Địa Tạng Bồ Tát Bổn Nguyện Kinh Khoa Chú

Phần 14

3.2.3.1.2.2.2.2.2.2.2.2.3. Kết tồn vong ích (tổng kết về sự ích lợi cho kẻ còn, người mất)

(Kinh) Thị cố trưởng giả! Diêm Phù chúng sanh, nhược năng vị kỳ phụ mẫu, nãi chí quyến thuộc mạng chung chi hậu, thiết trai cúng dường, chí tâm cần khẩn. Như thị chi nhân, tồn vong hoạch lợi.

(經)是故長者！閻浮眾生，若能為其父母，乃至眷屬命終之後，設齋供養，志心勤懇。如是之人，存亡獲利。

(Kinh: Vì thế, này ông trưởng giả! Chúng sanh trong Diêm Phù nếu có thể vì cha mẹ, cho đến quyến thuộc, sau khi họ mạng chung, sắp đặt cỗ chay cúng dường [Tam Bảo], chí tâm siêng năng, khẩn thiết. Người như thế thì kẻ còn lẫn người mất đều được lợi).

“Chí tâm cần khẩn” tức là siêng gắng, chuyên ròng, gìn giữ thanh tịnh. Chỉ tinh thành thì mới có thể chí tâm. “Tinh” là công phu đạt đến tột đỉnh. Chữ Tinh (精) do Mễ (米) và Thanh (青) ghép lại. Gạo vừa thoát khỏi vỏ trấu hãy còn vàng, còn thô. Gạo giã tróc cám, sẽ có màu gần hơi xanh. Đấy là ý nghĩa được bao hàm trong chữ này: Cái tinh túy nhất của thiên chân. Ân cần, thành khẩn như thế, sẽ tự đạt “người mất lẫn kẻ còn đều được lợi ích”. Phần trưởng giả Đại Biện giúp hiển phát ý nghĩa đã xong.

3.2.3.1.2.2.2.3. Quỷ thần phát tâm (quỷ thần phát tâm)

(Kinh) Thuyết thị ngữ thời, Đao Lợi thiên cung, hữu thiên vạn ức na do tha Diêm Phù quỷ thần, tất phát vô lượng Bồ Đề chi tâm.

(經)說是語時，忉利天宮，有千萬億那由他閻浮鬼神，悉發無量菩提之心。

(Kinh: Lúc nói lời ấy, trên cung trời Đao Lợi có ngàn vạn ức na do tha quỷ thần trong cõi Diêm Phù đều phát tâm Bồ Đề vô lượng).

Vì sao đến đây quỷ thần mới phát tâm? Trong phần trên đã nói rõ “tế lễ quỷ thần vô ích, chỉ khiến cho người ta tạo nghiệp”. Quỷ cũng có lương tâm, há chẳng hổ thẹn ư? Vì thế, phát tâm làm quỷ thần hộ pháp. Hỏi: Quỷ thần tự phát tâm, hay là do đức Phật và ngài Địa Tạng dạy họ phát tâm? Đáp: Tự, tha, cộng, ly đều chẳng thể được, nhưng do cảm ứng đạo giao bèn luận định về phát tâm đó thôi!

3.2.3.1.2.2.3. Trưởng giả lễ thoái (trưởng giả làm lễ lui ra)

(Kinh) Đại Biện trưởng giả, tác lễ nhi thoái.

(經)大辯長者，作禮而退。

(Kinh: Trưởng giả Đại Biện làm lễ lui ra).

Đã là cùng một hội, lui về nơi nào? Do lúc hỏi pháp, ra khỏi chỗ ngồi, tiến đến trước làm lễ. Hỏi đáp đã xong, làm lễ, lui về chỗ ngồi, tức là biểu thị ai nấy tự trụ trong Tam Ma Địa.

3.2.3.2. Diêm La hưng vấn, tán thán (Diêm La thưa hỏi, tán thán)

3.2.3.2.1. Phẩm đề (tên gọi của phẩm này)

(Kinh) Diêm La Vương chúng tán thán, phẩm đệ bát.

(經)閻羅王眾讚歎，品第八。

(Kinh: Phẩm thứ tám: Các vua Diêm La tán thán).

3.2.3.2.2. Phẩm văn (kinh văn của phẩm này)

3.2.3.2.2.1. Kinh gia tự (người trùng tuyên kinh trần thuật)

3.2.3.2.2.1.1. Chủ bạn lai nghi (chủ và bạn cùng đến dự)

(Kinh) Nhĩ thời, Thiết Vi sơn nội, hữu vô lượng quỷ vương, dữ Diêm La thiên tử, câu nghệ Đao Lợi, lai đáo Phật sở.

(經)爾時，鐵圍山內，有無量鬼王，與閻羅天子，俱詣忉利，來到佛所。

(Kinh: Lúc bấy giờ, trong núi Thiết Vi, có vô lượng quỷ vương và Diêm La thiên tử cùng đến Đao Lợi, đi đến chỗ đức Phật).

Trụ xứ của cung thành vua Diêm La (Yamarāja) đã được nói rõ trong phần trước. Diêm La là vị tổng lãnh các quỷ quan, vô lượng quỷ vương đều thống thuộc vị này. Vua đã đi, ắt quần thần đi theo; chủ đã đến, ắt bạn theo hộ vệ. Vì thế, cùng đến Đao Lợi, cùng đến chỗ đức Phật. Đây là họ nương theo quang minh, âm thanh của đức Thế Tôn, và oai thần của đức Địa Tạng (Theo Đại Trí Độ Luận, hết thảy quỷ thần nơi hết thảy núi, sông, rừng, cây cối, đất đai, thành quách đều do Tứ Thiên Vương cai quản. Vì thế, họ đều theo đến).

3.2.3.2.2.1.2. Liệt quỷ vương hiệu (nêu danh hiệu các quỷ vương)

(Kinh) Sở vị: Ác Độc quỷ vương.

(經)所謂：惡毒鬼王。

(Kinh: Như là: Ác Độc quỷ vương).

Ác Độc chính là vị đứng đầu các quỷ vương, cho nên được nêu tên đầu tiên. Ác Độc tức là Thập Ác, Tam Độc. Đã ác, lại còn độc, đặt danh xưng xấu xí như vậy. Tam Độc thuộc về Ý, là cội gốc của bảy điều ác nơi thân và miệng (tức ba điều ác nơi thân (giết, trộm, dâm), và bốn điều ác nơi miệng: Ác khẩu, nói dối v.v…) Gốc lẫn ngọn đều nêu rõ, nên gọi là Ác Độc. Nhưng những vị quỷ vương này đều là hàng Bồ Tát đại quyền ứng hóa chẳng thể nghĩ bàn; dùng ác để tấn công ác, lấy độc trị độc! Dụng ý nhằm làm cho ai nấy đều hiểu: “Tu ác chính là tánh ác, thấu hiểu sự độc chính là lý độc”. Vì thế, dùng ác độc làm pháp môn để giáo hóa. Tức là có ý nghĩa như thí dụ cái trống bôi thuốc độc trong kinh Đại Thừa, mà cũng như “đình độc” trong sách thế gian. Liệt Tử nói: “Sanh chi, dục chi, đình chi, độc chi” (sanh thành, nuôi nấng, chăm chút hình dáng, thành tựu thể chất). Người đời chỉ biết “độc” là đại bất thiện, nào có biết nó còn có nghĩa là “đốc” (篤, đốc thúc, chữ Độc (毒) đọc theo Khứ Thanh thành Đốc, cùng nghĩa với chữ Đốc 篤), chính là đại thiện vậy.

(Kinh) Đa Ác quỷ vương, Đại Tránh quỷ vương.

(經)多惡鬼王，大諍鬼王。

(Kinh: Đa Ác quỷ vương, Đại Tránh quỷ vương).

“Đa Ác”: Một niệm có trọn đủ các điều ác; nói rộng ra, sẽ là nhiều vô lượng. Ngoài hiện tướng ác phẫn nộ, giận dữ, trong thì dấy lên thiện tâm từ bi.

“Đại Tránh”: Tránh là đấu tránh (鬬諍, đấu đá, tranh cãi). Trong kinh Trường A Hàm, đức Phật bảo Đế Thích: “Oán kết chi sanh giai do tham, tật, cố sử chúng sanh đẳng đao trượng tương gia” (Oán kết đều do tham lam, ghen ghét sanh ra, cho nên khiến cho chúng sanh dùng đao, trượng đánh nhau). Đế Thích bạch rằng: “Thật nhĩ! Tham tật chi sanh, hà do nhi khởi?” (Đúng vậy! Sanh ra tham lam, ghen ghét, do đâu mà dấy lên?) Đức Phật dạy: “Tham tật chi sanh, giai do ái tắng” (Sanh ra tham lam, ganh ghét, đều do yêu, ghét). Vì thế, tổ sư dạy: “Chỉ cần lìa yêu, ghét, sẽ hiểu rõ rỗng rang”. Nhưng người đời chẳng hiểu “Ngũ Uẩn vốn là Không”, cho nên ganh đua miệng lưỡi để thỏa giận bởi những chuyện không đáng. Trang Tử gọi đó là “phụ cô bột hề” (婦姑勃谿, mẹ chồng, con dâu cãi lộn). Đấy là do tâm là chủ của sự độc địa, miệng là dụng cụ gây họa. Chẳng có hình dạng tranh cãi, thưa kiện, chống trái, lòng luôn tâm niệm giáo hóa lớn lao. Do vậy, quỷ vương dùng pháp môn Đại Tránh (tranh cãi dữ dội) để giáo hóa mọi người đừng tranh cãi.

