ác-si-mét nơi đa số vòng quay vô tận của nỗi thống khổ ở đời được khựng lại trong hai nơi nương tựa của nó là vô minh và ái dục.

Đức Phật nói về chánh niệm trong cách rất rõ ràng:

"Chánh niệm, Như Lai tuyên bố, hữu ích khắp mọi nơi." (SN 46:59)

"Mọi sự có thể quán triệt nhờ chánh niệm." (AN 8:83)

Hơn nữa, có một lời tuyên bố chính thức và quan trọng mở đầu và kết thúc bài Kinh Tứ Niệm Xứ (Satipaṭṭthāna Sutta):

"Đây là con đường duy nhất, nầy chư tỳ khưu, để thanh tịnh chúng sanh, vượt qua sầu não, đoạn tận khổ ưu, đạt đến thánh đạo, chứng ngộ Niết bàn, đó là, tứ niệm xứ."

Trong đời thường, nếu chánh niệm, hay chú tâm, được hướng đến bất cứ đối tượng nào, nó hiếm khi được duy trì đủ lâu nhằm mục đích quán sát cẩn thận và căn cứ theo sự thực. Nói chung phản ứng dễ xúc cảm, tư duy có suy xét, phản xạ hay hành động có chủ ý theo sau nó ngay lập tức. Trong đời sống và tư duy được giáo lý của Đức Phật điều hành, cũng vậy, chánh niệm (sati) hầu như kết nối với hiểu biết rõ ràng (sampajañña) của mục đích đúng hay hành động thích hợp, và những cân nhắc khác. Như vậy nó lại không được nhìn trong chính nó. Nhưng để rút năng lực tiềm tàng và thực sự của chánh niệm, điều cần thiết để hiểu và cẩn trọng trau dồi nó trong hình thức cơ bản thuần khiết, chúng ta sẽ gọi là thuần chú tâm.

Nhờ thuần chú tâm chúng ta hiểu sự tỉnh giác có tâm duy nhất rõ ràng về những gì đang thực sự xảy ra đối với chúng ta và bên trong chúng ta, ở nhiều sát na nhận thức kế tiếp. Nó được gọi là "thuần" bởi vì nó chú tâm vào thuần những sự kiện của nhận thức mà không phản ứng lại chúng bằng hành động, lời nói hay phê bình trong tâm. Thông thường, trạng thái tâm hoàn toàn tiếp nhận là, như chúng ta nói, chỉ là đoạn rất ngắn của tiến trình tư duy về cái mà một người thường hiếm khi nhận thức. Nhưng trong khi phát triển chánh niệm cẩn trọng nhằm mục đích mở ra những năng lực tiềm tàng của nó, thuần chú tâm được duy trì thời gian lâu như sức mạnh định tâm của một người cho phép. Lúc đó thuần chú tâm trở nên chìa khoá của pháp hành thiền Tứ Niệm Xứ, mở cửa để quán triệt tâm và giải thoát cuối cùng.

Thuần chú tâm được phát triển trong hai cách: (1) như pháp hành thiền cẩn trọng có những đối tượng được chọn lựa; (2) như được áp dụng, khả thi xa như những sự kiện thông thường trong ngày, cùng với thái độ chánh niệm và hiểu biết rõ ràng chung. Chi tiết của pháp hành đã được mô tả nơi khác, và không cần được lập lại ở đây. [1]

Mục đích chính của luận văn nầy là chứng minh và giải thích tính có hiệu quả của phương pháp nầy, đó là, để chỉ năng lực thực sự của chánh niệm. Nhất là trong thời đại như thời đại của chúng ta, có việc thờ cúng mê tín của hoạt động bên ngoài bất tận, sẽ có những người đặt câu hỏi: "Làm sao thái độ tâm thụ động như thái độ chỉ thuần chú tâm như thế có thể có khả năng dẫn đến những kết quả to lớn được tuyên bố cho nó?" Để trả lời, một người có thể có khuynh hướng đề nghị người hỏi rằng người đó không nên dựa trên lời của những người khác, nhưng nên đặt những sự khẳng định nầy của Đức Phật vào việc trắc thử kinh nghiệm cá nhân. Nhưng những ai chưa biết giáo lý của Đức Phật đủ nhiều để chấp nhận chánh niệm như là sự hướng dẫn chắc chắn, có thể ngập ngừng chọn - không có lý do chính đáng - pháp hành mà, vì lý do nó đơn giản từ căn bản, có thể xa lạ đối với họ. Vậy thì sau đây một số "lý do chính đáng" như thế được tặng cho độc giả để khảo sát kỹ lưỡng. Chúng cũng có ý như giới thiệu tinh thần tổng quát của Tứ Niệm Xứ và như những triển vọng của những viễn cảnh rộng lớn và quan trọng của nó. Hơn nữa, hy vọng rằng một người đã chọn để trau dồi cẩn trọng sẽ nhận ra trong những quán sát sau đây những đặc điểm chắc chắn trong pháp hành riêng của người đó, và được động viên để nghiêm cẩn trau dồi chúng.

Bốn Nguồn Năng Lực Trong Thuần Chú Tâm

Bây giờ chúng ta sẽ đề cập đến bốn khía cạnh của thuần chú tâm, những nguyên nhân chính của năng lực chánh niệm. Chúng không những chỉ là những nguồn sức mạnh của chánh niệm, mà chúng còn là những chủ yếu để đem lại hiệu quả của chánh niệm như phương pháp phát triển tâm được hưởng.

Bốn nguồn nầy là:

1) Những chức năng "sắp xếp ngăn nắp" và "gọi tên" được thuần chú tâm thực tập;

2) Thủ tục bất bạo động, không cưỡng bức của nó;

3) Khả năng dừng và chậm lại;

4) Nhờ thuần chú tâm thấy trực tiếp.

1. NHỮNG CHỨC NĂNG "SẮP XẾP NGĂN NẮP" VÀ "GỌI TÊN"

Sắp Xếp Ngăn Nắp Ngôi Nhà Tâm

Nếu tâm của bất cứ ai không dung hợp và điều khiển được nhờ huân tập thiền nghiêm cẩn nên chọn nhìn gần vào những hoạt động và tư tưởng hằng ngày của riêng người đó, người ấy sẽ gặp một cảnh khá bối rối. Không kể những kênh chính của những sinh hoạt và tư duy có mục đích, người ấy sẽ bị đối đầu khắp nơi đa số những nhận thức và tư tưởng rối rắm, cảm giác lộn xộn và thân hay chuyển động vô tình, chứng tỏ sự bừa bãi và hỗn loạn mà chắc chắn người ấy không chịu được trong phòng khách của mình. Tuy nhiên đây là tình trạng công việc mà chúng ta bảo đảm trong phần đáng kể của đời sống tỉnh thức của chúng ta và trong hoạt động tâm bình thường. Bây giờ chúng ta hãy nhìn những chi tiết của bức tranh khá lộn xộn đó.

Trước tiên chúng ta gặp một số rất lớn những ấn tượng của cảm giác ngẫu hứng như cảnh đẹp, âm thanh, thường trôi qua tâm trí chúng ta. Hầu hết chúng mơ hồ và tản mạn; một vài thậm chí căn cứ trên những nhận thức chức năng và phán đoán lầm. Mang theo những nhược điểm cố hữu nầy, chúng thường hình thành cơ sở không thử nghiệm để phán đoán và quyết định trên mức cao hơn của tâm thức. Thực vậy, tất cả những ấn tượng của cảm giác tình cờ nầy không cần và không thể là những đối tượng của tập trung chú tâm. Một tảng đá trên đường tình cờ chúng ta lướt mắt nhìn thấy sẽ buộc chúng ta chú tâm vào chỉ nếu nó cản trở chúng ta tiến bước hay chúng ta quan tâm vì lý do nào đó. Tuy nhiên nếu chúng ta quá thường thờ ơ những ấn tượng ngẫu nhiên nầy, chúng ta có thể trượt chân trên nhiều hòn đá nằm trên đường chúng ta đi và cũng coi thường nhiều viên ngọc quý.

Ngoài những ấn tượng của cảm giác ngẫu nhiên, có những nhận thức, tư tưởng, cảm giác và ý chí quan trọng và rõ ràng hơn, chúng quan hệ gần hơn với đời sống có chủ định của chúng ta. Cũng vậy ở đây chúng ta tìm thấy chúng có tỷ lệ rất cao trong tình trạng hoàn toàn hỗn loạn. Hằng trăm tư tưởng đối lập loé lên trong tâm trí, và khắp nơi có "tản mạn" những tư tưởng không hoàn chỉnh, những cảm xúc ngột ngạt và những tâm trạng thoáng qua. Nhiều trường hợp gặp phải chết yểu. Do bản chất yếu đuối bẩm sinh của chúng, chúng ta thiếu định tâm hay những ấn tượng mới lạ và mạnh bạo hơn đàn áp chúng, chúng không cố chấp và phát triển. Nếu quan sát tâm trí riêng, chúng ta sẽ chú ý tư duy của chúng ta dễ bị chệch hướng làm sao, cách chúng thường cư xử như những kẻ tranh cãi vô kỷ luật thường xen ngang lẫn nhau và không chịu lắng nghe biện luận của phía bên kia. Lại nữa, nhiều đường lối tư duy còn sơ đẳng hay không chuyển thành ý chí và hành động, bởi thiếu can đảm chấp nhận những hiệu quả thực tiễn, đạo đức hay tri thức của chúng. Nếu tiếp tục khảo sát chặt chẽ hơn những nhận thức, tư tưởng và phán đoán trung bình của chúng ta, chúng ta sẽ phải thừa nhận rằng nhiều trong chúng đều không đáng tin cậy. Chúng chỉ là sản phẩm của thói quen, do thành kiến của tri thức hay cảm xúc dẫn dắt, bởi những ưa chuộng hơn hay không muốn, do quan sát sai lầm hay hời hợt, bởi lười biếng hay do ích kỷ.

Cái nhìn như thế vào bên trong những khu quên lãng lâu ngày của tâm sẽ đưa đến như một cú va chạm lành mạnh cho người quán sát. Nó sẽ thuyết phục người đó có nhu cầu khẩn cấp đối với văn hoá tâm nghiêm cẩn trải dưới bề mặt mỏng người canh tâm đối với những vùng tranh tối tranh sáng mênh mông của tâm thức mà chúng ta vừa mới viếng thăm. Người quán sát lúc đó sẽ trở nên ý thức rằng khu tương đối nhỏ trong tâm đứng trong vùng cực sáng của ý chí và tư tưởng có chủ tâm không phải tiêu chuẩn đáng tin cậy của nội lực và tâm thức trong sáng trong toàn thể của nó. Người đó cũng sẽ thấy rằng phẩm chất tâm thức riêng lẻ tóm lại không thể được phán đoán bởi những hiệu quả tối ưu của hoạt động tâm được hoàn tất, nhiều thời kỳ không liên tục. Yếu tố quyết định trong việc quyết định phẩm chất tâm là tự hiểu mình và tự kiểm mình: liệu bản chất ý thức lờ mờ hằng ngày của tâm chúng ta và tỷ lệ sinh hoạt hằng ngày không kiểm được có khuynh hướng tăng hay giảm.

Chính ít lơ đễnh trong tư tưởng, lời nói, hành động hằng ngày tiếp tục trong nhiều năm trong đời sống của chúng ta (và như Đức Phật dạy, trong nhiều kiếp sống) có trách nhiệm chính yếu đối với tình trạng bừa bãi và phức loạn chúng ta tìm thấy trong tâm chúng ta. Sự lơ đễnh nầy gây ra phiền muộn và cho phép nó tiếp tục. Vì vậy những vị đạo sư ngày xưa từng nói: "Lơ đễnh sản sinh nhiều đồ dơ bẩn. Như trong nhà cũng như trong tâm, chỉ rất ít bụi bám trong một ngày hay hai, nhưng nếu tiếp tục như vậy trong nhiều năm, nó sẽ trở thành một đống lớn đồ phế thải." [2]

Những góc lộn xộn tối tăm của tâm là những nơi ẩn nấp của kẻ thù nguy hiểm nhất. Từ đó chúng tấn công khiến chúng ta không ý thức và nhiều khi quá thường thành công trong việc đánh bại chúng ta. Trong thế giới tranh tối tranh sáng đó được đưa vào bởi những khao khát nản lòng và những oán giận đè nén, bởi những dao động, những ý thích chợt nảy ra và nhiều hình ảnh đầy bóng tối hình thành bối cảnh từ đó bộc phát những đam mê - tham dục và sân hận - có thể tìm thấy nguồn ủng hộ có tác động mạnh. Hơn nữa, bản chất tối tăm không rõ ràng của vùng tranh tối tranh sáng đó là yếu tố chính và đất mẹ của rễ thứ ba và mạnh nhất trong ba rễ bất thiện, đó là vô minh hay si mê.

Bao lâu những phiền não nầy tìm thấy nơi trú ẩn và ủng hộ trong những vùng lờ mờ không kiểm được của tâm, thì những nỗ lực nhằm trừ diệt những phiền não chủ đạo tham, sân và si của tâm phải thất bại; bao lâu chuỗi phức tạp và thân cận của những tư tưởng và cảm xúc nửa vời hình thành lối dệt cơ bản của tâm trong đó chỉ mấy sợi bằng vàng của tư tưởng cao thượng và trong sáng được dệt. Nhưng làm sao chúng ta sẽ cư xử với đống ương bướng và rối rắm đó? Thường chúng ta cố bỏ lơ nó và dựa vào những năng lực kháng cự lại trên bề mặt của tâm chúng ta. Nhưng thuốc cứu chữa an toàn duy nhất là đối diện với nó - bằng chánh niệm. Không cần gì khó hơn để có được thói quen thuần chú tâm trực tiếp vào những tư tưởng cơ bản nầy càng thường càng tốt. Nguyên tắc làm việc ở đây là sự kiện đơn giản mà hai tư tưởng không thể cùng tồn tại trong một lúc: nếu ánh sáng rõ ràng của chánh niệm hiện hữu, không có chỗ tranh tối tranh sáng của tâm. Khi chánh niệm được duy trì có chỗ đứng vững mạnh an toàn. Nó sẽ là vấn đề có tầm quan trọng tương đối thứ hai lúc đó tâm sẽ đối xử với những tư tưởng, tâm trạng và cảm xúc cơ bản đó cách nào. Người thì có thể chỉ đuổi chúng và thay thế chúng bằng những tư tưởng có chủ ý; hoặc người thì có thể cho phép và thậm chí khiến chúng nói hết những gì chúng phải nói. Trong trường hợp sau chúng sẽ thường tiết lộ chúng thực sự tồi tệ và yếu đuối làm sao, và lúc đó sẽ không khó để bố trí chúng một khi chúng bị buộc vào thế công khai. Tiến trình thuần chú tâm nầy rất đơn giản và hiệu quả; cái khó là chỉ kiên trì áp dụng nó.

Quán sát điều phức hỗn nghĩa là nhận dạng những phần hợp thành của nó, chiếc ra những sợi riêng biệt trong chuỗi phức hỗn đó. Nếu điều nầy được áp dụng cho những dòng phức hỗn của đời sống nội tâm và thực tế, sẽ có ảnh hưởng điều chỉnh mạnh đáng kể. Cứ như là xấu hổ trong sự hiện diện của đôi mắt quán sát bình lặng, tiến trình những tư tưởng sẽ vận hành trong cách ít hỗn loạn và bướng bỉnh, nó sẽ không quá dễ bị trệch hướng, và nó sẽ tương đồng ngày càng nhiều hơn với dòng sông được kiểm soát chặt chẽ.

Trong nhiều thập niên của đời sống hiện nay và xuyên suốt ngàn năm của những kiếp sống trước trải qua vòng luân hồi, trong mỗi cá nhân từng có sự phát triển đều đặn hệ thống chặt chẽ của những thành kiến về tri thức và cảm xúc, của những thói quen về thân và tâm đến nỗi không còn đặt câu hỏi nữa khi đối với vị trí thích hợp của chúng và chức năng hữu ích trong đời sống con người. Ở đây lại áp dụng thuần chú tâm để làm mềm đất cứng của những điều nầy thường những tầng lớp rất cổ xưa của tâm con người, như vậy chuẩn bị đất để gieo hạt giống của việc nghiêm cẩn huân tập tâm. Thuần chú tâm nhận dạng và theo đuổi những sợi chỉ riêng lẻ của chuỗi thói quen đan xen chặt chẽ đó. Nó cẩn thận xếp loại những biện hộ theo sau của những cơn bốc đồng say đắm và những cớ giả vờ định kiến của chúng ta. Nó bạo dạn hỏi những thói quen cũ thường trưởng thành vô nghĩa. Nó lật những gốc rễ chúng lên, và như vậy giúp xoá bỏ tất cả những gì được xem có hại. Nói tóm lại, thuần chú tâm để mở những kẻ nứt nho nhỏ trong cấu trúc có vẻ như không thể thâm nhập được của những tiến trình tâm không hề bị chất vấn. Lúc đó thanh gươm trí tuệ được cánh tay lực lưỡng của pháp hành thiền thường xuyên sử dụng sẽ có khả năng xuyên qua những kẻ nứt nầy, và cuối cùng phá vỡ cấu trúc đó khi cần đến. Nếu những mối liên hệ nội tại giữa những phần đơn lẻ có vẻ thoả thuận toàn bộ trở nên dễ hiểu, thì chúng dừng lại không tiến gần được.

Khi những sự kiện và những chi tiết của bản chất có điều kiện của tâm được pháp hành thiền lật ra, có cơ hội trưởng dưỡngđể thực hiện những thay đổi trong tâm. Trong cách đó, cho đến nay không những những thói quen không chất vấn của tâm, những vùng tranh tối tranh sáng của nó và những tiến trình bình thường cũng vậy, mà ngay cả những sự kiện có vẻ đáng tin cậy, không thể tranh luận đó của thế giới vật chất - tất cả chúng sẽ trở thành "đáng ngờ" và mất tự tin nhiều. Nhiều người quá bị ấn tượng và bị hăm doạ bởi sự tự tin dịu dàng về những sự kiện làm ra vẻ "đáng tin cậy", đến nỗi họ do dự thực hành bất cứ sự huân tập tinh thần nào, nghi ngờ rằng nó không đáng bỏ công để thực hiện. Áp dụng thuần chú tâm vào nhiệm vụ sắp xếp ngăn nắp và điều chỉnh tâm sẽ mang lại những kết quả có thể nhận biết thấy - những hiệu quả nầy sẽ xua tan sự nghi ngờ và động viên họ có lòng tin để bước vào con đường tâm linh. Chức năng sắp xếp ngăn nắp và điều chỉnh của thuần chú tâm, chúng ta nên ghi nhận, có tầm quan trọng cơ bản đối với việc "thanh tịnh chúng sanh" đó được Đức Phật đề cập như mục đích đầu tiên của Tứ Niệm Xứ. Dĩ nhiên, nhóm từ nầy quy vào việc thanh tịnh tâm, và ở đây ngay bước đầu tiên là mang lại trật tự ban đầu vào chức năng của những tiến trình tâm. Chúng ta đã thấy điều nầy được làm bằng cách nào bởi thuần chú tâm. Trong ý nghĩa đó, chú giải của bài kinh Tứ Niệm Xứ giải thích nhóm từ "để thanh tịnh chúng sanh" như sau:

Người ta nói rằng: "Những cấu uế của tâm làm ô nhiễm chúng sanh; sự thuần khiết của tâm làm thanh tịnh chúng sanh." Sự thuần khiết của tâm đó xuất hiện bằng cách chánh niệm nầy.

