Địa Tạng Bồ Tát Bổn Nguyện Kinh Khoa Chú

Phần 3

3.1.2.2.2.2.2. Chánh tập đại chúng (đại chúng vân tập)

Phần này chia thành ba đoạn:

Đại chúng trời, rồng v.v…

Hết thảy các vị thần.

Các vị đại Quỷ Vương.

3.1.2.2.2.2.2.1. Thiên long đẳng chúng (đại chúng trời, rồng v.v…)

3.1.2.2.2.2.2.1.1. Biệt liệt tam giới thiên chúng (kể riêng các vị trời trong tam giới)

Diệu Pháp Liên Hoa Kinh Huyền Nghĩa nói: “Người thuộc địa vị Thiên Thừa tu Thập Thiện đạo tùy ý thuần thục, đều là cái nhân để sanh thiên. Nếu tu thêm Thiền Định, sẽ thăng tấn vào cõi cao hơn”. Quả trời trong ba cõi cao thấp khác nhau, tu nhân ắt có sâu, cạn sai khác. Trong phần này, lại chia thành ba tiểu đoạn:

3.1.2.2.2.2.2.1.1.1. Lục Dục Thiên

Kinh Lăng Nghiêm dạy: “Như thị lục thiên, hình tuy xuất động, tâm tích thượng giao. Tự thử dĩ hoàn, danh vi Dục Giới” (Sáu tầng trời như thế, tuy về hình (tức sắc thân khi sanh lên cõi trời) đã thoát khỏi sự dao động của dục vọng (tức là không do cha mẹ hành dâm sanh ra, không ở trong thai tạng, hoàn toàn là hóa sanh), nhưng tâm vẫn có dấu vết dính mắc cảnh (chưa hoàn toàn thoát khỏi dục niệm). Từ đó trở xuống, gọi là Dục Giới). Vì thế, luận Câu Xá nói: “Sáu tầng trời cõi Dục [lần lượt từ thấp lên cao] lấy chuyện giao phối, ôm nhau, nắm tay, nhìn nhau cười là hành dâm” (Sách Phụ Hành giải thích: “Địa Cư Thiên thật sự giao phối, Đao Lợi coi chuyện gió thoát ra [từ thân thể sau khi hành dâm] là xong, Dạ Ma thì ôm ấp, Đâu Suất thì nắm tay, Hóa Lạc là nhìn nhau cười, trời Tha Hóa chỉ cần nhìn nhau”). Tuy giữ lấy cảnh khác nhau, nhưng đều là chưa lìa tình dục! Vì thế, gọi chung là Lục Dục Thiên.

(Kinh) Sở vị: Tứ Thiên Vương Thiên, Đao Lợi Thiên, Tu Diễm Ma Thiên, Đâu Suất Đà Thiên, Hóa Lạc Thiên, Tha Hóa Tự Tại Thiên.

(經)所謂：四天王天，忉利天，須燄摩天，兜率陀天，化樂天，他化自在天。

(Kinh: Đó chính là Tứ Thiên Vương Thiên, Đao Lợi Thiên, Tu Diễm Ma Thiên, Đâu Suất Đà Thiên, Hóa Lạc Thiên, Tha Hóa Tự Tại Thiên).

Tứ Thiên Vương Thiên (Caturmahārājakāyikā) là cõi trời đầu tiên khi thăng lên thiên giới, là tầng trời thứ nhất so với hạ giới, ở ngang lưng núi Tu Di, gần mặt trời, mặt trăng. [Thiên vương trong tầng trời này] là ngoại thần (bầy tôi bên ngoài của Đế Thích), tức là bốn vương gia trấn giữ bốn phương. Danh tự của họ sẽ được giải thích trong phần sau. Kinh Trường A Hàm nói: “Tứ Thiên Vương đều kết hôn, hành dục giống như loài người (nam nữ căn tiếp xúc), con thơ hóa sanh ở trên đầu gối như đứa trẻ năm tuổi (trời Đao Lợi thì đứa bé hóa sanh ấy như trẻ sáu tuổi, cho đến trời Tha Hóa thì như mười tuổi). Chẳng lâu sau, tự nhiên đồ đựng bằng chất báu cảm trăm vị, nó ăn chất cam lộ của cõi trời. Ăn xong, thân hình nó to bằng chư thiên”. Thân lượng và thọ mạng của chư thiên trong sáu tầng trời như trong Câu Xá Tụng đã nói: “Dục Thiên câu lô xá, tứ phần nhất nhất tăng” (ý nói: Một phần tư của Câu Lô Xá (Krośa) là nửa dặm. Trong tầng trời thứ nhất, thân cao nửa dặm, năm tầng trời sau đó, cứ lên cao hơn một tầng thì cao thêm nửa dặm). Năm mươi năm trong nhân gian bằng một ngày một đêm trong tầng trời thấp nhất (Tứ Thiên Vương Thiên). Theo cách tính đó, họ thọ năm trăm năm. Năm tầng trời trên đó lần lượt gấp bội lần lên (Tứ Thiên Vương Thiên thọ năm trăm năm, mà năm mươi năm trong nhân gian bằng một ngày trong cõi đó. Cho đến Tha Hóa Thiên thọ mười sáu ngàn năm, coi một ngàn sáu trăm năm trong nhân gian là một ngày. Họ cũng lấy ba mươi ngày làm một tháng, mười hai tháng làm một năm). Nếu bố thí, giữ giới chẳng giết chóc, thanh tịnh thù thắng đôi chút, chán nhàm gia nghiệp, ưa thích nghe pháp, cúng dường người lành, sẽ sanh vào Tứ Thiên Vương Thiên.

Đao Lợi Thiên như đã nói trong phần trên. Đại Luận nói: “Thích Ca Đề Bà Nhân Đề (Śakra Devānām Indra), Hán dịch là Năng Thiên Chúa. Lúc làm người đã bố thí, lại còn giữ giới chẳng trộm cắp, cúng dường, và tôn trọng cha mẹ, tâm mong cầu thù thắng, sanh vào Tam Thập Tam Thiên, ở trên đỉnh núi Tu Di. Bốn phía đỉnh núi có ba mươi hai cõi trời”. Đối với hai tầng trời trên đây, chỉ tu Thượng Phẩm Thập Thiện là được sanh vào đó.

Tu Diễm Ma Thiên (Suyāma, Dạ Ma Thiên): Đại Luận nói: “Tên của Dạ Ma Thiên vương được dịch sang tiếng Hán là Diệu Thiện, do vua luôn kêu ‘sung sướng quá’, tuy hưởng thụ cảnh ngũ dục, nhưng biết thời hạn. Đấy là do bố thí, cộng thêm trì giới chẳng dâm, tâm ý nhu hòa, bèn sanh vào Dạ Ma Thiên. Lại do khi còn ở trong nhân gian, động ít, tĩnh nhiều; sau khi mạng chung, an trụ rành rành trong hư không. Quang minh của mặt trời và mặt trăng còn chẳng chiếu tới. Những vị trời ấy tự có quang minh”. Đây là tầng trời đầu tiên thuộc về Không Cư Thiên.

Đâu Suất Đà Thiên (Tuṣita), dịch theo lối mới là Đổ Sử Đa. Đại Luận nói: “Tên của San Đâu Suất Đà thiên vương được dịch sang tiếng Hán là Diệu Túc, do đối với ngũ dục bèn biết đủ mà ngưng nghỉ. Do xưa kia bố thí, cộng thêm giữ cho miệng chẳng phạm bốn lỗi, ưa thích đa văn, phân biệt tốt, xấu, yêu chuộng Niết Bàn, nhưng tâm chấp vào công đức. Sau khi mạng chung, thăng lên cõi tinh vi, chẳng tiếp nhận cảnh nhân thiên thuộc những cõi dưới. Cho đến khi Kiếp Hoại, Tam Tai không gây hại tới. Đấy là chỗ ở của bậc Bổ Xứ Bồ Tát. Vì thế, Phật Địa Luận gọi [cõi trời này] là Hỷ Túc vì hậu thân Bồ Tát giáo hóa trong ấy, phần nhiều tu Hỷ Túc”. “Tam Tai không lan tới nơi ấy” là nói theo Nội Viện, chứ Ngoại Viện của cõi trời ấy vẫn hứng chịu Tam Tai.

Hóa Lạc Thiên (Nirmāṇarati): Đại Luận nói: “Tu Niết Mật Đà, dịch sang tiếng Hán là Hóa Lạc, vì tự hóa hiện ngũ trần để hưởng vui sướng. Đấy là do tâm bố thí sâu xa, trì giới, đa văn, tự lực sinh hoạt, sẽ sanh vào Hóa Lạc Thiên”.

Tha Hóa Tự Tại Thiên (Para nirmita vaśa vartin): Tiếng Phạn là Bà Xá Bạt Đề. Do chư thiên cõi này đoạt lấy sự biến hóa của người khác để tự hưởng vui sướng [nên gọi là Tha Hóa Tự Tại]. Do xưa kia, lúc bố thí thanh tịnh, trì giới càng sâu, ưa chuộng đa văn, nhưng có lắm tình kiến quý trọng chính mình, chẳng thể tự chịu khổ, cầu sự vui sướng từ kẻ khác, lòng luôn suy nghĩ siêng tu tập phương tiện hòng đoạt lấy ngũ dục do người khác biến hóa ra để chính mình hưởng thụ tự tại. Vì thế, Biệt Hành Sớ viết: “[Cõi trời này] là cõi trời cao nhất của Dục Giới, biến những thứ do người khác tạo tác thành sự vui sướng của chính mình, tức là Ma Vương”. Sách Thùy Dụ Ký lại chép: “Trên tầng trời thứ sáu, có một cõi trời dành riêng cho Ma La ở, thuộc Tha Hóa Thiên”. Kinh luận nói khác nhau [như vậy đó].

Bốn cõi trời Không Cư trên đây, tu thượng phẩm Thập Thiện, kiêm tọa Thiền chưa đắc Định, bèn được sanh vào trong các cõi ấy. Sách Tướng Luật Cảm Thông Truyện chép: “Đế Thích là chúa các tầng trời Địa Cư. Ma Vương là chúa tầng trời lục dục. Đế Thích và bốn thiên vương muốn hành Phật pháp, ma không chế ngự được!”

Hỏi: Hai cõi trời Địa Cư chủ yếu trụ trên đỉnh núi, các bầy tôi sống ở chân núi. Bốn tầng trời thuộc Không Cư dựa vào đâu để an lập?

Đáp: Theo Đại Luận, đất bảy báu của các cõi trời như Dạ Ma v.v… ở trong hư không, có phong luân giữ cho chúng an trụ. Cho đến trời Tịnh Cư cũng giống như thế. Nghiệp Sớ lại nói: “Trên Đệ Tứ Thiền, mây phủ nhẹ mỏng, rải rác như sao, chẳng tụ tập dầy đặc như các tầng trời phía dưới”. Do vậy biết: Tuy là Không Cư, ắt phải nương vào mây, nhờ vào gió để duy trì. Do phước nghiệp mà được như vậy đấy!