(Kinh) Bạch Hổ quỷ vương, Huyết Hổ quỷ vương, Xích Hổ quỷ vương.

(經)白虎鬼王，血虎鬼王，赤虎鬼王。

(Kinh: Bạch Hổ quỷ vương, Huyết Hổ quỷ vương, Xích Hổ quỷ vương).

Bạch Hổ, Huyết Hổ, Xích Hổ: Hổ là loài thú trong núi, còn gọi là Đại Trùng (大蟲), dũng mãnh, có oai, chậm rãi, nhưng hung bạo. Bạch Hổ là thú ở phương Tây. Huyết Hổ miệng như chậu máu. Xích Hổ lông đỏ như lửa. Đầu quỷ như hổ, cho nên mỗi vị đều dùng chữ Hổ để đặt tên.

(Kinh) Tán Ương quỷ vương, Phi Thân quỷ vương.

(經)散殃鬼王，飛身鬼王。

(Kinh: Tán Ương quỷ vương, Phi Thân quỷ vương).

Tán Ương: Ương (殃) là lỗi lầm, tai họa. Kinh Đông Nhạc nói: “Thế gian chúng sanh bất tín nhân duyên, thiện ác quả báo, bất kính thiên địa, bất hiếu phụ mẫu, bất tôn sư trưởng, khi phụ thần lý, bối tiền, diện hậu, khẩu thị, tâm phi, dĩ bị Nhạc Phủ tào quan thánh chúng, thần tịch khảo giảo, kỷ lục tội cữu, trí linh tai họa hoành sanh, quan tư lao ngục, lũy tuế kinh niên, bất năng an thái, gia môn thu tức, mỗi ngộ hung suy, đạo tặc xâm khi, hy kiến thái bình” (Chúng sanh trong thế gian chẳng tin nhân duyên, quả báo thiện ác, chẳng kính trời đất, chẳng hiếu thảo cha mẹ, chẳng tôn trọng sư trưởng, lừa dối thần thánh, vâng dạ trước mặt, chống trái sai lưng, miệng đúng, tâm sai, đã bị tào quan thánh chúng của Nhạc Phủ sớm tối tra xét, so lường, ghi chép tội lỗi, đến nỗi tai họa nẩy sanh đột ngột, bị quan lại tra vấn, tống giam lâu năm chầy tháng, chẳng thể yên vui, cửa nhà đìu hiu, thường gặp chuyện hung hiểm, suy bại, giặc cướp xâm lấn, hiếp đáp, ít có lúc được bình yên). Vì thế, khiến cho quỷ vương phải đến gia đình ấy, cho nên có những chuyện ương họa. Phi Thân thuộc loại Dạ Xoa phi hành.

(Kinh) Điện Quang quỷ vương, Lang Nha quỷ vương.

(經)電光鬼王，狼牙鬼王。

(Kinh: Điện Quang quỷ vương, Lang Nha quỷ vương).

Điện Quang là mắt như tia chớp chói lòa, khiến cho người khác trông thấy hoảng hốt. Lang Nha (nanh sói): Sói to như chó, lông xanh, giỏi săn thú. Cách thức chế tạo [lang nha bổng] thời cổ là dùng các khối gỗ bằng gốc hòe hay bộng táo, cắm răng sói chung quanh. Do thể hiện ý nghĩa linh trí của loài sói, cho nên [cổ nhân chế ra chữ Lang (狼, sói) từ chữ Lương (良) [và Khuyển (犭) ghép lại]. Quỷ này răng nhọn hoắt, chìa ra ngoài như nanh sói. Theo Bạch Trạch Đồ, tinh linh nơi mồ mả có tên là Lang Quỷ (quỷ sói), thích chiến đấu với con người. Lấy mũi tên bằng gỗ đào gắn đuôi tên bằng lông chim diều hâu bắn nó, nó sẽ hóa thành gió bay đi. Cởi guốc đuổi nó, nó sẽ chẳng thể biến hóa được.

(Kinh) Thiên Nhãn quỷ vương, Đạm Thú quỷ vương, Phụ Thạch quỷ vương.

(經)千眼鬼王，噉獸鬼王，負石鬼王。

(Kinh: Thiên Nhãn quỷ vương, Đạm Thú quỷ vương, Phụ Thạch quỷ vương).

Thiên Nhãn (ngàn mắt): Quán Âm tay có ngàn mắt, ngục tốt có sáu mươi bốn con mắt nơi sừng. Quỷ này ngàn mắt, chẳng biết xếp đặt như thế nào!

Đạm Thú (ăn các loài thú): Do quỷ này ăn thịt các loài thú, nhưng quỷ cũng là thú. Tỳ Bà Sa Luận nói hình dạng trong đường quỷ phần nhiều giống như con người, cũng có quỷ mặt giống như lợn, hoặc giống như các loài cầm thú ác khác.

Phụ Thạch chính là vác đá, gánh cát, lấp sông, lấp biển v.v…

(Kinh) Chủ Hao quỷ vương, Chủ Họa quỷ vương.

(經)主耗鬼王，主禍鬼王。

(Kinh: Chủ Hao quỷ vương, Chủ Họa quỷ vương).

Chủ Hao và Chủ Họa, hai sự tướng có cùng một cái nhân. Vì thế, Thái Thượng nói: “Trong trời đất có thần trông coi tội lỗi, tùy theo con người phạm lỗi nặng hay nhẹ mà giảm bớt tuổi thọ. Tuổi thọ bị giảm, sẽ bần cùng, hao tán, hay gặp chuyện phải lo lắng, ai nấy đều ghét, hình phạt, tai họa theo đến, chuyện tốt lành, vui mừng tránh xa, ác tinh gieo tai ương” là nói đến ý này (Xưa kia, quan đô úy xứ Lịch Dương là Quách Tầm làm quan mà không được thăng chuyển, đường làm quan trắc trở, truân chiên, lận đận. Đụng tới chuyện gì cũng bị chống trái, ngay cả thân thích, bạn bè thân thiết cũng dần dần lợt lạt, chê trách. Thường có hai con vật, hình dáng giống như vượn hay khỉ, nhảy nhót quẩn quanh, thường theo ông ta ra vào. Một tối, ông đang nằm mơ màng, rầu rĩ, bỗng chúng nó đến cáo biệt, bảo: “Chúng tôi chính là quỷ chủ trì sự hư hao trong cõi đời. Ông do ngấm ngầm phạm lỗi, mắc tội, nên thần sai chúng tôi đến gây tai ách cho ông. Nay hạn số đã mãn, sẽ phải ra đi, ông có thể hưởng yên vui rồi”).

(Kinh) Chủ Thực quỷ vương, Chủ Tài quỷ vương.

(經)主食鬼王，主財鬼王。

(Kinh: Chủ Thực quỷ vương, Chủ Tài quỷ vương).

Chủ Thực: “Thực” ở đây chính là lộc trong đời người. Người lành được hưởng, người ác bị giảm bớt. Vì thế, kẻ vứt bỏ ngũ cốc bừa bãi, Thái Thượng ghét bỏ, thâu lại hoa lợi, cuộc đời kẻ ấy sẽ gặp nhiều cảnh đói kém. Cũng như kẻ tàn sát bừa bãi các sanh vật, thường chết vì đói rét.

Chủ Tài: Tại Nhạc Phủ có án chủ trông coi tài vật. Phù Đà Ma Ni Bát chuyên bảo vệ tài vật của con người. Vì thế, kẻ có tiền của mà chẳng bố thí, quỷ ở bên cạnh trông thấy bèn ghen ghét; nhưng Thái Thượng nghiêm cấm tước đoạt ngang xương tài vật của người khác; cho nên vợ con, người nhà của kẻ đó sẽ dần dần lâm vào cảnh chết chóc. Nếu chẳng chết chóc, ắt có những chuyện như nước, lửa, giặc cướp, đồ đạc mất mát, bệnh tật, thưa kiện [khiến cho tài vật của kẻ đó suy hao. Làm như vậy] để ngăn ngừa chuyện đoạt lấy bừa bãi. Mỗi thứ tài vật đều có chủ.

(Kinh) Chủ Súc quỷ vương, Chủ Cầm quỷ vương, Chủ Thú quỷ vương.

(經)主畜鬼王，主禽鬼王，主獸鬼王。

(Kinh: Chủ Súc quỷ vương, Chủ Cầm quỷ vương, Chủ Thú quỷ vương).