GỌI TÊN

Chúng ta đã nói trước rằng thuần chú tâm "sắp xếp ngăn nắp" hay điều chỉnh tâm bằng cách xếp loại và nhận dạng những sợi rối khác nhau của tiến trình tâm. Chức năng nhận dạng đó, như bất cứ hoạt động tâm nào khác, được kết nối với công thức nói bằng lời. Nói cách khác, "sự nhận dạng" được tiến hành bằng cách "gọi tên"chính xác rõ ràng những tiến trình tâm tương ứng.

Con người Nguyên thủy tin rằng lời nói có thể rèn luyện năng lực kỳ diệu: "Những điều có thể được gọi tên đã mất năng lực bí mật đối với con người, khiếp sợ những điều không biết. Biết tên của một lực nào đó, một chúng sanh hay một đối tượng (đối với người nguyên thủy) giống như làm chủ nó." [3] Niềm tin cổ xưa đó vào hiệu lực kỳ diệu của danh tánh cũng xuất hiện trong nhiều chuyện thần kỳ và huyền thoại, ở đó năng lực của qủy sứ bị vỡ tan chỉ bằng cách dũng cảm đương đầu với nó và công bố tên của nó.

Có một yếu tố của sự thật trong "từ huyền diệu" của người Nguyên thủy, và trong pháp hành thuần chú tâm chúng ta sẽ tìm ra năng lực gọi tên thâm căn cố đế. "Những con qủy tranh tối tranh sáng" trong tâm - những thôi thúc cuồng nhiệt và những tư tưởng mơ hồ của chúng ta - không thể chịu đựng được câu hỏi đơn giản nhưng rõ ràng về "danh tánh" của chúng, ít nhiều kiến thức về danh tánh nầy. Vì lý do đó thường một mình điều nầy cũng đủ để giảm bớt sức mạnh của chúng. Cái thoáng nhìn quán sát bình lặng của chánh niệm khám phá ra những con qủy trong những nơi ẩn nấp của chúng. Pháp hành gọi đích danh của chúng đuổi chúng ra vào nơi rõ ràng trong ánh sáng ban ngày của tâm thức. Ở đó chúng sẽ cảm thấy bối rối và biết ơn để tự bào chữa, mặc dầu ở giai đoạn thuần chú tâm nầy chúng chưa từng chịu để cật vấn cặn kẻ hơn chút nào ngoại trừ về danh tánh và nhận dạng chúng. Nếu bị ép vào nơi rõ ràng trong lúc vẫn còn trong giai đoạn ban sơ, chúng sẽ không có khả năng chịu đựng xem xét kỹ lưỡng và chỉ sẽ suy yếu dần. Như thế có thể chiến thắng chúng ban đầu được, thậm chí ở giai đoạn sơ khởi của pháp hành.

Những tư tưởng không mong muốn và đê tiện xuất hiện trong tâm, thậm chí chúng lướt qua nhanh và chỉ nửa vời có hậu quả khó chịu trong lòng tự trọng của người đó. Do vậy những tư tưởng như thế thường được đẩy qua một bên, không được chú ý đến và không chống đối. Thường chúng cũng ngụy trang bằng những nhãn hiệu vui thích hơn và đáng kính để che giấu bản chất thực của chúng. Những tư tưởng được sắp đặt hoặc một trong hai cách nầy sẽ tăng thêm năng lực tích luỹ những khuynh hướng đê tiện trong vô thức. Hơn nữa, những thủ tục nầy sẽ làm ý chí người đó yếu hơn không kháng cự lại sự sanh khởi và thống trị của những phiền não nội tâm, và tăng dần khuynh hướng lảng tránh những chuỗi đó. Nhưng phương pháp đơn giản gọi tên một cách rõ ràng và trung thực hay nhận ra bất cứ tư tưởng không ưa thích nào được áp dụng thì hai phương sách có hại, phớt lờ và nguỵ trang nầy, bị loại trừ. Từ đó sẽ tránh được những hậu quả bất lợi trên cấu trúc vô thức và nỗ lực tâm bị trệch đi của chúng.

Khi những tư tưởng đê tiện hay những khuyết điểm cá nhân được gọi đích danh chúng, lực nội kháng trong tâm được phát triển và ngay cả chống lại chúng. Đúng thời nó sẽ thành công trong việc giữ chúng trong vòng kiểm soát và cuối cùng loại trừ chúng. Thậm chí nếu những phương tiện nầy không hoàn toàn đem những khuynh hướng không ưa thích dưới quyền điều khiển ngay, sẽ in dấu lên chúng tác động kháng cự liên tiếp rồi sẽ làm chúng suy yếu dần bất cứ khi nào chúng xuất hiện lại. Để tiếp tục trường hợp nhân cách hoá, chúng ta có thể nói rằng những tư tưởng bất thiện sẽ không còn là những ông chủ của cảnh không chống đối và sự khác nhau của chúng sẽ làm chúng dễ thoả thuận hơn nhiều. Chính năng lực hổ thẹn tội lỗi (hiri-bala) đã được tập trung ở đây như bạn đồng minh, nghiêm cẩn trưởng dưỡng nhờ những kỹ thuật đơn giản nhưng tâm lý tinh tế nầy.

Dĩ nhiên, phương pháp gọi tên và nhận ra cũng mở rộng, đến những tư tưởng và những thúc đẩy cao thượng, sẽ được khuyến khích và tăng cường, những khuynh hướng thiện như thế không được nghiêm cẩn chú ý thường trôi qua không để ý thấy và vẫn không đem lại kết quả. Nhưng khi nhận thức rõ ràng áp dụng vào chúng, sẽ kích thích chúng phát triển.

Đó chính là một trong những đặc điểm lợi ích nhất của chánh niệm, và nhất là của thuần chú tâm, nó làm cho chúng ta có khả năng tận dụng tất cả những sự kiện ngoại giới và nội tâm hầu chúng ta tiến bộ. Ngay cả điều không bổ ích có thể làm điểm xuất phát cho điều bổ ích nếu, qua phương sách gọi tên hay nhận ra, nó trở thành đối tượng của trí tuệ xả ly.

Trong nhiều đoạn của Bài Kinh Tứ Niệm Xứ chức năng gọi tên hay "thuần nhận ra" dường như được biểu thị bằng công thức hoá những câu tương ứng trong cách nói trực tiếp. Có không ít hơn bốn trường hợp như thế trong bài kinh:

1) "Khi kinh nghiệm cảm thọ lạc, vị ấy biết ‘tôi kinh nghiệm cảm thọ lạc,’"v.v...;

2) "Vị ấy biết tâm có tham dục, "Tâm tham dục,’"v.v...;

3) "Nếu (chướng ngại) tham hiện hữu trong vị ấy, vị ấy biết, ‘Tham hiện hữu trong tôi,’"v.v...;

4) "Nếu yếu tố niệm giác chi đang hiện hữu trong vị ấy, vị ấy biết, "Niệm giác chi hiện hữu trong tôi,’" v.v...

Để kết thúc phần nầy, chúng tôi chỉ ra sơ lược rằng sắp xếp ngăn nắp và gọi tên những tiến trình tâm là sự chuẩn bị tuyệt đối cần thiết để trọn hiểu chúng trong bản chất thực, nhiệm vụ của hiểu biết thuấu suốt (vipassanā). Những chức năng nầy, được luyện tập bằng thuần chú tâm, sẽ giúp xua đi ảo ảnh mà những tiến trình tâm thoả thuận. Cũng sẽ giúp chúng ta phân biệt bản chất hay tính chất đặc biệt của chúng, và chú ý đến sự sanh diệt ngắn ngủi của chúng.

2. THỦ TỤC KHÔNG CƯỠNG BỨC

Cả thế giới quanh ta và thế giới trong ta đầy hận thù và những lực xung đột làm chúng ta đau khổ và thất vọng. Từ trải nghiệm cay đắng riêng, chúng ta biết rằng chúng ta không đủ mạnh để đương đầu và chinh phục những lực đối kháng nầy trong trận đánh công khai. Về ngoại giới chúng ta không thể có mọi thứ đúng như chúng ta muốn, trong lúc đó về nội giới, những đam mê, thôi thúc và những cơn bốc đồng của chúng ta thường không thèm đếm xỉa gì đến những đòi hỏi của bổn phận, lý trí và nguyện vọng cao hơn của chúng ta.

Chúng ta biết thêm rằng thường tình trạng không ưa thích sẽ chỉ xấu hơn nếu dùng lực ép quá mạnh chống lại nó. Những khao khát cuồng nhiệt có thể lớn mạnh trong cường độ nếu người đó cố làm yên chúng chỉ bằng lực ý chí. Những cuộc tranh luận và cãi vả sẽ tiếp tục bất tận và mãnh liệt hơn nếu chúng được quạt qua quạt lại bằng những lời đối đáp giận dữ hay bằng những nỗ lực vô ích để tiêu diệt địa vị của người khác. Nhiễu loạn trong lúc làm việc, nghỉ ngơi hay hành thiền sẽ cảm thấy mạnh hơn và sẽ có tác động kéo dài lâu hơn nếu người đó phản ứng lại nó bằng tức tưởi và giận dữ và nỗ lực để đàn áp nó.

Do vậy, chúng ta lại mãi đương đầu với những hoàn cảnh trong đời nơi chúng ta không thể ép buộc những vấn đề. Nhưng có nhiều cách để điều khiển những thăng trầm ngoại giới và những xung đột nội tâm mà không dụng lực. Phương tiện bất bạo động có thể thường thành công nơi những nỗ lực cưỡng bức nội tâm và ngoại giới đều thất bại. Tứ Niệm Xứ là cách bất bạo động như thế để làm chủ ngoại giới và nội tâm. Bằng cách nghiêm cẩn áp dụng thuần chú tâm, pháp hành cơ bản để phát triển chánh niệm, tất cả những năng lực tiềm tàng của phương pháp không cưỡng bức sẽ dần dần mở ra, cùng với những kết quả lợi ích của chúng cùng những hàm ý rộng và bất ngờ. Trong văn cảnh nầy chúng ta chỉ liên quan chính yếu đến những lợi ích của Tứ Niệm Xứ đối với việc điều khiển tâm và nhằm tiến bộ trong thiền, có thể có hiệu quả từ thủ tục không cưỡng bức. Nhưng chúng ta cũng sẽ thay những cái lướt nhìn về phía đặc biệt vào những tác động trở lại trong đời sống hằng ngày. Nó sẽ không khó đối với độc gỉa chính chắn để áp dụng chi tiết hơn đối với vấn đề riêng của người đó.

Những trở lực xuất hiện trong thiền và chúng có khả năng đảo lộn tiến trình suôn sẻ có ba loại:

1) Những quấy rối bên ngoài, như tiếng ồn;

2) Những phiền não trong tâm (kilesa), như tham dục, sân hận, trạo cử, bất mãn hay uể oải, có thể nổi lên bất cứ khi nào trong lúc hành thiền; và

3) Những ý nghĩ tản mạn tình cờ khác nhau, hay nhượng bộ mộng tưởng hão huyền..

Những sự sao lãng nầy là những khối trở lực lớn đối với người mới tập hành thiền chưa có đủ tài khéo léo để ứng xử với chúng một cách có hiệu quả. Để cho ý nghĩ đối với những yếu tố phức loạn đó chỉ khi chúng thực sự nổi lên vào lúc hành thiền thì không đủ. Nếu bị bắt không chuẩn bị trước trong sự phòng thủ của người đó, người đó sẽ đấu tranh chống lại chúng trong cách ít nhiều bừa bãi và không hữu hiệu, và với tâm trạng bị phát cáu chính nó sẽ thêm một trở lực nữa. Nếu những phức loạn của bất cứ những loại phản ứng tốt và không khéo léo nào đối với chúng xảy ra nhiều lần trong suốt một thời hành thiền, người đó có thể cảm thấy quá nản lòng và dễ cáu gắt rồi từ bỏ chẳng thèm nỗ lực hơn nữa để hành thiền, ít nhất trong trường hợp hiện nay.

Thực ra, ngay cả những thiền sinh được sách báo hay vị thầy cho biết hẳn nhiều về tất cả những chi tiết liên quan đến chủ đề thiền của họ thường thiếu hướng dẫn về làm cách nào để ứng xử khéo léo với những phức loạn họ có thể gặp phải. Cảm giác không tự lực được khi đương đầu với chúng là sự khó khăn ghê gớm nhất đối với thiền sinh mới bắt đầu. Ở điểm đó nhiều người chịu thua, sớm từ bỏ nỗ lực hơn nữa trong pháp hành nghiêm cẩn. Trong việc đời, cũng như trong thiền, cách một người đương đầu với những "khó khăn ban đầu" thường quyết định thành công hay thất bại của người đó.

Khi đương đầu với những phức loạn nội tâm và ngoại giới, người mới bắt đầu không có kinh nghiệm hay không được chỉ dẫn thường sẽ phản ứng trong hai cách. Trước hết người đó sẽ cố gắng xô nhẹ chúng đi, và nếu thất bại trong cách đó, người ấy sẽ cố đàn áp chúng chỉ bằng lực của ý chí. Nhưng những nhiễu loạn nầy giống như những con ruồi xấc láo: đầu tiên bằng cách xua nhẹ và sau đó tăng thêm sức mạnh và giận dữ - người đó có thể đuổi chúng đi được một lát, nhưng cố gắng và bực mình xua đó sẽ chỉ sinh thêm nhiễu loạn sự điềm tĩnh của người đó.

Tứ Niệm Xứ (Satipaṭṭthāna), nhờ phương pháp thuần chú tâm của nó, đưa ra khả năng bất bạo động đối với những cố gắng nhằm đàn áp bằng lực chẳng có hiệu quả và thậm chí có hại đó. Thủ tục bất bạo động thành công trong việc kiểm - tâm phải bắt đầu với thái độ đúng. Trước hết phải có hiểu biết đầy đủ và chấp nhận đúng mực sự kiện rằng ba yếu tố nhiễu loạn đó cùng cộng trú trong thế giới chúng ta đang sống, dù chúng ta thích hay không. Chúng ta không tán thành sự cố sẽ chẳng thay đổi chút nào. Với vài người chúng ta sẽ phải đến kỳ hạn và quan tâm đến chuyện khác - những phiền não trong tâm - chúng ta sẽ phải biết cách ứng xử hữu hiệu với chúng cho đến khi cuối cùng chinh phục được chúng.

1) Bởi chúng ta không phải là cư dân duy nhất trong thế giới dân số dày đặc nầy, có những phức loạn ngoại giới của nhiều loại khác nhau cột buộc, như tiếng ồn và những gián đoạn bởi khách viếng thăm. Chúng ta không thể luôn luôn sống trong "sự cô lập tuyệt vời", "khỏi tiếng ồn từ người và chó không phiền nhiễu," hay trong "những tháp ngà" cao trên đám đông. Chánh định không phải có khuynh hướng thoát ly thực tế, nó không có nghĩa cung cấp nơi trú ẩn cho tạm thời lãng quên. Thiền thực tiễn có mục đích huân tập tâm đương đầu, hiểu và chinh phục ngay chính thế giới chúng ta đang sống trong đó. Và thế giới nầy chắc hẳn gồm nhiều trở lực cho đời sống thiền.

2) Một vị thiền sư người Miến, ngài đại đức Mahasi Sayadaw, nói: "Những phiền não trong tâm của một người chưa giải thoát chắc chắn sanh khởi lại mãi. Người ấy phải đương đầu với sự cố đó và biết rõ những phiền não nầy để áp dụng lại mãi phương thuốc chữa trị thích hợp của Tứ Niệm Xứ (Satipaṭṭthāna). Sau đó chúng sẽ trở nên yếu hơn, có đời sống ngắn hơn và cuối cùng sẽ biến mất." Do đó biết những phiền não xảy ra và bản chất chúng cũng quan trọng như một thiền sinh biết mình có nẩy ra những tư tưởng cao thượng vậy.

Bằng cách đương đầu với những phiền não riêng của mình người đó sẽ được khích lệ để trưởng dưỡng nỗ lực diệt trừ chúng. Mặt khác, nếu vì xấu hổ hay kiêu ngạo người đó cố ngoảnh đi cái lướt nhìn của mình khi chúng nổi lên, người đó sẽ không bao giờ thực sự kết hợp vấn đề với chúng, và sẽ luôn tránh cái đối đầu quyết định cuối cùng. Bằng cách mù quáng đụng vào chúng, người đó sẽ chỉ kiệt sức hay thậm chí chính mình bị tổn thương. Nhưng bằng cách quán sát cẩn trọng bản chất và thái độ của chúng khi chúng nổi lên trong tâm riêng của người đó, người đó được chuẩn bị kỹ trước sẽ có khả năng gặp chúng, thường chặn trước chúng và cuối cùng xua hết chúng đi. Cho nên hãy gặp phiền não của bạn với cái nhìn thoải mái và rộng mở! Đừng xấu hổ, e sợ hay nản lòng!

3) Nhóm thứ ba những kẻ xâm phạm gây nhiễu loạn tâm thiền sinh là những tư tưởng lệch lạc và mộng tưởng hão huyền. Những điều nầy có thể gồm những ký ức hay hình ảnh khác nhau của quá khứ, mới xảy ra hay lâu đời, kể cả những điều nổi lên từ vô thức trầm lắng, những tư tưởng về tương lai - dự định, tưởng tượng, sợ hãi, hy vọng; và những tri giác bằng giác quan bất chợt có thể xảy ra vào chính lúc hành thiền, thường kéo theo sau chúng những ý kiến kết hợp. Bất cứ khi nào định và niệm chùng xuống, những tư tưởng lệch lạc và mơ tưởng hão huyền xuất hiện và làm đầy khoảng trống đó. Mặc dầu bản thân chúng dường như không có ý nghĩa nhưng, qua việc chúng thường xuất hiện, hình thành một trở lực gay go nhất, không những đối với người mới hành thiền, mà còn trong tất cả các trường hợp khi tâm bất an hay bị xáo trộn. Tuy nhiên, khi những kẻ xâm nhập nầy có thể bị dồn vào đường cùng, ngay cả những giai đoạn dài liên tục hành thiền có thể thực hiện được. Như trong trường hợp của những phiền não trong tâm, những tư tưởng lệch lạc sẽ được loại trừ hoàn toàn chỉ ở tầng thánh A-ra-hán, khi chánh niệm hoàn hảo theo cách đạt được ấy cứ canh chừng bền bỉ ở cửa tâm.