3.1.2.2.2.2.2.1.1.2. Sắc Giới Thiên

Có tất cả mười tám cõi trời, chia thành Tứ Thiền. Sơ, Nhị, Tam Thiền, mỗi Thiền Thiên có ba tầng trời, Tứ Thiền có chín tầng trời. Đã lìa dục thô tán, nhưng chưa ra khỏi lồng giam của Sắc, cho nên gọi là Sắc Giới (Rūpadhātu). Do tọa Thiền đắc Định, nên gọi là Thiền. Thân chánh báo [trong Sắc Giới Thiên] là sắc thanh tịnh, chẳng phải là sắc thân cấu nhiễm như trong Dục Giới.

(Kinh) Phạm Chúng Thiên, Phạm Phụ Thiên, Đại Phạm Thiên.

(經)梵眾天，梵輔天，大梵天。

(Kinh: Phạm Chúng Thiên, Phạm Phụ Thiên, Đại Phạm Thiên).

Đại Luận nói: “Dục Giới tâm tán loạn, hành giả nương vào địa nào, do phương tiện nào để đắc? Hãy nên nương vào các môn Thiền Định thuộc Sắc Giới và Vô Sắc Giới. Đối với Tứ Vô Lượng Tâm, Bát Bội Xả, Bát Thắng Xứ, Cửu Thứ Đệ Định, Thập Nhất Thiết Xứ Thí Tâm, biết nhu nhuyễn tự tại có như ý hay không? Ví như người huấn luyện thử ngựa, [cho đến khi ngựa đã] có thể điều khiển tùy ý, thì mới dùng nó để ra trận. Vì thế, thế gian và xuất thế gian dùng những món Thiền ấy làm căn bản”.

“Phạm” (梵) là thanh tịnh, chẳng có dục nhiễm. Mười tám tầng trời đều thanh tịnh, vô dục. Trước tên của các cõi trời này đều có chữ Phạm. Phạm Chúng (Brahma pāriṣadya deva) là dân, Phạm Phụ (Brahma purohita) là quần thần. Phạm Phụ còn gọi là Phạm Phú Lâu, cõi này dịch Tiền Ích Thiên (前益天), do họ thường đi trước Phạm Thiên, luôn suy nghĩ lợi ích của Phạm Thiên. Đại Phạm (Mahā brahmā) tức là vua. Vì thế, sách Thứ Đệ Thiền Môn nói: “Đức Phật vì các nhân vương nói mười tám cõi trời Phạm, cũng phải nên có dân và chúa khác nhau”. Theo đấy, sau đó cũng nên tách ra thành dân chúng, các quan, và vua. Nhưng sách Pháp Uyển Châu Lâm luận định về chư thiên sang hèn, [từ Tứ Thiên Vương Thiên cho đến các tầng] trời Sắc Giới, chỉ riêng ba cõi trời Sơ Thiền là có sang hèn, Đại Phạm Thiên là vua… Chư thiên từ đây trở lên đều thọ báo bình đẳng như nhau, chẳng có sang hèn. Căn cứ theo đó, đối với ba cõi trời có chữ Quang và ba cõi trời có chữ Tịnh trong Sắc Giới, phải dùng công hạnh để luận định ưu việt hay kém cỏi. Đại Luận quyển chín nói: “Trời Phạm Thế, đối với sanh xứ thì có ba loại: Một là Phạm Chúng Thiên, là nơi sống của các tiểu phạm. Hai là Phạm Phụ Thiên, là chỗ sanh của các Phạm thiên sang quý. Ba là Đại Phạm Thiên, là chỗ sanh của bậc trung gian Thiền”.

Hỏi: Cùng ly dục giống nhau, sao lại có quý hèn khác chỗ?

Đáp: Ba loại trời trong Sơ Thiền: Tu Hạ Thiền sanh vào Phạm Chúng, tu Trung Thiền sanh vào Phạm Phụ, tu Thượng Thiền sanh vào Đại Phạm. Hạnh về lòng Từ cũng như vậy. Dùng đệ nhất thanh tịnh tâm để tu thượng Từ, bèn sanh làm Đại Phạm, thống lãnh đại thiên, làm bậc Thế Chủ (chúa tể của thế gian). Nhưng nói chung, có vạn ức Phạm Vương, nhưng trong cõi đại thiên này, Phạm Vương tên là Thi Khí (Śikhin), dịch sang tiếng Hán là Đảnh Kế (頂髻, búi tóc trên đỉnh đầu), làm chúa cõi đại thiên (đấy là nói theo chiều ngang). Lại nữa, Sơ Thiền vì bên trong có giác quán, cho nên bên ngoài sẽ có ngôn ngữ để thuận tiện thống lãnh các địa vị thấp hơn. Như Ma Hê Thủ La (Maheśvara), tuy được gọi là Đại Tĩnh Vương (ngài Quán Đảnh nói vị thiên vương này có tên là Oai Linh Đế), sống ở trên đỉnh của Sắc Giới, có quả báo thù thắng, cho nên làm chúa, nhưng không có ý nghĩa là một vị vua thống lãnh. Hai tầng Thiền Thiên trên đó không có pháp ngôn ngữ! Vì thế, các Thiền Thiên chỉ coi người có quả báo thù thắng là chúa, chẳng phải là bậc thống lãnh, cai trị (đấy là luận định theo chiều dọc). Như Niết Bàn Sớ viết: “Chúa của thế giới Sa Bà thật sự là Ma Hê Thủ La, Phạm Vương chỉ thống lãnh tiểu thiên mà thôi”. Đấy chính là cách nói của các vị cổ đức, chẳng phải là chánh ý trong tông này. Đại Luận nói: “Có người bố thí, trì giới, khi người ấy tu bố thí, tấm lòng vui sướng. Nếu thí nhiều, niềm vui cũng nhiều. Tư duy như thế, bỏ ngũ dục, trừ ngũ cái, nhập Sơ Thiền; cho đến Phi Hữu Tưởng Phi Vô Tưởng Thiên cũng giống như thế!”

(Kinh) Thiểu Quang Thiên, Vô Lượng Quang Thiên, Quang Âm Thiên.

(經)少光天，無量光天，光音天。

(Kinh: Thiểu Quang Thiên, Vô Lượng Quang Thiên, Quang Âm Thiên).

Nhị Thiền có ba tầng trời: Thiểu Quang (Parīttābha) là do quang minh ít ỏi. Vô Lượng Quang (Apramāṇābha) là quang minh tăng nhiều hơn, chẳng có hạn lượng. Quang Âm (Ābhāsvara, dịch theo lối mới là Cực Quang), vì dùng quang minh làm âm thanh, ngôn ngữ! Đại Luận, quyển thứ ba mươi ba chép: “Như kinh nói tâm thanh tịnh thù thắng hay kém cỏi, cho nên quang minh có thượng, trung, hạ. Tâm chư thiên thanh tịnh, bố thí, trì giới; cho nên thân có quang minh. Lại có người đốt đèn ở chỗ tối, và cũng cúng dường tôn tượng, tháp, chùa. Lại thường tu từ tâm, nghĩ tới trọn khắp chúng sanh. Lại tu Niệm Phật tam muội, niệm quang minh thần đức của chư Phật. Lại tu Hỏa Nhất Thiết Nhập. Lại dùng quang minh trí huệ giáo hóa chúng sanh ngu ám, tà kiến. Do bởi nhân duyên của nghiệp ấy, đạt được ánh sáng trí huệ trong tâm, thân cũng có quang minh”. Vì thế, A Tỳ Đàm Luận nói: “Tướng báo thân của chư thiên đều chẳng có xương, thịt, cũng chẳng có đại tiểu tiện bất tịnh. Thân tỏa ra quang minh, chẳng phân biệt ngày hay đêm, đạt được quả báo Ngũ Thông, sắc thân không chướng ngại!” Vì thế biết: Luận định về quang minh trong ba cõi trời, nghĩa đã trọn khắp trước sau. Luận về tịnh trong Tam Thiền, ý nghĩa cũng giống như thế. Nói chung là tùy theo hạnh cao hay thấp mà đạt được địa vị cạn hay sâu!

(Kinh) Thiểu Tịnh Thiên, Vô Lượng Tịnh Thiên, Biến Tịnh Thiên.

(經)少淨天，無量淨天，徧淨天。

(Kinh: Thiểu Tịnh Thiên, Vô Lượng Tịnh Thiên, Biến Tịnh Thiên).

Ba tầng trời thuộc Tam Thiền:

Thiểu Tịnh (Parīttaśubha), ly hỷ thọ lạc là Tịnh, do chẳng bằng địa vị cao hơn nên là Thiểu.

Vô Lượng Tịnh (Apramāṇaśubha): Do tịnh thù thắng hơn tầng trời trước (Thiểu Tịnh) chẳng thể lường được.

Biến Tịnh (Śubhakṛtsna): Lạc thọ tối thắng, tịnh trọn khắp.

Vì sao Tam Thiền được gọi là Tịnh? Đại Luận nói: “Do duyên tịnh, nên là Tịnh. Tám sắc là tịnh pháp, chưa bị luyện sẽ chẳng tịnh. Nay pháp Tam Thiền và Tứ Thiền dấy khởi, đều xúc chạm tám sắc ấy để làm tịnh duyên”. Nói “pháp Tam Thiền, Tứ Thiền” v.v… là nói tới cái sắc cực tịnh trong Sắc Giới, dùng nó để duyên Xúc, tám sắc càng tịnh. Vì thế nói là “do duyên tịnh, cho nên tịnh”. Niềm vui ấy cảm thọ trọn khắp toàn thân, nên biết là Tịnh do Tam Thiền. Sách Ma Ha Chỉ Quán nói: “Niềm vui trong Tam Thiền như đá giữa suối, sanh từ ngay trong nước. Niềm vui do Phạm hạnh cũng giống như thế. Niềm vui trong hai giới chẳng thể hơn [niềm vui trong] Tam Thiền được! Hễ cầu sanh lên trời, hãy lấy lạc làm gốc. Vì thế, gọi lạc thù thắng là Thiên”.

(Kinh) Phước Sanh Thiên, Phước Ái Thiên, Quảng Quả Thiên, Vô Tưởng Thiên, Vô Phiền Thiên, Vô Nhiệt Thiên, Thiện Kiến Thiên, Thiện Hiện Thiên, Sắc Cứu Cánh Thiên.

(經)福生天，福愛天，廣果天，無想天，無煩天，無熱天，善見天，善現天，色究竟天。

(Kinh: Phước Sanh Thiên, Phước Ái Thiên, Quảng Quả Thiên, Vô Tưởng Thiên, Vô Phiền Thiên, Vô Nhiệt Thiên, Thiện Kiến Thiên, Thiện Hiện Thiên, Sắc Cứu Cánh Thiên).

Chín tầng trời thuộc Tứ Thiền: Ba tầng là trụ xứ của phàm phu, là chỗ ở của Vô Tưởng ngoại đạo, năm tầng trời là chỗ ở của [thánh nhân] Tam Quả. Đối với ba tầng trời của phàm phu, kinh luận nói hơi sai khác. Như kinh Nhân Vương nói “cửu Phạm”, tức ba tầng trời được gọi là Tịnh (Thiểu Tịnh, Vô Lượng Tịnh, Biến Tịnh), ba tầng trời được gọi là Quang (Thiểu Quang, Vô Lượng Quang, và Quang Âm), và ba tầng trời Phạm (Phạm Chúng, Phạm Phụ, và Đại Phạm), năm tầng Hỷ Lạc Thiên. Sớ giải lại nói Vô Vân Thiên (Anabhraka) là khởi đầu [của Tứ Thiền], không có Phước Ái Thiên. Nay kinh này và kinh Lăng Nghiêm đều chẳng nhắc tới Vô Vân, mà đều coi Phước Ái là tầng trời thứ hai. Ấy là vì các vị dịch sư dịch thuật hơi sai khác vậy.