Chủ Súc: Súc sanh có bốn cách sanh (noãn, thai, thấp, hóa), chỗ ở thì có ba chỗ (dưới nước, trên đất, trên hư không). Nhạc Phủ có thần cai quản thai, noãn, thấp, hóa, và thủy tộc.

Chủ Cầm và Chủ Thú đều là thần của Nhạc Phủ. Biết bay thì gọi là Cầm (禽), Cầm là tên gọi chung của loài có lông vũ; ý nói do chúng bị loài người giam cầm, chế ngự, nên gọi là Cầm. Loài động vật chạy [trên mặt đất] thì gọi là Thú, Thú (獸) là tên gọi chung của những loài có lông. Nhằm diễn tả ý tốn sức nhiều mà khó bắt giữ được, phải vây giữ mới bắt được, cho nên gọi là Thú. Các loài cầm thú ấy đều có các quỷ vương chủ quản. Như sách Ma Ha Chỉ Quán trích dẫn mười hai loại thời thú (mười hai con giáp) được nói trong kinh Đại Tập. Sách Phụ Hành viết: “Trong Ngũ Hành, kể tên mười hai tiếu (con vật làm biểu tượng)”. Tiếu (肖) là tương tự, do mười hai biểu tượng ấy giống như những con vật tương ứng. Theo Đại Tập, [mười hai tiếu được kể như sau]: Trong núi Lưu Ly ở biển Đông có hổ, thỏ, rồng. Núi Pha Lê ở biển Nam có rắn, ngựa, dê. Núi Bạch Ngân ở biển Tây có khỉ, gà, chó. Núi Hoàng Kim ở biển Bắc có lợn, chuột, trâu (đối với hang nơi chúng sống, kinh đều có kể tên). Mỗi một phương đều có hai La Sát nữ cúng dường ba vị thần (tức các tiếu ấy). Hang của chúng ở đều là trụ xứ của Bồ Tát. Mỗi con thú đều tu lòng Từ của Thanh Văn, từng phát nguyện nơi quá khứ Phật. Mỗi con thú [lần lượt] trong một ngày đêm dạo khắp Diêm Phù Đề, những con thú khác thì ở yên, tu lòng Từ. Từ ngày mồng Một tháng Bảy, chuột khởi đầu. Ngày mồng Hai là trâu, cho đến ngày thứ mười ba, lại bắt đầu từ chuột. Đấy chính là thú vương Bồ Tát, cho nên họ được các phương khác cung kính.

(Kinh) Chủ Mị quỷ vương, Chủ Sản quỷ vương.

(經)主魅鬼王，主產鬼王。

(Kinh: Chủ Mị quỷ vương, Chủ Sản quỷ vương).

Chủ Mị: Mị (魅) là Lỵ Mị (魑魅, yêu quái trong rừng núi), là những vật thành tinh đã lâu, được chép tường tận trong bộ Hương Nhũ Ký.

Chủ Sản: Trong Đông Nhạc Sám có đoạn viết: “Kết điều tốt đẹp thành thai, bẩm thọ lưỡng nghi tạo hóa, giúp cho sanh thành, bảo vệ sanh nở, chính là giềng mối của hai vị thánh, phổ độ, cứu giúp trọn khắp. Cửu Thiên Giám Sanh Minh Tố Chân Quân, đông con trai, lắm con gái. Cửu Thiên Vệ Phòng Thánh Mẫu Nguyên Quân”. Lại nữa, chị của Quỷ Mẫu tên là Chá Nặc cũng chủ trì việc sanh nở của nhân loại.

(Kinh) Chủ Mạng quỷ vương, Chủ Tật quỷ vương, Chủ Hiểm quỷ vương.

(經)主命鬼王，主疾鬼王，主險鬼王。

(Kinh: Chủ Mạng quỷ vương, Chủ Tật quỷ vương, Chủ Hiểm quỷ vương).

Chủ Mạng: Theo kinh Phật, Tỳ Sa Môn (Vaiśravaṇa, Đa Văn thiên vương) chuyên trách bảo vệ mạng người trong tứ thiên hạ. Nhạc Phủ có phán quan cai quản hồ sơ sanh tử trong thiên hạ, lại có Bảo Sanh Chân Nhân, Bích Hà Nguyên Quân.

Chủ Tật như đã giải thích trong phần trên.

Chủ Hiểm: Núi cao chót vót, biển cả sâu thăm thẳm, là những chỗ hiểm nạn đối với thân mạng. Người đáng chết thì ghi chép, người chưa đáng chết thì che chở. Đấy vẫn là chỗ hiểm nạn nhỏ nhặt. Theo Đại Luận, địa ngục có hai bộ: Một là hàn băng (寒冰, băng lạnh), hai là viêm hỏa (炎火, lửa nóng), đều do Thân Xúc mà thọ tội. Nơi đấy gọi là chỗ đại hắc ám, đường hiểm nguy nan chính là nơi chủ quản của quỷ này vậy.

(Kinh) Tam Mục quỷ vương, Tứ Mục quỷ vương, Ngũ Mục quỷ vương.

(經)三目鬼王，四目鬼王，五目鬼王。

(Kinh: Tam Mục quỷ vương, Tứ Mục quỷ vương, Ngũ Mục quỷ vương).

Tam Mục: Giữa hai mắt có một một con mắt xếp dọc, như hình dạng của Ma Hê Thủ La Thiên (Mahesvara). Tứ Mục: Trên trán lại có hai mắt nằm ngang, giống như Thương Hiệt. Ngũ Mục: Trên, dưới, chính giữa đều sanh một con mắt nằm dọc.

(Kinh) Kỳ Lợi Thất Vương, Đại Kỳ Lợi Thất Vương, Kỳ Lợi Xoa Vương, Đại Kỳ Lợi Xoa Vương.

(經)祁利失王，大祁利失王，祁利叉王，大祁利叉王。

(Kinh: Kỳ Lợi Thất Vương, Đại Kỳ Lợi Thất Vương, Kỳ Lợi Xoa Vương, Đại Kỳ Lợi Xoa Vương).

Kỳ Lợi Thất Vương v.v… chưa thấy phiên dịch [từ chữ Phạn nào]. Kinh Kim Quang Minh có nói về Tát Đa Kỳ Lê, dịch nghĩa là là Đại Lực Thiên. Bộ Danh Nghĩa Tập có chép danh hiệu Ác Kỳ Ni (Agni), cõi này dịch là Hỏa Thần. Nhưng xét theo Lập Thế A Tỳ Đàm thì là tên núi. Phẩm Dạ Xoa trong luận ấy chép: “Khi ấy, trong Diêm Phù Đề, có hai rặng núi. Núi ở phía Nam sông Hằng, tên là núi Bà Đa Kỳ Lợi. Núi ở phía Bắc sông Hằng tên là núi Hê Ma Bạt Đa (Himavanta). Hết thảy các thần sống ở phía Nam sông đều có tên là Bà Đa Kỳ Lợi. Những vị sống ở núi phía Bắc sông Hằng đều tên là Hê Ma Bạt Đa. Hết thảy các thần sống trong rặng Bà Đa Kỳ Lợi ở phía Nam sông Hằng và hết thảy các thần sống trong rặng Ma Hê Bạt Đa ở phía Bắc sông Hằng, đều được gọi là Vương”. Nay cõi của Diêm Vương đã ở phía Nam của Diêm Phù, núi Kỳ Lợi lại ở phía Nam sông Hằng. Nam thuộc quẻ Ly là Hỏa. Vì thế, Kỳ Ni Kỳ Lợi được dịch thành Đại Lực Hỏa Thần, đều thuộc về Hỏa Thiên. Chữ Thất chưa rõ nghĩa. Chữ Xoa nói đầy đủ là Xoa Da (Kṣaya), dịch sang tiếng Hán là Tận, tức là Đại Lực Tận Vương, thống lãnh các tiểu vương quỷ thần.

(Kinh) A Na Trá vương, Đại A Na Trá vương.

(經)阿那吒王，大阿那吒王。

(Kinh: A Na Trá vương, Đại A Na Trá vương).

Theo kinh Đại Thừa, A Na Trá có phải là Na Trá (Naṭa) tám tay, tức lực sĩ trên cõi trời hay không, chưa thể nói đích xác được, nhưng đã cùng tên, cho nên cũng chưa biết [có phải là cùng một vị hay không] (Na Trá tức là trưởng tử của Đa Văn Thiên Vương).

3.2.3.2.2.1.3. Thừa lực câu lai (nương theo thần lực đều cùng đến)

(Kinh) Như thị đẳng đại quỷ vương, các các dữ bách thiên chư tiểu quỷ vương, tận cư Diêm Phù Đề, các hữu sở chấp, các hữu sở chủ.

(經)如是等大鬼王，各各與百千諸小鬼王，盡居閻浮提，各有所執，各有所主。

(Kinh: Các vị đại quỷ vương như thế, mỗi vị đều có trăm ngàn các tiểu quỷ vương, đều trong Diêm Phù Đề, ai nấy đều có chức trách, đều có sự vụ phải quản trị).