Nếu chúng sắp quyết định thái độ của chúng ta, tất cả những sự kiện nầy về ba loại của những yếu tố nhiễu loạn phải được cho sức mạnh đầy đủ và hoàn toàn thu hút tâm chúng ta. Lúc đó, trong ba yếu tố nhiễu loạn nầy, chân lý cao thượng về khổ sẽ tự biểu thị cho thiền sinh rất sấu sắc nhờ kinh nghiệm cá nhân riêng của người đó: "Không đạt được những gì mình muốn là khổ." Ba chân lý cao thượng khác cũng được làm thí dụ bằng chuyển vào cùng một tình huống. Trong cách như vậy, ngay khi ứng xử với những trở lực, thiền sinh sẽ ở trong lãnh địa của Tứ Niệm Xứ. Người đó sẽ đính vào Tứ Diệu Đế nhận biết với chánh niệm - phần quán đối tượng của tâm (pháp) (dhammānupassanā) [4]. Đó là đặc điểm của chánh niệm, và một trong những nhiệm vụ của nó, liên hệ với những trải nghiệm có thực trong đời với những chân lý của Pháp, và sử dụng chúng như những cơ hội nhằm thực tiễn chứng ngộ nó. Ngay từ giai đoạn đầu ban sơ nầy tận tụỵ mài bén thái độ đúng đắn và hữu ích, sẽ thực nghiệm thành công đầu tiên với những vũ khí hòa bình của chúng ta: bằng cách hiểu rõ hơn đối thủ của chúng ta, chúng ta từng củng cố vị trí mà trước đây chúng ta bị suy yếu bởi phương pháp cảm xúc; và bằng cách chuyển những đối thủ nầy thành những vị thầy của các chân lý, chúng ta giành được thắng lợi đầu tiên trên chúng.

Ba Biện Pháp Đối Phó

Nếu chuẩn bị trước về tinh thần bằng quan niệm thực tiễn về ba yếu tố đối kháng với thiền nầy, chúng ta sẽ ít có khuynh hướng phản ứng ngay với tình trạng phát cáu khi chúng thực sự nổi lên. Chúng ta sẽ xúc động không nói nên lời trong vị trí tốt hơn khi gặp chúng với vũ khí bất bạo động mà bây giờ chúng ta sẽ nói về.

Có ba phương án để đối trị với những nhiễu loạn nổi lên trong thiền. Ba nầy được áp dụng kế tiếp bất cứ khi nào phương án trước bị thất bại không tống khứ được sự nhiễu loạn. Tất cả ba đều áp dụng thuần chú tâm; chúng khác về mức độ và khoảng thời gian chú tâm đối với sự nhiễu loạn. Nguyên tắc chỉ đạo ở đây là: không cho thêm sự nhấn mạnh tinh thần nào nữa vào sự nhiễu loạn tương ứng hơn những tình huống thực sự đòi hỏi.

1) Thứ nhất, một người nên chú ý rõ sự nhiễu loạn, nhưng nhẹ nhàng: nghĩa là, không nhấn mạnh và không chú ý vào những chi tiết. Sau hành động chú ý sơ lược, người đó nên cố gắng trở về đề mục chính của thiền. Nếu sự nhiễu loạn yếu hay định tâm trước của người đó khá mạnh, người đó có thể thành công trong việc quán chiếu lại từ đầu. Vào giai đoạn nầy, bằng cách nghiêm cẩn không để dính líu vào bất cứ "đàm thoại" nào hay tranh cãi với kẻ xâm nhập, về phần chúng ta sẽ tiếp tục không cho nó lý do nào để ở lại lâu; và trong nhiều trường hợp tốt sự nhiễu loạn sẽ mau đi như khách viếng không nhận được sự đón tiếp nồng hậu nào. Việc đuổi đi gọn nhẹ đó thường có thể làm cho chúng ta có khả năng trở về với thiền ban đầu của chúng ta. Không có sự nhiễu loạn nghiêm trọng nào đối với sự điềm tĩnh của tâm.

Phương án bất bạo động ở đây là: áp dụng thuần chú tâm vào sự nhiễu loạn, nhưng chỉ đáp ứng tối thiểu với chúng và với tâm có khuynh hướng rút khỏi. Đây chính là phương pháp mà trong đó chính bản thân Đức Phật cư xử với những khách viếng không đúng lúc, được mô tả trong Kinh Mahāsuññata: ... "với tâm thiên về ẩn cư... và rút lui, cuộc đàm luận của vị đó nhằm đuổi (những khách đó)."Tương tự với lời khuyên của Shātideva về làm cách nào để cư xử với những người ngu: nếu người đó không thể tránh được chúng, người đó nên đối xử chúng "với cử chỉ lễ phép một cách bàng quan của người đàn ông hào hoa."

2) Tuy nhiên, nếu sự nhiễu loạn kiên trì, người đó lại nên áp dụng thuần chú tâm nhiều lần nữa, một cách kiên nhẫn và bình thản; và có thể rằng sự nhiễu loạn đó sẽ biến mất khi nó đã xài hết sức của nó. Ở đây thái độ để gặp sự nhiễu loạn xảy ra lại bằng cách lặp lại từ "Không", lời từ chối quyết liệt làm trẹo khỏi tiến trình của người đó. Đây là thái độ nhẫn nại và kiên quyết. Khả năng quán sát cẩn trọng phải được giúp ở đây bằng khả năng chờ và giữ chỗ đứng của người đó.

Hai phương án nầy nói chung sẽ thành công với những tư tưởng lệch lạc ngẫu nhiên và những mộng tưởng hão huyền mà bản chất chúng vốn yếu đuối, nhưng hai loại nhiễu loạn khác, bên ngoài và phiền não, hẳn cũng có thể thường sinh khởi.

3) Nhưng nếu, vì lý do nào đó, chúng không sinh khởi, người đó nên thận trọng hướng chú tâm hoàn toàn vào sự nhiễu loạn và làm nó thành đối tượng của kiến thức. Như vậy người đó chuyển nó từ sự nhiễu loạn đối với thiền thành đối tượng hợp pháp của thiền. Người ấy có thể tiếp tục với đối tượng mới đó cho đến khi nguyên nhân bên ngoài hay bên trong đối với sự chú tâm đó chấm dứt; hay nếu nó tỏ ra vừa ý, người đó có thể ngay cả giữ nó cho đến phần còn lại của thời hành thiền đó.

Ví dụ, khi bị tiếng ồn dai dẳng quấy nhiễu, chúng ta nên cho tiếng ồn đó sự chú tâm trọn vẹn, nhưng nên cẩn trọng phân biệt bản thân đối tượng với sự phản ứng của chúng ta đối với nó. Ví dụ, nếu sanh khởi tức tưởi, nên được nhận rõ trong bản chất riêng của nó bất cứ khi nào nó khởi lên. Trong khi làm vậy, chúng ta sẽ thực hành quán đối tượng của tâm: quán pháp (dhammānupassanā) theo đoạn sau đây của bài Kinh Tứ Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna Sutta): "Vị ấy biết tai và âm thanh, và xiềng xích (chẳng hạn.sự tưc tưởi) sanh khởi qua cả hai." Nếu tiếng ồn không liên tục hay có cường độ khác nhau, người đó sẽ dễ có khả năng phân biệt sự sanh diệt (udayabbaya) trong tiến trình nó xảy ra. Trong cách đó người ấy sẽ thêm hiểu biết thấu đáo của mình vào trong tánh vô thường (aniccatā).

Thái độ đối với những phiền não tâm tái diễn đều đặn nên như nhau, chẳng hạn những tư tưởng tham dục và thao thức không yên. Người đó nên trung thực đối mặt với chúng, nhưng phân biệt chúng với sự phản ứng của người đó đối với chúng, ví dụ sự đồng loã, sợ hãi, oán giận, dễ phát cáu. Trong lúc làm vậy, người ấy đang sử dụng phương án "gọi tên", và sẽ gặt hái những lợi ích như đã đề cập ở trên. Trong những cơn sóng đam mê và thao thức không yên tái diễn có định kỳ, dần dần như thế người đó sẽ học ra để phân biệt những thời kỳ "cao" và "thấp", "những thăng và trầm" của chúng, và cũng có thể đạt được kiến thức hữu ích về thái độ của chúng. Nhờ thủ tục đó, người ấy lại vẫn hoàn toàn ở trong phạm vi Tứ Niệm Xứ bằng cách thực hành quán trạng thái tâm (cittānupassanā: quán tâm) và đối tượng của tâm (dhammānupassanā: chú tâm đến những chướng ngại)

Phương pháp chuyển sự quấy nhiễu đối với thiền thành đối tượng của thiền, đơn giản như nó tài tình, có thể xem như đỉnh cao của thủ tục bất bạo động. Đó là phương án rất đặc trưng của tinh thần Tứ Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna), sử dụng tất cả mọi kinh nghiệm như những trợ giúp trên con đường. Theo cách đó kẻ thù biến thành bạn; đối với tất cả những quấy nhiễu và những lực đối kháng nầy trở thành những vị thầy của chúng ta, và những vị thầy, bất cứ ai họ có thể là, nên được xem như những người bạn.

Chúng ta không thể đi trước trích dẫn ở đây một đoạn trong cuốn sách nhỏ đáng ghi nhớ, The Little Locksmith của Katherine Butler Hathaway, một văn kiện nhân bản cảm động về trí tuệ ngoan cường và thực tế đạt được nhờ đau khổ:

Tôi bị đụng chạm mạnh bởi ngu dốt và ngông cuồng với hai thứ mà những người nên biết đúng hơn vất đi những vật họ không thích. Họ vất đi những kinh nghiệm, con người, hôn nhân, tình huống, tất cả mọi loại bởi vì họ không thích chúng. Nếu bạn ném đi một thứ, nó đã đi rồi. Nơi bạn đã có thứ mà nay bạn không có. Bạn trắng tay, họ không có gì để tiếp tục làm việc. Nhưng ngược lại hầu như tất cả những thứ đã ném đi rồi đó có khả năng làm việc cùng với một tí xảo thuật chỉ trong mặt đối lập của những gì chúng là... Nhưng hầu hết chúng sanh không bao giờ nhớ tí gì rằng trong hầu hết mọi tình huống xấu đều có khả năng chuyển hoá nhờ đó những thứ không ưa thích có thể được thay đổi thành những điều ưa thích.

Chúng ta đã nói trước rằng sự xảy ra của ba yếu tố quấy rối nầy không thể lúc nào cũng tránh được. Chúng là những phần của thế giới chúng ta, và chúng đến đi theo quy luật riêng của chúng bất chấp chúng ta tán thành hay không. Nhưng bằng cách áp dụng thuần chú tâm chúng ta có thể tránh bị cuốn đi hay bị đánh bật ra bởi chúng. Bằng cách kiên trì và bình thản đứng trên mảnh đất an toàn của chánh niệm, chúng ta sẽ lập lại trong mức độ khiêm tốn, nhưng trong cách về cơ bản y hệt, hoàn cảnh lịch sử dưới cây Bồ Đề. Khi Māra - Kẻ Xấu, đứng đầu đội quân của nó, tuyên bố mặt đất trên đó nơi Đức Phật tương lai sẽ ngự, ngài từ chối không nhúc nhích. Tin cậy vào năng lực của chánh niệm, chúng ta có thể tự tin lập lại lời nguyện của bồ tát vào dịp đó: Mā maṁ ṭhānā acavi! "Mong nó (Māra) không đuổi tôi ra khỏi nơi nầy (Padhāna Sutta).

Hãy để những kẻ xâm nhập đến và đi. Như tất cả những thành viên khác của cuộc diễu hành rộng lớn bất tận của những sự kiện tâm sinh lý đi qua trước cặp mắt quán sát của chúng ta trong pháp hành thuần chú tâm, chúng sanh khởi, đang sanh khởi và chúng đi qua.

Hoàn cảnh thuận lợi của chúng ta ở đây là sự kiện rõ ràng rằng hai sát na tư tưởng không thể hiện diện trong cùng một lúc. Nói đúng ra, sự chú ý đến không phải sát na hiện tại mà đến sát na vừa mới trôi qua. Như vậy, chừng nào chánh niệm còn thống trị, sẽ không có "sự quấy nhiễu" hay "tư tưởng ô nhiễm" nào cả. Điều nầy cho chúng ta cơ hội tiếp tục đứng trên mảnh đất an toàn đó của "cột trụ người quán sát", tiềm năng riêng của chúng ta "ngôi vị giác ngộ".

Bằng cách êm dịu và làm mất tác dụng ảnh hưởng của việc quán sát đứng riêng ra như được áp dụng trong ba phương án của chúng ta, những sự gián đoạn trong thiền sẽ ngày càng mất thêm lông ngứa gây phát cáu, và từ đó mất hiệu quả quấy nhiễu của chúng. Điều nầy sẽ chứng minh hành động của thái độ thản nhiên (virāga), theo nghĩa đen "làm bay màu". Khi những kinh nghiệm nầy bị tuột khỏi vẻ cảm xúc kích thích tham dục, sân hận, cáu gắt và những phiền não khác của tâm, chúng sẽ xuất hiện trong bản chất thực của chúng như thuần hiện tượng (suddha-dhammā).

Thủ tục bất bạo động của thuần chú tâm ban tặng cho thiền sinh sự xúc chạm nhẹ nhưng vững chắc quá cốt yếu để ứng xử với bản chất nhạy cảm, lẩn tránh và ương bướng của tâm. Nó cũng làm cho người đó có khả năng ứng xử êm xuôi với nhiều hoàn cảnh và những chướng ngại gay cấn khác nhau gặp phải trong đời sống hằng ngày. Để minh hoạ phẩm chất tinh tấn ngang nhau được đòi hỏi khi đạt được các tầng thiền định, Thanh Tịnh Đạo (Visuddimagga) mô tả sự thử thách mà sinh viên giải phẩu ngày xưa phải trải qua như một bằng chứng họ có kỹ năng. Một ngọn lá sen được đặt trong tô nước, và học sinh phải rạch ngang ngọn lá mà không hoàn toàn cắt nó hay nhận chìm nó. Người dụng nhiều lực quá hoặc cắt ngọn lá thành hai hoặc ấn nó vào trong nước, trong lúc người rụt rè thậm chí không dám cào xước ngọn lá. Thực ra, cái giống như bàn tay giải phẩu dịu dàng như kiên định cần có trong việc luyện tâm, và sự xúc chạm kỹ xảo và đúng mức sẽ là kết quả tự nhiên của thủ tục bất bạo động trong việc thực hành thuần chú tâm.

3. DỪNG VÀ CHẬM LẠI

Giữ Yên

Đối với những khả năng của tâm tròn đủ và mở ra thông suốt, cần ảnh hưởng của hai lực bổ sung: hoạt động và kiềm chế. Nhu cầu hai mặt nầy được Đức Phật nhận ra, bậc hiểu biết tâm vĩ đại. Ngài khuyên rằng những khả năng của tinh tấn (viriy’indriya) và định (samādh’indriya) nên được giữ mạnh và đúng mức ngang nhau. [5] Hơn nữa, ngài giới thiệu ba trong bảy yếu tố của giác ngộ (bojjhaṅga: giác chi) phù hợp để đánh thức tâm, và ba yếu tố khác để thanh tịnh tâm [6]. Trong hai trường hợp, giữa những khả năng tinh thần và những yếu tố giác ngộ, chính chánh niệm không những chỉ nhìn trạng thái cân bằng, mà còn làm hoạt động những lúc uể oải và kiềm chế những lúc quá căng.

Chánh niệm, mặc dù có vẻ có bản chất thụ động, trong thực tế là lực hoạt động. Nó làm tâm tỉnh táo, và sự tỉnh táo nầy tuyệt đối cần thiết cho tất cả mọi hoạt động có mục đích. Tuy nhiên, trong việc thẩm tra hiện nay, chúng ta sẽ liên quan đến năng lực kiềm chế của chánh niệm. Chúng ta sẽ khảo sát làm sao nó gỡ rối và tách ra được và nó sẽ tích cực giúp phát triển những phẩm chất tinh thần cần có cho sự nghiệp giải thoát.

Trong lúc thực tập thuần chú tâm, chúng ta giữ yên ở vị trí quán sát tâm và không gian, giữa những đòi hỏi ồn ào của nội tâm và ngoại giới. Chánh niệm có sức mạnh yên tĩnh, khả năng trì hoãn hành động và áp dụng như cái thắng, nhằm dừng lại sự can thiệp bừa và tạm thời ngưng phán đoán trong lúc ngưng để quán sát sự kiện và phản ánh đúng. Chánh niệm cũng đem sự chậm lại tốt lành trong tính hăng bốc của tư tưởng, lời nói và hành động. Giữ yên và dừng, ngưng và chậm lại - những từ nầy là chìa khoá cho chúng ta khi nói về hiệu quả kiềm chế của thuần chú tâm.

Sách cổ Trung Hoa nói:

Khi làm hết mọi việc, và khi bắt đầu làm mọi việc,

Không có gì thú vị hơn giữ yên.

Trong ánh sáng của giáo lý Phật giáo, "chấm dứt (cứu cánh) thật sự của vạn vật là Niết bàn, được gọi là "làm yên các hình thành" (saṅkhārānam vū pasamo: yên tịnh các hành), đó là, nơi chấm dứt cuối cùng của chúng hay sự chấm dứt. Cũng được gọi "dừng nghỉ" (nirodha). Vạn vật" hay "các hành" ở đây có nghĩa là những hiện tượng do duyên và không liên quan đến ai xuất hiện bằng cách "hình thành", nghĩa là, bằng cách chấm dứt những hoạt động tạo nghiệp trong đời. Đó chính là chấm dứt thế giới và chấm dứt khổ, mà Đức Phật tuyên bố không đạt được bằng đi, nhập cư hay di cư, nhưng chỉ có thể tìm thấy trong chính chúng ta. Chấm dứt thế giới đó được mỗi hành động nghiêm cẩn giữ yên, dừng hay ngừng" báo trước. "Giữ yên", trong ý nghĩa cao nhất của nó, nghĩa là dừng tích luỹ nghiệp, tránh liên quan không dứt với những thứ chóng phai mờ, tránh thêm mãi vào những rối rắm trong vòng luân hồi - vòng sanh tử lập đi lập lại. Bằng cách theo con đường chánh niệm, bằng cách huân tập giữ yên và ngừng trong thái độ của thuần chú tâm, chúng ta từ chối không nhận thách thức dai dẳng của đời đối với khuynh hướng tham hay sân. Chúng ta bảo vệ chính mình chống lại những phán đoán bừa bãi và si mê; chúng ta ngăn khỏi mù quáng rơi vào trong vòng xoáy của hoạt động quấy rầy với tất cả những nguy hiểm cố hữu của nó.

Người tránh không can thiệp được an toàn khắp nơi (Snp, v.953).

