Bát Nhã Tâm Kinh Luận

Đừng Quá Lành Mạnh

Câu hỏi thứ nhất

Có gì khác biệt giữa chân không của đứa trẻ trước khi hình thành bản ngã và sự hồn nhiên đã thức tỉnh của một vị Phật?

Có tương đồng mà cũng có dị biệt. Về bản chất thì đứa trẻ là một vị Phật, nhưng Phật tính của nó, sự hồn nhiên của nó, là do thiên phú chứ không cần nỗ lực. Cái hồn nhiên của nó là một loại dốt nát, không phải được thể nghiệm. Cái hồn nhiên của nó là vô ý thức - nó không biết điều đó, nó không để tâm tới điều đó, nó không để ý gì đến điều đó. Điều đó ở với nó mà nó quên lãng. Nó sẽ để lạc mất. Nó phải mất đi điều đó. Sớm hay muộn thiên đường sẽ mất đi; mỗi ngày nó một xa đi. Đứa trẻ nào cũng đều phải đi qua nhiều loại hư hỏng, bất tịnh của thế giới này. Cái hồn nhiên của trẻ con là cái hồn nhiên của Adam trước khi bị trục xuất khỏi vườn Địa đàng, trước khi ăn trái cấm, trước khi Adam có ý thức. Cũng như con vật vậy. Hãy nhìn vào mắt con vật mà xem - con bò, con chó thì thấy sự thuần khiết; sự thuần khiết cũng hiện diện trong mắt của một vị Phật, nhưng với một sự khác biệt. Và sự khác biệt cũng rộng lớn nữa: Phật đã về tới nhà; con vật chưa rời khỏi nhà. Đứa trẻ vẫn còn trong vườn Địa đàng, vẫn còn trong thiên đường. Nó sẽ đánh mất điều đó bởi vì để đạt được, nó phải mất. Phật đã về nhà. Vòng tròn đã hoàn tất. Ngài đã đi xa, Ngài đã đi lầm đường , Ngài đã lạc lối, Ngài đã đi sâu trong bóng tối và tội lỗi, khốn khổ và địa ngục. Những kinh nghiệm đó rất cần thiết cho sự chín chắn và trưởng thành. Nếu không, bạn là kẻ yếu đuối, không có xương sống. Không có chúng, cái hồn nhiên của bạn rất mong manh; nó không thể chống đỡ nỗi gió, nó không thể chịu đựng nổi bão tố. Nó rất yếu ớt, nó không thể sống còn được. Nó phải được thử với lửa đời, phải phạm rất nhiều lầm lỗi, phải vấp ngã nhiều lần, rồi lại trỗi dạy. Những kinh nghiệm đó dần dần làm cho bạn chín chắn lên, làm cho bạn trưởng thành, làm cho bạn khôn ngoan.

Sự hồn nhiên của Phật là sự hồn nhiên của người đã chín chắn, hoàn toàn trưởng thành.

Tuổi thơ tự bản chất là vô ý thức; Phật tính tự bản chất là có ý thức. Tuổi thơ là ngoại vi mà không có ý tưởng nào về trung tâm. Phật cũng là ngoại vi, nhưng bắt rễ tại trung tâm, đặt tại tâm. Tuổi thơ là vô danh mà không ý thức; Phật là vô danh mà có ý thức. Cả hai đều vô danh, cả hai đều vô hình tướng... nhưng đứa trẻ vẫn chưa biết đến hình sắc và khốn khổ của nó. Giống như chưa bao giờ ở tù nên bạn không biết tự do là gì. Nếu bạn đã ở trong tù trong nhiều năm trời, hay nhiều kiếp, và rồi một hôm bạn được thả ra... bạn đi ra khỏi cánh cửa nhà tù nhảy múa, mừng đến điên lên được! Và bạn ngạc nhiên là những người đang ở ngoài, bước đi trên phố, đi làm, tới văn phòng, tới xưởng máy, mà lại không tận hưởng tự do của mình chút nào - họ quên lãng, họ không biết rằng họ đang Đừng Quá Lành Mạnh 185 tự do. Sao họ biết được? Vì chưa bao giờ trong tù cả nên họ không biết điều tương phản; họ thiếu cái để so sánh. Hay giống như bạn dùng phấn trắng viết lên tường màu trắng - không ai có thể đọc được. Mà nói chi tới người khác? Ngay chính bạn cũng không đọc được điều bạn viết.

Tôi đã từng nghe một chuyện diễu nổi tiếng về Mulla Nasruddin. Anh ta là người duy nhất trong làng có thể viết được, cho nên mọi người tìm đến anh ta nếu họ muốn viết thư hay tài liệu nào đó, hay bất kỳ thứ gì. Anh ta là người duy nhất có thể viết được. Một hôm có người tới.

Nasruddin đã viết một lá thư mà người kia đọc ra, và đấy là một bức thư dài - rồi người kia nói, “Xin anh hãy đọc lại bức thư vì tôi muốn chắc rằng mọi điều đã được viết ra, và tôi không quên điều gì cả, mà anh cũng không viết lộn chữ nào.”

Mulla nói, “Này, điều ấy khó đấy. Tôi biết viết nhưng lại không biết đọc. Và hơn nữa, bức thư lại không gửi cho tôi, nên đọc nó là điều bất hợp pháp.”

Và người làng thấy hợp lý. Điều này hoàn toàn đúng.

Ông ta nói, “Anh nói phải đấy - nó không gửi cho anh.”

Nếu dùng phấn trắng lên tường trắng, ngay cả bạn cũng không thể nào đọc được, nhưng nếu bạn viết lên bảng đen thì còn nói gì nữa - bạn có thể đọc được nó. Sự tương phản là cần thiết. Đứa trẻ không có sự tương phản;

nó là tia chớp mà không có mây đen. Phật là tia chớp giữa đám mây đen.

Ban ngày cũng có sao trên trời đấy; chúng chẳng đi đâu cả - chúng không thể đi nhanh thế, chúng không thể biến mất được. Chúng vẫn ở đó, ngày cũng như đêm, nhưng về đêm bạn thấy được chúng nhờ có bóng tối.

Chúng bắt đầu xuất hiện; khi mặt trời lặn thì chúng xuất hiện. Mặt trời càng xuống thấp hơn nữa dưới đường chân trời thì sao càng nhiều hơn. Chúng vẫn ở đó cả ngày, nhưng vì thiếu bóng tối nên khó mà thấy được chúng.