Ba mươi bốn vị trên đây đều là đại quỷ vương. Dưới mỗi một vị vương, đều có các tiểu vương làm quyến thuộc, số đến trăm ngàn. Họ chẳng phải là quỷ ở phương khác, đều sống trong Nam Châu. “Các hữu chấp giả”: Chấp (執) là “tuân thủ pháp tắc”, tức là nói đến chuyện “bắt những kẻ có tội, xử trị công chánh, mẫu mực theo đúng luật pháp”. Trong thiên văn có các [tinh quan] chấp pháp, thay trời thảo phạt kẻ có tội, há dung túng lẽ riêng tư ư? [“Các hữu sở chấp”] là nói những vị có những chức trách duy trì pháp luật. Thái Thượng cũng nói: “Trong trời đất có thần coi sóc tội lỗi, tùy thuộc mỗi người phạm lỗi nặng hay nhẹ mà tước giảm tuổi thọ của họ” chính là nói về chuyện này. Nói là “chủ” (主) thì trong cách chế tạo chữ thời cổ, chữ Chủ (、) hàm ý sự sáng suốt thần diệu làm chủ cái tâm, đấy chính là vị chủ nhân thật sự của cái thân ta. [Chữ Vương (王)] ở trong ấy, bất động mà ứng với vạn vật, giống như hình thể vị vua trời ngồi yên trong điện. Chữ Chủ (、) trên đầu chữ Vương chính là thần, chẳng có hình thể, sẽ chẳng hiển lộ. Vì thế, phải phối hợp với chữ khác để thành hình. Do đó, đem Chủ (、) ghép với Vương [thành chữ Chủ (主)]. Vương là vua. Vạn vật trong trời đất, đều gom về một. Tâm của vua mà chẳng có Chủ (、), ngay cả thân cũng không thể trị, lấy gì để trị vì thiên hạ cho được? Nay các vị quỷ vương, trong tâm đều có Chủ, cho nên có thể làm chủ vạn vật, như quỷ bắt người đem gông xiềng, điều động quỷ thần, truy hồn, trảm phách, bắt người sống, truy người chết, và các vị xét án, các vị tư pháp, lục sự (thư ký) v.v… Cho nên nói là “các hữu sở chấp, các hữu sở chủ” (đều có chức trách, đều có sự vụ phải quản trị).

(Kinh) Thị chư quỷ vương dữ Diêm La thiên tử, thừa Phật oai thần, cập Địa Tạng Bồ Tát Ma Ha Tát lực, câu nghệ Đao Lợi, tại nhất diện lập.

(經)是諸鬼王與閻羅天子，承佛威神，及地藏菩薩摩訶

薩力，俱詣忉利，在一面立。

(Kinh: Các vị quỷ vương ấy cùng với Diêm La thiên tử, nương theo oai thần của đức Phật và sức của Địa Tạng Bồ Tát Ma Ha Tát, đều đến trời Đao Lợi, đứng qua một phía).

Từ “thị chư” (các vị ấy) trở đi, nêu rõ ý nghĩa vì sao họ có thể đến. Quỷ vương chốn u minh vì sao có thể thăng lên Đao Lợi? Đấy là nhờ vào sức oai thần của đức Phật và ngài Địa Tạng. “Tại nhất diện lập” (đứng qua một phía): Đứng là Lập. Con người kể từ khi sanh ra, hễ đứng bèn đội trời đạp đất, có dáng vẻ nghiễm nhiên chánh trực. Vì thế, thể hiện ý nghĩa “trụ vững trên đại địa mà kính Phật, tôn quân”, cho nên đứng chứ không ngồi!

3.2.3.2.2.2. Chánh hưng vấn (thưa hỏi)

3.2.3.2.2.2.1. Diêm La hưng vấn chánh thán (Diêm La thưa hỏi, tán thán)

3.2.3.2.2.2.1.1. Kinh gia đề khởi (người trùng tuyên kinh dẫn khởi)

(Kinh) Nhĩ thời, Diêm La thiên tử, hồ quỳ, hiệp chưởng.

(經)爾時，閻羅天子，胡跪合掌。

(Kinh: Lúc bấy giờ, Diêm La thiên tử, hồ quỳ, chắp tay).

Dựa theo [danh sách] Thập Điện Diêm Vương do hòa thượng Đạo Minh truyền lại, Diêm La thiên tử thuộc ngũ điện. Sách Phật Tổ Thống Kỷ chép: “Danh tự của mười vua từ trong kinh tạng, truyện, ký, có thể khảo chứng sáu vị, tức Diêm La, Ngũ Quan (hai danh hiệu này có thể thấy trong mục Tam Trường Trai (ba tháng ăn chay trường), trích từ kinh Đề Vị), Bình Đẳng (từ Hoa Nghiêm Cảm Ứng Truyện: Quách Thần Lượng bị sứ giả bắt tới chỗ Bình Đẳng Vương. Do ông ta tụng bài kệ “nhược nhân dục liễu tri” (nếu ai muốn hiểu rõ), liền được thả về). Thái Sơn (theo Dịch Kinh Đồ Kỷ, ngài Pháp Cự dịch bộ Kim Cống Thái Sơn Thục Tội Kinh), Sơ Giang (theo Di Kiên Chí, Quách Sanh mộng thấy vào cõi âm, vua vái chào, mời ngồi, bảo: “Ta là Vương Lang ở Tây Môn, cõi âm xét thấy ta trung hiếu, chánh trực, chẳng hại muôn vật, được làm Sơ Giang Vương một kỷ”), Tần Quảng (theo Di Kiên Chí, Trần Sanh ở Nam Kiếm đã chết. Con gái của em trai ông ta thấy hai con quỷ dẫn tới một cung điện, [biển ngạch] đề là Tần Quảng Vương. Vua bảo: “Ngươi muốn cứu bác ngươi, hãy nên tụng kinh Bát Sư”. Cô gái tỉnh giấc, bảo người nhà tìm được kinh, thỉnh Tăng tụng một ngàn lượt. Anh ông ta mộng thấy em trai đến cảm tạ: “Đã được sanh lên trời”). Nay chỉ có mình vua Diêm La thưa hỏi, đại khái là vị vua cai quản điện thứ năm, thống nhiếp các vua, cho nên đặc biệt thêm vào hai chữ “thiên tử” [sau danh xưng]. Do Đế Thích Thiên là phụ vương, sai Diêm La làm thiên tử, chủ trì, thống nhiếp minh ty. Vị này thường được gọi là “địa hạ Phược La Hứ Thiên”.

3.2.3.2.2.2.1.2. Thiên tử thuật ý (thiên tử trần thuật tâm ý)

(Kinh) Bạch Phật ngôn: “Thế Tôn! Ngã đẳng kim giả, dữ chư quỷ vương, thừa Phật oai thần, cập Địa Tạng Bồ Tát Ma Ha Tát lực, phương đắc nghệ thử Đao Lợi đại hội, diệc thị ngã đẳng hoạch thiện lợi cố”.

(經)白佛言：世尊！我等今者，與諸鬼王，承佛威神，及地藏菩薩摩訶薩力，方得詣此忉利大會，亦是我等獲善利故。

(Kinh: Bạch đức Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Nay chúng con và các vị quỷ vương nương vào oai thần của đức Phật và sức của Địa Tạng Bồ Tát Ma Ha Tát mới đến được đại hội trên cung Đao Lợi này, cũng tức là chúng con được thiện lợi to lớn vậy”).

Trước hết, trần thuật ý nghĩa vì sao đến [tham dự pháp hội]. “Đẳng” có nghĩa là không chỉ có các vị ngục vương thuộc chín điện khác. Theo kinh Trường A Hàm, tiểu thiên thế giới có một ngàn vua Diêm La, huống hồ tam thiên đại thiên, huống hồ là các vị Diêm La trong các tam thiên đại thiên nhiều như cát sông Hằng trong mười phương ư? Nhưng đức Phật xuất thế trong Nam Châu, cho nên minh vương (冥王, vua cõi âm) trong cõi này đóng vai trò chánh yếu. Từ “diệc thị” (cũng là) trở đi, chính là lời lẽ diễn tả sự vui mừng. Do Diêm La, quỷ vương v.v… đều do nghiệp duyên mà cảm báo, chịu khổ suốt ba thời. Như trong kinh Đệ Tử Tử Phục Sanh (đệ tử chết rồi sống lại), sứ giả tâu với vua: “Đại vương phụng trì tịnh giới của Phật ư?” Vua Đáp: “Do ta không kính phụng Phật, phải theo tội mới đến làm vua trong địa ngục này”. Nay họ tới cung trời thấy Phật, nghe pháp, tự nhiên đạt được thiện lợi tăng thượng. Vì thế, thốt lời vui mừng ấy.

(Kinh) Ngã kim hữu tiểu nghi sự, cảm vấn Thế Tôn. Duy nguyện Thế Tôn, từ bi tuyên thuyết.