Người đứng yên và biết chỗ dừng sẽ không gặp nguy hiểm (Đạo Đức Kinh, Chương 44).

Châm ngôn Trung Hoa trích trước diễn đạt trong phần thứ hai của nó rằng không có gì thú vị trong khi bắt đầu làm việc hơn giữ yên. Giải thích trong ý nghĩa Phật giáo, bằng cách giữ yên những thứ bắt đầu một cách hiệu quả là "những thứ (hay những phẩm chất) làm giảm sự tích luỹ nghiệp." Trong khi liên hệ với chúng, chúng ta có thể theo sự phân chia truyền thống của việc luyện tâm thành giới (hay hạnh kiểm), định (hay tĩnh lặng) và tuệ (hay hiểu biết thấu suốt). Tất cả ba phương diện nầy đều dứt khoát giúp thái độ giữ yên được trau dồi bằng thuần chú tâm.

1) Hạnh kiểm. Làm cách nào chúng ta có thể cải thiện hạnh kiểm của chúng ta, phẩm chất đạo đức và kỹ năng của nó trong việc quyết định đúng? Nếu chúng ta tha thiết muốn những cải thiện như thế, nói chung đúng nhất nên chọn con đường ít kháng cự. Nếu chúng ta quay quá nhanh chống lại những khuyết điểm đó đã mọc rễ sâu trong những thói quen lâu đời hay trong những thôi thúc có tác động mạnh, chúng ta có thể khổ bị thất bại làm nản lòng. Trước hết chúng ta nên chú ý đến những thiếu sót của hành động và lời nói và những lỗi phán đoán gây ra bởi thiếu suy nghĩ thận trọng và cẩu thả. Về những điểm nầy có nhiều. Trong đời sống chúng ta có nhiều trường hợp nơi đó một tí suy nghĩ cẩn trọng trong chốc lát có thể tránh được một bước sai lầm, và do đó tránh một chuỗi dài khổ đau hay điều sai quấy về đạo đức mà bắt đầu chỉ một thoáng nhẹ dạ. Nhưng làm thế nào chúng ta có thể hạn chế những phản ứng bừa bãi của chúng ta và thay chúng bằng những chốc lát chánh niệm và phản ảnh? Để làm điều nầy chúng ta sẽ tùy thuộc vào khả năng để dừng và ngừng, áp dụng như những cái thắng đúng lúc, và điều nầy chúng ta có thể học bằng cách thực hành thuần chú tâm. Trong pháp hành đó chúng ta sẽ tự huân tập "để nhìn và chờ", để tạm thời hoãn phản ứng hay làm chậm chúng lại. Chúng ta nên học cách dễ trước tiên, trong những tình huống chúng ta có quyền chọn lựa riêng, trong lãnh vực trải nghiệm có giới hạn gặp suốt trong những thời kỳ hành thiền. Khi đối đầu với những ấn tượng cảm giác ngẫu nhiên nầy mãi, những cảm thọ hay những tư tưởng lệch lạc làm gián đoạn định tâm của chúng ta; khi kiềm chế mãi hoài mong ước của chúng ta để phản ứng lại chúng trong cách nào đó; tiếp tục mãi giữ yên để đối đầu với chúng - chúng ta sẽ đang tự chuẩn bị để duy trì nội tâm tĩnh lặng trong lãnh vực rộng hơn và không được bảo hộ của đời sống hằng ngày. Chúng ta sẽ có được sự hiện diện của tâm làm cho chúng ta sẽ có khả năng ngừng và dừng, dù chúng ta bị ngạc nhiên hay bất thình lình bị chọc tức hay bị dụ dỗ.

Những nhận xét hiện nay của chúng ta đối với những lỗi về hạnh kiểm đó dễ sanh khởi qua sự nhẹ dạ và bừa bãi, nhưng chúng ít nhiều có thể kiềm chế nhờ chánh niệm. Sự khéo ứng xử với những điều nầy cũng sẽ ảnh hưởng những ai bướng bỉnh hơn trệch khỏi hạnh kiểm đạo đức bắt rễ trong những thôi thúc cuồng nhiệt mạnh bạo hay trong những tập khí xấu thâm căn cố đế. Tâm tĩnh lặng gia tăng đạt được trong giữ yên để thuần chú tâm sẽ kiềm chế tính bốc hăng của những đam mê. Có được thói quen dừng và ngừng sẽ hoạt động như cái thắng đối với những tập khí thâm căn cố đế sa vào những hành động bất thiện.

Bằng cách có khả năng giữ yên để thuần chú tâm, hay dừng để phản ánh đúng, rất thường cám dỗ đối với tham dục ban đầu, với cơn sóng giận dữ thoạt tiên, với đám mây si mê trước hết, sẽ biến mất không gây ra sự rắc rối nghiêm trọng nào. Ở điểm nào dòng những tiến trình tư tưởng bất thiện được dừng sẽ tùy thuộc vào phẩm chất của chánh niệm. Nếu chánh niệm sắc bén, sẽ thành công ngay ở điểm rất sớm trong khi gọi dừng của một loạt những tư tưởng hay hành động bất thiện trước khi chúng ta bị chúng cuốn theo quá xa. Sau đó những phiền não tương ứng sẽ không mọc trên sức mạnh ban đầu của chúng, ít đòi hỏi nỗ lực để kiềm chế chúng, và những rối rắm về nghiệp sẽ ít theo hơn hoặc không.

Chúng ta lấy ví dụ về đối tượng nhìn ưa thích làm chúng ta khởi lên ý thích. Đầu tiên ý thích đó có thể không rất thực và khăng khăng nhất quyết. Nếu vào điểm nầy tâm có khả năng giữ yên để quán sát tách riêng ra và phản ánh, mặc dầu vậy nhận thức nhìn có thể dễ bị gạt bỏ rất ít hỗn hợp của tham dục. Đối tượng trở nên đã bảo đảm như "chỉ như điều được thấy đã gây ra cảm thọ hài lòng", hay cảm thấy hấp dẫn được kiềm chế thành niềm vui thẩm mỹ thầm lặng. Nhưng nếu cơ hội sớm nhất đó đã bị trễ, cái ưa thích sẽ lớn mạnh thành dính mắc và thành mong muốn sở hữu. Nếu bây giờ điểm dừng được gọi, tư tưởng tham muốn có thể mất dần sức mạnh; nó sẽ không dễ biến thành tham ái dai dẳng, và sẽ không thêm nỗ lực thực sự nào để khiến đối tượng tham muốn đó thành sở hữu. Nhưng nếu dòng tham dục vẫn không kiềm chế được, lúc đó tư tưởng tham muốn có thể tự diễn đạt bằng lời nói trong việc hỏi về đối tượng đó hay thậm chí đòi hỏi nó với những lời mãnh liệt. Đó là, nghiệp tâm bất thiện kéo theo nghiệp khẩu bất thiện. Sự khước từ sẽ khiến luồng tham dục ban đầu chia nhánh thành dòng suối phụ vào của những phiền não tâm, buồn hoặc giận. Nhưng nếu ngay cả ở giai đoạn cuối đó người ấy có thể dừng để lặng thầm phản ảnh hay thuần chú tâm, chấp thuận khước từ, và từ bỏ hoàn thành - mong ước, sẽ tránh được những phức tạp thêm nữa. Tuy nhiên, nếu la hét om sòm kéo theo nghiệp thân bất thiện, và nếu, bị lái bởi tham ái, người đó gắng đạt đối tượng tham muốn thành sở hữu bằng lén lút hay bắt buộc, lúc đó hoàn toàn vướng bẫy nghiệp và những hậu quả của nó phải được trải nghiệm trong tác động hoàn toàn của chúng. Nhưng vẫn còn, nếu ngay sau khi làm xong hành động xấu, người đó dừng để phản ảnh, sẽ không vô hiệu. Đối với chánh niệm sanh khởi trong hình thức nhìn lại quá khứ ăn năn hối cải sẽ ngăn ngừa tính cách bị chai lì và ngăn lập lại cùng hành động đó. Bậc Ứng Cúng có lần nói với Rāhula, con trai ngài. (Trung Bộ Kinh 61):

Bất cứ hành động nào con có ý định thực hiện, bằng thân, khẩu hay ý, con nên xem xét hành động đó... Nếu, khi xem xét nó, con nhận thấy: "Hành động nầy tôi có ý định thực hiện sẽ có hại cho chính tôi, hay có hại cho người khác, hay có hại cho cả hai; nó sẽ là hành động bất thiện, tạo khổ và kết quả trong khốn khổ" - lúc đó con chắc chắn không nên thực hiện hành động đó.

Cũng vậy trong lúc con đang hực hiện hành động, bằng thân, khẩu hay ý, con nên xem xét hành động đó... Nếu, trong khi xem xét, con nhận thấy: "Hành động nầy tôi đang thực hiện có hại cho chính tôi, hay có hại cho người khác, hay có hại cho cả hai; nó là hành động bất thiện, tạo khổ và kết quả trong khốn khổ" - lúc đó con nên ngừng hành động như thế.

Cũng vậy sau khi con đã thực hiện hành động, bằng thân, khẩu hay ý, con nên xem xét hành động đó... Nếu, trong khi xem xét, con nhận thấy: "Hành động nầy tôi đã thực hiện có hại cho chính tôi, hay có hại cho người khác, hay có hại cho cả hai; nó là hành động bất thiện, tạo khổ và kết quả trong khốn khổ" - lúc đó con nên kiềm chế không thực hiện nó nữa.

2) Định Tĩnh. Bây giờ chúng ta sẽ xem xét cách dừng để thuần chú tâm cũng giúp người ta đạt được và trưởng dưỡng định tĩnh (samatha) trong ý nghĩa đôi của nó: tâm hoàn toàn an bình và định tâm trong thiền.

Bằng cách phát triển thói quen ngừng để thuần chú tâm, ngày càng trở nên dễ rút lui vào trong sự yên tĩnh nội tâm riêng của người đó hơn khi thân không có khả năng trốn thoát khỏi tiếng ồn ào dai dẳng của ngoại giới. Sẽ dễ đi trước những phản ứng vô ích đối với lời nói hay hành động ngu xuẩn của kẻ khác. Khi những cú đòn định mệnh đặc biệt gian khổ và không ngừng, tâm được huân tập trong thuần chú tâm sẽ tìm thấy nơi nương tựa trong chỗ ẩn náu của tính tiêu cực rõ ràng hay không - hoạt động cảnh giác đề phòng, từ vị trí đó sẽ có khả năng kiên nhẫn chờ cho đến khi những cơn bão đã đi qua. Có nhiều tình huống trong đời khi đó tốt nhất để cho mọi vật kết thúc theo cách tự nhiên của chúng. Người không có khả năng giữ yên và chờ thường khi gặp trường hợp gay cấn hay những hoạt động bận rộn sẽ liên tiếp thất bại. Không những trong những tình huống phê bình mà còn trong cuộc sống thường lệ, trải nghiệm giành được bằng cách giữ yên quán sát sẽ thuyết phục chúng ta rằng chúng ta không cần đáp ứng tích cực đối với mọi ấn tượng chúng ta nhận, hay không cần quan tâm đến mọi cuộc chạm trán với người hay những điều thách thức có hoạt động can thiệp của chúng ta.

Bằng cách ngăn chính chúng ta khỏi bận rộn không cần thiết, những xích mích ngoại giới sẽ được giảm và những căng thẳng nội tâm do chúng đem lại sẽ được thư giãn. Sự hòa hợp và an bình to lớn hơn sẽ toả khắp đời sống hằng ngày, bắt nhịp cầu nối khoảng các giữa đời sống bình thường với sự định tĩnh trong thiền. Rồi thì những nhiễu loạn đó sẽ ít có những ảnh hưởng dội lại bên trong của áy náy không yên hằng ngày mà, trong hình thức thô hay tế, xâm nhập vào những giờ hành thiền, khiến thân tâm không yên. Cuối cùng, chướng ngại trạo cử, trở lực chính đối với định tâm, sẽ thường ít xuất hiện và sẽ dễ vượt qua hơn khi chúng nổi lên .

Bằng cách trau dồi thái độ thuần chú tâm thường như cơ hội ban tặng, những lực ly tâm, khiến tâm tán loạn, sẽ mất dần; khuynh hướng hướng tâm, quay vào nội tâm và làm định tâm, sẽ tập hợp sức mạnh. Tham ái sẽ không còn chạy đuổi theo những đối tượng luôn thay đổi khác nhau.

Thực hành đều đặn duy trì chú tâm thành một chuỗi sự kiện chuẩn bị tâm để duy trì định tĩnh trên một đối tượng, hay một số đối tượng có giới hạn, trong pháp thiền nghiêm ngặt. Tâm kiên quyết hay đều đặn, một yếu tố quan trọng khác trong thiền, sẽ được trau dồi tương tự như vậy.

Như thế, thực hành giữ yên, ngừng và dừng để thuần chú tâm thúc đẩy nhiều thành phần đáng chú ý của định tĩnh trong thiền: sự điềm tĩnh, định tâm, kiên quyết và giảm thiểu vô số đối tượng.. Nâng lên mức độ trung bình của tâm bình thường và mang nó gần với mức độ của tâm thiền. Đây là một điểm quan trọng bởi vì khoảng cách thường quá rộng giữa hai mức độ tâm nhiều lần làm hỏng những nỗ lực định tâm và ngăn cản việc đạt được để tiếp tục hành thiền êm xuôi.

Trong chuỗi bảy yếu tố giác ngộ, chúng ta thấy rằng yếu tố giác ngộ thư thái (passaddhi-sambojjhaṅga) đi trước yếu tố giác ngộ định (samādhi-sambojjhaṅga). Diễn đạt cùng một sự kiện, Đức Phật nói: "nếu bên trong thư thái, tâm sẽ định được." Bây giờ trong ánh sáng nhận xét trước của chúng ta, chúng ta sẽ hiểu rõ hơn những lời phát biểu nầy.

3) Hiểu biết thấu suốt. Bậc Ứng Cúng đã từng nói: "Người nào tâm định được sẽ thấy mọi vật như chúng thực sự là." Do vậy, tất cả những cách qua đó thuần chú tâm làm định mạnh thêm cũng cung cấp duyên hỗ trợ cho sự phát triển trí tuệ. Nhưng cũng có sự giúp đỡ trực tiếp và đặc biệt hơn mà trí tuệ (hiểu biết thấu suốt) nhận từ việc giữ yên trong thuần chú tâm.

Nói chung, chúng ta quan tâm đến việc vận dụng và sử dụng mọi vật hơn biết bản chất thực của chúng. Như vậy chúng ta thường nắm vội một ít ký hiệu ban sơ chuyển đến cho chúng ta bằng nhận thức. Sau đó, qua thói quen thâm căn cố đế, những ký hiệu đó gợi lên tiêu chuẩn trả lời bằng cách phán đoán chẳng hạn tốt-xấu, hài lòng-không hài lòng, có ích-có hại, đúng-sai. Những phán đoán nầy, qua đó chúng ta định nghĩa những đối tượng trong sự liên hệ với chúng ta, dẫn đến những phản ứng phù hợp bằng lời hay hành động. Chú tâm hiếm khi chỉ ở trên đối tượng thông thường hay quen thuộc bất cứ một thời gian dài nào lâu hơn cần thiết để nhận ít ký hiệu đầu tiên. Vì vậy, đối với đa phần, chúng ta nhận thức mọi vật trong cách chắp vá và như thế nhận thức sai về chúng. Hơn nữa, chúng ta tập trung chú ý chỉ một đoạn rất ban sơ tuổi sống của đối tượng, hay ít hơn, người đó thậm chí không nhận biết một cách có ý thức rằng đối tượng đó đang ở trong tiến trình có gia hạn thời gian, bắt đầu và kết thúc; rằng nó có nhiều phương diện và nhiều mối quan hệ ngoài nhận thức thất thường đó trong tình huống hạn chế; rằng, tóm lại, nó có loại tính cách phù du riêng của nó.

Thế giới được nhận thức một cách hời hợt nầy sẽ gồm những miếng nhỏ không hình dáng của những kinh nghiệm được đánh dấu bằng một ít dấu hiệu hay ký hiệu được chọn một cách chủ quan. Những ký hiệu được chọn chính yếu được quyết định bằng tính tư lợi của cá nhân; đôi khi thậm chí chúng được áp dụng sai. Thế giới như cái bóng mà kết quả gồm không những môi trường bên ngoài và những người khác, mà còn một phần tốt của những tiến trình thân và tâm riêng của người đó. Cũng vậy, những điều nầy trở nên khó tránh khỏi kiểu nhận thức hoá hời hợt đã được đề cập đến.

Đức Phật chỉ ra bốn nhận thức sai cơ bản kết quả từ nhận thức bị xuyện tạc và chú ý không thận trọng: thấy bất tịnh cho là tịnh, vô thường cho là vĩnh cửu, khổ đau và mang đến đau khổ cho là vui thích, và không liên quan đến ai (vô ngã) cho là ta hay của ta. Khi dấu ấn tự chứng nhận như vậy được đóng dấu lại mãi trên thế giới của kinh nghiệm hằng ngày, quan niệm sai lầm cơ bản, "Cái nầy thuộc về tôi" (attaniya) sẽ đều đều thêm rễ vào trong những yếu tố thân tâm của bản chất chúng ta. Như những rễ phụ của cây, những rễ nầy sẽ mảnh nhưng chắc và lan rộng - đến mức như thế, thực ra, những ý niệm về "ta" và "của ta" sẽ khó được lay chuyển bởi thuyết phục bằng tri thức suông về sự không hiện hữu của cái ngã (anattā: vô ngã).

Những hậu quả nghiêm trọng nầy phát ra từ tình huống nhận thức cơ bản: chúng ta vội phản ứng khinh suất và theo thói quen sau khi nhận vài dấu hiệu ban đầu từ nhận thức của chúng ta. Nhưng nếu tập trung sức kiềm chế của chánh niệm và ngừng để thuần chú tâm, những tiến trình tâm vật lý hình thành những đối tượng của tâm ở sát na đã cho sẽ tự tiết lộ với chúng ta đầy đủ hơn và thực hơn. Không còn bị kéo ngay vào vòng xoáy của tự chứng nhận, cho phép chúng tự mở ra trước cặp mắt cảnh giác của chánh niệm, chúng sẽ mở ra tính đa dạng về nhiều phương diện của chúng và mạng lưới rộng trong thể tương liên và những quan hệ nối liền với nhau của chúng. Nối với tự lợi, quá hẹp và thường giả mạo, sẽ lùi vào trong những người chính, có vẻ nhỏ lại bởi cái nhìn rộng hơn bây giờ đã đạt được. Những tiến trình quán sát trưng bày việc chúng xảy ra theo từng hàng và trong những phần hợp thành của chúng sanh và tử, lên và xuống thường xuyên. Do đó những sự kiện thay đổi và tính vô thường chính chúng gây ấn tượng trong tâm với cường độ đang phát triển.