Phước Sanh (Puṇyaprasava): Do tướng thô nặng đã diệt, phước tánh thanh tịnh sanh ra. Đặt tên như vậy nhằm nêu tỏ cái nhân. Phước Ái: Xả tâm viên dung, ngộ giải thù thắng thanh tịnh. Trong cái phước chẳng bị ngăn che, đạt được sự tùy thuận mầu nhiệm. Cõi trời trước coi xả lạc là phước; nay xả tâm chuyển biến càng thù thắng hơn, yêu thích phước ấy. So với Phước Sanh, sâu, cạn khác biệt! Quảng Quả (Bṛhatphala): Quả của phàm phu chẳng thể thù thắng hơn được. Vô Tưởng (Asaṃjñasattva): Trong một khoảng thời gian, tâm tưởng chẳng hiện hành.

Kinh Lăng Nghiêm nói: “Tùng thị thiên trung, hữu nhị kỳ lộ. Nhược ư tiên tâm, vô lượng tịnh quang, phước đức viên minh, tu chứng nhi trụ, danh Quảng Quả Thiên. Nhược ư tiên tâm, song yếm khổ lạc, thân tâm câu diệt, kinh ngũ bách kiếp giả, danh Vô Tưởng Thiên. Thử tứ thắng lưu, nhất thiết thế gian chư khổ lạc cảnh, sở bất năng động. Tuy phi vô vi chân bất động địa, hữu sở đắc tâm, công dụng thuần thục, danh vi Tứ Thiền. Thử trung phục hữu ngũ Bất Hoàn Thiên, ư hạ giới trung, cửu phẩm tập khí câu thời diệt tận, khổ lạc song vong, hạ vô bốc cư. Cố ư xả tâm chúng đồng phận trung, an lập cư xử” (Từ trong cõi trời này, có hai con đường rẽ. Nếu đối với cái tâm trước đó, do vô lượng tịnh quang, phước đức viên minh, tu chứng bèn trụ [trong ấy] thì gọi là Quảng Quả Thiên. Nếu đối với cái tâm trước đó, chán ghét cả khổ lẫn lạc, thân lẫn tâm đều diệt, trải qua năm trăm kiếp, thì gọi là Vô Tưởng Thiên. Đối với bốn dòng thù thắng ấy, hết thảy các cảnh khổ vui trong thế gian đều chẳng thể động. Tuy chẳng phải là địa vị bất động vô vi thật sự, nhưng do tâm có sở đắc, công dụng thuần thục, nên gọi là Tứ Thiền. Trong ấy lại có Ngũ Bất Hoàn Thiên, tức là cùng lúc diệt sạch chín phẩm tập khí thuộc về hạ giới, khổ và lạc cùng mất, chẳng chọn lựa chỗ ở trong các cõi dưới đó nữa. Vì thế trong Chúng Đồng Phận của xả tâm mà an lập, ở yên).

Đại Luận gọi [Bất Hoàn Thiên] là Tịnh Sanh Thiên (Śuddhāvāsa). Sắc Giới có năm loại A Na Hàm, Bất Hoàn Thiên là [nơi mà các vị thánh nhân Tiểu Quả sẽ] chẳng trở lại nơi ấy, tức là họ sẽ ở trong ấy mà đắc A La Hán. Tiếng Phạn [gọi Bất Hoàn Thiên] là Thủ Đà Bà (Śuddhāvāsa), dịch sang tiếng Hán là Tịnh Cư Thiên. Vì sao gọi là Tịnh Cư Thiên? Do Tứ Thiền có tám loại thì năm loại là trụ xứ của A Na Hàm, tức là Tịnh Cư, là nơi mà ba loại thánh nhân phàm phu cùng ở. Do Tịnh Cư Thiên thường thương xót chúng sanh, họ thường khuyên thỉnh đức Phật thuyết pháp.

Vô Phiền (Avṛha): Chẳng xen tạp Kiến Tư phiền não, đối với hai đằng khổ và lạc, tâm chẳng có ý tưởng dính dáng đến chúng. Vô Nhiệt (Atapa): Chỉ có dấy khởi hoặc thâu tóm ý niệm, chẳng hề nghiên cứu niệm tâm, hoặc xen tạp ý niệm, chẳng có trái nghịch hay tùy thuận, lìa khỏi nhiệt não. Vô Phiền dứt bặt ngoại cảnh, Vô Nhiệt dứt bặt nội tâm, sâu cạn khác hẳn! Thiện Kiến (Sudarśana): Đối với mười phương thế giới, đều thấy mầu nhiệm viên mãn, lắng trong, mà cũng chẳng có hình bóng trần cảnh, cái Thấy tột bậc sáng suốt, thấu triệt. Thiện Hiện (Sudṛśa): Cái Thấy tinh diệu đã hiện tiền, nặn đúc vô ngại (ý nói sức Định Huệ có thể tùy ý thành tựu vô ngại như người thợ gốm hoặc thợ đúc tùy tâm chế tác các vật), hình sắc càng thù thắng hơn, do có thể khéo biến hóa. Sắc Cứu Cánh (Akaniṣṭha): Hiểu rốt ráo mọi căn cơ, thấy tột cùng tánh của sắc tánh, nhập vô biên tế, là tối cực trong sắc pháp. A Ca Ni Trá, hoặc A Ca Ni Sa trong tiếng Phạn, Hán dịch là Chất Ngại Cứu Cánh (質礙究竟) tức nói về cõi trời này vậy.

(Kinh) Ma Hê Thủ La Thiên.

(經)摩醯首羅天。

(Kinh: Ma Hê Thủ La Thiên).

Ma Hê Thủ La Thiên (Maheśvara), Đại Luận dịch là Đại Tự Tại. Chánh âm là Ma Ha Mạc Hê Y Thấp Phạt La (Mahā īśvara), tám tay, ba mắt, cưỡi trâu trắng. Nhưng Phổ Môn Sớ nói: “Kinh Lâu Thán gọi [vị trời này] là A Ca Ni Trá, kinh Hoa Nghiêm gọi là Sắc Cứu Cánh Thiên”. Như vậy thì Ma Hê Thủ La chính là Sắc Cứu Cánh Thiên; nay kể riêng biệt thì như kinh Bảo Vũ chép: “Phục hữu Tịnh Cư thiên chúng, Ma Hê Thủ La nhi vi thượng thủ” (Lại có thiên chúng Tịnh Cư, Ma Hê Thủ La làm thượng thủ). Nay kinh này nêu riêng tên vị này, nhằm tôn xưng vị chủ cõi trời ấy. Cũng có người cho rằng Ma Hê Thủ La là chúa cõi trời thứ sáu trong Dục Giới, nhưng các kinh luận phần đông gọi vị này là Đại Tự Tại, [ngự] trên đỉnh của Sắc Giới. Thích Luận nói: “Qua khỏi tám chỗ ấy, có trụ xứ của Thập Trụ Bồ Tát, còn gọi là Tịnh Cư, [vị Bồ Tát ấy] hiệu là Đại Tự Tại thiên vương, là chủ của cõi đại thiên thế giới”. Kinh Thập Trụ nói: “Đại Tự Tại Thiên quang minh thắng nhất thiết chúng sanh. Cố Thế Tôn Niết Bàn hiến cúng, Đại Tự Tại Thiên tối thắng” (Đại Tự Tại Thiên quang minh vượt xa hết thảy chúng sanh. Vì thế, lúc đức Thế Tôn nhập Niết Bàn, Đại Tự Tại Thiên hiến cúng thù thắng nhất). Do vậy biết Đại Tự Tại Thiên chẳng phải là Đệ Lục Thiên. Nay nói đến Tha Hóa Tự Tại thì ông ta nhờ vào những thứ do người khác biến hóa để tự mình hưởng thụ, được đại tự tại nơi cảnh giới, còn Ma Hê Thủ La ở tột đỉnh của Sắc Giới, huân tu Thiền tối thắng, đắc đại tự tại nơi Định. Một đằng là từ thế lực, Ma Vương thuộc vào Lục Thiên. Một đằng là từ Thiền Định, tôn quý tột bậc, đáng nên ngự tại tột đỉnh của Sắc Giới. Huống hồ Ba Tuần (Ma vương) thường cầu đức Thế Tôn nhập diệt, còn Tịnh Cư thường thỉnh Như Lai chuyển pháp luân. Vậy thì danh hiệu Tự Tại cố nhiên là giống như nhau, nhưng chuyện tự tại vĩnh viễn khác biệt. [Đại Tự Tại Thiên] chẳng phải là Lục Dục Thiên, những điều vừa nói đủ làm chứng cớ rồi.

Tỳ Bà Sa Luận nói: “Phàm những ai sanh về cõi trời ấy, nếu là kẻ tiến hướng quả A Na Hàm, thân đạt được Tứ Thiền, phát khởi vô lậu, dấy lên huân tập Thiền nghiệp, hoặc khởi một phẩm cho đến chín phẩm thì mới được sanh [về đó]. Phàm phu chẳng được huân tập bởi Thiền nghiệp này, cho nên chẳng được sanh về đó”. Kinh Lăng Nghiêm nói: “Thử Bất Hoàn Thiên, bỉ chư Tứ Thiền tứ vị thiên vương, độc hữu khâm văn, bất năng tri kiến. Như kim thế gian khoáng dã, thâm sơn, thánh đạo tràng địa, giai A La Hán sở trụ trì cố, thế gian thô nhân, sở bất năng kiến dã” (Bất Hoàn Thiên và bốn vị thiên vương thuộc Tứ Thiền đều riêng có thể nghe nhận, vâng hành ý chỉ của Phật, [người khác] chẳng thể thấy biết họ được. Như nơi đồng hoang, núi sâu, hoặc nơi thánh địa đạo tràng, đều có A La Hán duy trì, nhưng kẻ thô thiển trong thế gian chẳng thể trông thấy).

3.1.2.2.2.2.2.1.1.3. Vô Sắc Giới Thiên

Nhàm chán sâu xa cái lồng Sắc, tu Tứ Không Định, sanh vào Tứ Không Thiên, gọi là Vô Sắc Giới (Ārūpya dhātu). Do bốn cõi trời này chỉ có bốn Uẩn (không có Sắc Uẩn), cho nên gọi tên như vậy. Sách Phụ Hành, quyển sáu có chép: “Từ Đệ Tứ Thiền, muốn nhập Không Xứ, ắt phải hành phương tiện, diệt ba thứ Sắc. Một là Khả Kiến Khả Đối Sắc (Sắc Trần), hai là Bất Khả Kiến Khả Đối Sắc (năm căn, bốn trần), ba là Bất Khả Kiến Vô Đối Sắc (chút phần của pháp nhập, tức là Vô Biểu Sắc). Ba thứ Sắc này hoàn toàn thuộc trong Sắc Giới, cho nên [Vô Sắc Giới] diệt ba thứ ấy, nhưng chỉ là không có thô sắc, chẳng phải là không có tế sắc”. Vì thế, ngài Diệu Lạc nói: “Vô Sắc tuy chẳng có sắc được tạo ra bởi Tứ Đại, nhưng những gì tạo tác bởi Định quả [trong Tứ Không Định] đều là tường vách” (đại sư dùng chữ “tường vách” trong kinh Pháp Hoa để ví von Ý Thức). Tam giới đều dùng Ý Thức để duy trì. Kinh Lăng Nghiêm nói: “Thị Tứ Không Thiên, thân tâm diệt tận, Định tánh hiện tiền, vô nghiệp quả sắc. Tùng thử đãi chung, danh Vô Sắc Giới” (Tứ Không Thiên thân tâm diệt sạch, Định tánh hiện tiền, là vô nghiệp quả sắc. Từ đó cho đến khi mạng chung thì gọi là Vô Sắc Giới). Ngài Cô Sơn giảng rằng: “[Nói là] vô nghiệp quả sắc, cho thấy có Định quả sắc”.