(經)我今有小疑事，敢問世尊。唯願世尊，慈悲宣說。

(Kinh: Con nay có chuyện nghi ngờ nhỏ, dám xin hỏi đức Thế Tôn. Kính mong đức Thế Tôn từ bi tuyên nói).

Từ “ngã kim” (con nay) trở đi, là lời thỉnh cầu. Tuy nói là “tiểu nghi”, nó sẽ chướng ngại tín tâm rất lớn. Vì thế, cần phải hỏi rõ. Chỉ mong do lòng đại từ bi, đức Phật sẽ tuyên thuyết ý chỉ ấy cho con, hòng tạo nhân duyên “ban vui, dẹp khổ”.

3.2.3.2.2.2.1.3. Hứa vấn vị thuyết (chấp thuận giải đáp câu hỏi)

(Kinh) Phật cáo Diêm La thiên tử: “Tứ nhữ sở vấn, ngô vị nhữ thuyết”.

(經)佛告閻羅天子：恣汝所問，吾為汝說。

(Kinh: Đức Phật bảo Diêm La thiên tử: “Cho phép ông hỏi, ta sẽ nói cho ông”).

“Tứ” (恣) là hãy buông lỏng, ý nói: Phàm có điều ngờ vực nào, chẳng cần phải ẩn giấu. Cứ mặc sức mà hỏi, ta không điều gì chẳng nói cho ông! Như hồng chung treo trên giá, hễ gõ bèn kêu, biểu thị tâm Phật từ bi chẳng có ngằn hạn!

3.2.3.2.2.2.1.4. Thân nghi trí thỉnh (giãi bày điều nghi cần hỏi)

3.2.3.2.2.2.1.4.1. Tự nghi (trần thuật lễ nghi thưa thỉnh)

(Kinh) Thị thời, Diêm La thiên tử, chiêm lễ Thế Tôn, cập hồi thị Địa Tạng Bồ Tát.

(經)是時，閻羅天子，瞻禮世尊，及迴視地藏菩薩。

(Kinh: Khi ấy, Diêm La thiên tử chiêm ngưỡng, lễ bái đức Thế Tôn, và quay sang nhìn Địa Tạng Bồ Tát).

Chiêm ngưỡng, lễ bái là nghi thức biểu thị kính Phật, cầu pháp. “Hồi thị” (quay sang nhìn): Sự việc có chỗ chuyên chú. Do vì lẽ nào mà quay lại nhìn? Theo lễ nghi thưa hỏi pháp, ắt phải đối trước đức Phật làm lễ. Đang đứng tại chính giữa, như vậy là Bồ Tát ở bên cạnh; do đó, quay đầu nhìn Ngài.

3.2.3.2.2.2.1.4.2. Thân thỉnh (thưa bày sự thỉnh cầu)

3.2.3.2.2.2.1.4.2.1. Trực thán thần thông (trực tiếp ca ngợi thần thông)

(Kinh) Nhi bạch Phật ngôn: “Thế Tôn! Ngã quán Địa Tạng Bồ Tát, tại lục đạo trung, bách thiên phương tiện nhi độ tội khổ chúng sanh, bất từ bì quyện. Thị đại Bồ Tát, hữu như thị bất khả tư nghị thần thông chi sự”.

(經)而白佛言：世尊！我觀地藏菩薩，在六道中，百千方便而度罪苦眾生，不辭疲倦。是大菩薩，有如是不可思議

神通之事。

(Kinh: Bèn bạch đức Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Con thấy Địa Tạng Bồ Tát ở trong lục đạo, trăm ngàn phương tiện để độ chúng sanh tội khổ, chẳng nài mệt nhọc. Vị đại Bồ Tát này có những chuyện thần thông chẳng thể nghĩ bàn như thế”).

“Tại lục đạo trung” (ở trong lục đạo): Kinh Chiêm Sát dạy: “Y bổn nguyện tự tại lực cố, quyền xảo hiện hóa, ảnh ứng thập phương, nhi ư ngũ trược ác thế, hóa ích thiên hậu, xảo diễn thuyết pháp, năng thiện khai đạo. Thử giai phương tiện lực dã. Đại yếu hiện Phạm Thiên, linh trừ kiêu mạn. Hóa nhân đạo, linh tu Thí, Giới. Địa ngục đại kỳ thọ khổ, ngạ quỷ linh kỳ bảo mãn, Tu La điều phục ác tâm, súc sanh sử đắc trí huệ. Tịnh linh câu xuất khổ luân, đồng đáo trí địa. Vô lượng kiếp lai, bất từ bì quyện” (Nương vào sức bổn nguyện tự tại, quyền biến khéo hiện hóa, ứng hiện phân thân trong mười phương, ở trong đời ác năm trược, giáo hóa, tạo lợi ích càng thêm sâu dầy. Khéo diễn nói pháp, khéo có thể khơi gợi, hướng dẫn. Đấy đều là sức phương tiện. Nói chung là hiện thân Phạm Thiên để trừ kiêu mạn, hóa hiện thân người để dạy tu bố thí, giữ giới. Chịu khổ thay cho chúng sanh trong địa ngục, khiến cho ngạ quỷ được no đủ, điều phục tâm ác của Tu La, khiến cho súc sanh đạt được trí huệ, cũng như khiến cho họ đều thoát khỏi khổ sở, cùng đạt đến trí địa. Từ vô lượng kiếp đến nay, chẳng nề hà mệt nhọc). Đấy chính là trí huệ dũng mãnh, thần thông chẳng thể nghĩ bàn.

Nói “sự” (𠭏) [tức là chữ Sự (事) viết theo lối cổ], tức là việc làm của con người. [Chữ Sự theo lối cổ] trên là Chi (㞢) dưới là Hựu (又, tức chữ Hữu (右) viết theo lối xưa), nắm giữ chữ Trung (中) ở chính giữa, có ý nghĩa gì? Ý nói vạn sự trong thiên hạ đều vốn phát xuất từ lòng người, chẳng có gì khác! Lòng người chính là khuôn phép tự nhiên. Sự việc đưa đến, cứ dùng tấm lòng của ta mà đối đãi, nhất quán muôn điều như một, không thái quá, mà cũng chẳng bất cập, đó gọi là “thiên tắc” (天則, khuôn phép của trời). Nay đức Địa Tạng dùng trăm ngàn phương tiện, hiện đủ loại thần thông, đều vốn là dùng Trung Đạo nhất tâm để ứng với mọi chuyện thuộc muôn mối. Độ chúng sanh khổ sở đều quy vào Trung Đạo. Đấy là đại sự nhân duyên có thể nghĩ bàn nổi chăng?

3.2.3.2.2.2.1.4.2.2. Chuyển thân nghi sự (trình bày sự việc nghi hoặc)

3.2.3.2.2.2.1.4.2.2.1. Chánh trần nghi bổn (nêu thẳng nguyên do sinh nghi)

(Kinh) Nhiên chư chúng sanh, thoát hoạch tội báo, vị cửu chi gian, hựu đọa ác đạo.

(經)然諸眾生，脫獲罪報，未久之間，又墮惡道。

(Kinh: Nhưng các chúng sanh vừa thoát tội báo, không lâu sau lại đọa vào đường ác).

Nói “vị cửu” (chưa lâu) là nói so sánh với tuổi thọ trong địa ngục Đẳng Hoạt, hoặc tuổi thọ của Tứ Thiên Vương. Năm mươi năm trong nhân gian bằng một ngày một đêm trên trời. Dẫu [trong nhân gian] đã qua một trăm năm, nơi cõi âm chỉ mới là hai ngày, há chẳng phải là [tội nhân] vừa mới thoát ra liền trở lại ngay, [cõi âm] rất chán ngán họ chẳng ngại phiền!

3.2.3.2.2.2.1.4.2.2.2. Phú thân nghi sự (nêu bày chuyện nghi ngờ)

(Kinh) Thế Tôn! Thị Địa Tạng Bồ Tát ký hữu như thị bất khả tư nghị thần lực. Vân hà chúng sanh nhi bất y chỉ thiện đạo, vĩnh thủ giải thoát?

(經)世尊！是地藏菩薩既有如是不可思議神力。云何眾生而不依止善道，永取解脫？

(Kinh: Bạch Thế Tôn! Vị Địa Tạng Bồ Tát này đã có thần lực chẳng thể nghĩ bàn như vậy. Cớ sao chúng sanh chẳng nương cậy thiện đạo để được giải thoát vĩnh viễn?)

Trong ý thưa hỏi ở đây, có hai tầng nghi vấn được nêu lên:

Một là Bồ Tát đã có thần lực như vậy, đáng lẽ phải khiến cho họ nương theo thiện đạo, mãi mãi được giải thoát.

Hai, chúng sanh trong lục đạo đã được Đại Sĩ giáo hóa, cũng phải nên an trụ trong thiện đạo để được giải thoát mãi mãi.