Nhận thức rõ như đã đề cập về lên và xuống làm tiêu tan những khái niệm giả tạo về tính đồng nhất được tạo ra dưới ảnh hưởng của thái độ lấy bản ngã làm trung tâm. Tính tự chứng nhận thiếu óc phê bình quan trọng hơn tính đa dạng; nó gộp mọi thứ lại với nhau dưới những ý tưởng được hình thành trước về là ta và thuộc về ta. Nhưng thuần chú tâm tiết lộ những tính đồng nhất giả vờ nầy như vô ngã và những hiện tượng hữu duyên. Đương đầu lại mãi bản chất phù du như thế, phụ thuộc và vô ngã của những tiến trình cuộc sống trong và ngoài, chúng ta sẽ khám phá bản chất đơn điệu và bất toại nguyện của chúng: nói cách khác, chân lý về khổ. Như vậy, bằng phương án đơn giản của làm chậm lại, ngừng và giữ yên để thuần chú tâm, tất cả ba đặc tính của cuộc sống - vô thường, khổ và vô ngã - chính chúng sẽ mở ra để thâm nhập vào tuệ quán (vipassanā).

Tính tự phát

Thói quen dừng một cách chánh niệm đạt được hay được trưởng dưỡng trước khi hành động không loại trừ tính tự phát đáp ứng thiện. Trái lại, nhờ huân tập, thực hành dừng và ngừng và giữ yên để thuần chú tâm tự nó sẽ trở thành khá tự phát. Nó sẽ mọc trong cơ cấu chọn lựa của tâm đáng tin cậy và đáp ứng mau lẹ, có thể ngăn bộc phát những thôi thúc xấu hay không đúng. Không có kỹ năng như vậy chúng ta có thể nhận thức thuộc về tri thức những thôi thúc đó là bất thiện, nhưng vẫn không chống nổi tính tự phát có tác động mạnh riêng của chúng. Do đó thực hành ngừng một cách chánh niệm phục vụ để thay tính tự phát bất thiện hay những thói quen bằng những thiện được truyền thụ những kiến thức tốt hơn và những dự định cao thượng hơn.

Chỉ như những hoạt động phản xạ tự động bảo vệ thân, giống như tâm cần sự bảo vệ tự phát về đạo đức và tinh thần. Pháp hành thuần chú tâm sẽ cung cấp chức năng sống động nầy. Một người có tiêu chuẩn đạo đức trung bình theo bản năng chùn lại khỏi những tư tưởng trộm cắp và sát nhân. Với sự trợ giúp của phương pháp thuần chú tâm, phạm vi của những cái thắng tự phát về đạo đức như thế có thể là sự nhạy cảm về luân lý mở rộng mênh mông tăng lên mạnh mẽ.

Trong tâm không huân tập, những khuynh hướng cao thượng và những tư tưởng đúng thường bị tấn công bởi đột nhiên bộc phát những đam mê và phán đoán. Chúng hoặc chết hay gian khó tự khẳng định chỉ sau cuộc nội chiến. Nhưng nếu tính tự phát của những điều bất thiện được kiềm chế và giảm đi rất nhiều, như đã trình bày ở trên, Những thôi thúc tốt và phản ảnh đúng của chúng ta sẽ có lãnh vực to lớn hơn để nổi lên và chúng tự diễn tả một cách tự do và tự phát. Luồng tự nhiên của chúng sẽ cho chúng ta tin tưởng sâu sắc hơn vào năng lực của cái tốt bên trong chúng ta; nó sẽ có sức thuyết phục hơn đối với người khác. Tính tự phát về điều tốt sẽ không thất thường, vì nó sẽ có những cái rễ sâu và vững mạnh trong sự huân tập cẩn trọng từ trước. Ở đây xuất hiện cách qua đó tư tưởng tốt có suy nghĩ trước (sasaṅkhārika-kusala-citta) có thể chuyển thành tư tưởng thiện tự phát (asaṅkhārikā-kusala-citta). Theo tâm lý học của Tạng Thắng Pháp, tư tưởng như thế, nếu được kết hợp với trí, xảy ra đầu tiên trong cán cân của những giá trị đạo đức. Trong cách nầy chúng ta sẽ hiểu được thực tế câu tục ngữ trong Bí Mật của Đoá Hoa Bằng Vàng [7]: Câu tục ngữ nầy gợi lên lời diễn giải bằng thuật ngữ Pāli Sasaṅkhārena asaṅkhārikam pattabbam, "Nhờ nỗ lực tự phát có chủ ý suy tính trước có thể được thắng."

Nếu nhiều trợ giúp để phát triển tâm và giải thoát được tìm thấy trong giáo lý của Đức Phật được sử dụng đúng đắn, cuối cùng thực sự không có gì chịu được với phương pháp Satipaṭṭhāna (Tứ Niệm Xứ); và phương pháp nầy bắt đầu với pháp hành đơn giản biết dừng và ngừng để thuần chú tâm.

Chậm Lại

Chống lại tính bốc hăng, bừa bãi và cẩu thả của tâm không huân tập, pháp hành ngừng và dừng thiết lập sự nghiêm cẩn chậm lại. Tuy nhiên, những đòi hỏi trong đời sống hiện đại làm nó không thể thực hiện được để giới thiệu chức năng chậm lại như thế trong lề thói ngày làm việc trung bình. Nhưng khi thuốc giải độc chống lại những hậu quả tai hại của tốc độ cuồng nhiệt của đời sống tối tân. Nó là tất cả sự quan trọng hơn để trau dồi pháp hành đó vào những giờ rảnh rỗi của người đó, nhất là trong những thời kỳ thực hành Tứ Niệm Xứ nghiêm ngặt. Pháp hành như thế cũng sẽ dành cho những lợi ích vật chất có điềm tĩnh, có hiệu suất và kỹ năng lớn hơn trong chu kỳ làm việc hằng ngày của người đó.

Đối với những mục đích phát triển thiền, chậm lại phục vụ như sự huân tập có hiệu quả trong sự chú ý, thu thúc giác quan và định tâm. Nhưng tách ra từ đó, nó có một sự quan trọng đặc biệt hơn đối với pháp hành thiền. Trong chú giải của bài Kinh Tứ Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna), nói rằng chậm những cử động lại có thể giúp lấy lại định tâm đã mất trên đối tượng được chọn. Chúng tôi đọc như vậy, một vị tỳ khưu đã co nhanh cánh tay không nhớ chủ đề của thiền như quy luật của pháp hành đòi hỏi. Khi biết ra đã bỏ quên, vị ấy để cánh tay lại chỗ cũ và chánh niệm lập lại cử động đó. Chủ đề thiền liên quan đến có thể là "hành động hiểu rõ ràng", như được đề cập trong Kinh Tứ Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna): "Trong lúc co và duỗi vị ấy cử động có hiểu biết rõ ràng."

Chậm lại những cử động nào đó về thân trong lúc huân tập thiền nghiêm ngặt nhất là trợ giúp để đạt được tuệ quán (vipassanā-ñāṇa), nhất là nhận biết trực tiếp về sự thay đổi (vô thường) và vô ngã. Đối với mức lớn, chính việc cử động nhanh làm tăng thêm ảo tưởng về tính duy nhất, tính đồng nhất và tính thực chất trong cái thực sự là một tiến trình phức tạp chóng tàn. Cho nên, trong pháp hành nghiêm ngặt của Tứ Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna), chậm lại trong những cử động như bước, co và duỗi, nhằm phân biệt nhiều đoạn của mỗi cử động, cung cấp một sự trợ giúp có tác động mạnh cái nhìn trực tiếp vào ba đặc tính của tất cả các hiện tượng. Thiền sinh quán tưởng sẽ gia tăng sức lực và có ý nghĩa nếu người đó chú ý mỗi phân đoạn của tiến trình được quán sát tự sanh và diệt, và không gì của tiến trình đó đi qua hay "chuyển" sang đoạn kế tiếp.

Dưới ảnh hưởng dừng để thuần chú tâm, nhịp điệu trung bình của những cử động, lời nói và tư tưởng hằng ngày của chúng ta cũng sẽ trở nên lặng lẽ và an bình. Chậm lại nhịp điệu vội vã của đời sống nghĩa là những tư tưởng, cảm thọ và nhận thức sẽ có khả năng hoàn tất độ dài hoàn toàn của đời sống tự nhiên của chúng. Hoàn toàn tỉnh giác sẽ trải rộng đến đoạn cuối của chúng: đến những rung động cuối cùng và những dội lại của chúng. Đoạn cuối đó quá thường bị cắt bỏ bởi nôn nóng chụp bắt vào những ấn tượng mới hay bởi vội qua giai đoạn kế của dòng tư tưởng trước khi dòng đến sớm hơn đã được hiểu rõ. Đây là một trong những lý do chính đối với trạng thái bừa bộn của tâm trung bình bị đè nặng bởi những nhận thức không rõ ràng hay tản mạn, những cảm xúc bị ức chế và những ý tưởng chưa tiêu. Chậm lại sẽ minh chứng là phương án hiệu quả để phục hồi trọn vẹn và rõ ràng của ý thức. Sự so sánh thích hợp, và đồng thời một ví dụ thực sự, là thủ tục được gọi trong pháp hành niệm hơi thở (ānāpānasati): niệm phải phủ cả hơi thở, đầu, giữa và cuối hơi thở. Đây là điều có ý nói trong đoạn kinh, "Kinh nghiệm toàn thân (hơi thở), tôi sẽ thở vào và thở ra." Cũng như thế, toàn bộ "hơi thở" nhịp sống của chúng ta sẽ trở nên sâu và đầy hơn nếu, nhờ chậm lại chúng ta sẽ quen duy trì chú tâm.

Thói quen vội cắt sớm những tiến trình tư tưởng, hay bỏ qua chúng, từng thừa nhận những tỷ lệ nghiêm trọng trong con người của văn minh đô thị hiện đại. Người đó kêu la không ngừng đòi những kích thích luôn đổi mới trong sự nối tiếp tăng nhanh hơn, như đòi hỏi tăng tốc độ trong những phương tiện di chuyển. Cuộc oanh tạc nhanh những ấn tượng nầy dần dần làm cùn lụt sự nhạy cảm của người đó và như vậy luôn cần kích thích mới lạ, kịch liệt hơn, to cánh hơn và đa dạng hơn. Tiến trình như thế, nếu không kiểm, có thể kết thúc chỉ trong thảm hoạ. Chúng tôi thấy rồi sự suy thoái ở mức rộng lớn tính dễ bị thuyết phục về thẩm mỹ đẹp hơn và không có khả năng phát triển để có được niềm vui tự nhiên chân chính. Nơi cả hai chọn bởi tình trạng bị kích động cuồng nhiệt và có hơi thở cạn cợt không có khả năng cho bất cứ sự toại nguyện nào về cảm xúc hay thẩm mỹ thực sự. "Hơi thở nội tâm cạn cợt" là quy mô to lớn có trách nhiệm đối với tính hời hợt đang lớn mạnh của "con người văn minh" và đối với sự lan truyền khủng khiếp chứng rối loạn thần kinh ở phương Tây. Chắc sẽ trở nên sự khởi đầu của suy thoái chung tâm thức nhân loại về mức độ phẩm chất, phạm vi và sức mạnh của nó. Mối nguy hiểm nầy đe doạ tất cả những ai, ở phương Đông cũng như phương Tây, thiếu sự bảo hộ tâm linh thích đáng khỏi tác động của văn minh kỹ thuật. Tứ Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna) có thể góp phần quan trọng để khắc phục tình trạng nầy, trong cách chúng ta chỉ ra ngắn gọn ở đây. Như thế phương pháp nầy cũng sẽ minh chứng có lợi ích từ quan điểm vật chất.

Tuy nhiên, ở đây chúng ta chỉ quan tâm chính đến những phương diện tâm lý của chánh niệm và tầm quan trọng của nó để phát triển thiền quán. Chậm lại giúp duy trì chú tâm sẽ có ảnh hưởng đến phẩm chất của tâm thức chính yếu trong ba cách: (a) làm tâm thức sâu sắc bén nhạy (b) làm rõ những nét đặc trưng của đối tượng; và (c) tiết lộ có họ hàng thân thuộc với đối tượng.

a) Một đối tượng có chú tâm duy trì sẽ đặc biệt sử dụng ảnh hưởng mạnh và kéo dài lâu trong tâm trí. Ảnh hưởng của nó sẽ được cảm nhận không những xuyên suốt một chuỗi tư tưởng liền sau nhận thức đặc biệt, mà còn có thể vươn xa đến tương lai. Chính hiệu lực ngẫu nhiên đó là đơn vị đo lường tâm thức sâu sắc bén nhạy.

b) Chú tâm duy trì dẫn đến chân dung đầy đủ hơn của đối tượng trong mọi phương diện của nó. Nói chung, ấn tượng ban đầu chúng ta có được về bất cứ đối tượng ngũ trần hay ý tưởng mới nào sẽ là nét nổi bật nhất; chính mặt nầy của đối tượng thu hút ta chú tâm lên đến đỉnh cao của tác động. Nhưng đối tượng cũng bày ra những phương diện hay những đặc tính khác, và có khả năng vận dụng các chức năng, khác hơn những gì chúng ta chú ý vào lúc đầu. Đối với chúng ta những điều nầy có lẽ ít rõ ràng hay chủ quan ít thú vị; nhưng chúng có lẽ thậm chí quan trọng hơn. Cũng sẽ có những trường hợp, ấn tượng ban đầu của chúng ta hoàn toàn lầm lẫn. Chỉ với điều kiện chúng ta duy trì chú tâm vượt trên tác động ban đầu đó thì đối tượng sẽ tự lộ diện trọn đủ hơn. Trong dòng trở xuống của sóng nhận thức ban đầu lực phán đoán tác động thoạt tiên giảm bớt; và chỉ lúc đó, trong đoạn cuối đó, đối tượng sẽ cung cấp lĩnh vực có chi tiết rộng hơn, chân dung hoàn chỉnh hơn về chính nó. Do vậy chỉ bằng cách duy trì chú tâm mà chúng ta có thể đạt được sự hiểu biết rõ hơn về những nét đặc trưng của đối tượng.

c) Trong số những nét đặc trưng của bất cứ đối tượng tâm hay vật nào, có một lớp chúng ta thường nhìn tùy vào sự chú ý vội vã hay hời hợt, và do vậy cần được đối xử riêng. Đây là bà con họ hàng với đối tượng. Bà con của đối tượng tính lui từ quá khứ của nó - đến nguồn gốc, nhân duyên, lý trí, và nhũng tiền lệ lô gíc; nó cũng trải ra ngoài bao hàm hết văn bản - bối cảnh, môi trường và những ảnh hưởng tích cực của nó. Chúng ta có thể không bao giờ hiểu trọn vẹn mọi vật nếu chúng ta nhìn chúng trong tình trạng cô lập giả tạo. Chúng ta phải thấy chúng như phầ trong mô hình rộng hơn, trong bản chất có điều kiện và quy định của chúng; và điều nầy có thể thực hiện với sự trợ giúp của duy trì chú tâm.

Những Ảnh Hưởng Thuộc Tiềm Thức

Ba cách để nâng cao tâm thức đã thảo luận rồi rõ là có tầm quan trọng chính yếu đối với sự phát triển tuệ quán. Khi tâm thức được sâu sắc thêm và lãnh vực khách quan của nó được rõ và phân thành cấu trúc liên quan của nó, nền tảng được chuẩn bị để "thấy mọi vật y theo thực tại". Nhưng ngoài ảnh hưởng trực tiếp và rõ ràng của nó, tiến trình ba cách nầy cũng có ảnh hưởng gián tiếp không kém tác động mạnh và quan trọng; nó trưởng dưỡng và mài bén những chức năng tiềm thức của tâm có tổ chức trong tiềm thức, trí nhớ và trực giác. Về phần chúng, những cái nầy sẽ lại nuôi dưỡng và củng cố sự tiến bộ của tuệ giải thoát. Tuệ nầy được chúng trợ giúp như cái hồ lớn trong sự so sánh kinh điển: nó được cho ăn không những bằng mưa ngoài trời, mà còn bằng những con suối dâng lên từ bên trong của những thâm sâu riêng của nó. Tuệ quán nầy được dưỡng nuôi bằng những nguồn tiềm thức "dưới đất" nầy của tâm sẽ có nhiều rễ sâu xa. Những kết quả thiền nó đem lại không thể bị dễ mất, ngay cả đối với những người chưa giải thoát vẫn còn phải chịu trở lại.

1) Những nhận thức hay tư tưởng từng là những đối tượng của thuần chú tâm có tác động mạnh hơn trong tâm và tiết lộ những nét đặc biệt rõ hơn khi thiếu chú tâm. Như vậy, khi chúng chìm vào tiềm thức, chúng chiếm vị trí đặc biệt ở đó. Điều nầy đúng đối với cả ba cách để đề cao tâm thức của một đối tượng. (a) Trong tiến trình tâm, nếu chú tâm mạnh vào đoạn cuối như những đoạn trước, thì khi tiến trình kết thúc tâm rơi vào tiềm thức lại, tiềm thức chịu trách nhiệm hơn đối với việc điều khiển tâm thức. (b) Nếu ấn tượng hay ý kiến đã từng được đánh dấu bởi nhiều đặc điểm rõ ràng, thì khi nó mất tỉnh giác ngay, nó sẽ không quá dễ bị mất trong những nội dung mơ hồ của tiềm thức hay bị kéo đi bởi những xu hướng cuồng nhiệt trong những kết hợp tiềm thức sai lạc. (c) Cũng như thế, hiểu đúng bà con họ hàng của đối tượng sẽ bảo hộ kinh nghiệm khỏi bị lẫn với vật chất tiềm thức không rõ ràng. Những nhận thức hay tư tưởng có cường độ nâng cao và rõ ràng, hấp thụ vào trong tiềm thức, vẫn nói lưu loát hơn và dễ sử dụng hơn những nội dung xuất phát từ những ấn tượng lờ mờ hay "choáng váng". Nó sẽ dễ chuyển chúng thành tâm thức trọn vẹn hơn và chúng sẽ ít khó hiểu trong những hiệu quả ẩn giấu của chúng trong tâm. Nếu, nhờ sự cải thiện trong phẩm chất và phạm vi chánh niệm, số những ấn tượng chín chắn như thế gia tăng, kết quả có thể là sự thay đổi tinh tế trong chính cấu trúc của chính bản thân tiềm thức.

2) Nó sẽ hiển nhiên từ những nhận xét trước đây mà những ấn tượng đó chúng ta gọi "chín chắn" hay "dế sử dụng hơn và có thể hoán cải được", chính chúng dễ và đúng để cho vay mượn hơn đối với ký ức - dễ hơn bởi vì cường độ to lớn hơn của chúng, đúng hơn vì những nét được đánh dấu rõ hơn của chúng bảo hộ chúng khỏi bị méo mó bởi những hình ảnh hay ý nghĩ kết hợp sai lầm. Nhớ chúng trong bối cảnh và mối liên hệ bà con của chúng hoạt động hai cách - nó đẩy mạnh ký ức dễ hơn và mạnh hơn. Như vậy sati (niệm) trong ý nghĩa và chức năng của chánh niệm trợ giúp trưởng dưỡng sati (niệm) trong ý nghĩa và chức năng của ký ức.