Đứa trẻ có sự hồn nhiên nhưng thiếu cái nền cho nên bạn không thể thấy nó được, bạn không thể đọc được nó; nó không rõ lắm. Một vị Phật đã sống trọn đời mình, đã làm mọi điều cần thiết - cả tốt lẫn xấu - đã trải qua mọi cực đoan, đã từng là kẻ tội lỗi và vị thánh. Hãy nhớ, một vị Phật không chỉ là một vị thánh; Ngài đã từng là một kẻ tội lỗi và Ngài đã từng là vị thánh. Còn Phật tính thì nằm ngoài cả hai. Bây giờ Ngài đã về nhà. Đó là lý do tại sao Phật lại nói trong Tâm Kinh: Na jhanam, na praptir na-apraptih - ‘Không có khổ, không có tập, không diệt, không đạo. Không có thọ, không có thức, không chứng đắc, và không có không chứng đắc.” Phật đã được hỏi sau khi thành đạo, “Thầy đã đạt được gì?” Và Ngài cười to và nói, “Ta chẳng đạt được gì cả - ta chỉ phát hiện ra cái lúc nào cũng ở đấy. Ta đã trở về nhà.

Ta đã tìm lại được cái bao giờ cũng là của ta, và lúc nào cũng ở với ta. Cho nên không có gì để gọi là chứng đắc, ta chỉ nhận ra nó. Đấy không phải là một khám phá, mà phát hiện lại. Và khi trở thành một vị Phật, bạn sẽ hiểu -chẳng đạt được gì cả khi thành Phật. Bỗng nhiên bạn nhận ra rằng đây là thiên tính của bạn. Nhưng để nhận ra bản tính này, bạn phải đi lạc lối, bạn phải trải qua mọi giông bão của thế giới. Bạn phải đi qua mọi bùn lầy, nhơ nhớp để thấy cái trong sạch tột cùng của bạn, sự thuần khiết tuyệt đối của bạn.

Hôm nọ tôi đã nói với các bạn về bảy cánh cửa mà qua đó bản ngã được hình thành, về cách thức mà ảo tưởng về bản ngả được làm mạnh thêm. Ta có thể bàn sâu hơn nữa về điều đó.

Bảy cánh cửa của bản ngã không được rõ ràng lắm, và không tách rời hẳn nhau, mà gối lên nhau. Và rất hiếm hoi mà tìm được một người đã đạt tới bản ngã mình từ tất cả bảy cánh cửa này. Nếu một người đã đạt tới bản ngã từ tất cả bảy cánh cửa này, người ấy có một bản ngã hoàn thiện. Và chỉ một bản ngã hoàn thiện mới có thể tan biến đi, không phải là bản ngã bất hoàn thiện. Khi quả chín thì Đừng Quá Lành Mạnh 187 nó rụng; khi quả chưa chín, nó vẫn bám vào cây. Nếu bạn vẫn còn bám lấy bản ngã, quả chưa chín đâu - do đó nó mới bám víu. Nếu quả chín, nó rụng xuống đất và biến mất. Đấy cũng là trường hợp của bản ngã. Đây là điều nghịch lý: rằng chỉ một bản ngã đã tiến hóa thực sự mới có thể qui phục. Thông thường bạn nghĩ rằng người ích kỷ không thể qui phục được. Đấy không phải là quan sát của tôi, và cũng không phải là quan sát của chư Phật trong nhiều đời. Chỉ người bản ngã hoàn thiện mới có thể qui phục. Bởi vì chỉ người đó mới biết đến cái khốn khổ của bản ngã, cho nên mới có sức mạnh để qui phục. Người ấy đã biết tất mọi khía cạnh của bản ngã và đã nếm đủ mùi thất vọng ê chề. Người đó đã đau khổ nhiều lắm, đã biết thế là đủ rồi, và muốn tìm cái cớ nào đó để trút bỏ nó. Cái cớ có thể là Thượng Đế, có thể là một đạo sư, hay bất kỳ cớ gì, nhưng người đó muốn qui phục. Gánh nặng đã quá lớn, và người đó đã phải mang nặng quá lâu. Những người bản ngã chưa phát triển lắm cũng có thể qui phục, nhưng sự qui phục của họ sẽ không hoàn thiện, không toàn bộ. Một cái gì đó sâu bên trong vẫn cứ níu kéo, một cái gì đó sâu bên trong vẫn cứ hi vọng: “Có thể bên trong bản ngã cũng có cái gì tốt. Sao phải qui phục chứ?”

Tại phương Đông, bản ngã vẫn chưa được phát triển lắm. Bởi vì giáo huấn về vô ngã đã đưa đến việc hiểu lầm rằng nếu bản ngã cần phải bị vất bỏ, tại sao phải phát triển nó chứ, để làm gì? Một lý luận rất đơn giản: nếu một ngày nào nó phải bị từ bỏ thì bận tâm tới nó làm gì? Thế thì sao phải mất nhiều công sức thế để tạo ra nó? Đằng nào nó cũng phải bị loại bỏ cơ mà! Cho nên phương Đông không bận tâm nhiều lắm trong việc phát triển bản ngã.

Và tâm trí phương Đông rất dễ dàng phủ phục trước bất kỳ ai; điều đó rất dễ dàng, bao giờ cũng sẵn sàng qui phục. Nhưng sự qui phục này khó mà thực hiện được, bởi vì bạn chưa có bản ngã, lấy gì để mà qui phục. Bạn sẽ ngạc nhiên là tất cả các vị Phật vĩ đại ở phương Đông đều là kshatriya, ³³⁶ đẳng cấp chiến binh - Phật, Mahavira, Parshwanath, Neminath.³³⁷ Tất cả hai mươi bốn tirthankara³³⁸ của đạo Kỳ Na giáo (Jaina) đều thuộc về đẳng cấp chiến binh, và tất cả avatara³³⁹ của đạo Hindu đều thuộc về đẳng cấp kshatriya - Ram, Krishna³⁴⁰ - trừ có một người, Parashuram, người này, dường như ngẫu nhiên, được sinh ra trong một gia đình brahmin,³⁴¹ bởi vì bạn không thể nào tìm ra một chiến binh lớn hơn ông ấy. Phải có một sự ngẫu nhiên nào đó – trong suột cuộc đời ông chỉ biết chinh chiến. Bạn có ngạc nhiên khi biết rằng không một brahmin nào được công nhận là một vị Phật, một avatara, một tirthankara không? Tại sao vậy? Người brahmin thì khiêm tốn; ngay từ đầu họ đã được nuôi nấng trong khiêm tốn, vì tính khiêm tốn. Bất vị kỷ đã được dạy cho người ấy ngay từ đầu, cho nên bản ngã không chín mùi, và bản ngã chưa chín thì cứ bám mãi.