Nay chẳng phải như vậy, có phải là do thần lực của đức Địa Tạng chưa đủ mức? Hay là do tâm lực của chúng sanh chẳng tương xứng? Chữ Nị Địa (Nidhi) trong tiếng Phạn, dịch sang tiếng Hán là Y (依, nương cậy). Kinh Duy Ma dạy: “Thập Thiện thị Bồ Tát Tịnh Độ, chúng sanh năng y Thập Thiện, tự nhiên giải thoát sanh tử” (Thập Thiện là Tịnh Độ của Bồ Tát, chúng sanh có thể nương theo Thập Thiện, tự nhiên giải thoát sanh tử).

3.2.3.2.2.2.1.4.3. Nguyện thuyết (xin hãy nói)

(Kinh) Duy nguyện Thế Tôn, vị ngã giải thuyết.

(經)唯願世尊，為我解說。

(Kinh: Kính mong đức Thế Tôn hãy giải nói cho con).

3.2.3.2.2.2.1.5. Đáp thị hiển đức (trả lời, chỉ dạy, nêu rõ đức)

3.2.3.2.2.2.1.5.1. Tổng thị nan hóa (nêu tổng quát: Chúng sanh khó hóa độ)

(Kinh) Phật cáo Diêm La thiên tử: “Nam Diêm Phù Đề chúng sanh, kỳ tánh cang cường, nan điều, nan phục”.

(經)佛告閻羅天子：南閻浮提眾生，其性剛強，難調難伏。

(Kinh: Đức Phật bảo Diêm La thiên tử: “Chúng sanh Nam Diêm Phù Đề, tánh khí ương ngạnh, khó điều phục”).

“Kỳ tánh” (tánh của họ) tức là tập tánh, cho nên nói là “cang cường” (ương ngạnh). Nếu là pháp tánh thì vốn sẵn nhu hòa. “Cang” (剛) là cứng cỏi. Đấy chẳng phải là sự cứng cỏi (cương nghị) trung chánh, thuần túy, mà là sự cứng đầu, táo bạo do bẩm tánh nóng nảy. Ví như voi ác, ngựa hèn, khó thể điều phục!

3.2.3.2.2.2.1.5.2. Biệt tán phương tiện (riêng tán thán phương tiện)

3.2.3.2.2.2.1.5.2.1. Dĩ pháp trực thị (dùng pháp để chỉ thẳng)

3.2.3.2.2.2.1.5.2.1.1. Ước Địa Tạng phương tiện cứu bạt (xét theo phương tiện cứu vớt của ngài Địa Tạng)

(Kinh) Thị đại Bồ Tát ư bách thiên kiếp, đầu đầu cứu bạt như thị chúng sanh, tảo linh giải thoát. Thị tội báo nhân, nãi chí đọa đại ác thú. Bồ Tát dĩ phương tiện lực, bạt xuất căn bản nghiệp duyên, nhi khiển ngộ túc thế chi sự.

(經)是大菩薩於百千劫，頭頭救拔如是眾生，早令解脫。是罪報人，乃至墮大惡趣。菩薩以方便力，拔出根本業緣，而遣悟宿世之事。

(Kinh: Vị đại Bồ Tát ấy trong trăm ngàn kiếp đã luôn luôn cứu vớt chúng sanh như thế, khiến cho họ sớm giải thoát. Những kẻ tội báo ấy, thậm chí đọa vào trong đường ác lớn, Bồ Tát dùng sức phương tiện dẹp trừ nghiệp duyên căn bản, khiến cho họ ngộ những chuyện thuộc đời trước).

Chúng sanh tánh tuy ương ngạnh, khó thể điều phục, nhưng Địa Tạng Bồ Tát chẳng xả lòng đại từ, mà luôn luôn cứu vớt. “Đầu đầu” còn nói là “xứ xứ”, ý nói “ngàn chốn, vạn nơi”. Câu “như thị chúng sanh” (chúng sanh như thế) chỉ rõ kẻ khó điều phục. Đối với kẻ ương bướng thì dùng mềm mỏng để dạy, khiến cho kẻ khó điều phục sẽ điều phục. Như Vương Lương và Tạo Phụ khéo điều phục tánh ngựa, ắt khiến cho chúng nó đi vào khuôn khổ mới thôi! Nay đối với Tam Bảo, Thí, Giới, ắt đều làm cho họ tu trì. Giới thanh tịnh đã sanh, bèn đạt được giải thoát thanh tịnh. Vì thế, đối với kẻ tội báo nhẹ, nhỏ, bèn lập tức cứu vớt. Nếu phạm tội nặng, đáng đọa vào A Tỳ là chốn đường ác to lớn, Ngài cũng dùng sức phương tiện khéo léo để dẹp trừ nghiệp duyên căn bản của họ.

Từ ngữ A Phù Ha Na (Apattivyutthānaṁ) trong tiếng Phạn, dịch sang tiếng Hán là Bạt Trừ Tội Căn. Cần biết các điều ác, theo nghiệp thọ báo đều lấy Tam Độc làm gốc. Trong Tam Độc, tham ái là cội rễ. Như nắm lấy một đầu tấm vải, những phần còn lại đều xuôi theo. Đại Trí Độ Luận nói: “Nếu chẳng đoạn ái, ái bèn sanh trưởng tươi tốt. Vì thế, tứ sanh đều do ái khởi”. Do vậy, Thành Thật Luận viết: “Như chẳng nhổ rễ cây, cây vẫn còn sống. Rễ tham chẳng nhổ, cây khổ thường còn đó”. Vì thế biết tham ái là cái gốc của sanh tử. Nếu diệt tham dục thì gọi là Đệ Tam Đế (tức Diệt Đế). Kinh Thập Luân dạy: “Diệt trừ nhất thiết Hoặc chướng tập khí, do như liệt nhật tiêu thích khinh băng” (Diệt trừ hết thảy Hoặc chướng, tập khí, ví như mặt trời chói rực làm tan ngay băng mỏng). Vì thế, bài kệ Vô Thường có đoạn viết: “Minh nhãn, vô quá huệ, hắc ám, bất quá si” (Mắt sáng chẳng hơn huệ; tối tăm chẳng hơn si). Nay nghiệp duyên căn bản đã nhổ trừ, tự ngộ những chuyện thuộc về đời trước. Ví như lau đi lau lại gương cổ, ánh sáng thường hằng của nó sẽ tự hiện.

3.2.3.2.2.2.1.5.2.1.2. Ước chúng sanh ác tập nan thoát (nói theo phía chúng sanh khó thoát tập khí ác)

(Kinh) Tự thị Diêm Phù chúng sanh kết ác tập trọng, toàn xuất, toàn nhập, lao tư Bồ Tát cửu kinh kiếp số, nhi tác độ thoát.

(經)自是閻浮眾生結惡習重，旋出旋入，勞斯菩薩久經劫數，而作度脫。

(Kinh: Chính vì chúng sanh trong cõi Diêm Phù kết sử và tập khí ác nặng nề, vừa mới thoát ra, lập tức trở vào, nhọc nhằn Bồ Tát trải qua kiếp số lâu xa độ thoát họ).

Chữ “Tự” hàm ý: Phương tiện cứu vớt như thế, đáng lẽ họ phải là nơi nào cũng đều được giải thoát. Nay không thể như thế là vì chúng sanh tự tạo ác nghiệp, tự mình trói mình, chẳng phải là lỗi của Bồ Tát! “Kết ác tập trọng” (kết sử và tập khí ác nặng nề) chính là từ ngữ khẩn yếu: Cội nguồn sanh tử nói đại lược là Tam Kết, tức Thân Kiến, Giới Thủ, và Nghi, nói rộng là tám mươi tám Sử v.v… Do Kết Ác mà tạo mười tập nhân, tức tập, tham, mạn, sân, trá (dối trá), cuống (lừa dối), oán, kiến (chấp vào kiến giải, có thành kiến), uổng (làm chuyện oan uổng), tụng tập (quen thói thưa kiện, tranh chấp), thọ sáu giao báo. Do vậy, họ vừa mới ra khỏi tam đồ, lại lập tức trở vào chỗ khổ sở cùng cực, đến nỗi nhọc công ngài Địa Tạng trải qua nhiều kiếp đã lâu như số vi trần, khởi vô lượng phương tiện để tạo nhân duyên độ thoát. Há chẳng phải là do tập khí ác của chúng sanh lôi kéo, vướng vất đến nỗi Bồ Tát nhọc nhằn giáo hóa đã lâu mà chẳng thể kết thúc ư?

3.2.3.2.2.2.1.5.2.2. Dĩ dụ thích minh (dùng thí dụ để giải thích rõ)

3.2.3.2.2.2.1.5.2.2.1. Mê nhập hiểm đạo (mê muội đi vào đường hiểm)

(Kinh) Thí như hữu nhân, mê thất bổn gia, ngộ nhập hiểm đạo.

(經)譬如有人，迷失本家，誤入險道。

(Kinh: Ví như có kẻ mê mất nhà mình, đi lầm vào đường hiểm).