(Kinh) Nãi chí Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ Thiên.

(經)乃至非想非非想處天。

(Kinh: Cho đến Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ Thiên).

“Nãi chí” (乃至, cho đến) là từ ngữ chỉ sự tỉnh lược. Trong ấy, đáng lẽ phải kể ra đầy đủ tên của bốn cõi trời, do vì giản tiện, nên nói là “nãi chí”.

Không Xứ Thiên (Ākāśānantyāyatana): Vừa mới lìa ba thứ Sắc, tâm duyên theo hư không, đã tương ứng với Vô Sắc, cho nên gọi là Hư Không Định.

Thức Xứ Thiên (Vijñānānantyāyatana): Xả Không, duyên Thức, lấy Thức làm nơi chốn. Chính là đặt tên theo chỗ sở duyên, cho nên gọi là Thức Xứ.

Vô Sở Hữu Xứ Thiên (Ākiṃcanyāyatana): Hành giả chán nhàm Thức Xứ vô biên. Do vậy, bèn bỏ nó, nhập vào Vô Sở Hữu Xứ, còn gọi là Bất Dụng Xứ. Khi tu môn Định này, chẳng dùng hết thảy cảnh giới trong hay ngoài (ngoại cảnh gọi là Không, nội cảnh gọi là Thức). Bỏ cả hai cảnh ấy, vì thế nói là Bất Dụng Xứ.

Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ Thiên (Naivasaṃjñānāsaṃjñāya tana) là tầng trời thứ tư: Môn Định này chẳng duyên theo Thức Xứ, nên là phi tưởng (chẳng có tưởng); do nó chẳng duyên Bất Dụng Xứ, nên là phi phi tưởng (chẳng phải là không có tưởng). Cổ nhân đối với tầng trời này có nhiều cách hiểu khác nhau. Nay dựa theo sách Ma Ha Chỉ Quán, bèn thấy [Trí Giả] đại sư tuy chưa được xem kinh Lăng Nghiêm, nhưng những điều Ngài giải thích khéo hợp ý kinh. Ngài nói: “Thức tánh bất động, do diệt trừ sự nghiên cứu đến tột cùng, nên là phi tưởng”, há chẳng phải là không duyên theo Thức Xứ ư? “Trong cái vô tận, phát khởi, tuyên thuyết cùng tận tánh, chính là phi phi tưởng”, há chẳng phải là không duyên theo Bất Dụng Xứ ư? Lại nói: “Giống như tồn tại mà chẳng tồn tại, tức là Phi Tưởng. Như là tận mà chẳng tận, tức là Phi Phi Tưởng”. Vì thế, Thiền môn nói: “Trong Định này, chẳng thấy hết thảy tướng mạo; cho nên nói là Phi Tưởng. Nếu cứ bảo là một mực chẳng có tưởng thì chẳng khác gỗ, đá, vì sao có thể biết là vô tưởng, cho nên nói là Phi Phi Tưởng”. Giải thích ý nghĩa như thế, tự nhiên phù hợp khít khao. Nếu [Trí Giả đại sư] chẳng phải là bậc cổ Phật tái lai, sao có thể phát lộ ý nghĩa mầu nhiệm này? Gần đây, có kẻ do thấy đại sư không được xem kinh Lăng Nghiêm, [bèn vội vã cho là] Ngài hiểu sai nghĩa “lục căn” trong kinh Pháp Hoa, thốt lời bắt bẻ, phỉ báng, há chẳng phải là lưỡi [của những kẻ đó] sẽ bị nát trong miệng ư? Sách Phụ Hành, quyển chín nói: “Nếu đối chiếu hai cõi Sắc và Vô Sắc thì Sắc Giới gọi là Thiền, Vô Sắc Giới được gọi là Định. Nếu so sánh chung hai giới trên với Dục Giới ở dưới, thì cả hai giới trên đều được gọi là Định Địa, hạ giới (Dục Giới) là Tán”.

Những điều giải thích trên đây từ Tứ Thiên Vương cho đến Phi Phi Tưởng tuy phân biệt là Định hay Tán, nhưng sanh tử chẳng khác gì nhau, há tránh khỏi luân chuyển trong tam đồ, khó trốn khỏi thăng trầm trong bảy đường! Tuy dùng hai môn Hân Yếm (ưa thích Tịnh Độ, chán nhàm Sa Bà), vừa thấy tướng lành của mây quang minh, liền như chim ưng, chim cắt (falcons peregrinus) bay liệng, cùng nhóm đến cung trời!

3.1.2.2.2.2.2.1.2. Tổng chỉ bát bộ đẳng chúng (nói chung về đại chúng như thiên long bát bộ v.v…)

(Kinh) Nhất thiết thiên chúng, long chúng, quỷ thần đẳng chúng, tất lai tập hội.

(經)一切天眾，龍眾，鬼神等眾，悉來集會。

(Kinh: Hết thảy đại chúng trời, rồng, quỷ thần v.v… đều cùng nhóm đến).

Đây là nói chung đại chúng thuộc bát bộ ở trong cõi này và các phương khác để kết lại phần vân tập này. Chữ Sa Bà (Sarva) trong tiếng Phạn, dịch sang tiếng Hán là Nhất Thiết (一切, hết thảy) có hai loại: Một là Danh Tự Nhất Thiết, hai là Thật Nhất Thiết; nay gồm thâu cả hai loại ấy. Trời, rồng, quỷ thần là giả danh. Danh mà có Ngũ Ấm thì là thật pháp. “Chúng” (眾) nghĩa là “đông nhiều”. Cổ nhân dùng ý nghĩa “công cộng” để áp dụng vào chữ “𥅫” (chữ Chúng theo lối cổ). Vì thế, Chúng (眾) là do Ngâm (乑) và Mục (目, mắt) ghép thành, [hàm nghĩa] “mọi người đều cùng thấy”. Thiên chúng có năm loại:

1) Thiên vương trên thượng giới như Ma Hê Thủ La v.v…

2) Chư thiên dạo chơi trong hư không như Nhật Thiên Tử (thần cai quản mặt trời) v.v…

3) Chư thiên sống trong hư không như Ma Vương v.v…

4) Địa Cư Thiên như chủ tạng thiên v.v…

5) Địa Hạ Thiên như Phược La Hứ Thiên (縛囉呬天) v.v…

Mỗi loài đều có vô lượng thiên nam, thiên nữ, các quyến thuộc v.v...

“Long chúng”: Biệt Hành Sớ nói: “Có bốn loại rồng: Một là loài giữ gìn cho cung trời khỏi rơi xuống. Hai là loại nổi mây tuôn mưa, có ích cho loài người. Ba là địa long, đào sông, khơi ngòi. Bốn là loài chuyên canh giữ kho tàng thuộc về phước báo của Chuyển Luân Vương”. Mỗi loài đều có rồng con, rồng cháu, các quyến thuộc.

“Quỷ thần đẳng chúng”: Theo kinh Chánh Pháp Niệm Xứ, nói chung là có ba mươi sáu loài quỷ đói. Kinh Ma Ni La Đàn Chú liệt kê tên của chín mươi ba loại quỷ. Do hạnh nhân khác nhau, thọ báo mỗi loài mỗi khác. Sách Thuận Chánh Lý lại nói [ngạ quỷ có ba loại] là Vô Tài, Thiểu Tài, và Đa Tài, trong mỗi loại lại có ba loại. Vì thế, sách Trích Hoa Sao nói [ngạ quỷ] gồm ba phẩm, chín loại. Du Già Sư Địa Luận nói [ngạ quỷ] gồm Nội Chướng, Ngoại Chướng, và Vô Chướng, mỗi loài đều có quyến thuộc thống thuộc.

Nay nói “bát bộ” (Aṣṭasenā) thì do bộ loại khác nhau, bèn nói đại lược là tám bộ:

Một là Trời (Devas).

Hai là rồng (Nāga).

Ba là Dạ Xoa (Yakşa).

Bốn là Càn Thát Bà (Gandharva).

Năm là A Tu La (Asura, Hán dịch là Vô Đoan Chánh).

Sáu là Ca Lâu La (Garuḍa, dịch sang tiếng Hán là Kim Xí (金翅) – cánh vàng).

Bảy là Khẩn Na La (Kiṁnara, dịch sang tiếng Hán là Nghi Thần (疑神), do đầu có sừng, khiến cho người ta sanh nghi [chẳng biết họ có phải là thần hay không]. Họ là thần tấu âm nhạc của Thiên Đế).

Tám là Ma Hầu La Già (Mahoraga, dịch sang tiếng Hán là Đại Phúc Hành (大腹行, loài trùng lớn đi bằng bụng), tức là loài địa long bò trườn).

Nêu ra trời và rồng trước hết vì họ tôn quý, có thế lực lớn, quỷ thần đáng nên xếp thành sáu bộ sau đó, vì thấy hạnh của họ thua kém, cho nên thuộc địa vị thấp hơn. Sở dĩ nêu ra tám bộ này vì đức Phật ta rủ lòng giáo hóa, hướng dẫn, cứu vớt trăm loài hàm linh, thuyết pháp lợi người, lòng Từ trưởng dưỡng muôn phẩm. Ngài đi ra thì Đế Thích Thiên dẫn đường đằng trước; vào thì Phạm Vương đi theo đằng sau. Tả phụ đại tướng, hữu bật Kim Cang, tam thừa hiền thánh đều quy phục, tám bộ quỷ thần chầu hầu, bảo vệ. Người từ các phương khác thấy mây lành bèn như các loài chim về rừng. Người trong cõi này nghe âm thanh phát ra từ quang minh mà như nước dồn vào hang nguồn. Do nay được cảm vời mà đều cùng đến, do cái duyên xưa kia mà nhóm họp trọn khắp.

3.1.2.2.2.2.2.2. Nhất thiết thần chúng (hết thảy các vị thần)

(Kinh) Phục hữu tha phương quốc độ cập Sa Bà thế giới, hải thần, giang thần, hà thần.

(經)復有他方國土及娑婆世界，海神，江神，河神。

(Kinh: Lại có các quốc độ ở phương khác và thế giới Sa Bà, thần biển, thần sông cái, thần sông nhỏ).