Người phương Đông có bản ngã rất mảnh vụn, và họ nghĩ thế thì dễ qui phục. Họ lúc nào cũng sẵn sàng qui phục bất kỳ ai. Một chiếc mũ rơi xuống và họ sẵn sàng qui phục - nhưng việc qui phục của họ chẳng có chiều sâu, rất là hời hợt.

Ngược lại là trường hợp của phương Tây: người phương Tây có bản ngã rất mạnh và đã phát triển. Bởi vì toàn bộ nền giáo dục phương Tây đều nhằm tạo ra một bản ngã đặc dị, rất rõ ràng, rất văn hoá, phức tạp, cho nên họ nghĩ rất khó để qui phục. Họ chưa từng nghe từ qui Đừng Quá Lành Mạnh 189 phục, tâm phục. Chính cái ý tưởng này nghe có vẻ xấu xí, nhục nhã. Nhưng nghịch lý ở chỗ là khi một người đàn ông hay đàn bà phương Tây qui phục, sự qui phục đó thực sự thâm sâu. Nó ngấm tới chính cốt lõi của bản thể người đó bởi vì bản ngã này đã chín mùi. Bản ngã đã tiến hoá; đó là lý do tại sao bạn nghĩ rất khó để qui phục. Nhưng nếu việc qui phục xảy ra, nó xuyên thấu tới cốt lõi, nó là tuyệt đối. Tại phương Đông mọi người nghĩ việc qui phục rất dễ dàng, nhưng vì bản ngã chưa phát triển trọn vẹn, nó chẳng bao giờ đi sâu.

Một vị Phật là một người đã nếm mọi kinh nghiệm của cuộc sống, mọi đam mê của cuộc sống, địa ngục của cuộc sống, và bản ngã của Ngài đã chín mùi tới mọi trường hợp tối thượng, tới tối đa. Và trong khoảnh khắc đó bản ngã rơi xuống và biến mất. Lúc đó bạn lại là đứa trẻ; đấy là sự tái sinh, đấy là sự phục sinh. Trước hết bạn phải đóng đinh bản ngã của mình trên thập tự giá, bạn phải đau khổ trên thánh giá của bản ngã, và bạn phải vác thánh giá này trên vai mình và đi tới tận cùng. Bản ngã phải được phát triển tối đa; có thế thì bạn mới có thể loại bỏ được nó. Và thế thì có niềm vui sướng lớn. Khi thoát khỏi nhà tù, bạn nhảy cà tửng lên, có sự hoan lạc trong bản thể mình. Bạn không thể nào tin được tại sao những người không bị tù lại đờ đẫn, như thể chết rồi và kéo lê cuộc sống đến thế. Tại sao họ lại không nhảy múa? Tại sao họ lại không hoan hỉ? Họ không thể làm vậy được vì họ chưa biết tới nỗi khốn khổ của tù đầy.

Bảy cánh cửa này cần phải được đi qua trước khi bạn có thể thành Phật. Bạn phải đi vào cõi giới tăm tối nhất của cuộc sống, vào đêm tối của linh hồn, rồi trở lại bình minh khi ban mai đến, khi mặt trời mới lên, và tất cả đều sáng sủa.³⁴² Nhưng có một bản ngã đã phát triển đầy đủ là chuyện ít khi xảy ra.

Nếu bạn hiểu tôi, toàn bộ cấu trúc của giáo dục sẽ là nghịch lý: trước hết họ nên dạy cho bạn về bản ngã - đó nên là phần thứ nhất của giáo dục, một nửa đầu; thế rồi họ nên dạy cho bạn về vô ngã, cách loại bỏ nó - đó sẽ là nửa sau. Hiện nay mọi người đi vào một cửa, hay hai, ba cửa, rồi bị mắc vào trong bản ngã mảnh vụn nào đó. Điều thứ nhất là cái ngã của bản thân. Trẻ con bắt đầu học dần dần; phải mất gần mười lăm tháng để biết rằng nó là tách biệt, rằng có cái gì đó bên trong nó và cái gì đó bên ngoài. Nó học rằng thân xác của nó khác biệt với các thân xác khác. Nhưng vài người vẫn còn níu bám lấy cái bản ngã rất mảnh vụn này suốt cả đời mình. Đấy là những người duy vật, người cộng sản, Mác xít. Họ tin rằng thân xác là tất cả - rằng chẳng có gì hơn thân xác của bạn, rằng thân xác là toàn bộ hiện sinh của bạn, rằng không có tâm thức tách biệt khỏi thân xác, bên trên thân xác, rằng tâm thức chỉ là một hiện tượng hóa học trong thân xác, rằng bạn không tách rời khỏi thân xác và khi thân xác chết đi, bạn cũng chết theo, và tất cả biến mất... cát bụi trở về với cát bụi... không có gì thiêng liêng nào bên trong - họ kéo con người xuống vật chất.

Đấy là những người vẫn còn bám chặt vào cánh cửa thứ nhất; tuổi tâm trí của họ dường như mới chỉ mười lăm tháng. Cái bản ngã đơn giản và rất sơ cấp này không qua khỏi vật chất. Những người này vẫn còn quanh quẩn với hai điều: dục và thức ăn. Nhưng hãy nhớ, khi nói người duy vật, người cộng sản, người Mác Xít, tôi không muốn nói rằng danh sách ấy chỉ có bấy nhiêu. Có thể có người duy tâm mà vẫn níu lấy cánh cửa thứ nhất...

Chẳng hạn, thánh Gandhi: nếu bạn đọc tiểu sử ông ấy;

ông ấy gọi tiểu sử mình là Thí Nghiệm Của Tôi Với Chân Lý (My Experiments With Truth). Nhưng nếu đọc tiểu sử của ông ấy, bạn sẽ thấy cái tên này không đúng; ông ấy nên đặt tên cho nó là thí nghiệm của tôi với thức ăn và dục. Chẳng tìm thấy chân lý ở đâu cả. Ông ấy liên tục lo nghĩ về thức ăn: cái gì nên ăn, cái gì không nên ăn. Toàn Đừng Quá Lành Mạnh 191 thể lo nghĩ của ông ấy dường như là chỉ là về thức ăn, và rồi về dục: làm sao trở thành vô dục - điều này diễn ra như một chủ đề chạy ngầm bên dưới. Liên tục, ngày và đêm, ông ấy nghĩ về thức ăn và dục – làm sao đạt được tự do. Ông ấy không phải là người duy vật - ông ấy tin có linh hồn, có Thượng Đế. Thực ra, bởi vì ông ấy tin vào Thượng Đế nên ông ấy suy tư quá nhiều về thức ăn; nếu ăn tầm bậy và phạm tội, ông ấy sẽ xa lìa với Thượng Đế. Ông ấy nói về Thượng Đế nhưng nghĩ về thức ăn.