3) Ảnh hưởng của duy trì chú tâm trong tiềm thức và ký ức làm thâm sâu và trưởng dưỡng chức năng của trực giác, nhất là tuệ quán trực giác liên quan chính yếu với chúng ta ở đây. Trực giác không phải là món quà từ điều không biết. Như bất cứ chức năng tâm khác, nó sanh khởi bằng những điều kiện đặc biệt. Trong trường hợp nầy những điều kiện chủ đạo là những ký ức tiềm tàng của những nhận thức và tư tưởng tích trữ trong tiềm thức. Rõ là những ký ức nầy cung cấp đất màu mỡ nhất cho sự phát triển tuệ quán sẽ được những điểm đặc biệt có cường độ, trong sáng và giàu to lớn hơn đánh dấu chúng; vì chính những điểm nầy dễ sử dụng nhất. Ở đây, cũng vậy, mối liên hệ bà con được gìn giữ của những ấn tượng sẽ đóng góp nhiều. Những ký ức về loại đó sẽ có tính chất có tổ chức hơn những trí nhớ về những sự kiện riêng biệt mơ hồ, và chúng sẽ dễ rơi vào những mô hình mới có ý nghĩa và quan trọng hơn. Những hình ảnh thuộc về trí nhớ nói lưu loát hơn nầy sẽ khuyến khích và trợ giúp mạnh cho chức năng trực giác. Trong những thâm sâu ẩn giấu của tâm tiềm thức, hoạt động của góp nhặt và tổ chức vật tiềm thức của kinh nghiệm và kiến thức tiếp tục thầm lặng cho đến khi chín muồi để nổi lên như trực giác. Sự nứt xuyên qua của trực giác đó đôi khi gây ra bởi những biến cố quá thông thường. Tuy nhiên, mặc dầu có vẻ thông thường, những sự kiện nầy có năng lực gợi lên mạnh nếu trước đó đã từng làm những đối tượng của duy trì chú tâm. Chậm lại và ngừng để thuần chú tâm sẽ lật lên chiều thâm sâu của những điều giản đơn trong đời sống hằng ngày, và như vậy cung cấp tác nhân tiềm năng cho chức năng trực giác.

Điều nầy cũng áp dụng để trực giác thâm nhập vào Tứ Diệu Đế lên đến đỉnh giải thoát (arahatta). Nhiều kinh điển tường thuật nhiều trường hợp tăng và ni không thể đạt đến trực giác thâm nhập khi tham gia vào pháp hành thực sự của thiền quán. Tia trực giác đập vào họ vào những dịp hoàn toàn khác: khi vấp phải cục đá hay thấy cảnh cháy rừng, ảo ảnh hay nhúm bọt nước trôi bềnh bồng trên sông. Chúng ta gặp ở đây sự chứng nhận khác về câu nói có vẻ nghịch lý rằng "tình trạng vô ý cố tình có thể thắng." Bằng cách thư thả hướng ánh sáng trọn đủ của chánh niệm trên mọi sự cố và hoạt động nhỏ nhất trong đời sống hằng ngày, cuối cùng trí tuệ giải thoát có thể sanh khởi.

Chú tâm được duy trì không những cung cấp đất nuôi dưỡng cho sự phát triển trực giác, nó cũng có khả năng tận dụng đầy đủ hơn và thậm chí lập lại thoáng trực giác. Người có cảm hứng trong nhiều lãnh vực hoạt động sáng tạo khác nhau thường phàn nàn trải nghiệm chung của họ; tia trực giác đánh quá bất ngờ và biến mất quá nhanh đến nỗi tâm thường đáp ứng chậm khó bắt được sự thoáng hiện cuối cùng của nó. Nhưng nếu tâm đã từng huân tập trong việc ngừng tinh mắt thấy, trong việc chậm lại và duy trì chú tâm, và nếu - như đã cho biết ở trên - tiềm thức từng được ảnh hưởng, lúc đó thoáng trực giác cũng vậy có thể đạt được nhịp trọn đủ hơn, chậm hơn và mạnh hơn. Đây là trường hợp, tác động của nó đủ mạnh và rõ để cho phép sử dụng trọn đủ tia tuệ quán trực giác đó. Nó ngay cả có thể có khả năng dẫn sự rung động mờ nhạt của nó hướng lên lại đến một đỉnh điểm mới, tương tự sự lập lại nhịp điệu du dương lên lại trong sự phát triển hài hòa bằng những nốt cuối cùng của sự xuất hiện đầu tiên của nó.

Sự tận dụng trọn đủ thoáng tuệ quán duy nhất có thể có tầm quan trọng quyết định đối với sự tiến bộ hướng đến chứng ngộ hoàn toàn của người đó. Nếu sự am hiểu tâm của người đó quá yếu và người đó để những thoáng lảng tránh của tuệ quán trực giác trượt mất không sử dụng chúng trọn đủ cho sự nghiệp giải thoát, lúc đó chúng có thể không xuất hiện lại cho đến khi nhiều năm trôi qua, hay có lẽ không gì cả trong đời nầy. Tuy nhiên, kỹ năng duy trì chú tâm sẽ cho phép người đó sử dụng trọn đủ những cơ hội như thế, và chậm lại và ngừng trong thực hành thiền là một trợ giúp quan trọng để có được kỹ năng đó.

Qua cách cư xử ngừng, dừng và chậm lại, một trong những định nghĩa truyền thống của chánh niệm được tìm thấy trong kinh điển Pāli sẽ trở nên dễ hiểu hơn trong những ứng dụng sâu rộng của nó: đó là, chức năng của anapilāpanatā, nghĩa đen là, "Không trôi đi (hay trượt khỏi)." những nhà chú giải thêm "Như quả bí ngô trên mặt nước," và họ tiếp tục: "Chánh niệm vào sâu trong đối tượng của nó, thay vì chỉ vội bao phủ trên bề mặt." Do vậy, "không hời hợt" sẽ là từ dịch thích đáng với thuật ngữ Pāli trên, và đặc tính hoá thích hợp của chánh niệm.

4. NHÌN TRỰC TIẾP

Tôi ước tôi có thể tự làm mất thói quen khỏi mọi vật, hầu tôi có thể thấy bằng cách khác, nghe bằng cách khác, cảm giác bằng cách khác. Thói quen làm hỏng triết lý của chúng ta (G.C. Lichtenberg, 1742-1799).

Trong phần trước chúng tôi đã nói về tính tự phát bốc đồng của điều bất thiện. Chúng ta đã từng thấy cách dừng để thuần và duy trì chú tâm có khả năng chặn lại, hay giảm bớt những phản ứng bừa bộc khởi của chúng ta, như vậy cho phép chúng ta đương đầu với bất cứ hoàn cảnh nào bằng tâm tươi mới, có cái nhìn trực tiếp không phán đoán bởi những đáp trả tự phát ban đầu đó.

Bằng cái nhìn trực tiếp chúng ta hiểu cái nhìn thực tại trực tiếp, không có kính màu hay xuyên tạc méo mó nào, không có hướng dẫn bằng những thành kiến cảm xúc và thói quen và những xu hướng tri thức. Có nghĩa là: đến mặt đối mặt với thuần sự kiện của thực tế, thấy chúng rõ và mới dường như chúng ta mới thấy chúng lần đầu.

Áp Lực Của Thói Quen

Những phản ứng tự phát đó quá thường chịu trong cách nhìn trực tiếp không chỉ rút từ những bộc khởi cuồng nhiệt của chúng ta. Rất thường chúng là sản phẩm của thói quen. Trong hình thức đó, nói chung chúng có chỗ đứng thậm chí mạnh hơn và bướng bỉnh hơn trong chúng ta - chỗ đứng có thể hoạt động ra nhằm tốt cho chúng ta hoặc có hại cho chúng ta. Ảnh hưởng thói quen sử dụng cho điều tốt được thấy trong "năng lực của pháp hành lập lại". Năng lực nầy bảo hộ những thành quả và kỹ năng của chúng ta - dù về chân tay hay tâm hồn, vật chất hay tâm linh - chống lại sự mất hay quên, và chuyển hoá chúng từ những đạt được bất ngờ, ngắn hay không hoàn hảo thành sở hữu bảo đảm hơn của phẩm chất quán triệt thấu đáo. Hiệu quả bất lợi của những phản ứng tự phát của thói quen biểu thị trong cái gọi là trong ý nghĩa làm giảm "năng lực của thói quen": nó có ảnh hưởng làm giảm, làm mất tác dụng, và thu hẹp sanh ra thái độ cưỡng bức của nhiều loại khác nhau. Trong văn cảnh nầy chúng ta sẽ chỉ liên quan đến mặt tiêu cực của thói quen như làm cản trở và tối tăm cái nhìn trực tiếp.

Như đã nhận xét trước, những phản ứng theo thói quen thường có ảnh hưởng mạnh hơn trên thái độ của chúng ta hơn những bộc khởi. Những bộc khởi cuồng nhiệt của chúng ta có thể đột nhiên biến mất ngay khi chúng nổi lên. Mặc dù những hậu quả của chúng có thể rất trầm trọng và lan xa đến tương lai, ảnh hưởng của chúng không có cách kéo dài lâu và ăn sâu như ảnh hưởng của thói quen. Thói quen giăng lưới rộng và ăn khớp sít sao phủ những vùng rộng của đời sống và tư tưởng của chúng ta, cố kéo vào ngày càng nhiều. Những bộc khởi cuồng nhiệt của chúng ta, cũng có thể bị vướng trong mạng lưới đó và như vậy được chuyển từ những cơn bùng phát thoáng qua thành nét tiêu biểu kéo dài của tính cách. Cơn bộc khởi tạm thời, một tham đắm thỉnh thoảng, một ý thích chợt thoáng qua lập lại nhiều lần thành thói quen khó cho chúng ta nhỗ tận gốc rễ, tham muốn khó kiềm chế và cuối cùng thành chức năng tự động chúng ta không còn chất vấn nữa. Sự hài lòng lập lại nhiều lần biến tham muốn thành thói quen, và thói quen để không kiểm lớn mạnh thành cưỡng bách.

Đôi khi xảy ra rằng, thoạt tiên, chúng ta xem hoạt động đặc biệt hay thói quen nội tâm như không có bất cứ tầm quan trọng riêng đặc biệt nào. Hoạt động hay thái độ nầy về phương diện đạo đức có thể không quan tâm và vụn vặt. Lúc bắt đầu chúng ta có thể thấy dễ từ bỏ hay thậm chí trao đổi nó cho mặt đối lập của nó, bởi xu hướng của chúng ta không thuộc về cảm xúc cũng không về lý trí làm chúng ta thiên về bên lựa chọn nào. Nhưng bằng cách lập lại nhiều lần, chúng ta mới xem quá trình diễn tiến của hoạt động hay tư tưởng đã chọn như "hài lòng, ưa thích và đúng", thậm chí như "chính đáng"; và như vậy cuối cùng chúng ta đồng hoá nó thành tính cách hay nhân cách của chúng ta. Vì vậy, chúng ta cảm thấy bất cứ một gián đoạn nào trong lề thói nầy là không hài lòng hay sai trái. Bất cứ sự can thiệp bên ngoài nào với việc đó chúng ta rất bực tức, thậm chí xem sự can thiệp như vậy như là sự đe doạ đối với "sự thích thú và những nguyên tắc sống"của chúng ta. Thực ra ở mọi lúc tâm ban sơ, dù "văn minh" hay không, đã nhìn vào người lạ với "những phong tục lạ" của người đó như một kẻ thù, và từng cảm thấy sự hiện diện của người đó chẳng hề có tính chất công kích như một sự thách thức hay đe doạ.

Ngay từ đầu, khi không có sự quan trọng to lớn nào quy cho thói quen đặc biệt, sự dính mắc dần dần hình thành không quá nhiều hướng vào hoạt động thích hợp như với niềm vui chúng ta rút ra từ lề thói hằng ngày không bị quấy rối. Sức mạnh dính mắc vào lề thói hằng ngày đó một phần rút từ lực trì trệ của thân và tâm, tác động quá mạnh như động cơ trong con người; chúng ta sẽ tham khảo ngay một nguyên nhân khác đối với sự dính mắc vào lề thói hằng ngày. Bằng áp lực của thói quen đặc biệt quan tâm - dù đối tượng vật chất, hoạt động hay cách suy nghĩ - mới được đầu tư với sự gia tăng như thế với tầm quan trọng của cảm xúc, rõ là sự dính mắc vào những điều tầm thường hay vô vị có thể thành siết chặt như những nhu cầu cơ bản hơn của chúng ta. Như vậy thiếu ý thức kiềm chế có thể biến thói quen những nhỏ nhất thành những ông chủ rõ ràng của đời sống chúng ta. Nó ban tặng cho chúng năng lực nguy hiểm để giới hạn và làm tính cách chúng ta không linh động và hạn hẹp tự do hoạt động của chúng ta - về môi trường, tri thức và tâm linh. Qua việc phụ thuộc vào thói quen, chúng ta tự thêm những xiềng xích mới và làm cho chúng ta dễ bị tổn thương với những dính mắc, bực mình và thành kiến và những ưa chuộng mới; nghĩa là với khổ đau mới. Mối hiểm nguy về sự phát triển tâm linh đề ra bởi ảnh hưởng thống trị của thói quen có lẽ ngày nay nghiêm trọng hơn bao giờ trước đây; đối với sự mở rộng của thói quen đặc biệt đáng chú ý trong thời đại chúng ta khi chuyên môn hoá và chuẩn hoá đưa vào trong quá nhiều lãnh vực khác nhau của đời sống và tư tưởng.

Do đó, khi xem xét những lời của bài Kinh Đaị Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna Sutta) về việc hình thành xiềng xích chúng ta cũng nghĩ về phần quan trọng thói quen đóng vai trò:

"... và khi xiềng xích phát sanh tùy vào cả hai (nghĩa là. những cơ quan cảm giác và đối tượng cảm giác), rằng vị ấy biết rõ. Trong cách nào sanh khởi xiềng xích chưa sanh xuất hiện, rằng vị ấy biết rõ."

Trong thuật ngữ Phật giáo, rõ là chướng ngại của hôn trầm và thụy miên (thīna-middha nīvaraṇa) được tăng thêm bởi lực của thói quen và chính những năng lực tâm như linh hoạt và mềm dẻo của tâm (kāya- và citta-lahutā, v.v..) [8] bị yếu đi.

Khuynh hướng nầy của thói quen trải phạm vi của nó và néo chặt trong chính bản chất của tâm thức. Nó lái không những từ lực trì trệ thụ động đã đề cập trước, nhưng trong nhiều trường hợp từ ý chí năng động thống trị và chinh phục. Những loại tâm thức năng động nào đó, có mức tốt về cường độ, có khuynh hướng tự lập lại. Mỗi tâm thức phấn đấu để đạt được uy thế, trở thành trung tâm tập trung quanh nó những trạng thái thân và tâm yếu hơn, chúng tự thích nghi và phục vụ tính trung tâm đó. Khuynh hướng nầy không bao giờ bác hẳn được, nhưng nó vẫn chiếm ưu thế, và những loại tâm thức ngoại biên hay phụ thuộc phô bày sự thôi thúc chiếm ưu thế như vậy. Đây là đường song song đánh vào việc tự khẳng định và khuynh hướng thống trị của một cá nhân lấy bản ngã làm trung tâm trong việc tiếp xúc của người đó với xã hội. Trong số những phân tích vi trùng, chúng ta có thể đề cập đến khuynh hướng mở rộng được cho thấy bởi bệnh ung thư và những phát triển bệnh lý khác; khuynh hướng lập lại chúng ta gặp những biến đổi thay đổi hiện ra lờ mờ như mối nguy hiểm trầm trọng ở chân trời trong thời đại nguyên tử của chúng ta.

Vì ý chí thống trị cố hữu đó trong nhiều loại tâm thức, ý thích thoáng qua có thể trở thành đặc điểm liên hệ thường xuyên của tính cách. Nếu vẫn không thoả mãn với vị trí của nó, nó có thể vỡ ra hết từ sự kết hợp hiện tại của các lực đời sống cho đến cuối cùng, trong tiến trình những lần tái sanh, nó trở thành chính trung tâm của một nhân cách mới. Có vô số hạt giống cho những đời sống mới trong chúng ta. Cho "những chúng sanh" tiềm tàng không thể đếm được, tất cả chúng ta nên thề để giải thoát khỏi vòng luân hồi (saṁsāra), như Lục Tổ Trung Hoa diễn tả nó. [9]

Những thói quen có hại cho thân và tâm có thể phát triển mạnh, không những nếu được cố ý thúc đẩy, mà còn nếu để không chú ý hay không phản đối. Nhiều trong cái gì bây giờ có rễ vững mạnh trong bản chất của chúng ta đã phát triển từ hạt giống nhỏ được trồng trong quá khứ quên lãng lâu đời (xem So sánh của Giống Cây Leo, Trung Bộ Kinh 45). Sự phát triển của những thói quen xấu về mặt đạo đức hay có hại khác có thể được kiểm có hiệu quả bằng cách phát triển dần một thói quen khác: chánh niệm chú tâm vào chúng. Nếu giờ chúng ta cẩn trọng làm những gì đã trở nên thực hiện một cách máy móc, và nếu trước khi làm nó chúng ta dừng một lúc để thuần chú tâm và phản ảnh - điều nầy sẽ cho chúng ta cơ hội xem xét tỉ mỉ thói quen đó và hiểu rõ mục đích và sự thích hợp của nó (sātthaka- và sappāya-sampajañña). Nó sẽ cho phép chúng ta khẳng định mới về tình huống, để trực tiếp thấy rõ nó bởi sự rối rắm nội tâm bao quanh hoạt động theo thói quen có giả định: "Nó đúng vì trước đây nó đã được làm." Dù là thói quen có hại không thể bỏ nhanh được, dừng để phản ảnh sẽ chống đối với tính tự phát không chất vấn của sự xảy ra. Nó sẽ đánh dấu với dấu niêm phong của sự kháng cự và khảo sát tỉ mỉ nhiều lần, hầu khi xảy ra lại nó sẽ yếu hơn và sẽ chứng tỏ dễ bảo hơn đối với những nỗ lực để thay đổi và từ bỏ nó của chúng ta.