Những vị thần này đều có chức trách, hoặc do nghiệp mà thật sự sanh [làm thần], hoặc do hóa độ mà quyền biến thị hiện. [Thần cai quản] biển, sông cái, sông con đều là thủy thần. Tích khí Âm làm nước, bốc lên trời thành sương, móc, ở dưới đất là sông ngòi. Đại Luận nói: “Trong hết thảy các vật, nước là lớn nhất. Do trên, dưới, bốn bên của đại địa, không chỗ nào chẳng có nước. Nếu hộ thế thiên vương chẳng hạn chế lượng mưa của trời, rồng, lại chẳng có tiêu thủy châu thì trời đất đều bị chìm ngập! Lại do nước làm nhân duyên, những loài chúng sanh và chẳng phải chúng sanh trong thế gian đều được sanh trưởng. Vì thế, nước là lớn nhất”. Nhưng biển là vua của trăm hang hốc; cho nên nói tới biển trước.

“Hải” là hối (晦, tối tăm), chủ yếu là nhận lãnh những thứ uế trược, nên nước đen như bóng tối. Vì thế, Tôn Khanh Tử nói: “Chẳng chứa các dòng nước nhỏ nhặt, sẽ không có gì để tạo thành biển”. Nếu chỉ xét theo tứ thiên hạ này, Sa Kiệt La (Sāgara) trong tiếng Phạn, được phương này dịch là Hàm Hải (鹹海, biển mặn), bốn châu đều ở trong ấy. Vì thế, sách Bác Vật Chí viết: “Trời đất bốn phương, nước biển đều tương thông, đất ở trong ấy. Nhung, Man, Di, Địch hình loại khác nhau”. Nói tổng quát là “tứ hải”. Thần biển là Hải Nhược (海若). Sách Sơn Hải Kinh nói: “Vị thần ở hang Triêu Dương tên là Thiên Ngô, là thủy thần. Ông ta thuộc loài thú, mười tám đuôi, tám đầu, tám mặt, tám chân”. Trang Tử nói: “Ba Thần, tức là thần của sóng to, tên là Dương Hầu, thần sóng nhỏ tên là Linh Tư”.

“Giang thần”: Giang (江) là công (公, chung), [ngụ ý] dòng nước đổ vào sông sẽ thành của chung. [Giang] còn được giải thích là Cống (貢, dâng cống), [ý nói] những vật quý sanh từ sông có thể dùng để hiến tặng, dâng lên. Dưới đây, chỉ nói theo cõi Chấn Đán (Trung Hoa). Xét ra, các sách Thủy Kinh Chú và Kinh Châu Ký nói: “Trường Giang (sông Dương Tử) từ Mân Sơn chảy ra, nguồn sông giống như miệng vò, có thể là chỗ phát nguyên của nó”. Sách Châu Quan viết: “Sông [Trường Giang] ở Dương Châu gồm ba con sông”. Phần Địa Lý Chí của sách Hán Thư chú thích như sau: “Mân giang (chi lưu bên bờ trái của Trường Giang) là sông lớn. Cửu giang là sông vừa. Từ Lăng là Bắc Giang. Ấy là từ một nguồn mà thành ba chi lưu”. Ở các địa phương, khó khảo cứu tên của vị thần này. Ở phương này (Trung Hoa), các vị như Khuất Nguyên, Tiền Liêu, Hoắc Quang v.v… đều là những vị thần sông nhỏ.

“Hà thần”: Hà (河) là hạ (下), ý nói: Theo thế đất mà chảy xuống. Hà thần là thủy thần. Trên là ứng với Thiên Hán (Ngân Hà), Hoàng Hà cùng với ba con sông Trường Giang, Hoài, và Tế hợp thành Tứ Độc (四瀆); chúng còn được gọi là Hà Tông, tức là bốn con sông lớn chánh yếu. Theo Thủy Kinh Chú, [các con sông ấy] bắt nguồn từ vùng đồi núi Côn Luân. Theo Tây Vực Ký: “Trong cuộc đất của Thiệm Bộ Châu, tại phía Bắc ao A Na Bà Đáp Đa (Anavatapta, dịch sang tiếng Hán là Vô Nhiệt Não), nơi cửa khẩu Sư Tử bằng pha lê, chảy ra sông Tỷ Đa (Sītā), cuộn quanh ao một vòng, chảy vào biển Đông Bắc. Hoặc là nói nó chảy ngầm dưới đất rồi chảy ra Tích Thạch Sơn, tức là dòng sông Tỷ Đa, là khởi nguồn của các con sông tại Trung Hoa”. Sách Phật Tổ Thống Kỷ dùng thuyết này; nhưng sách Vũ Cống Quảng Lãm nói: “Tích Thạch Sơn không phải là đầu nguồn, nó là chỗ sông bắt đầu chảy trên mặt đất, cho nên nói sông bắt nguồn từ Tích Thạch, hoặc nói là sông chảy từ Tích Thạch”. Bài tựa cho bộ Hưng Khởi Hạnh Kinh lại viết: “Núi Côn Luân ở chính giữa cuộc đất của Diêm Phù Lợi (Diêm Phù Đề), suối lớn A Nậu, phía ngoài được núi Thiết Vi vây quanh, đất trong núi bằng phẳng, suối nằm nơi đó, con sông từ cửa Tượng Khẩu chảy ra chính là Hoàng Hà”. Vì thế, sách Vũ Cống Quảng Lãm nói: “Sông phát xuất từ núi Côn Luân, Hoàng Hà chảy theo hướng Tây Nam (Hoàng Hà có nhiều mạch ngầm, nói sông tưới tắm theo hướng Tây Nam là nói về dòng chảy có thể trông thấy [trên mặt đất])”. Tôi do thuyết này, bên cạnh bản đồ chung [của cả Trung Hoa], bèn ghi chú ba chữ “Hoàng Hà nguyên” (nguồn sông Hoàng Hà).

Từ phía Nam của ao [Vô Nhiệt Não], theo cửa Tượng Khẩu bằng chất vàng, chảy ra sông Tín Độ (Sindhu), đổ vào biển Tây Nam, do phù hợp với chuyện tưới tắm vùng Tây Nam; cho nên [đoạn văn này] phải là nói về chỗ bắt nguồn của Hoàng Hà. Thần tên là Mật Phi (theo Trường A Hàm, do duyên cớ nào mà có sông ngòi? Do mặt trời và mặt trăng có sức nóng, do hơi nóng mà [nước] bị nung nấu. Do bị nung nấu bèn có hơi nước. Do hơi nước mà tạo ra sông ngòi).

(Kinh) Thụ thần, sơn thần, địa thần.

(經)樹神，山神，地神。

(Kinh: Thần cây, thần núi, thần đất).

“Thụ thần”: “Thụ” (樹) là tên gọi chung của cây cối. Tăng Kỳ Luật chép: “Phật ngôn: Tả hữu hữu thụ mộc dữ nhân đẳng giả, tiện vi tháp miếu. Thị cố thần kỳ nhạo lai y chỉ” (Đức Phật nói: Chung quanh chỗ ở mà có cây cối cao bằng thân người thì được coi là tháp miếu. Vì thế, thần kỳ thích đến đó nương gá). Tứ Phần Luật cũng không cho phép chặt cây cối được coi là chỗ ở của thần. Kinh Chánh Pháp Niệm Xứ nói: “Đại thụ, Dạ Xoa, La Sát chi sở y chỉ, y thụ thọ lạc. Vô thụ tắc khổ. Nhược trì giới nhân, khuyến bất chước phạt, mạng chung sanh Hoan Lạc Thiên, dữ thiên nữ hoan lạc. Tùng thiên mạng chung, nhược đắc nhân thân, an ổn, cự phú” (Cây to là chỗ nương ở của Dạ Xoa hoặc La Sát. Họ nương vào cây mà hưởng vui, không có cây sẽ khổ sở. Nếu là người trì giới, khuyên lơn đừng đốn, chặt, sau khi mất, sẽ sanh về cõi trời Hoan Lạc, cùng thiên nữ hoan lạc. Khi tuổi thọ trong cõi trời đã hết, nếu được làm thân người, sẽ an ổn, giàu to). Phải nên tôn xưng vị thần cây [đứng đầu] Diêm Phù Đề là thần của thụ vương ở Nam Châu vậy.

“Sơn thần”: Chữ Thế La (Śaila) trong tiếng Phạn, dịch sang tiếng Hán là Sơn (núi). Sách Dật Nhã giải thích Sơn là Sản (產, sanh ra), còn Thuyết Văn Giải Tự giảng Sơn là Tuyên (宣), [đều có nghĩa là] “tuyên khí” (dương khí) sanh ra muôn vật. Ngũ Nhạc trấn giữ cõi đất, sách vở của Trung Hoa cố nhiên nói cặn kẽ. Bảy rặng núi vàng bao quanh [Tu Di], sách vở xứ Thiên Trúc có nói tường tận. Loại thần này được gọi tên theo núi. Thần núi Kỳ Xà Quật tên là Tỳ La.

“Địa thần”: Địa là đáy. Do bản thể của đất là ở dưới đáy, chuyên chở muôn vật. [Địa] còn có nghĩa là Đế (諦, chân thật). Sanh ra năm cõi, không ai chẳng tin chắc thật. Thần đất được gọi là Kỳ (祗, [hàm nghĩa] an ổn, to lớn), còn gọi là Hậu Thổ (后土). Vị thần đất làm chủ cõi Diêm Phù tên là Kiên Lao (堅牢).

(Kinh) Xuyên trạch thần, miêu giá thần.

(經)川澤神，苗稼神。

(Kinh: Thần sông chằm, thần lúa mạ).

“Xuyên trạch thần”: [Xuyên trạch] là chỗ nước nhỏ. Xuyên (川) là xuyên qua; [hàm ý sông rạch] chảy xuyên qua đất. Tây Chinh Ký chép: “Vì thế, Tam Xuyên của đất Tần (Thiểm Tây) chính là nói tới các con sông Hoàng Hà, Lạc, và Y”. Chỗ nước đọng tràn trề là Trạch (澤, cái chằm). Người ở Duyện Châu (nay là Tế Ninh thuộc tỉnh Sơn Đông) gọi Trạch là Chưởng (掌, bàn tay), vì nước dồn tụ giống như bàn tay. Chữ Trạch còn được giảng là Nhuận (潤), vì nhuần thấm vạn vật không gì hơn được nước! Loại thần này đều thuận theo tên của Xuyên hay Trạch mà đặt tên.

“Miêu giá thần”: Sách Thuyết Văn Giải Tự giảng [Miêu (苗) là]: “Cỏ mọc trên ruộng”. Thương Hiệt giảng [Miêu là]: “Lúa còn chưa trưởng thành”. Sách [Lạc Hà] Tinh Uẩn biện định [Miêu là]: “Lúa mới sanh”; ý nói: Lúa mới trổ một nửa, đem cấy xuống đồng (gieo mạ). Xưa kia giảng Miêu là Thảo, sai mất rồi! Phàm những thứ thảo mộc gây hại cho ngũ cốc, [nông dân] bèn gọi là Thảo, nhổ trừ còn sợ chẳng kịp. Coi Miêu là Thảo, rất có hại cho ý nghĩa. Hơn nữa, gieo trồng là Giá (稼), thâu hoạch là Sắc (穡). Nêu lên từ ngữ Miêu Giá tức là trăm loài ngũ cốc đều gồm thâu. Vị thần [Miêu Giá] trong cõi này phải là Hậu Tắc (后稷), tức là vị tổ dạy dân trồng trọt, gặt hái vậy.