Và ông ấy không là người duy nhất đâu; các tu sĩ Jaina cũng vậy nữa. Ông ấy bị ảnh hưởng nặng của các tu sĩ Jaina. Ông ấy sinh ra ở Gujarat.³⁴³ Gujarat phần lớn theo đạo Jaina, chịu nhiều ảnh hưởng của Jain nhất. Ngay cả những người Hindu ở Gujarat cũng giống người Jaina hơn là người Hindu. Gandhi mang đến chín mươi phần trăm đặc tính của Jaina; ông ấy sinh ra trong một gia đình Hindu, nhưng tâm trí ông ấy bị các tu sĩ Jaina ảnh hưởng.

Họ liên tục nghĩ về thức ăn.

Và thế rồi ý tưởng thứ hai là dục nảy sinh - làm sao loại bỏ được dục. Trong cả đời ông ấy, cho tới tận cùng, ông ấy vẫn còn bận tâm về điều đó - làm sao loại bỏ được dục? Trong những năm cuối đời ông ấy đã thí nghiệm với con gái ở truồng và ngủ với họ, chỉ để kiểm tra mình. Bởi vì cảm thấy cái chết đang tới gần, ông ấy phải thử xem liệu có còn thèm khát nữa hay không. Mà lúc ấy đất nước đang bùng cháy, nhiều người bị giết: người Hồi giáo giết người Hindu, người Hindu giết người Hồi giáo - cả nước đang bốc cháy. Mà lúc ấy ông ấy đang ở giữa trung tâm, ở Novakali - nhưng ông ấy chỉ quan tâm về dục. Ông ấy ngủ với con gái ở truồng để kiểm tra bản thân mình, kiểm tra xem liệu sự vô dục của ông ấy đã hoàn thiện hay chưa.

Nhưng tại sao phải hoài nghi như vậy? Bởi vì sự đè nén đã lâu. Ông ấy đã đè nén cả đời. Cho nên đến cuối đời ông ấy hoảng sợ bởi vì bằng ấy tuổi rồi mà ông ấy vẫn còn mơ về dục. Vì vậy ông ấy rất hoài nghi: liệu ông ấy có thể đối mặt được với Thượng Đế không? Ông ấy là người duy tâm, nhưng tôi vẫn cho ông ấy là duy vật, một người duy vật rất thô sơ. Mối quan tâm của ông ấy là thức ăn và dục.

Dù bạn ủng hộ hay chống đối điều đó cũng chẳng thành vấn đề. Quan tâm của bạn tố cáo chỗ bản ngã bạn đang bị mắc vào. Và những người tư bản cũng nằm trong đó nữa: mối quan tâm cả đời của họ là làm sao thu được tiền bạc, tích trữ tiền bạc bởi vì tiền bạc mua được vật chất. Bạn có thể mua bất kỳ thứ gì bằng tiền bạc. Nhưng bạn không thể mua những thứ thuộc tâm linh; bạn không thể mua những gì có giá trị nội tại; bạn chỉ có thể mua được đồ vật. Bạn không thể mua được tình yêu; nhưng bạn có thể mua được dục. Dục là phần vật chất của tình yêu. Tiền bạc có thể mua được, sở hữu được vật chất.

Có lẽ bạn sẽ ngạc nhiên khi tôi bao gồm cả người cộng sản lẫn tư bản vào cùng một loại và họ là kẻ thù. Giống như tôi gom Charvaka³⁴⁴ và thánh Gandhi vào cùng một loại, và họ là kẻ thù. Họ là kẻ thù thật, nhưng họ có cùng một mối quan tâm. Nhà tư bản cố gắng tích trữ tiền bạc, người cộng sản thì chống lại. Họ không cho phép tích trữ tiền bạc, ngoại trừ nhà nước. Nhưng quan tâm của họ cũng là tiền bạc; họ liên tục nghĩ về tiền bạc.

Không phải ngẫu nhiên mà Marx đã đặt tên ‘Tư Bản Luận’ cho thánh thư của chủ nghĩa cộng sản.. Đó là Kinh thánh của người cộng sản, nhưng cái tên lại là ‘Tư Bản Luận’. Đó là quan tâm của họ: không cho phép bất kỳ ai được tích trữ tiền bạc; quyền ấy dành cho nhà nước; và làm sao để chiếm đoạt nhà nước. Cho nên, nói tóm lại, họ vẫn quan tâm về tiền bạc.

Có người nói rằng Mulla Nasruddin đã theo cộng sản.

Tôi biết anh ta... Tôi hơi kinh ngạc. Quả là một phép lạ!

Đừng Quá Lành Mạnh 193

Tôi biết tính tham lam của anh ta. Cho nên tôi hỏi, “Mulla, anh có biết chủ nghĩa cộng sản nghĩa là gì không?”

Anh ta nói, “Biết chứ.”

Tôi nói, “Anh có biết rằng nếu có hai chiếc xe mà có người không có xe, anh sẽ phải nhường lại cho người ấy một chiếc?”

Anh ta nói, “Tôi sẵn lòng nhường một chiếc.”

Tôi nói, “Nếu anh có hai nhà mà có người không có nhà, vậy anh sẽ nhường lại một căn chứ?”

Anh ta nói, “Tôi hoàn toàn sẵn sàng, ngay bây giờ.” Và tôi nói, “Nếu anh có hai con lừa, anh sẽ cho đi một con chứ?”

Anh ta nói, “Điều ấy tôi không đồng ý. Tôi không thể cho được, tôi không thể làm được điều đó!”

Nhưng tôi nói, “Sao vậy? - vì đấy là cùng logic, cùng hệ luận mà!”

Anh ta nói, “Không, nó không giống đâu. Tôi có hai con lừa, nhưng không có hai chiếc xe.”

Tâm trí người cộng sản về cơ bản cũng là tâm trí tư bản; tâm trí nhà tư bản về cơ bản cũng là tâm trí cộng sản.

Họ là đấu thủ trong cùng trò chơi - tên của trò chơi ấy là

‘Tư Bản Luận’, Das Kapital.