Cần phải nhắc đến một cách nghiêm khắc rằng thói quen, được gọi đúng "vú nuôi của con người", không thể và không nên biến mất khỏi đời sống của chúng ta. Chúng ta hãy chỉ nhớ rằng sự khuây khoả nó là gì, nhất là trong ngày đông đúc và đời sống phức tạp của cư dân đô thị, có khả năng làm một số lớn những thứ kha khá về máy móc, như nó là, chỉ "chú tâm có năng lực một nửa". Thói quen đem lại sự đơn giản hoá đáng kể đối với đời sống của chúng ta. Nó sẽ là trạng thái căng thẳng không chịu nổi nếu tất cả những hoạt động nhỏ buồn tẻ của chúng ta phải được làm với sự nỗ lực cẩn trọng và chú tâm kề cận. Thực ra, nhiều hoạt động của lao động chân tay, nhiều kỹ thuật trong nghệ thuật, và ngay cả những thủ tục tiêu chuẩn trong công việc tri thức phức tạp, thường đem lại bằng phẳng tốt hơn và nhiều hơn những kết quả nhờ sự thực hành lề thói hằng ngày có kỹ năng. Tuy nhiên sự bằng phẳng của việc thực hành theo thói quen cũng sẽ đến điểm cuối của nó. Trừ phi được làm phấn chấn bởi sự sáng tạo điều quan tâm mới, nó sẽ chứng tỏ những triệu chứng mệt mỏi và bắt đầu suy thoái.

Dĩ nhiên sẽ vô lý để ủng hộ rằng từ bỏ tất cả những thói quen nhỏ của chúng ta, vì nhiều thói quen không có hại và thậm chí có lợi. Nhưng chúng ta nên thường xuyên tự hỏi liệu chúng ta có điều khiển chúng không; liệu chúng ta có thể dứt bỏ chúng không hay sửa đổi chúng theo ý chí không. Chúng ta có thể tự trả lời câu hỏi nầy trong hai cách: thứ nhất, bằng cách chú ý vào những hành động theo thói quen một cách chánh niệm trong một thời gian nào đó, và thứ hai, bằng cách thực sự tạm thời dứt bỏ chúng trong nhiều cách điều nầy sẽ có những hậu quả có hại hay quấy rầy chính chúng ta và những người khác. Nếu chúng ta bật lên cho chúng ngọn đèn của cái nhìn trực tiếp, nhìn chúng hay thực hiện chúng như lần đầu, những hoạt động nhỏ lề thói hằng ngày nầy, và những cảnh quen thuộc quanh chúng ta, sẽ thừa nhận vẻ rực rỡ mới của sự quan tâm và hào hứng. Điều nầy cũng tốt cho nghề nghiệp chuyên môn của chúng ta và môi trường của chúng, và đối với những mối quan hệ con người thân mật của chúng ta nếu chúng sẽ trở thành nhạt nhẽo vì thói quen. Mối quan hệ đối với vợ chồng của người đó, với bạn bè và bạn đồng nghiệp như thế có thể nhận sự làm trẻ lại to lớn. Cái nhìn mới trực tiếp cũng sẽ tiết lộ rằng người đó có thể liên hệ với những người và làm những điều theo cách khác và lợi ích hơn người đó đã làm trước đây do áp lực của thói quen.

Khả năng đã từ bỏ được những thói quen nhỏ sẽ chứng tỏ giá trị của nó trong cuộc chiến chống lại những xu hướng nguy hiểm hơn. Nó cũng sẽ đến với sự trợ giúp của chúng ta nhiều lần khi chúng ta đương đầu với những thay đổi nghiêm trọng trong đời sống của chúng ta mạnh bạo tước đoạt chúng ta khỏi những thói quen cơ bản. Làm mềm đất cứng trong cách xử sự và tư tưởng theo lề thói hằng ngày của chúng ta sẽ có hiệu quả phấn chấn trên năng lượng sống của chúng ta, sức sống nội tâm của chúng ta và năng lực tưởng tượng của chúng ta. Nhưng điều quan trọng nhất, bên trong đất mềm đó chúng ta sẽ có khả năng gieo trồng những hạt giống có tiến bộ tâm linh vững mạnh.

Tư Tưởng Liên Đới

Quá trình quen thuộc nội tâm chuẩn hoá những phản ứng, những chuỗi hoạt động và phán đoán về người hay vật, tiến hành bằng cách tư duy liên đới. Từ những đối tượng, ý kiến, tình huống và con người mà chúng ta gặp phải, chúng ta chọn những điểm đặc biệt, và kết hợp những điểm nầy với sự đáp trả riêng của chúng ta về chúng. Nếu những điều gặp phải nầy xảy ra lại, trước tiên chúng kết hợp với những điểm đã chọn trước đó, và sau đó cùng với sự đáp trả đầu tiên hay mạnh nhất của chúng ta. Như vậy những điểm nầy trở thành dấu hiệu để phóng ra sự phản ứng tiêu chuẩn, có thể gồm một chuỗi dài những hành động hay tư tưởng được kết nối quen thuộc nhờ thực hành lập đi lập lại hay trải nghiệm. Cách của chức năng nầy làm nó không cần thiết đối với chúng ta để áp dụng nỗ lực mới và sự xem xét tỉ mỉ khó nhọc đến từng mỗi bước trong một chuỗi như thế. Kết quả là sự đơn giản hoá to lớn của đời sống, cho phép chúng ta giải thoát năng lực đối với những nhiệm vụ khác. Thực ra, trong sự tiến hoá của tâm con người, tư duy liên đới là bước tiến có tầm quan trọng quyết định. Nó làm cho chúng ta có thể biết từ trải nghiệm và như vậy dẫn đến sự khám phá và ứng dụng những luật nhân quả.

Tuy nhiên theo những lợi ích nầy, tư duy liên đới cũng có thể đem lại nhiều nguy hiểm trầm trọng nếu nó được áp dụng sai lầm hay khinh suất và không kiểm soát cẩn trọng. Chúng ta hãy rút ra một danh sách không hoàn chỉnh của những điểm nguy hiểm nầy.

1) Tư duy liên đới tái xuất hiện lại mãi trong những tình huống tương tự, có thể dễ duy trì và tăng thêm sai lầm hay những quan sát ban đầu không hoàn chỉnh, lỗi phán đoán và những định kiến về cảm xúc chẳng hạn như thương, ghét và tự cao.

2) Những quan sát không hoàn chỉnh và những quan điểm bị hạn chế trong phán đoán, đủ liên hệ với một tình huống đặc biệt, có thể chứng minh hẳn không thoả đáng và gây ra những hậu quả nghiêm trọng nếu áp dụng một cách máy móc đối với những hoàn cảnh đã thay đổi.

3) Vì tư duy liên đới hướng sai, sự không thích thuộc bản năng mạnh có thể cảm thấy đối với mọi vật, nơi chốn hay con người trong cách nào đó chỉ nhớ lại những trải nghiệm không hài lòng, nhưng thực sự không có sự nối kết nào với chúng.

Những ví dụ diễn tả ngắn gọn nầy chứng tỏ nó sống động làm sao đối với chúng ta để xem xét tỉ mỉ từ thời nầy đến thời khác những đường mòn nội tâm của những tư tưởng liên đới của chúng ta, và để ôn lại những thói quen khác nhau và những phản ứng rập khuôn rút ra từ chúng. Nói cách khác, chúng ta phải bước ra khỏi những vết đường mòn, giành lại cái nhìn trực tiếp vào mọi vật và kêu gọi làm mới những thói quen của chúng ta trong ánh sáng của cái nhìn đó.

Nếu chúng ta nhìn lại một lần trên danh sách những mối hiểm nguy tiềm ẩn rút từ tư duy liên đới không kiểm soát, chúng ta sẽ hiểu nhiều hơn sự kiên trì của Đức Phật về bước vào lối mòn của trải nghiệm. Trong những đoạn thơ sâu sắc và súc tích gọi là "Hang động", bao gồm trong Sutta Nipāta, Đức Phật nói rằng "sự thâm nhập trọn đủ của ấn tượng cảm giác (saññā), người đó sẽ có thể vượt qua cơn lũ luân hồi (samsāra) (vv.778 ff.) [10]. Bằng cách đặt chánh niệm như người canh gác ở ngay cổng đầu tiên qua đó những tư tưởng thu nhận vào tâm, chúng ta sẽ có khả năng kiểm những người mới vào dễ hơn nhiều, và đẩy ra những kẻ xâm nhập không cần. Như vậy sự trong sạch của "tâm thức toả sáng" có thể duy trì chống lại "những phiền não bất ngờ" (AN 1:51).

Kinh Đại Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna Sutta) cung cấp sự huân tập có hệ thống đối với cái nhìn dẫn đến trực tiếp, mới và không bị xuyên tạc. Sự huân tập bao phủ toàn nhân cách trong nhiều phương diện của tâm vật lý của nó, và gồm trọn thế giới kinh nghiệm. Áp dụng nghiêm cẩn nhiều bài tập cho chính người đó (ajjhatta), cho những người khác (bahidhā)và thay đổi cho cả hai, sẽ trợ giúp lật lên những khái niệm sai lầm do suy tư liên đới và sai hướng và những phân tích áp dụng lầm.

Những loại chính của suy tư liên đới sai lầm bao phủ trong thuật ngữ của Pháp (Dhamma), bằng bốn loại áp dụng nhầm hay tà kiến (vipallāsa): nghĩa là chấp nhận sai lầm (1) điều vô thường cho là thường, (2) đau khổ, hay dẫn đến khổ, cho là hạnh phúc, (3) không có ngã và không có vật chất đối với cái ngã hay vật chất tồn tại, và (4) điều bất tịnh cho là đẹp. Những tà kiến nầy sanh khởi do lĩnh hội sai những điểm đặc trưng của mọi vật có xu hướng chọn phiến diện hay cách sai lầm, và do vậy kết hợp chúng sai lạc với những ý kiến khác. Bằng cách áp dụng thuần chú tâm vào những nhận thức và những ấn tượng của chúng ta, dần dần chúng ta có thể giải phóng chúng khỏi sự lĩnh hội sai lầm nầy, tiến đều đặc về phía cái nhìn trực tiếp về mọi vật như chúng thực sự là.

Ý Thức Khẩn Cấp

Người có cái nhìn trực tiếp và sáng suốt, gợi lên ý thức khẩn cấp (saṁvega) bởi mọi vật quá xúc động sâu sắc, sẽ trải nghiệm sự giải phóng năng lượng và can đảm để làm cho người đó có thể phá vỡ những ngập ngừng rụt rè và lề thói cứng nhắc của đời sống hằng ngày và tư tưởng. Nếu ý thức khẩn cấp đó được giữ mãi, nó sẽ ban cho sự nhiệt tình và kiên trì đòi hỏi cho sự nghiệp giải thoát. Những vị thầy cổ xưa nói như vậy:

Chính thế giới nầy ở đây là lãnh vực hoạt động của chúng ta.

Nó ẩn chứa con đường thánh thiện được bộc lộ ra,

Và nhiều điều để làm vỡ mất tính tự mãn,

Được gợi lên bởi những điều có thể làm tâm xúc động nhiều,

Và được gợi lên, ý chí nỗ lực và tiếp tục chiến đấu!

Những phạm vi thân cận nhất của chúng ta đầy những thứ gợi lên. Nếu chúng ta thường không nhận thức chúng như thế, đó là vì thói quen và đã làm mờ đục cái nhìn của chúng ta, làm chai lì tâm hồn ta.

Điều tương tự xảy ra với chúng ta ngay cả với giáo lý của Đức Phật. Khi ban đầu chúng ta gặp phải giáo lý nầy, chúng ta tiếp nhận một sự kích thích có tác động mạnh về tri thức và cảm xúc; nhưng dần dần những kích thích có khuynh hướng mất tính tươi mới ban đầu và lực thúc đẩy của nó. Phương thuốc thường làm mới nó bằng cách hướng tính trọn vẹn vào đời sống quanh chúng ta, mà Bốn Chân Lý Cao Thượng minh hoạ trong những sự thay đổi luôn mới. Cái nhìn trực tiếp sẽ truyền máu sống mới ngay cả đối với những trải nghiệm chung nhất hằng ngày, hầu bản chất thực của chúng xuất hiện qua sự rối rắm lờ mờ của thói quen và nói cho chúng ta với giọng nói mới. Nó có thể sẽ tốt như cảnh quen thuộc lâu ngày của hành khất ở góc phố, của đứa bé đang khóc, hay bệnh tình của người bạn, làm chúng ta giật nảy, khiến chúng ta suy nghĩ, và gợi lên ý thức khẩn cấp trong việc kiên quyết bước đi trên con đường dẫn đến chấm dứt khổ.

Chúng ta biết sự kiện đẹp về Hoàng tử Siddhattha lần đầu tiên mới đương đầu với cảnh già, bệnh và chết trong lúc ngự xe qua hoàng thành sau một thời gian dài cách ly trong cảnh giới giả vờ. Câu chuyện xưa nầy có thể là một sự kiện lịch sử tốt, vì chúng ta biết rằng trong đời sống của nhiều vĩ nhân những sự cố thông thường thường đạt được ý nghĩa biểu tượng và dẫn đến những hiệu quả trọng yếu vượt xa hơn vẻ bề ngoài bình thường của chúng. Những tâm trí vĩ đại tìm thấy ý nghĩa trong việc có vẻ tầm thường và đầu tư thoáng ngắn ngủi với tính hiệu quả có ảnh hưởng sâu rộng. Nhưng không đặt vấn đề nghi ngờ sự thật bên trong của câu chuyện cổ tích đó, chúng ta có thể tin một cách hợp lý rằng hoàng tử trẻ thực sự đã thấy trước, bằng mắt thịt của người, người già, người bệnh và những người phải chịu chết. Tuy nhiên, vào tất cả những dịp trước đó, người sẽ không xúc động quá thâm trầm bởi những cảnh nầy - như trong trường hợp đối với đa số chúng ta trong hầu hết mọi lúc. Sự thiếu nhạy cảm trước đó có thể đã từng do sự cách biệt giả tạo, được bảo vệ cẩn trọng về hạnh phúc nhỏ mọn dù là hoàng tử - tập tục di truyền của đời sống được phụ thân đặt để cho người. Chỉ khi phá được cái lồng bằng vàng của thói quen dễ dãi có thể đánh vào những sự kiện đau khổ dường như người thấy chúng lần đầu tiên. Sau đó chỉ khi chúng khấy động ý thức khẩn cấp dẫn người ra khỏi đời sống gia đình và đặt bước chân kiên định trên con đường đến giải thoát.

Càng sáng suốt và càng thâm sâu tâm và trí chúng ta đáp trả sự thật về khổ biểu thị trong những sự kiện rất thông thường của đời sống chúng ta, chúng ta thường ít cần lập lại bài học nầy và sự nhập cư vào vòng luân hồi của chúng ta sẽ ngắn hơn. Sự sáng suốt nhận thức gợi lên cho chúng ta đáp trả sẽ xuất phát từ cái nhìn trực tiếp không lệch lạc, do thuần chú tâm ban tặng (sati), và trải nghiệm thâm sâu sẽ xuất phát sự phản ảnh đúng và hiểu rõ (sampajañña).

Con Đường Đến Tuệ Quán

Cái nhìn trực tiếp cũng có đặc tính chính của pháp hành nghiêm cẩn của thiền quán. Ở đó nó được đồng hoá với kiến thức trực tiếp hay dựa trên trải nghiệm có được bằng nghiên cứu và phản ảnh. Trong sự phát triển của thiền, những tiến trình tâm vật lý riêng của người đó được nhìn trực tiếp, không có những khái niệm trừu tượng hay những màn lọc của đánh giá theo cảm xúc xen vào. Trong văn cảnh nầy những cái nầy chỉ khó thấy hay nguỵ trang những sự kiện trần truồng, giảm mất tác động mạnh ngay lập tức của thực tại. Những khái quát hoá thuộc khái niệm từ trải nghiệm rất ích lợi trong vị trí của chúng; nhưng nếu chúng gián đoạn pháp hành thiền thuần chú tâm, chúng có khuynh hướng để "đẩy qua một bên" hay sắp xếp của sự kiện đặc biệt, bằng cách nói, như nó là: "Nó không là gì khác hơn điều nầy." Những tư tưởng khái quát có khuynh hướng trở thành nôn nóng với loại tái diễn đều đặn, và sau khi nó xếp loại, sớm thấy chán.

Tuy nhiên, thuần chú tâm là dụng cụ quan trọng của hiểu biết thấu suốt nghiêm cẩn, giữ phần đặc biệt. Nó nhiệt tình theo sự sanh diệt của những tiến trình tâm vật lý. Mặc dầu tất cả những hiện tượng của một loạt đã cho có thể đúng để xếp loại (chẳng hạn thở vào và thở ra), thuần chú tâm xem mỗi một hơi thở rõ ràng và tận tâm ghi nhận sự sanh và diệt riêng lẻ của nó. Nếu chánh niệm vẫn lanh lợi, những loại nầy sẽ lập lại, bằng cách nhân chúng lên, áp dụng có tác động không giảm mà tăng thêm trong tâm. Ba đặc tính - vô thường, khổ và vô ngã - cố hữu trong tiến trình được quán sát, sẽ đứng riêng ra ngày càng rõ hơn. Chính chúng sẽ xuất trong ánh sáng toả ra bởi hiện tượng, không phải trong ánh sáng vay mượn; thậm chí không phải trong ánh sáng mượn từ Đức Phật, hướng đạo vô song và tuyệt đối đối với những trải nghiệm nầy. Những hiện tượng thân vật lý nầy trong "tự toả sáng" của chúng, lúc đó sẽ chuyển ý nghĩa phát triển khẩn cấp cho thiền sinh: sự khiếp sợ, bất toại nguyện và ý thức về nguy hiểm theo sau bởi sự viễn ly - mặc dầu chắc chắn, niềm vui, hạnh phúc và định tĩnh, cũng sẽ không vắng bóng xuyên suốt pháp hành nầy. Lúc đó, nếu tất cả những điều kiện khác của nội tâm chín muồi được hoàn thành, cái nhìn trực tiếp đầu tiên về sự giải thoát cuối cùng sẽ hé nở cho người nhập lưu (sotāpanna) trí tuệ không thể nghi ngờ được: "Bất cứ cái gì có bản chất sanh sẽ có bản chất diệt."

Như vậy, trong sự bày ra của năng lực chánh niệm, Satipaṭṭhāna sẽ chứng tỏ là hiện thân thực sự của pháp được nói như sau:

"Pháp khéo tuyên thuyết, có thể thấy tại đây và bây giờ, không trì hoãn, mời đến kiểm tra, hướng thượng, được người trí trực tiếp chứng ngộ."

*

Chú Thích:

[1] Xem Trọng Tâm Thiền Phật Giáo của Nyanaponika Thera (Rider & Co., 1962).

[2] Chú giải của Sutta Nipata. v.334

[3] The Psychological Attitude of Early Buđhist Philosophy của Anagarika Govinda (Rider & Co., 1961)

[4] The Way of Mindfulness của Bhikkhu Soma, trang.83

[5] Xem Visuddhimagga. IV, 47

[6] Ibid. iv, 51, 57. Ba yếu tố làm thức tỉnh là: trạch pháp, tinh tấn và hỷ; ba yếu tố làm lắng dịu, thư thái, định tĩnh và xả.