(Kinh) Trú thần, dạ thần.

(經)晝神，夜神。

(Kinh: Thần ban ngày, thần ban đêm).

“Trú thần, dạ thần”: Trú (晝) là chánh ngọ. Thánh nhân ước định trời, dùng Tý, Ngọ, Mão, Dậu để hạn định. Thánh nhân đo lường đất, dùng Đông, Tây, Nam, Bắc để định. Ngày và đêm giáp ranh nhau, sáng và tối giáp ranh nhau. [Thoạt đầu], chữ Trú được viết là Trứu (𣅯), hàm nghĩa [mặt trời] sáng rực giữa bầu trời, [tức là chữ Nhật (日) được bọc] trong chữ Khẩu (囗), nhằm chỉ rõ trên, dưới, trái, phải; giới hạn của chữ Trú tự sáng tỏ. Đời sau thêm vào chữ Duật (聿), ý nghĩa [của chữ Trú] đâm ra vòng vèo, tối tăm. Loại thần này (như trong phẩm Thế Chủ Diệu Nghiêm của kinh Hoa Nghiêm có nói) khi mặt trời đã lặn, một ngày đã kết thúc, trong tối tăm làm sao mắt thấy được, phải nhờ vào công năng của đèn lửa hay ánh trăng [để thấy]. [Chữ Dạ thời cổ] gồm chữ Nhân (人), ý nói nhà cửa, ghép với Hỏa (火, lửa), ánh sáng nho nhỏ để chiếu trong nhà. Ghép thêm chữ Nguyệt (月), [hàm ý] sáng bừng. Ánh sáng ấy [từ đèn, lửa] chiếu hắt ra từ trong nhà, tức là đêm đã bắt đầu. Cõi đất coi giờ Tý là đúng giữa đêm, bầu trời một màu đen kịt. Ban ngày thì hết sức thông thuận, ban đêm thì luôn tĩnh lặng; đấy chính là thiên đức chuyển vận vậy. Loại thần này thì như [trong kinh phẩm Nhập Pháp Giới của kinh Hoa Nghiêm có nói] Thiện Tài tham học với các vị như Chủ Dạ Thần Bà San Bà Diễn Để (Vasanta vayanti) v.v… có tất cả chín vị.

(Kinh) Không thần, thiên thần.

(經)空神，天神。

(Kinh: Thần hư không, thiên thần).

“Không thần”: Kinh Niết Bàn nói: “Vật thể chất ngại, không tánh hư thông” (Bản thể của vật là do có sắc chất ngăn ngại, tánh Không thì rỗng rang, thông suốt). Tiểu Thừa coi “sáng, tối” là Thể, Đại Thừa coi “hiển sắc của hư không” là Thể. Vị thần này có tên là Thuấn Nhã Đa (Śūnyatā). Duyện Sớ nói: “Chưa thấy chú giải cặn kẽ, nhưng đáng phải nên là vị thần chưởng quản hư không, nhưng [vị thần này] không có thân thô tướng; tuy vậy, cũng có sắc thân vi diệu. Vì thế, cũng tạm hiện thân trong quang minh của Như Lai”.

“Thiên thần”: Thiên là “hiển nhiên, cao vời, rạng rỡ”. Lại còn là “bình thản, thản nhiên, cao, xa”. Sách Ngũ Kinh Thông Nghĩa viết: “Vị thần lớn nhất là Hạo Thiên Thượng Đế (tức là diệu phách bảo, còn gọi là Thiên Hoàng Đại Đế, cũng gọi là Thái Nhất). Bầy tôi của Ngài là Ngũ Đế (Đông phương Thanh Đế Linh Oai Ngưỡng, Nam phương Xích Đế Xích Tiêu Nộ, Tây phương Bạch Đế Bạch Chiêu Cự, Bắc phương Hắc Đế Diệp Quang Kỷ, Trung Ương Hoàng Đế Hàm Xu Nữu)”.

(Kinh) Ẩm thực thần, thảo mộc thần.

(經)飲食神，草木神。

(Kinh: Thần ẩm thực, thần cây cỏ).

“Ẩm thực thần”: Ẩm (飲) là yểm (奄), [tức là] dùng miệng nuốt xuống họng. Thực (食) là thực (殖, trồng trọt); do nó có sự sanh trưởng. Vì thế, Phật Địa Luận nói: “Gìn giữ gọi là Thực, ý nói là [do ăn uống] có thể duy trì sắc thân, trưởng dưỡng thiện pháp. Thân nương vào ăn uống mà duy trì, mạng nhờ vào ăn uống để tồn tại”. Vị thần này chính là Táo Quân Hoàng Đế.

“Thảo mộc thần”: Thảo (艸) là thứ thực vật yếu ớt, dễ mọc, nhưng rễ chẳng vững. Mùa Đông chết sạch. Vì thế, chỉ dường như là thân, lá sanh trưởng um tùm, nhưng chẳng bén rễ chắc chắn. Mộc là do khí sanh trưởng mà phát sanh, có phẩm đức là Nhân, ở giữa thì là thân cây ngay thẳng, dưới thì thể hiện cội rễ sâu chắc, phía trên thì cành tỏa xòe ra. Hễ thảo mộc tăng trưởng tươi tốt, ắt sẽ có quỷ thần nương gá; nhưng ắt phải tôn vị thần cỏ Nhẫn Nhục ở Tuyết Sơn và vị thần cây Bồ Đề làm tông chủ.

(Kinh) Như thị đẳng thần, giai lai tập hội.

(經)如是等神，皆來集會。

(Kinh: Các vị thần như thế đều cùng nhóm đến).

Những vị thần được kể ra trên đây đều là nêu tên chung. Số lượng các vị thần trong ấy tính ra đã nhiều như cát sông Hằng; huống hồ còn có [các vị thần chưởng quản] gió, lửa, sấm, chớp, thuyền, xe, nhà cửa, quần áo, các món đồ đạc, cầu, đình, cổ miếu, cổng làng, cửa thôn, đồi, gò... Vì thế nói là “như thị đẳng” (giống như thế đó). Không có ai chẳng do trông thấy mây quang minh, thích nghe mưa pháp, mà đều đến tụ tập tại đại hội chốn thiên cung.

3.1.2.2.2.2.2.3. Đại Quỷ Vương chúng (các vị đại Quỷ Vương)

(Kinh) Phục hữu tha phương quốc độ cập Sa Bà thế giới, chư đại Quỷ Vương.

(經)復有他方國土及娑婆世界，諸大鬼王。

(Kinh: Lại có các vị đại Quỷ Vương trong các quốc độ ở phương khác và thế giới Sa Bà).

Luận Tỳ Bà Sa nói: “Có oai đức thì là quý, không có oai đức thì là hèn. Lại nữa, kẻ làm vua thì là quý, kẻ bị sai sử thì là hèn”. Nay nói là “đại Quỷ Vương” tức là bậc cao quý có oai đức, giàu có, dư dật, đẹp đẽ, cơm áo tự nhiên, thân mặc áo trời, miệng xơi thức ăn cõi trời. Thân hình thường đẹp đẽ, thoải mái, cỡi ngựa, ngồi xe thong dong, mặc sức vui chơi, có khác gì chư thiên? Đấy là do đời trước đã hành bố thí to lớn, cho nên đạt được quả báo oai vệ. Lại do đời trước siểm khúc, chẳng thật, cho nên thọ thân trong quỷ đạo.

(Kinh) Sở vị: Ác Mục Quỷ Vương, Đạm Huyết Quỷ Vương,

Đạm Tinh Khí Quỷ Vương, Đạm Thai Noãn Quỷ Vương.

(經)所謂：惡目鬼王，噉血鬼王，噉精氣鬼王，噉胎卵鬼王。

(Kinh: Đó là Ác Mục Quỷ Vương, Đạm Huyết Quỷ Vương, Đạm Tinh Khí Quỷ Vương, Đạm Thai Noãn Quỷ Vương).

Ác Mục Quỷ Vương: Chữ Đát La (Tra) trong tiếng Phạn, phương này dịch là Mục (mắt), tức là đồng tử (瞳子, tròng mắt). Sự thần minh trong tâm được tỏ lộ nơi mắt. Thất khiếu là cửa ngõ của gan. Tròng mắt được trưởng dưỡng bởi thận, thận ngấm ngầm dưỡng thần. Mắt đẹp hay xấu là do lòng từ nhẫn trong tâm. Vị Quỷ Vương này do ôm lòng cứng cỏi, cố chấp, mắt toát ra vẻ hung ác. Kinh Diệu Tý nói: “Sân mục thị chi, nãi chí phá hoại thân mạng” (Giận dữ trừng mắt nhìn cho đến phá hoại thân mạng) là nói về ý này.

Đạm Huyết Quỷ Vương: Chánh Pháp Niệm Xứ Kinh gọi [Quỷ Vương] này là Thực Huyết Quỷ (食血鬼, quỷ ăn máu). Do sát sanh ăn thịt uống máu, chẳng thí cho vợ con, sẽ thọ thân quỷ này. Dùng máu bôi lên để cúng thì quỷ mới ăn được. Như đứa con nhỏ nhất của quỷ mẫu Ha Lợi (Hāriti) tên là Tất Lợi Diêm Ca La Dạ Xoa, do ác tâm thường uống máu con người. Kinh Thập Luân nói: “Thập tam triệu Dược Xoa, hằng đạm chư huyết nhục” (Mười ba triệu quỷ Dược Xoa (Dạ Xoa) thường ăn các máu thịt) là nói về loài quỷ này.

Đạm Tinh Khí Quỷ Vương: Tiếng Phạn là Tỳ Xá Xà (Piśāca), cõi này dịch là Đạm Tinh Khí (噉精氣, ăn nuốt tinh khí), tức là ăn nuốt tinh khí của con người và ngũ cốc, tức là Điên Quỷ (顛鬼, quỷ gây nên chứng điên cuồng). Kinh Nguyệt Tạng nói: “Địa tinh khí, chúng sanh tinh khí, chánh pháp thắng vị cam lộ tinh khí” (Tinh khí của đất, tinh khí của chúng sanh, tinh khí của cam lộ vị thù thắng chánh pháp) là nói tới điều này!

Đạm Thai Noãn Quỷ Vương: “Thai” là khởi đầu. Phụ nữ cấn nghén ba tháng, thai mới thành hình, nhưng hình thể vẫn chưa trọn vẹn. Chữ Thai (胎) là từ chữ Nguyệt (月) và Thai (台) ghép lại, hình thành âm đọc đó. Khi ấy, sanh khí chưa ổn định, hễ cảm điều tốt lành bèn là thiện, cảm điều ác bèn là ác. Cổ nhân có thuyết “thai giáo” (dạy con từ khi còn trong thai) nhằm bảo vệ thai trong khi còn hỗn độn [là vì lẽ này]. Noãn (trứng) ở đây phải hiểu là nhau thai (placenta). Như trứng gà trong cõi đời, khi lòng đỏ và lòng trắng chưa phân, giống như một khối hỗn độn. Sau khi trẻ được sanh ra, sẽ có vô số ác quỷ ăn nuốt nhau thai như trong phần sau [sẽ nói].

(Kinh) Hành Bệnh Quỷ Vương, Nhiếp Độc Quỷ Vương.