Nhiều người, hàng triệu người, chỉ mới tiến hóa bản ngã sơ cấp này, rất thô sơ. Nếu bạn có bản ngã này, rất khó mà qui phục; còn rất lâu nó mới chín mùi.

Cánh cửa thứ hai tôi gọi là tự đồng nhất. Cái ý tưởng về nó là của trẻ con bắt đầu lớn lên. Khi nhìn vào trong gương, nó thấy cùng khuôn mặt. Mọi sáng, khi tỉnh dạy, nó chạy nhìn gương, và nó nói, “Đây là tôi.

Giấc ngủ không làm quấy rối điều gì cả.” Nó bắt đầu có một ý tưởng về cái ta liên tục.

Những người quá gắn liền với cánh cửa này, bị kẹt tại cánh cửa này, chính là những người duy tâm; họ nghĩ rằng họ sắp lên thiên đường, giải thoát. Nhưng họ kẹt ở đó. Khi bạn nghĩ về thiên đường, bạn nghĩ như thể bạn ở đây, và bạn cũng ở đó nữa. Có thể thân xác không ở đó, nhưng sự tiếp tục bên trong của bạn sẽ vẫn còn. Điều đó thật ngớ ngẩn! Sự giải thoát đó, sự giải thoát tối hậu đó chỉ xảy ra khi cái ta đã tan biến và tất cả mọi sự đồng nhất đã biến mất. Bạn trở thành trống không...

Do đó, này Sariputra, trong chân không không có hình sắc, hay: sắc là không và không là sắc.

Không có tri thức bởi vì không có người để biết; cũng có không ý thức, bởi vì không có gì để mà ý thức tới, và không có người để mà ý thức về. Tất cả biến mất.

Cái ý tưởng rằng trẻ con có cái ta liên tục được những người duy tâm đeo đuổi. Họ cứ đi tìm mãi: từ đâu mà linh hồn đi vào trong thân xác, từ đâu mà linh hồn đi ra khỏi thân xác, linh hồn mang hình sắc gì, có âm thanh hay môi trường nào, những đại loại như vậy - toàn là nhảm nhí và vô nghĩa. Linh hồn không có hình sắc. Nó là chân không thuần khiết, nó là bầu trời bao la không có mây. Nó là sự im lặng không có ý tưởng, không giới hạn, không bị che đậy bởi bất kỳ vật gì. Cái ý tưởng đó về một linh hồn trường cửu, ý tưởng về cái ta, vẫn liên tục xoay vần trong tâm trí bạn. Ngay cả nếu thân xác chết, bạn vẫn muốn chắc chắn rằng, “Tôi vẫn sống.” Nhiều người tìm tới Phật bởi vì dân nước này bị ám ảnh bởi cái bản ngã thứ hai này. Họ tin vào một linh hồn trường cửu, bất diệt, atman. Họ tìm tới Phật và hỏi, “Khi tôi chết, có gì còn lại hay không?” Ngài cười to và nói, “Ngay bây giờ đã chẳng có gì rồi, tại sao phải lo về cái chết? Ngay từ đầu đã không có gì cơ mà!” Và điều này Đừng Quá Lành Mạnh 195 không thể tưởng tượng nổi đối với tâm trí Ấn Độ. Tâm trí Ấn Độ hầu hết bị kẹt vào bản ngã thứ hai. Đó là lý do tại sao Phật giáo không thể tồn tại được ở Ấn Độ. Trong vòng năm trăm năm Phật giáo đã biến mất. Nó bắt rễ dễ hơn ở Trung quốc, bởi vì Lão Tử. Lão Tử đã thực sự sửa soạn một mảnh đất màu mỡ cho Phật giáo ở đó. Khí hậu đã sẵn sàng – như thể có người đã vun xới mảnh đất; chỉ cần hạt giống. Và khi hạt giống qua đến Trung quốc, nó trở thành một cây to. Nhưng tại Ấn Độ nó đã biến mất. Lão Tử không nói về cái ta trường cửu, và tại Trung quốc cũng chẳng có ai bận tâm nhiều lắm.

Có ba nền văn hóa trên thế giới. Một nền văn hoá, được gọi là duy vật - rất thịnh hành ở phương Tây; nền văn hóa khác, được gọi là duy tâm - rất thịnh hành ở Ấn Độ; còn Trung quốc thì có loại văn hóa thứ ba, không duy vật mà cũng chẳng duy tâm. Đó là Lão giáo: sống trong hiện tại và không bận tâm tới tương lai bởi vì bận tâm tới thiên đường và địa ngục, tiên cảnh và giải thoát là vẫn cứ tiếp tục bận tâm về chính mình. Điều ấy rất ích kỉ, và nó xoay quanh cái ta. Theo Lão Tử, theo Phật nữa, và cũng theo tôi nữa, một người mà cố gắng đạt tới thiên đường là một người bị ám ảnh bởi cái ta, rất ích kỉ. Và người ấy không biết một tí nào về bản thể bên trong của mình - không có cái ta. Cánh cửa thứ ba là sự tự trọng: trẻ con tò mò mọi thứ và thích thú việc làm đó. Một số người bị kẹt ở đây - họ là các nhà kỹ thuật; họ trở thành các diễn viên, nghệ sĩ, chính khách; họ là những người trưng bày. Điểm trọng yếu là người làm; họ muốn chứng tỏ cho thế giới rằng họ có thể làm gì đó. Nếu thế giới cho họ cơ hội để sáng tạo thì tốt, bằng không họ trở thành kẻ phá hoại.

Bạn có biết rằng Adolf Hitler đã muốn vào trường nghệ thuật không? Ông ta muốn trở thành một họa sĩ; đó là ước muốn của ông ta. Bởi vì ông ta bị từ chối, bởi vì ông ta không phải là một họa sĩ, bởi vì ông ta bị rớt trong kỳ thi tuyển - việc bị từ chối đó rất khó cho ông ta chấp thuận - tính sáng tạo của ông ta biến thành xấu. Ông ta trở thành hủy diệt. Nhưng ông ta chỉ muốn trở thành một họa sĩ, ông ta muốn làm gì đó. Bởi vì ông ta bị chê là không có khả năng làm việc đó, nên để trả thù lại, ông ta trở thành hủy diệt. Kẻ tội phạm và chính khách có họ hàng xa với nhau; họ là anh em họ. Nếu tội phạm được trao cho cơ hội tốt, hắn sẽ trở thành chính khách; và nếu chính khách không gặp được cơ hội tốt để có tiếng nói, hắn sẽ thành tội phạm. Họ có liên hệ với nhau. Bất kỳ lúc nào chính khách cũng có thể trở thành tội phạm, và tội phạm có thể trở thành chính khách. Điều này đã xảy ra qua nhiều thời đại, nhưng chúng ta vẫn chưa sáng suốt để xem xét mọi việc.