Đoạn này chia làm ba tiểu đoạn. Đầu tiên là do mê cội gốc mà vào đường hiểm. “Hữu nhân” (có kẻ): Ví như chúng sanh trong ác đạo. “Nhân quả chẳng quên” là Có. “Kẻ” [ở đây] chính là người chịu đựng, tức chịu đựng nỗi khổ ngũ trược. Cõi Thường Tịch Quang là “bổn gia” (nhà của chính mình). Chúng sanh Thập Ác vốn là con của Như Lai; chỗ khổ sở trong tam đồ, không gì chẳng phải là “nhà thường tịch”! Do chẳng biết pháp Chân Như là một, gió bất giác vô minh thổi lên, phiêu bạt nơi nước lạ, đọa lạc chốn quê người! Đã quên quê hương, bèn mê mất lối về. Mải mê đuổi theo cảnh, dấn thân vào đường hiểm. Sách Pháp Hoa Văn Cú giải thích câu “hiểm nạn ác đạo” (đường ác hiểm nạn) trong kinh Pháp Hoa là cách nói sánh ví tổng quát về nhân quả sanh tử trong chín pháp giới. Vì thế nói là Phần Đoạn và Biến Dịch, tức là sự hiểm nạn nơi cái quả. Kiến Tư ngũ trụ chính là sự hiểm nạn nơi cái nhân. Do nhân duyên ấy, cho nên nói là “ác đạo”. Nay dựa theo câu kinh văn trong phần tiếp theo, tức câu “sanh nhân thiên trung, linh thọ diệu lạc” (khiến cho họ sanh trong cõi trời, người, hưởng niềm vui mầu nhiệm), sẽ thấy: Tam đồ được coi là “đường hiểm” là vì chẳng nương theo lời dạy hành Thí, Giới để sanh thiện, đến nỗi lầm lạc đọa vào ba ác đạo!

(Kinh) Kỳ hiểm đạo trung, đa chư Dạ Xoa, cập hổ, lang, sư tử, nguyên, xà, phúc, yết.

(經)其險道中，多諸夜叉，及虎狼師子，蚖蛇蝮蠍。

(Kinh: Trong đường hiểm ấy, có nhiều Dạ Xoa, và cọp, sói, sư tử, cắc kè, rắn, độc trùng, bò cạp).

Đoạn thứ hai là đường hiểm có nhiều sự ác, do có nhiều Dạ Xoa v.v… Dạ Xoa, có trí, có thần thông, bay đi nhanh chóng; ví như Lợi Sử, tà kiến, báng bổ vô nhân quả, có trí biện tài nhanh chóng. Chánh Tâm Địa Quán nói: “Tâm như Dạ Xoa vì có thể ăn các thứ pháp công đức”. “Hổ, sói”: Súc sanh ngu độn, ương bướng, ví như Độn Sử. Theo Câu Xá Luận, do kiêu mạn lừng lẫy, sẽ sanh trong loài sư tử, hổ, sói. Do sân khuể lừng lẫy, sanh trong loài nguyên, xà, phúc, yết. Như vậy thì hổ, sói, sư tử đều ví như Mạn Sử. Nay xét ra, Tam Độc là cái gốc của thân, khẩu, cho nên hổ được sánh ví như Mạn Sử. Như kinh Phân Biệt Thiện Ác đã dạy: “Kiêu ngạo thường mạn nhân, hậu sanh vi mãnh hổ cố dã” (Kẻ kiêu ngạo, thường khinh mạn, về sau, sanh làm cọp dữ). Sói ví như Tham Sử, do sói mong cầu thức ăn, không no bụng sẽ không ngừng; cho nên nói là “tham lang” (貪狼, tham lam, hung tàn). Sư tử biểu thị Si Sử, do xưa kia trì giới tuy nghiêm ngặt, nhưng chẳng có huệ thanh tịnh, chấp vào giới mà khinh mạn kẻ khác, cho nên đọa làm súc sanh. Do sức của giới mà làm vua các loài thú. Không có huệ tức là si, cho nên dùng sư tử để sánh ví Si Sử.

Nguyên, xà, phúc, yết ví như Sân Sử. “Nguyên” (蚖) là Thủ Cung (守宮, cắc kè), loài sống trên tường thì gọi là Yển Đình (蝘蜓, cắc kè đốm), sống nơi bãi sông gọi là Tích Dịch (蜥蜴, thằn lằn cát, hoặc con giông). Do loài này sẵn có rất nhiều chất độc, không đụng đến nó vẫn cắn, cho nên sánh ví như giận dữ phi lý. Dương Tử nói: “Cắc kè không nể nang ai”. Phúc (蝮) là Đào Diên (蜪蝝), [tức một loại độc trùng], hễ nó chích vào tay thì phải chặt tay, chích vào chân thì phải chặt chân; có hại cho thân. Yết hổ (蠍虎, bò cạp) là một loại độc trùng chích người. Nhưng đụng vào nó thì nó mới chích, nên ví như kẻ chấp vào lý mà sân. Chẳng dùng rết để sánh ví sự sân hận vì hý luận, do trong tam đồ không có hý luận.

(Kinh) Như thị mê nhân, tại hiểm đạo trung, tu du chi gian, tức tao chư độc.

(經)如是迷人，在險道中，須臾之間，即遭諸毒。

(Kinh: Kẻ mê như thế, ở trong đường hiểm, trong khoảnh khắc sẽ bị các thứ độc làm hại).

Đoạn thứ ba là ở trong đường hiểm đụng phải các thứ độc. “Như thị mê nhân” (Kẻ mê như thế): Ý nói kẻ mê muội thật nặng, chẳng biết Tứ Đế, đến nỗi lưu lạc trong đường hiểm Thập Sử.

“Tu du tao độc” (Trong khoảnh khắc, sẽ gặp phải các thứ độc): Do một niệm có chín mươi sát na, trong một sát na có chín trăm lần sanh diệt. Giảm tổn trong mỗi niệm, chẳng hề tăng trưởng, ví như thác nước trên núi, [cứ tuôn chảy] chẳng thể ngưng dứt; cũng như sương sớm, chẳng tồn tại lâu dài! Vì thế, nói là “trong khoảnh khắc, sẽ gặp gỡ các thứ độc”.

“Các thứ độc”: Theo kinh Niết Bàn, rắn có bốn thứ độc là kiến độc (trông thấy nó liền bị trúng độc), xúc độc (chạm vào nó liền bị trúng độc), khiết độc (bị nó cắn mà trúng độc), thích độc (bị nó mổ mà trúng độc). Hổ, sói, sư tử, gấu nâu, gấu ngựa, mèo, chồn, chim ưng, diều hâu, có đủ các thứ độc hại, nếu chẳng phải là đường hiểm thì là gì vậy?

3.2.3.2.2.2.1.5.2.2.2. Tri thức chỉ mê (tri thức chỉ điểm kẻ mê)

(Kinh) Hữu nhất tri thức, đa giải đại thuật, thiện cấm thị độc, nãi cập Dạ Xoa, chư ác độc đẳng.

(經)有一知識，多解大術，善禁是毒，乃及夜叉諸惡毒等。

(Kinh: Có một vị tri thức hiểu nhiều phương tiện rộng lớn, khéo ngăn cấm các độc ấy và Dạ Xoa, các thứ ác độc v.v…)

“Tri thức” chỉ đức Địa Tạng, thường nói là “chỉ có mình ta là có thể cứu vớt, che chở”, cho nên nói là “nhất”. Kinh Tư Ích nói: “Ư đọa tà đạo chúng sanh, sanh đại bi tâm, linh nhập chánh đạo, bất cầu ân báo, thị danh đạo sư” (Đối với chúng sanh đọa vào đường tà, bèn sanh tâm đại bi, khiến cho họ nhập chánh đạo, chẳng cầu báo ân, nên gọi là đạo sư), đấy chính là tri thức. Do “đa giải đại thuật, thiện cấm thị độc” (hiểu nhiều phương tiện rộng lớn, khéo ngăn cấm các thứ độc) cho nên gọi là tri thức. Dùng phương tiện nhiệm mầu dể tùy cơ gợi mở, hướng dẫn, rộng nói các luận thuyết Thí, Giới, sanh thiên, chỉ dạy rộng khắp các môn Đế, duyên, đạo phẩm. Trí huệ rộng sâu thì gọi là “đa giải” (hiểu nhiều). Phương tiện xảo diệu gọi là “đại thuật”. “Thiện cấm độc” (khéo cấm chế các thứ độc) là nói Đạo phẩm để đối trị các chất độc của Tập Đế, như đối với kẻ tham nhiều, liền dạy họ quán bất tịnh v.v… (Theo kinh Thiện Tín, có một vị thần cây thuốc, tên là Ma La Đà Kỳ, chuyên khắc chế vạn độc trong thiên hạ. Có con rắn thần, thân dài một trăm hai mươi thước, bò đi kiếm ăn. Có con trùng đầu đen, thân dài một trượng năm thước, chạm mặt rắn, rắn liền ngóc đầu mổ trùng. Nghe mùi thuốc, rắn liền gục đầu muốn bò đi. Thân nó vướng vào cây thuốc, đứt ra làm hai đoạn. Phần đầu sống sót, bò mất, phần đuôi thối nát. Các loài độc vật nghe mùi thối của rắn, các thứ khí độc ác thảy đều tiêu diệt).