(經)行病鬼王，攝毒鬼王。

(Kinh: Hành Bệnh Quỷ Vương, Nhiếp Độc Quỷ Vương).

Hành Bệnh Quỷ Vương: Sứ giả gieo rắc ôn dịch, đều do Đông Nhạc Phủ Quân sai khiến, như loài Phú Đan Na (Pūtana) chuyên gây nhiệt bệnh trong nhân gian. Kinh Văn Thù Bảo Tạng Đà La Ni nói: “Ư hậu, Phật pháp diệt thời, ác pháp tăng trưởng, chủng chủng chư tai lưu hành ư thế. Ác quỷ hạ giáng, biến vi nữ thân, dữ chư chúng sanh tác chủng chủng chư tạp đẳng bệnh” (Sau này, lúc Phật pháp diệt, ác pháp tăng trưởng, đủ thứ tai ương lưu hành trong cõi đời. Ác quỷ giáng xuống, biến thành thân nữ, gây tạo các thứ bệnh cho chúng sanh) là nói đến chuyện này.

Nhiếp Độc Quỷ Vương: Như [quỷ vương] Di Lật Đầu Kiền Già Địa, cõi này dịch là Thiện Phẩm, chuyên về cổ độc, tức là đối với các thứ nọc rắn, các chất độc từ vàng, bạc v.v... vị này đều có thể thâu nhiếp. Quỷ vương này chính là A Tu Luân Vương (A Tu La vương). Đối với các loài độc khí của rồng, nếu con người cầu nguyện, vị này sẽ khiến cho nó chẳng ảnh hưởng đến con người. Vì thế, [danh hiệu của Ngài] là từ đức mà lập danh.

(Kinh) Từ Tâm Quỷ Vương, Phước Lợi Quỷ Vương, Đại Ái Kính Quỷ Vương.

(經)慈心鬼王，福利鬼王，大愛敬鬼王。

(Kinh: Từ Tâm Quỷ Vương, Phước Lợi Quỷ Vương, Đại Ái Kính Quỷ Vương).

Từ Tâm Quỷ Vương: Như A La Nan Đà, đời Lương dịch là Hoan Hỷ, Tô Nê Đát La (Sunetra), cõi này dịch là Diệu Mục, đều là những vị từ tâm quỷ vương, thường ban bố chuyện vui, niệm niệm yêu thương, che chở chúng sanh. Vì thế, họ được gọi bằng danh xưng đẹp đẽ ấy.

Phước Lợi Quỷ Vương: Phước đối lập với họa, lợi đối lập tổn. Vị quỷ vương này chuyên ban bố chuyện lợi ích cho con người, chẳng giáng tai họa, chẳng gây hao tổn. Kinh Quỷ Tử Mẫu nói: “Dục tùng Quỷ Tử Mẫu cầu nguyện giả, danh Phù Đà Ma Ni Bát, thiên thượng thiên hạ quỷ, tứ hải nội thuyền xa, trị sanh tài sản, giai thuộc kỳ chủ. Ma Ni Bát dữ Phật kết yếu thọ giới, hộ nhân tài vật. Cố hữu Phước Lợi chi danh” (Muốn cầu nguyện từ Quỷ Tử Mẫu, [hãy nên biết] vị ấy có tên là Phù Đà Ma Ni Bát. Quỷ ở trên trời, dưới đất, thuyền, xe trong bốn biển, tài sản để mưu sinh, đều do vị này làm chủ. Ma Ni Bát đã cam kết, thọ giới với Phật bảo vệ tài vật của con người. Vì thế, có danh xưng là Phước Lợi).

Đại Ái Kính Quỷ Vương: Ái chính là ái niệm (nghĩ nhớ, thương yêu); Kính tức kính trọng. Như kinh Diệu Tý đã nói: “Nhược hữu hành nhân tu thử pháp giả, bỉ nhất thiết thiên, Dược Xoa, trì minh đại tiên, nãi chí Ca Lâu La đẳng, nhược hữu kiến giả, cung kính, lễ bái, hiệp chưởng, tác ngôn: Hy hữu! Hy hữu! Đại từ bi giả, mẫn niệm nhất thiết chư hữu tình đẳng”. (Nếu có hành nhân tu pháp này, thì hết thảy chư thiên, Dược Xoa, trì minh đại tiên, cho đến Ca Lâu La v.v… Nếu có ai trông thấy, [sẽ đều] cung kính, lễ bái, chắp tay thưa: “Hiếm có! Hiếm có! Đấng đại từ bi nghĩ thương hết thảy các hữu tình”). Vị thiện quỷ vương này cũng giống như thế, cho nên có danh xưng này.

(Kinh) Như thị đẳng Quỷ Vương, giai lai tập hội.

(經)如是等鬼王，皆來集會。

(Kinh: Các Quỷ Vương như thế đều đến nhóm hội).

Tiếp đó là tổng kết đại chúng đến nhóm hội.“Như thị đẳng” (Như thế đó): Đặt tên thiện ác bất đồng, hành hạnh Từ hay nhẫn sai khác, nhưng đều dùng thân quỷ đến nghe pháp. “Thừa cấp Giới hoãn” như sách Ma Ha Chỉ Quán đã nói là dùng thân tam đồ để thấy Phật, nghe kinh; hoặc như trong kinh Hoa Nghiêm và Niết Bàn, quỷ, thần, rồng, súc sanh đều dự vào đại chúng [nghe pháp]. Nhân quả hơn kém như thế, thăng trầm chẳng phải một, lẽ đâu cật vấn rằng chỉ giữ giới theo Lý là đã đắc đạo, cần gì phải giữ giới theo sự tướng? May mắn được làm trời người lãnh nhận đạo, lẽ nào đành chịu khổ vào tam đồ ư? Đấy chính là ý chỉ vì sao kinh lại liệt kê đại chúng vậy!

3.1.2.2.3. Vấn đáp thích nghi tự (phần Tựa hỏi đáp để giải trừ nỗi nghi)

3.1.2.2.3.1. Lược vấn đáp dĩ phát khởi (hỏi đáp đại lược để phát khởi)

3.1.2.2.3.1.1. Vấn đáp sở tập chúng số (hỏi đáp về số lượng đại chúng đã nhóm họp)

3.1.2.2.3.1.1.1. Như Lai dĩ chúng số vấn (Như Lai hỏi về số lượng đại chúng)

(Kinh) Nhĩ thời, Thích Ca Mâu Ni Phật cáo Văn Thù Sư Lợi Pháp Vương Tử Bồ Tát Ma Ha Tát: “Nhữ quán thị nhất thiết chư Phật, Bồ Tát, cập thiên, long, quỷ thần, thử thế giới, tha thế giới, thử quốc độ, tha quốc độ. Như thị kim lai tập hội đáo Đao Lợi Thiên giả, nhữ tri số phủ?”

(經)爾時，釋迦牟尼佛告文殊師利法王子菩薩摩訶薩：汝觀是一切諸佛菩薩，及天龍鬼神，此世界，他世界，此國土，他國土。如是今來集會到忉利天者，汝知數不？

(Kinh: Lúc bấy giờ, Thích Ca Mâu Ni Phật bảo Văn Thù Sư Lợi Pháp Vương Tử Bồ Tát Ma Ha Tát: “Ông quán hết thảy chư Phật, Bồ Tát, và trời, rồng, quỷ thần trong thế giới này, thế giới khác, quốc độ này, quốc độ khác, những vị như thế nay nhóm họp đến trời Đao Lợi, ông có biết số lượng hay không?”)

“Nhĩ thời” (Lúc bấy giờ) chính là lúc trời, rồng, quỷ thần đều nhóm đến. Đã là pháp hội nhân quả đầy nghẹt thiên cung, và phàm thánh xen lẫn, đại chúng hiện diện khi đó đều kinh ngạc, nghi hoặc, ai có thể nêu ra lời hỏi? Vì thế, đức Giác Hoàng bi tâm thương xót chúng sanh, mắt từ quán sát căn cơ, dõi mắt nhìn trọn khắp, ai có thể ứng đối với ta? Chỉ có ông Văn Thù này nổi tiếng đại trí đã lâu là có thể đối đáp về chuyện oai thần của đức Địa Tạng trong kiếp số nhiều như cát, cho nên đặc biệt bảo ban.

Phạn ngữ là Văn Thù Sư Lợi (Mañjuśrī), cõi này dịch là Diệu Đức, do Ngài đã thấy thấu suốt tam đức Phật tánh, chẳng dọc, chẳng ngang. Chữ Cưu Ma La Già (Kumāra bhūta) trong tiếng Phạn, được cõi này dịch là Đồng Chân (童真, chân thật như trẻ thơ). Nội chứng chân thường, nhưng chẳng chấp trước, như trẻ thơ trong cõi đời tâm chẳng nhiễm ái, tức là danh hiệu Pháp Vương Tử vậy. Đại Luận nói: “Văn Thù Sư Lợi, Thập Lực, Tứ Vô Sở Úy v.v… đều trọn đủ Phật sự. Vì thế, trụ nơi địa vị Cưu Ma La Già (Đồng Chân)”. Ngài La Thập nói: “Diệu Đức thân dạo khắp nơi, chẳng biết Ngài sanh ở nơi đâu. Ngài lại đến dự vào địa vị Bổ Xứ thành Phật, cho nên gọi là Pháp Vương Tử”. Ngài Kinh Khê viết: “Hỏi: Kinh gọi ngài Văn Thù là Pháp Vương Tử, nhưng các vị Bồ Tát, có vị nào chẳng phải là Pháp Vương Tử? Đáp: Có hai nghĩa: Một là từ trong các vương tử, đề cao đức của ngài Văn Thù. Hai là trong các kinh, ngài Văn Thù là Thượng Thủ của các vị Bồ Tát. Vì thế gọi là Pháp Vương Tử”.

Nói “nhữ quán” (ông xem) chẳng phải là chuyện dễ dàng! Bởi lẽ, chẳng phải là do trí nhãn (mắt trí huệ) của Văn Thù Sư Lợi mà có thể quán được! Đấy chính là tiếng xưng hô hoan hỷ, thân mật vậy. Từ “nhất thiết chư Phật” (hết thảy chư Phật) trở đi, kết lại phần chánh báo trên đây. Từ chữ “thử thế giới” (thế giới này) kết lại phần y báo. “Như thị đẳng” kết lại phần số lượng đại chúng, hỏi ngài Văn Thù có thể biết hay không?

3.1.2.2.3.1.1.2. Văn Thù dĩ thần lực đáp (ngài Văn Thù dùng thần lực để đáp)

(Kinh) Văn Thù Sư Lợi bạch Phật ngôn: Thế Tôn! Nhược dĩ ngã thần lực, thiên kiếp trắc độ, bất năng đắc tri!

(經)文殊師利白佛言：世尊！若以我神力，千劫測度，不能得知。

(Kinh: Văn Thù Sư Lợi bạch Phật rằng: Bạch Thế Tôn! Nếu dùng thần lực của con để suy lường trong một ngàn kiếp, vẫn chẳng thể biết được).