Cánh cửa thứ tư là tự nới rộng (self-extension). Từ ‘của tôi’ là mấu chốt ở đó. Người ta phải nới rộng cá nhân mình bằng việc tích lũy tiền bạc, bằng việc tích lũy quyền lực, bằng việc cứ mỗi ngày có nhiều hơn nữa, lớn nữa và lớn nữa. Người yêu nước nói, “Đây là nước của tôi, và đây là nước lớn nhất trên thế giới.” Bạn có thể hỏi nhà yêu nước Ấn Độ. Ông ấy cứ tung hô khắp mọi xó xỉnh rằng đây là punya bhumi - đây là nước có nhân nghĩa, một nước tốt lành nhất trên thế giới.

Có lần cái gọi là một vị thánh tới gặp tôi, một tu sĩ Hindu, và ông ấy nói, “Ông không tin rằng đây là đất nước duy nhất đã có biết bao nhiêu vị Phật đã được sinh ra, biết bao nhiêu đại hồn (avatara), bao nhiêu tirthankara - Rama, Krishna và những vị khác sao. Tại sao? - bởi vì đây là mảnh đất đức hạnh nhất.”

Tôi bảo ông ấy, “Có lẽ ngược lại thì đúng hơn. Nếu trong nhà hàng xóm mà bác sĩ cứ đến hàng ngày - lúc thì là bác sĩ gia đình, lúc thì bác sĩ châm cứu, lúc thì thầy chữa mẹo - thì ông nghĩ điều này là gì?” Ông ấy nói, “Thật đơn giản! Nhà ấy có người bệnh.”

Đấy là trường hợp của Ấn Độ: cần tới biết bao nhiêu là vị Phật - đất nước này dường như rất ốm yếu và tâm Đừng Quá Lành Mạnh 197 bệnh. Biết bao nhiều thầy thuốc, biết bao nhiêu bác sĩ. Phật từng nói, “Tôi là một y sĩ.” Mà Krishna cũng nói, “Mỗi khi bóng tối lan tràn trên thế giới, mỗi khi luân lý suy đồi trên thế giới, và mỗi khi vũ trụ mất quân bình, ta sẽ quay trở lại.”³⁴⁵ Vậy tại sao Ngài đã tới lần đó? Ắt phải có cùng một lý do. Và tại sao đến Ấn Độ hoài vậy?

Nhưng nhà yêu nước cao ngạo, hung hăng, ích kỷ.

Ông ta cứ la lối, “Nước tôi đặc biệt, đạo của tôi đặc biệt, giáo hội của tôi đặc biệt, sách của tôi đặc biệt, thầy của tôi đặc biệt” - và mọi thứ khác đều là đồ bỏ. Đây chỉ là lời rêu rao của bản ngã. Có người bị mắc vào với cái ‘của tôi’ này - người cuồng tín, người yêu nước, người Hindu, người Ki Tô

Giáo, người Hồi giáo.

Cánh cửa thứ năm là tự hình dung. Trẻ con bắt đầu tò mò mọi thứ, thí nghiệm đủ thứ. Khi được cha mẹ khen, nó nghĩ, “Mình cũng giỏi đấy chứ!” Khi được khen ngợi, nó cảm thấy, “Mình hay ghê chứ.” Khi họ giận dữ, quát tháo và la hét, “Không được làm thế!” nó cảm thấy,

“Mình bê bối quá rồi.” Nó chùn lại.

Một trẻ nhỏ ngày đầu tiên tới trường và được thầy hỏi

“Tên con là gì?”

Nó nói, “Johnny Đừng.”

Thầy giáo phân vân. Thầy nói, “Johnny Đừng ư? Chưa bao giờ nghe thấy cái tên đó!”

Nó nói, “Bất cứ lúc nào, bất kỳ cái gì con làm, con đều được gọi như vậy. Mẹ con hét lên, ‘Johnny đừng!’ Cha con quát lên, ‘Johnny đừng!’ Cho nên con nghĩ đây là tên con. Bao giờ cũng có ‘Đừng’. Con có làm gì nữa cũng chẳng quan trọng.”

Cánh cửa thứ năm là cửa từ đó luân lý đi vào. Bạn trở thành một nhà đạo đức; bạn cảm thấy hãnh diện, ‘thánh thiện hơn người.’ Hoặc là trong thất vọng, trong chống đối, trong đấu tranh, bạn trở thành vô đạo đức, và bạn chống với cả thế giới, để cho cả thế giới biết tay.

Fritz Perls, người sáng lập Gestalt Therapy,³⁴⁶ viết về một trong những kinh nghiệm đã quyết định cả đời của ông ấy. Ông ấy là bác sĩ tâm lý ở châu Phi. Ông ấy có rất nhiều thân chủ vì là nhà phân tâm duy nhất ở đó. Ông ấy có một chiếc xe to, một biệt thự cùng với vườn, hồ tắm -và mọi thứ mà mọi người muốn có, những xa sỉ phẩm của giới trung lưu. Và rồi ông ấy tới Vienna để tham dự một hội nghị phân tâm thế giới. Tất nhiên, ông ấy là một người thành công ở châu Phi, cho nên ông ấy nghĩ rằng Freud sẽ đón ông ấy, sẽ được tiếp đón long trọng. Và Freud được coi là cha già của các nhà phân tâm, cho nên ông ấy muốn được Freud khen ngợi. Ông ấy đã viết một khảo cứu và đã làm việc trong nhiều tháng, bởi vì ông ấy muốn Freud biết ông ấy là ai. Freud đọc bài báo nhưng không trả lời. Freud rất lạnh nhạt, như các nhà phân tâm khác. Bài ấy gần như chẳng được chú ý tới, không được bình luận tới. Ông ấy cảm thấy rất choáng váng, chán nản, nhưng ông ấy vẫn hi vọng rằng khi gặp Freud thì sẽ có thay đổi. Và ông ấy tới gặp Freud. Ông ấy mới tới bậc thềm, vẫn chưa bước qua cửa thì Freud đã đứng ở đó. Và ông ấy nói với Freud, chỉ để gây chú ý, “Tôi đã tới đây từ hàng ngàn dặm đường.” Và thay vì chào ông ấy, Freud lại nói, “Thế khi nào ông về?” Điều này làm ông ấy hận lắm:

“Chào khách kiểu này sao? - ‘Thế khi nào ông về?’” Và cuộc gặp gỡ kết thúc như thế. Ông ấy quay đi, lẩm bẩm liên tục, giống như đọc thần chú trong đầu: “Ta sẽ cho ông biết tay, ta sẽ cho ông biết tay, ta sẽ cho ông biết tay!” Và để cho Freud biết tay, ông ấy sáng lập một trường phái lớn chống lại phân tâm học - gestalt.