[7] Luận thuyết của đạo Lão Trung Hoa, có ảnh hưởng mạnh trong Phật giáo Đại thừa.

[8] Về những thành phần có tính chất quan trọng của tâm tốt, thiện (kusala), xem cuốn Abhidhamma Studies của tác giả (Nhà Xuất Bản BPS, Kandy, 1965), pp.51 ff.

[9] Điều nầy có thể là sự thẩm quyền có chút châm biếm của bậc đại thánh đối với sự kiện rằng lời thể nổi tiếng của Bồ tát Đại thừa về việc giải thoát tất cả chúng sanh trong vũ trụ thường được chọn quá vô tư bởi nhiều tín đồ Đại thừa.

[10] So sánh với đoạn nầy về ý nghĩa của ấn tượng giác quan (hay xúc chạm) trong những phần kết thúc của bài Kinh Phạm Võng (DN 1).

Chân thành cám ơn Sư cô Huyền Châu đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, tháng 9-2007)

The Vision of Dhamma

Hòa thượng Nyanaponika

Tu nữ Huyền Châu dịch

- 4 -

RỄ CỦA TỐT VÀ XẤU

Lời Giới Thiệu:

Đức Phật đã từng dạy tham, sân và si là ba rễ xấu. Ba trạng thái nầy bao gồm toàn bộ phạm vi của xấu ác, dù cường độ ít hơn hoặc nhiều hơn, từ khuynh hướng nội tâm yếu đuối đến những biểu hiện thô tháo nhất trong hành động và lời nói. Trong bất cứ cách nào chúng xuất hiện, đây là những nguyên nhân cơ bản của khổ.

Vô tham, vô sân và vô si là ba rễ đối nghịch của chúng. Đây là ba rễ tốt của tất cả các hành động không ích kỷ, tự do và xả ly; của tất cả những diễn đạt về lòng từ và bi; của tất cả những thành tựu về kiến thức và hiểu biết.

Sáu trạng thái tâm (tâm sở) nầy là những rễ từ đó mọi điều có hại và có lợi nẩy mầm lên. Chúng là rễ của Cây Đời có trái ngọt lẫn trái đắng.

Tham và sân được si duy trì và cho ăn, là những lực thúc đẩy chung của tất cả đời sống có sinh khí, thuộc cá nhân và xã hội. May thay, những rễ tốt cũng lan đến trong thế giới của chúng ta và giữ những lực xấu trong vòng kiểm soát, nhưng chỉ tạm thời giữ quân bình, cần thường chánh niệm và nỗ lực gìn giữ. Trên mức độ của thiên nhiên không có sinh khí cũng vậy, chúng ta thấy những vật tương ứng với tham và sân trong những lực hút và lực đẩy, được giữ trong những hoạt động phản ứng không chủ tâm bởi sự không biết cố hữu mà không thể cung cấp động cơ nhằm dừng tiến trình đó. Như vậy, qua quá khứ không thể thăm dò, thế giới vĩ mô của thiên nhiên và thế giới vi mô của tâm từng tiếp tục cuộc tranh luận giữa lực hút và lực đẩy của chúng, tham và sân; và trừ phi tự nguyện dừng bằng nỗ lực và hiểu biết thấu suốt, chúng sẽ cũng tiếp tục trong nhiều thời đại sắp đến. Sự xung đột vũ trụ của những năng lực đối kháng nầy, không thể giải quyết trên mức riêng của nó, là một phương diện khổ (bất toại nguyện); bệnh không yên, hoạt động điên rồ như được cảm thấy bởi một chúng sanh nhạy cảm.

Trên mức độ con người, cũng vậy, chúng ta thấy rằng con người hãnh diện tự tin là "tác nhân tự do" - ông chủ của đời mình và thậm chí của thiên nhiên - ở trong trạng thái tâm linh thực sự chưa phát triển là bệnh nhân thụ động bị những lực bên trong lái mà người đó không nhận ra. Bị kéo bởi tham và bị đẩy bởi sân, trong sự mù lòa người ấy không thấy rằng những cái thắng để dừng những hoạt động điên rồ ở trong tầm với của người đó, trong chính tâm của người đó. Những cái thắng chính là những rễ tốt, có thể được trau giồi đến mức mà tham, sân và si như thế hoàn toàn bị thiêu hủy.

Mặc dầu chúng ta từng nói về sáu cái rễ như là "những rễ tốt và xấu", chúng ta tạm thời dùng những thuật ngữ "tốt" và "xấu", chọn sự đơn giản hoá để giới thiệu giáo lý nầy bằng những thuật ngữ quen thuộc. Trong văn bản Phật giáo chúng được gọi những rễ thiện (kusala-mūla) và những rễ bất thiện (akusala-mūla). Và như vậy chúng ta cũng sẽ thường gọi chúng.

Sự phân biệt những thuật ngữ nầy đánh dấu sự khác biệt quan trọng, đối với "sự lan trải" của những tâm trạng gọi những rễ là rộng và sâu nhiều hơn lãnh vực đạo đức đối với những từ "tốt" và "xấu"có liên quan. Sự khác biệt nầy có thể được định nghĩa như sau. Một hành động có tác ý do thân hay khẩu thực hiện là vô đạo đức - xấu hay "tội lỗi" - khi nó bị những rễ bất thiện điều động, có tác ý và trực tiếp hại người khác. Điều nầy là sự trái luân lý có ý nghĩa về xã hội, vì đó chính là tiêu chuẩn. Những hành động như thế được gọi là nghiệp bất thiện về thân hay khẩu. Những tư tưởng kết hợp với những rễ bất thiện nầy, mong muốn hại người, là trái luân lý có ý nghĩa về cá nhân, vì chúng là những tiêu chuẩn. Chúng gồm có những tư tưởng như tư tưởng làm hại, sát nhân, trộm cắp, lừa gạt và hãm hiếp, và cũng gồm những ý thức hệ sai lầm dẫn đến hại người hay tha thứ sự tai hại như thế. Dù những tư tưởng nầy có hay không có những hành động hay lời nói theo sau, chúng là nghiệp tâm bất thiện.

Khi tham, sân và si, trong mứcđộ nào đó, không cố ý gây hại người, chúng không xấu hay không trái đạo đức theo ý nghĩa nghiêm túc trong định nghĩa của chúng ta. Tuy nhiên, chúng vẫn thuộc nghiệp bất thiện trong đó chúng duy trì cảnh bó buộc và dẫn đến những kết quả không hài lòng. Tương tự như thế, thuật ngữ "thiện" lan trải trên đạo đức có ý nghĩa về mặt xã hội cũng gồm điều có lợi cho cá nhân, như những hành động xả ly và những nỗ lực để hiểu bản chất của thực tại.

Cuộc khủng hoảng mới xảy ra về niềm tin hữu thần đã từng chiếm địa vị ở phương Tây cũng đã đem đến trong đường mòn của nó sự khủng hoảng về đạo đức. Đối với nhiều người, niềm tin và Thượng Đế đã tan tác, và thường những người mất niềm tin vào Thượng Đế không thấy lý do thuyết phục nào đối với đạo đức mà không có thánh thần phê chuẩn từ trên xuống. Để lại không có nền tảng lành mạnh cho luân lý, họ hoặc là chấp nhận những ý thức hệ chính trị về vật chất chủ nghĩa hoặc cho phép tư cách đạo đức họ được tính tư lợi dẫn dắt. Tuy nhiên chúng ta cũng tìm thấy ngày nay một số ngày càng nhiều người đang tìm sự thay thế tốt hơn. Đối với họ giáo lý của Đức Phật về những rễ thiện và bất thiện cung cấp tiêu chuẩn của tốt và xấu không thuộc về thần học cũng không thuộc chế độ độc tài mà chỉ trải nghiệm, người có nền tảng tâm lý lành mạnh tỏ ý muốn động cơ tự trị thực dụng hầu tránh xấu và chọn tốt.

Những động cơ xã hội và chính trị đối với tư cách đạo đức đưa ra cho con người hiện đại có thể không công khai mâu thuẩn với những quan điểm đạo đức cơ bản, nhưng trong cấu trúc của chúng được buộc với những hoàn cảnh lịch sử đặc biệt và phản ảnh những tính tư lợi khác nhau và những thành kiến của nhóm thống trị xã hội, những giá trị chúng đưa ra tương đối cao, thiếu hiệu lực chung. Trái lại, luân lý Phật giáo, dựa trên sự kiện tâm lý và không dựa trên những sự kiện xảy ra bất ngờ, cung cấp cốt tử của những nguyên tắc đạo đức vốn đã thoát khỏi những giới hạn tương đối, có hiệu lực trong mọi thời và trong tất cả mọi tình huống. Bằng tự xem xét nội tâm và quán sát, chúng ta có thể hiểu rằng những rễ bất thiện là những tâm trạng không ưa thích, tạo khổ cho chính chúng ta và những người khác; và từ đó chính là bản chất chung của chúng ta để tránh khổ và tìm vui, chúng ta có thể hiểu rằng nó phục vụ lợi ích lâu dài riêng cho chúng ta cũng như tốt cho những người khác để kiềm chế những hành động sinh ra từ những rễ nầy để hành động trong những cách được những cái đối nghịch của chúng - thiện - thúc đẩy. Một sự tổng quát ngắn gọn về những rễ xấu sẽ làm rõ điều nầy.

Tham là trạng thái thiếu, cần và muốn. Tham luôn tìm để thực hiện và kéo dài cho thoả mãn, nhưng lực lái của nó vốn không thể thoả mãn, và bao lâu nó còn chịu duy trì cảm giác thiếu như vậy.

Sân, trong mọi mức độ của nó, cũng là trạng thái bất mãn. Mặc dầu nó khởi lên khách quan đáp lại người hay hoàn cảnh không ưa thích, nguồn gốc thực sự của nó là chủ quan và bên trong, chính do tham muốn nản lòng và tự ái bị tổn thương. Tâm lý học Phật giáo định nghĩa phạm vi sân lan trải hơn sự tức giận và ác cảm đơn thuần kể cả sự khác nhau về những cảm xúc tiêu cực - như thất vọng, chán nản lo lắng và tuyệt vọng - đại biểu cho những phản ứng bị dắt dẫn sai đối với tính vô thường, không an ninh, không hoàn hảo cố hữu trong tất cả đời sống hữu vi .

Si, hình thức không biết, là trạng thái hỗn loạn, bối rối, bơ vơ. Trong phương hướng nhìn những tà kiến của si, nó phát sanh trong chủ nghĩa giáo điều; nó chọn tính chất cuồng tín và thậm chí ám ảnh và làm tâm cứng ngắt và bị kết vỏ.

Tất cả những rễ bất thiện nầy dẫn đến nội tâm bất hòa và xã hội xung đột. Trong những bức tranh Tây Tạng chúng được miêu tả vào chính cái trục của Bánh Xe Cuộc Đời [1], hình tượng tiêu biểu là con gà trống, con heo và con rắn, chạy quanh và chụp đuôi nhau. Thực ra, ba rễ bất thiện sản sinh và hỗ trợ lẫn nhau.

Rễ tham khiến oán giận, bực tức và căm thù nổi lên nhưng lại cản trở điều tham muốn được hài lòng hay tranh đua trong việc theo đuổi để đạt được đối tượng tham muốn đó - dù hưởng thụ ngũ trần, quyền lực, địa vị thống trị hay danh tiếng. Trong cách nầy tham dẫn đến xung đột và những cuộc tranh chấp. Khi bị thất bại, thay vì sinh ra thù địch và ác cảm, tham có thể đem đến ưu sầu, buồn bã, tuyệt vọng, đố kỵ và ganh ghét - những tâm trạng cũng đến dưới tiêu đề sân. Nỗi đau bị tước đoạt hay nản lòng lại làm nhạy tính say mê tham muốn, sau đó tìm lối thoát khỏi đau khổ bằng cách tham đắm vào những loại hưởng thụ khác.

Cả tham và sân luôn kết nối với si. Chúng lấy si làm nền tảng, về phần chúng, vẫn khiến si sanh khởi thêm nữa khi theo đuổi những đối tượng chúng ta tham muốn hay trốn chạy những thứ chúng ta không ưa thích. Cả yêu và ghét làm chúng ta không thấy trước những nguy hiểm vây quanh việc theo đuổi của chúng ta; chúng dắt dẫn chúng ta thực sự khỏi tiến bộ. Chính si ở dưới tình yêu và lòng ganh ghét của chúng ta làm chúng ta thực sự mù quáng, si dẫn chúng ta đi sai lạc.

Từ tất cả những hình thức khác của si, về cơ bản nó sanh khởi, là ý niệm về cái ngã tồn tại: niềm tin vào bản ngã. Vì lợi ích của cái ngã ảo ảnh nầy con người tham và sân; trên đó họ dựng lên những điều tưởng tượng và lòng tự cao. Niềm tin vào cái ngã nầy trước tiên được hiểu rõ như quan niệm hão huyền. Người đó phải chọc thủng ảo tưởng về cái ngã bằng cách trau giồi chánh kiến nhờ tư tưởng có thể thâm nhập được và hiểu biết sâu sắc về thiền.

Mặc dầu những rễ thiện và bất thiện là những tâm trạng riêng, chúng biểu thị và dội lại có ý nghĩa xã hội vô cùng to lớn. Mỗi cá nhân trong xã hội thăng tiến lên ngay để tự bảo vệ, những người mình yêu, tài sản, sự an toàn và tự do khỏi tham, sân và si của những người khác. Ngược lại tham, sân và si của chính người đó có thể làm những người khác nổi lên sự quan tâm lo lắng và oán hận, mặc dầu người đó có thể không nhận biết về điều nầy hay không quan tâm về điều đó. Từ tất cả những cái nầy đưa đến quả khổ rắc rối cài vào nhau - khổ gây ra cho người và khổ do chính người đó trải nghiệm. Từ đó Đức Phật nhiều lần lập lại rằng những rễ bất thiện làm hại cả mình và người, trong lúc rễ thiện là những nguồn lợi cho cả cá nhân và xã hội (xem những văn bản 16-20).

Những rễ thiện và bất thiện có mối quan tâm nhân loại tối cao về mọi mức độ. Như là những nguyên nhân sanh khởi của nghiệp, chúng khẳng định đời sống của chúng ta và những hành động có tác ý tạo tái sanh, chúng là những năng lực chuyển động và lực lái những hành động, lời nói và tư tưởng của chúng ta. Chúng làm khuôn mẫu tính cách và định mệnh của chúng ta và từ đó quyết định bản chất tái sanh của chúng ta. Là những nét ưu thế trong cấu trúc của tâm, những rễ bất thiện được dùng trong Tạng Thắng Pháp (Abhidhamma Piṭaka) để xếp loại tâm bất thiện và cũng hệ thống các loại tính khí. Tất cả những giai đoạn của con đường giải thoát đều liên hệ mật thiết với những rễ thiện và bất thiện. Ngay từ lúc bắt đầu, những hình thức thô nhất của tham, sân và si vô trách nhiệm phải được giới (sīla) diệt trừ, trong khi vào những giai đoạn tiến bộ có định (samādhi) và tuệ (paññā) trợ giúp phải được áp dụng để chuyển dời những rễ bất thiện đang lan sâu thêm trau giồi những rễ thiện. Thậm chí tầng thánh A-ra-hán và Niết bàn (Nibbāna), hoàn thành cuộc chinh phục vĩ đại, cả hai được giải thích trong những thuật ngữ về những rễ nầy: như tận diệt tham, sân và si.

Phạm vi rộng có tầm quan trọng trong giáo lý Phật giáo đặt những rễ nầy ở ngay chính cốt tử của Pháp. Chỉ rõ những dấu hiệu của tâm hoàn toàn giải thoát, chính lời dạy đơn giản mà sâu sắc, và từ đó tiếp cận trên nhiều mức độ. Sự kiện rằng tham, sân và si, trong những hình thức cùng tột của chúng, là những nguyên nhân căn để của nhiều nỗi thống khổ và xấu ác nên rõ là đau nhức đối với từng người có nhạy cảm về đạo đức. Như vậy sự hiểu biết ban đầu nầy, mở ra ý thức chung, có thể phát triển tốt thành hiểu biết hoàn toàn. Lúc đó nó có thể trở nên tuệ quán đưa người đó bước vào con đường giải thoát - tận diệt tham, sân và si.

Trong khung sườn giáo lý của Đức Phật, những Rễ Tốt và Xấu từng được tìm thấy nhiều chỗ khác nhau rất nhiều trong những văn bản. Chọn lọc phong phú những văn bản Phật giáo - hầu như hoàn toàn lấy từ những bài kinh của Đức Phật - để minh hoạ điều nầy là ý định của những đoạn sau đây.

I. Những Giải Thích Cơ Bản

1. ĐỊNH NGHĨA

Có ba rễ bất thiện: tham, sân và si; và có ba rễ thiện: vô-tham, vô-sân, và vô-si. (DN 33 -Saṅgīti Sutta)

Bình Luận

Hai bộ ba nầy, theo thứ tự, là những rễ bất thiện và những hành động có tác ý thiện (kamma), bằng hành động, lời nói và tư tưởng.

Thuật ngữ "rễ" (mūla), những chú giải giải thích, có ý nghĩa ủng hộ mạnh, nguyên nhân, điều kiện và người sản xuất. Nghĩa bóng của thuật ngữ nầy gợi ý rằng những rễ cũng có thể được lấy như những người đem "nhựa nuôi dưỡng" của thiện và bất thiện. Chúng chuyển nhựa nầy đến những yếu tố tâm và những chức năng cùng tồn tại đồng thời với chúng, cũng như những hành động thiện và bất thiện của chúng phát ra từ đó. Năng suất tái sanh của chúng là những người sản xuất.

Những từ "bất thiện" và "thiện", như được dùng ở đây, được chuyển dịch từ những thuật ngữ Pāli akusala và kusala, theo thứ tự. Những dịch giả khác dùng những từ khác cho thiện: thuận lợi, tài giỏi; đối với bất thiện: bất lợi, vụng về. Những thuật ngữ "thiện" và "bất thiện" bao gồm trong tất cả những hành động có tác ý trói buộc chúng sanh trong vòng luân hồi (samsāra) và khổ. Do đó những hành động có những rễ nầy có thể được gọi là thiện nghiệp hay bất thiện nghiệp. Từ đó phạm vi bất thiện rộng hơn phạm vi vô đạo đức, vì nó gồm những hình thức của phiền não gốc rễ chứ không phải vô đạo đức trong ý nghĩa nghiêm ngặt như đã giải thích ở trên. Thiện, như liên hệ ở đây và trong hầu hết, mặc dầu không phải là tất cả, của những văn bản sau đây, là thiện thuộc loại thế tục. Thiện thuộc loại siêu thế không tạo nghiệp và do vậy không có kết quả trong tái sanh (xem Văn bản 14) [2].