(Kinh) Hốt phùng mê nhân, dục tấn hiểm đạo, nhi ngữ chi ngôn: “Đốt tai nam tử! Vị hà sự cố, nhi nhập thử lộ? Hữu hà dị thuật, năng chế chư độc?”

(經)忽逢迷人，欲進險道，而語之言：咄哉，男子！為何事故，而入此路？有何異術，能制諸毒？

(Kinh: Chợt gặp kẻ mê muốn vào con đường hiểm, bèn bảo rằng: “Ô hay ông kia! Vì duyên sự gì mà vào đường này? Ông có pháp thuật lạ có thể ngăn trừ các thứ độc hay chăng?”)

Từ “hốt phùng” (chợt gặp) trở đi, nói rõ Đại Sĩ chỉ ra phương cách thoát khỏi tam đồ. Không quen biết mà gặp gỡ thì gọi là “hốt phùng” (忽逢). Sắp vào nhưng chưa vào thì bảo là “dục tấn” (欲進), tương phản với “ngoa nhập” (譌入, đã lầm lạc tiến vào). “Ngữ chi” (語之) là bảo ban. Ấy là vì xưa kia đã hóa độ khiến cho kẻ ấy thoát khổ, hiềm rằng [kẻ ấy] chí tánh bất định, lại tạo ác nghiệp, lại vào tam đồ. Vì thế, lo sầu, kinh hãi mà bảo ban. “Đốt tai” (咄哉) là từ ngữ cảnh tỉnh. “Nam tử” hàm ý cảnh giác. Nam tử là trượng phu, kinh Đại Thừa nói: “Có thể thấy Phật tánh thì gọi là trượng phu”. Nay đã mê Phật tánh, cho nên dùng từ ngữ “nam tử” để cảnh tỉnh người ấy nhận biết [Phật tánh] vốn sẵn có.

Kinh Thập Luân nói: “Như mê phương giả, sở phùng thị đạo” (Như kẻ mê phương hướng, gặp người chỉ đường) là nói về chuyện này. “Hà sự” (chuyện gì) là kinh ngạc hỏi han. “Thử lộ” (đường này) chỉ tam đồ. Đức Phật dạy: “Chúng sanh dĩ tam ác đạo vi gia” (chúng sanh lấy ba ác đạo làm nhà), cho nên nói “thử lộ”. Do có hai hạng người sẽ vào con đường ấy, tức là người có oai thần, hay người theo nghiệp lực. Chẳng phải là hai chuyện ấy, sẽ trọn chẳng thể đến được! Vì thế, kinh ngạc Hỏi: “Là do thần thông cứu khổ mà vào? Hay là do nghiệp cảm báo mà đến?” “Hữu hà dị thuật?” (Có pháp thuật lạ gì) là lời căn vặn, ý nói: Ông có pháp thuật lạ lùng nào, có sức có thể chế ngự các thứ độc hay chăng? Chữ “dị thuật” biểu thị phương tiện lạ, đối trị các pháp môn ác, trợ hiển Đệ Nhất Nghĩa Đế.

3.2.3.2.2.2.1.5.2.2.3. Mê cầu xuất lộ (người mê cầu thoát khỏi đường hiểm)

3.2.3.2.2.2.1.5.2.2.3.1. Mê văn thoái bộ cầu lộ (người mê nghe nói bèn lùi bước, cầu thoát khỏi đường ấy)

(Kinh) Thị mê lộ nhân, hốt văn thị ngữ, phương tri ác đạo, tức tiện thoái bộ, cầu xuất thử lộ.

(經)是迷路人，忽聞是語，方知惡道，即便退步，求出此路。

(Kinh: Người lạc đường ấy bỗng nghe lời đó, mới biết là ác đạo, liền lùi bước, mong thoát khỏi đường ấy).

“Hốt văn” (bỗng nghe) là nghe Tứ Đế. Do trước kia chưa nghe, nay bỗng được nghe! Điều này giống như ông Tu Đạt (trưởng giả Cấp Cô Độc) lúc mới được nghe chữ Phật, toàn thân rởn da gà, bỗng thấy quang minh. “Tri ác đạo” (biết là ác đạo), tức là sợ Khổ Tập. Sách Phụ Hành viết: “Trong mỗi niệm đều luôn biện định đúng, sai. Nếu dấy lên cái tâm sai trái, phải nên làm cho cái tâm ấy diệt mất, vì tâm sai trái chính là đường hiểm”. Kinh Bảo Vũ dạy: “Vị chư hữu tình an trụ thế gian, cụ túc điên đảo, trụy hiểm ác lộ, đọa ư phi xứ. Ngã kim linh bỉ chư hữu tình đẳng, nhập chân thật lộ. Do thị Như Lai vị chư hữu tình khởi ư đại bi” (Tức là các hữu tình an trụ trong thế gian, trọn đủ điên đảo, rơi vào đường hiểm ác, đọa vào chốn sai trái. Ta nay sẽ làm cho các hữu tình ấy vào trong đường chân thật. Do vậy, Như Lai vì các hữu tình mà dấy lòng đại bi) chính là nói đến ý này. “Tiện thoái bộ” (liền lùi bước) tức là ngừng dứt Thập Ác, tu Thập Thiện. “Cầu xuất lộ” (mong ra khỏi đường ấy) chính là cầu sanh trong trời, người.

3.2.3.2.2.2.1.5.2.2.3.2. Tri thức tiếp dẫn, cáo ngữ (tri thức tiếp dẫn, bảo ban)

3.2.3.2.2.2.1.5.2.2.3.2.1. Tiếp dẫn (tiếp dẫn)

(Kinh) Thị thiện tri thức, đề huề tiếp thủ, dẫn xuất hiểm đạo,

miễn chư ác độc, chí ư hảo đạo, linh đắc an lạc.

(經)是善知識，提携接手，引出險道，免諸惡毒，至於好道，令得安樂。

(Kinh: Vị thiện tri thức ấy nắm tay dìu dắt, dẫn ra khỏi đường hiểm, thoát khỏi các thứ ác độc, đến con đường tốt, khiến được an lạc).Theo kinh Niết Bàn, người trọn đủ các phạm hạnh, tự tu các thứ thiện pháp, khiến cho các học nhân dần dần xa lánh ác pháp, tăng trưởng thiện pháp thì gọi là “thiện tri thức”. “Đề huề tiếp thủ” (nắm tay dìu dắt): Giống như “phục tương phù trợ” (lại còn nâng đỡ) trong phần trước. Nâng, dắt, nắm tay kéo đi, dẫn ra khỏi đường hiểm, lìa khỏi chuyện khổ trong tam đồ. Thoát khỏi các thứ ác độc, đoạn kết sử quen thói làm ác, sanh trong đường lành trời, người, đạt được Niết Bàn an lạc. Kinh Thập Luân dạy: “Thí như minh nguyệt, ư dạ phần trung, năng thị nhất thiết thất đạo chúng sanh bình thản chánh lộ, tùy kỳ dục vãng, giai linh đắc chí. Thử thiện nam tử, diệc phục như thị, ư vô minh dạ, năng thị nhất thiết mê tam thừa đạo, trì sính sanh tử khoáng dã chúng sanh, tam thừa chánh lộ, tùy kỳ sở ưng, phương tiện an lập, linh đắc xuất ly” (Ví như trăng sáng trong ban đêm có thể soi chỉ con đường ngay ngắn, phẳng phiu cho hết thảy chúng sanh lạc đường, tùy theo họ muốn tới đâu đều được tới đích. Vị thiện nam tử này cũng giống như vậy, trong đêm tối vô minh, có thể dạy con đường tam thừa chánh đáng cho hết thảy những kẻ mê mất đạo tam thừa đang chạy quàng trong đồng hoang sanh tử, tùy theo căn tánh đáng nên đắc đạo quả nào của mỗi người mà dùng phương tiện an lập họ, khiến cho họ được thoát lìa). Dựa theo đó, cũng nên xét theo nhân quả trong chín pháp giới để giảng về đường hiểm, [cũng giống như trong phẩm Hóa Thành Dụ của kinh Pháp Hoa, vị đạo sư dẫn mọi người] vượt qua năm trăm do tuần đến được chỗ có của báu Niết Bàn thì mới là an ổn. Nay chỉ xét theo tam đồ, trời, người để luận định khít khao, vì hóa độ những kẻ đang mê muội trong ngũ trược là chuyện trọng yếu. Trước hết, dùng tiểu pháp để tiếp dẫn; kế đó, làm cho họ nhập Đại Thừa. [Phải hiểu đấy là] phương tiện hay khéo, thích hợp và sự hóa độ hay khéo thuận theo cơ nghi, chớ nói kinh này chỉ [giúp cho chúng sanh] được sanh trong đường trời, người! Hãy chú trọng điều này, những điều trước và sau đó đều phỏng theo lệ này.