Đừng Quá Lành Mạnh 199

Đây là phản ứng trẻ con. Nếu được chấp nhận, nó cảm thấy thoải mái, nó sẵn sàng làm bất kỳ gì mà cha mẹ muốn. Mà nếu cứ bị thất vọng mãi, nó bắt đầu nghĩ quẩn, “Không có cách nào để mình nhận được tình yêu của cha mẹ, nhưng mình vẫn cần sự chú ý của họ. Nếu không được họ chú ý nữa, mình sẽ làm liều, mình sẽ hút thuốc, mình sẽ thủ dâm, mình sẽ làm hại mình và người khác, và mình sẽ làm đủ mọi thứ mà họ không muốn mình làm, nhưng mình sẽ làm cho họ phải bận tâm về mình. Mình sẽ cho họ biết tay.”

Đây là cánh cửa thứ năm, tự hình dung (self-image). Kẻ tội lỗi và vị thánh đều bị kẹt tại đây. Thiên đường và địa ngục đều là ý tưởng của những người bị kẹt tại đây.

Hàng triệu người bị vướng lại. Họ sợ địa ngục và ham muốn thiên đường. Họ muốn được Thượng Đế khen ngợi, và họ muốn Ngài nói với họ, “Con thật là người tốt. Ta sung sướng vì con.” Họ hy sinh cuộc sống chỉ vì một sự tưởng tượng nào đó bên ngoài sự sống và cái chết. Họ tự hành hạ chính mình đủ kiểu chỉ mong được Thượng Đế nói, “Phải rồi, con đã dâng hiến đời sống của con cho ta.”

Cứ như thể là Thượng Đế của họ là người chỉ muốn hành hạ người khác, hay muốn được hành hạ. Họ tự hành hạ mình vì nghĩ rằng họ sẽ làm vui lòng Thượng Đế. Bạn làm vậy để làm gi? Bạn nhịn ăn và bạn nghĩ Thượng Đế sẽ hài lòng với bạn sao? Bạn nhịn đói và bạn nghĩ Ngài sẽ rất sung sướng với bạn sao? Ngài có tàn ác không? Ngài có thích hành hạ người khác không? Và đó là điều mà cái- gọi-là thánh đã từng làm; họ tự hành hạ mình và ngước lên trời hy vọng rằng chẳng chóng thì chầy Thượng Đế sẽ nói, “Này con yêu dấu, con đã làm đẹp lòng ta. Hãy đến đây để được hưởng phúc thiên đường. Lại đây! Sông ở đây là rượu;³⁴⁷ đường lát bằng vàng, và lâu đài có khảm kim cương. Và phụ nữ ở đây chẳng bao giờ già, họ cứ còn mười sáu tuổi mãi.³⁴⁸ Hãy đến cùng ta! Con đã làm đủ bổn phận rồi. Hãy đến để nhận phần thưởng!” Toàn bộ cái ý tưởng về sự hy sinh là như thế. Đây là một ý tưởng ngu xuẩn, bởi vì tất cả ý tưởng về bản ngã đều là ngu xuẩn. Cánh cửa thứ sáu là cái ta của lý lẽ. Nó tới qua giáo dục, kinh nghiệm, đọc, học, nghe: bạn sưu tầm ý tưởng, rồi bạn tạo ra các ý hệ, những cơ cấu, những triết lý. Đây là nơi các triết gia, khoa học gia, tư tưởng gia, trí thức và những người duy lý đều bị mắc vào. Nhưng điều này ngày càng phức tạp hơn: so với cánh cửa thứ nhất, cánh cửa này rất tinh tế. Cánh cửa thứ bảy là cố gắng không tưởng: nghệ sĩ, nhà huyền môn, người không tưởng, kẻ mộng mơ bị mắc ở đó. Họ cố gắng tạo ra một xã hội không tưởng trên thế gian này. Từ ‘không tưởng’ rất đẹp, nghĩa là cái không bao giờ xảy ra. Bao giờ nó cũng thấp thoáng nhưng chẳng bao giờ xuất hiện; bao giờ nó cũng ở đó nhưng không bao giờ ở đây. Nhưng có những kẻ ngắm trăng, mắt hướng về phương xa, và tâm trí của họ hôn mê trong mộng tưởng. Các nhà thơ lớn, những người tưởng tượng -bản ngã của họ đều bị thu hút trong những cái chưa hình thành. Lại có người muốn hợp nhất với Thượng Đế; họ là các nhà huyền học.

Hãy nhớ, ‘hình thành’ là từ mấu chốt cho cánh cửa thứ bảy, và đó là cánh cửa cuối cùng của bản ngã. Bản ngã chín mùi nhất thì tới đây. Đó là lý do tại sao bạn sẽ cảm thấy - một nhà thơ chẳng hạn - người ấy có thể chẳng có gì, có thể là một kẻ ăn mày, nhưng trong đôi mắt người ấy, trên mũi người ấy, bạn sẽ thấy bản ngã lớn. Nhà huyền môn có thể đã từ bỏ thế giới và có thể ngồi trong hang động, trong tịch cốc Hi Mã. Bạn tới đó và hãy nhìn vào ông ấy: ông ấy có thể trần truồng - nhưng có một bản Đừng Quá Lành Mạnh 201 ngã rất tinh tế. Ông ấy có thể hôn chân bạn, nhưng ông ấy muốn khoe lên, “Ông có thấy tôi khiêm tốn không?” Có bảy cánh cửa. Bản ngã hoàn thiện khi cả bảy cánh cửa này đã được đi qua; cái bản ngã chín mùi đó có thể rụng bất cứ lúc nào. Đứa trẻ đứng trước bảy bản ngã này, còn Phật đã bỏ bảy bản ngã này sau lưng. Đó là một vòng tròn toàn vẹn.

Bạn hỏi, “Có gì khác biệt giữa cái trống không của đứa trẻ trước khi hình thành bản ngã và cái ngây thơ đã thức tỉnh của một vị Phật?”