Đại Luận quyển ba mươi ba chép: “Văn Thù Bồ Tát dùng hai loại sức thần thông, tức là quả báo thần thông và tu đắc thần thông (thần thông do tu được) để trụ trong ấy. Dùng sức phước đức phương tiện, sức quang minh thần túc v.v… các thứ nhân duyên để khơi mở, hóa độ chúng sanh”. Nay do vì lẽ nào mà [Ngài thưa] “dùng thần lực của con để suy lường trong một ngàn kiếp vẫn chẳng thể biết” vậy? Đại chúng vân tập khó biết nổi, chính là vì hiển thị thần lực khó thể nghĩ ngợi của đức Địa Tạng!

Hỏi: Thiên cung tuy to, vì sao có thể dung nạp đại chúng nhiều như thế? Đáp: Đức Phật và ngài Địa Tạng có thần lực chẳng thể nghĩ bàn, [lại còn] có sức phước nghiệp tự nhiên của chư thiên. Ví như cái thất rộng một trượng của ngài Duy Ma, chứa đựng [ba vạn hai ngàn] tòa sư tử có khó khăn chi? Kinh Chánh Pháp Niệm Xứ nói: “Thí như nhất thất, nhiên ngũ bách đăng, quang minh bất tương bức bách. Chư thiên thủ trung, trí ngũ bách thiên, diệc phục như thị, bất trách, bất ngại” (Ví như trong một căn phòng, thắp năm trăm ngọn đèn, ánh sáng của chúng chẳng bức bách lẫn nhau. Trong tay chư thiên, đặt năm trăm vị trời cũng giống như thế, chẳng chật hẹp, chẳng ngăn ngại). Lại nói: “Bỉ Dạ Ma Thiên hoặc nhất bách, nhất thiên, cộng tụ tại nhất liên hoa tu đồng tọa, bất ải, bất trách, dĩ thiện nghiệp cố, tự nghiệp lực cố” (Các vị trời Dạ Ma kia hoặc số đến một trăm, hoặc một ngàn, cùng tụ họp, ngồi trên một cái tua nhụy hoa sen cũng chẳng hẹp, chẳng chật, là do sức thiện nghiệp và nghiệp lực của chính họ). Đại Trí Độ Luận nói: “Tầng trời thứ ba là Biến Tịnh Thiên, sáu mươi vị trời cùng ngồi trên đầu một cái kim để nghe pháp, chẳng trở ngại nhau”. Nghiệp lực của chư thiên còn như thế đó, huống hồ sức chẳng thể nghĩ bàn của Như Lai, hãy tự nên tin tưởng, ngưỡng mộ!

3.1.2.2.3.1.1.3. Thế Tôn dĩ Phật nhãn chứng (đức Thế Tôn dùng Phật nhãn xác chứng)

(Kinh) Phật cáo Văn Thù Sư Lợi: Ngô dĩ Phật nhãn quán cố, do bất tận số.

(經)佛告文殊師利：吾以佛眼觀故，猶不盡數。

(Kinh: Đức Phật bảo ngài Văn Thù Sư Lợi: Ta dùng Phật nhãn để quán mà còn chẳng thấy hết số lượng ấy).

Chữ Đa La (Tra) trong tiếng Phạn dịch sang tiếng Hán là Nhãn (mắt). Du Già Sư Địa Luận viết: “Nhiều lượt xem các sắc, xem xong lại bỏ. Vì thế gọi là Nhãn, tức là ý nghĩa chiếu chúc (soi tỏ)”. Kinh Lăng Nghiêm nói: “Nhãn tự bồ đào đóa” (Mắt như quả nho). Hoặc nói: “Như thu tuyền trì, hữu ngũ chủng: Nhục, thiên, huệ, pháp, Phật” (Như ao hoặc suối nước mùa Thu, có năm loại là nhục nhãn, thiên nhãn, huệ nhãn, pháp nhãn, và Phật nhãn). Đại Luận nói: “Phật nhãn không chuyện gì chẳng biết, không chuyện gì chẳng nghe, không chuyện gì chẳng thấy, trong hết thảy các pháp, Phật nhãn thường chiếu”. Nay nói “ta dùng Phật nhãn để quán vẫn chẳng thấy hết số đó” chính là đè thấp cái quả hòng đề cao cái nhân, hạ mình, đề cao người khác, càng tỏ rõ đại chúng được đức Địa Tạng hóa độ trùng trùng vô tận! Phật mà còn khó biết, huống hồ ngài Văn Thù, huống hồ những người khác ư?

3.1.2.2.3.1.2. Điểm thị năng độ bổn tôn (chỉ ra vị bổn tôn có thể hóa độ)

(Kinh) Thử giai thị Địa Tạng Bồ Tát, cửu viễn kiếp lai, dĩ độ, đương độ, vị độ, dĩ thành tựu, đương thành tựu, vị thành tựu.

(經)此皆是地藏菩薩，久遠劫來，已度，當度，未度，已成就，當成就，未成就。

(Kinh: Đấy đều là do Địa Tạng Bồ Tát từ bao kiếp lâu xa đến nay đã độ, đang độ, sẽ độ, đã thành tựu, đang thành tựu, sẽ thành tựu).

Chỉ ra Bồ Tát đã trải nhiều kiếp độ người vô lượng. “Độ” (度) là pháp, mà cũng là độ thoát. Chữ Tất Địa (Siddhi) trong tiếng Phạn, dịch sang tiếng Hán là Thành Tựu. Sách Dật Nhã viết: “Thành là hưng thịnh, Tựu là cao”. Chữ Tựu (就) do Kinh (京) và Vưu (尤) ghép lại, ý nói là chỗ người ưu tú, cao quý tụ tập. Nay xét theo Lễ Ký: “Thiên tử hiếu viết Tựu, tựu chi vi ngôn Thành dã. Thiên tử đức bị thiên hạ, trạch cập vạn vật, thỉ chung thành tựu, tắc kỳ thân hoạch an” (Lòng hiếu của thiên tử gọi là Tựu, thực hiện hạnh hiếu thì gọi là Thành. Đức của thiên tử trọn khắp thiên hạ, thấm nhuần muôn vật, thành tựu từ đầu đến cuối, cho nên thân được yên vui). Nay đức Địa Tạng dùng hiếu đạo xuất thế, khiến cho ai nấy vượt thoát sông sanh tử, thành đạo Niết Bàn, chuyển phàm nhập thánh, làm bậc cao nhân, lên nơi cao. Vì thế nói là “thành tựu”.

“Đã độ, đã thành tựu” chính là bất khả thuyết chư Phật trong mười phương thế giới.

“Đang độ, đang thành tựu” chính là bất khả thuyết chư Bồ Tát trong mười phương thế giới.

“Chưa độ, chưa thành tựu” chính là vô lượng ức trời, rồng, quỷ thần trong thế giới Sa Bà và mười phương quốc độ. Đó gọi là “chủng thục thoát tam, thời thời bất phế” (luôn luôn chẳng bỏ chuyện gieo thiện căn, khiến cho thiện căn chín muồi hòng thoát khỏi tam đồ). Do căn cơ có nhanh chóng hay chậm lụt mà độ có trước hay sau. Đại Luận nói: “Ví như rung cây để hái quả, quả chín sẽ rụng trước. Nếu quả nào chưa chín, [sẽ đợi cho nó chín] rồi mới rung cây sau. Lại như bắt cá, thả lưới lần trước không hết, giăng lưới lần sau sẽ bắt được”.

3.1.2.2.3.2. Quảng vấn đáp dĩ phát khởi (hỏi đáp rộng rãi để phát khởi)

3.1.2.2.3.2.1. Văn Thù thiết nghi vấn nhân địa (Văn Thù khởi nghi, hỏi về nhân địa của Địa Tạng Bồ Tát)

Hai chương này chính là chuyện trọng yếu trong việc tu hành, là căn cội to lớn trong phép lợi sanh. Kinh Lăng Nghiêm nói: “Nhân địa bất chân, quả chiêu vu khúc” (Tu nhân chẳng chân thật, sẽ chuốc lấy cái quả cong quẹo). Vì thế, khởi đầu bèn hỏi ngay chuyện này, vì đó là đầu mối khẩn yếu.

Phần này chia thành hai:

Nêu ra câu hỏi.

Từ chữ “duy nguyện” trở đi, là xin Phật hãy nói hạnh nguyện.

3.1.2.2.3.2.1.1. Thiết từ hưng vấn (nêu ra câu hỏi)

3.1.2.2.3.2.1.1.1. Minh kỷ trí tín (nói rõ chính mình do trí huệ đã tin tưởng [sức thệ nguyện và sự nghiệp hóa độ của Địa Tạng Bồ Tát])

(Kinh) Văn Thù Sư Lợi bạch Phật ngôn: Thế Tôn! Ngã dĩ quá khứ cửu tu thiện căn, chứng vô ngại trí, văn Phật sở ngôn, tức đương tín thọ.

(經)文殊師利白佛言：世尊！我已過去久修善根，證無礙智，聞佛所言，即當信受。

(Kinh: Văn Thù Sư Lợi bạch Phật rằng: Bạch Thế Tôn! Con do trong quá khứ tu thiện căn đã lâu, chứng vô ngại trí, nghe lời Phật dạy, con liền tin nhận).

Cậy vào đức Văn Thù nêu lời hỏi là vì các vị tiểu Bồ Tát còn chưa trừ sạch nỗi sợ gian khổ, chẳng thể hỏi Phật. Chỉ có ngài Văn Thù biết rõ quyền biến, trí sáng xét soi, biết căn cơ, biết thời tiết, có thể khơi động, phát khởi, thành tựu lợi ích, như voi lớn bẻ cây khiến cho voi con được no bụng. Vì thế, đức Phật tán thán ngài Văn Thù rằng: “Ông nay thật sự là mẹ của ba đời Phật, hết thảy các Như Lai trong khi còn đang tu hành, đều từng được ông hướng dẫn mà phát khởi tín tâm ban đầu. Do nhân duyên ấy, những vị thành Chánh Giác trong mười phương quốc độ đều tôn Văn Thù là mẹ. Nhưng nay thân ông, do sức bổn nguyện mà hiện tướng Bồ Tát”. Đó là bằng chứng Ngài tu thiện căn đã lâu.

Vô Ngại Trí: Theo Phật Tánh Luận, trí có hai loại tướng:

Một là vô trước (không chấp trước), tức là thấy chúng sanh giới tự tánh thanh tịnh, là như lý trí tướng.

Hai là vô ngại, có thể quán thông đạt vô biên thế giới, là như lượng trí tướng.Nay đã quán đại chúng vân tập, bèn dùng Vô Ngại Trí. Tam Tạng pháp sư Huyền Trang đời Đường đã nói: “Quán Hữu mà chẳng trụ Hữu, quán Không mà chẳng trụ Không. Nghe danh mà chẳng bị mê hoặc bởi danh, thấy tướng mà chẳng thuận theo tướng. Tâm chẳng thể động, cảnh chẳng thể chuyển, động hay chuyển chẳng rối loạn lẽ chân được!” Có thể nói đó là vô ngại trí huệ. Bởi lẽ, ngài Văn Thù vốn là một vị cổ Phật, nay vì giúp đỡ [đức Phật] tuyên dương pháp hóa, liền quyền biến thị hiện hình hài đồng tử (bé trai). Vì thế, đức Phật nói ra chuyện độ sanh của ngài Địa Tạng, lẽ đâu Văn Thù Bồ Tát chẳng ngưỡng mộ, tin chắc, tự nhiên thông đạt vô ngại?