Đây là sự khác biệt: Phật đã đi qua tất cả bảy bản ngã này - đã thấy chúng, đã xem xét, đã thấy rằng chúng đều là ảo tưởng; Ngài đã trở về nhà, và một lần nữa đã trở thành đứa trẻ. Đó là ý nghĩa của câu nói của Chúa Giê Su, “Nếu không trở nên như con trẻ, ngươi sẽ không được vào nước Trời.”

Câu hỏi thứ hai Con hơi tò mò. Thầy đã đọc cuốn sách Zorba người Hi lạp³⁴⁹ của Kazantzakis chưa? Con thích cuốn sách đó lắm. Zorba có phải là mẫu người mà Thầy muốn chúng con trở thành không? Đó là cách con hiểu giáo huấn của

Thầy.

Tôi đã là Zorba người Hi Lạp trong nhiều kiếp. Tôi không cần đọc cuốn sách đó; đó là cuốn tự truyện của tôi.

Và đó là điều tôi muốn bạn trở thành.

Hãy coi cuộc sống là vui vẻ, hãy sống một cách nhẹ nhàng, hãy sống một cách thảnh thơi, đừng tạo ra những khó khăn không cần thiết. Chín mươi chín phần trăm rắc rối của bạn là do bạn tạo ra bởi vì bạn sống đời một cách nghiêm khắc. Nghiêm chỉnh là cội rễ của mọi vấn đề. Hãy vui vẻ, và bạn sẽ không sẩy điều gì - bởi vì cuộc sống là Thượng Đế. Hãy quên Thượng Đế đi; hãy sống động, hãy sống động một cách cuồng nhiệt. Hãy sống từng khoảnh khắc như thể đây là giây phút cuối cùng. Hãy sống một cách mạnh mẽ; hãy để cho ngọn đuốc của bạn bùng cháy từ cả hai đầu. Cho dù đó chỉ là một khoảnh khắc thì cũng quá đủ rồi. Một khoảnh khắc với một cường độ mạnh mẽ cũng đủ để cho bạn nếm được hương vị của Thượng Đế.

Bạn có thể sống một cách hờ hững, theo kiểu tư sản, theo cách trung lưu. Nếu cứ tiếp tục sống, cứ kéo lê trong hàng triệu năm, bạn chỉ thu thập bụi bặm trên đường chứ chẳng được gì khác. Một khoảnh khắc sáng tỏ, toàn bộ, tự phát, sẽ làm bạn bùng cháy như ngọn lửa. Chỉ một khoảnh khắc là đủ! Một khoảnh khắc cũng đủ biến bạn thành vĩnh cửu;

từ khoảnh khắc đó bạn sẽ nhảy vào vĩnh hằng. Đó là toàn bộ thông điệp của tôi cho những người yêu mến tôi: hãy sống đời một cách mà bạn không cần phải ăn năn bao giờ.

Một người bạn đã gửi tới cho tôi một cột báo.

Một bà già, tám mươi năm tuổi, được một nhà báo hỏi rằng nếu phải sống một lần nữa, bà sẽ sống như thế nào?

Bà ấy trả lời một cách rất khôn ngoan, “Nếu được sống lại cuộc đời đã qua, tôi dám phạm nhiều tội lỗi hơn trước. Tôi sẽ thảnh thơi, tôi sẽ từ tốn. Tôi sẽ điên rồ hơn cuộc đời này nữa. Tôi sẽ không coi gì là quan trọng hết.

Tôi sẽ liều mạng hơn. Tôi sẽ du lịch nhiều hơn. Tôi sẽ leo núi và tắm sông nhiều hơn. Tôi sẽ ăn nhiều kem hơn và ít đậu hơn. Có lẽ tôi sẽ gặp nhiều rắc rối hơn, nhưng tôi sẽ thực tế hơn.

“Anh xem đấy, tôi là một trong những người đã sống một cách hợp lý và lành mạnh theo từng giờ, từng ngày.

Ôi, tôi đã có những phút huy hoàng, và nếu phải làm lại Đừng Quá Lành Mạnh 203 điều đó, tôi sẽ làm nhiều hơn nữa. Thực ra, tôi chẳng muốn gì khác - chỉ từng khoảnh khắc, cái này tiếp nối cái kia, thay vì mỗi ngày phải sống cho nhiều năm trong tương lai. Tôi chưa bao giờ đi đâu mà không mang theo nhiệt kế, chai nước nóng, áo mưa và ô. Nếu được bắt đầu lại, tôi sẽ ít lỉnh kỉnh hơn trước nhiều.

“Nếu phải sống lại đời đã qua, tôi sẽ đi chân không khi xuân tới và hết thu mới thôi. Tôi sẽ đi dạ vũ nhiều hơn. Tôi sẽ cưỡi nhiều vòng ngựa gỗ hơn.³⁵⁰ Tôi sẽ hái nhiều hoa cúc hơn.”

Và đó cũng là quan niệm của tôi về sannyasin. Hãy sống mỗi khoảnh khắc một cách toàn vẹn. Đừng quá lành mạnh, bởi vì quá lành mạnh sẽ dẫn tới không lành mạnh.

Hãy để cho một ít điên khùng còn lại trong bạn. Điều đó sẽ thêm hương vị cho cuộc sống, làm cho cuộc sống tươi thắm hơn. Hãy giữ lại một chút ít phi lý. Điều đó giúp cho bạn có thể vui đùa, và luôn luôn vui vẻ; nó sẽ giúp cho bạn thảnh thơi. Một người lành mạnh sống quá nhiều bằng đầu óc, không thể thoát ra được. Người ấy như thể chỉ có sống trên lầu. Hãy sống khắp mọi chỗ, vì đây là nhà của bạn! Tầng trên gác thì tốt, mà tầng dưới cũng tốt -và dưới hầm cũng đẹp nữa. Hãy sống khắp mọi nơi; đây là nhà của bạn mà. Và đừng đợi tới lần sau. Tôi sẽ nói với bà già ấy như thế, vì lần sau chẳng bao giờ tới cả.

Không phải là bạn sẽ không được sinh ra nữa; bạn sẽ được sinh ra nữa, nhưng bạn sẽ quên mất. Thế thì bạn sẽ bắt đầu lại từ ABC. Bà già này đã từng ở đây nhiều lần, cả triệu lần chứ không phải ít. Và tôi có thể nói với bạn rằng mỗi lần, gần khoảng tuổi tám mươi nhăm, bà ấy lại lẩm bẩm: “Lần sau tôi sẽ không làm vậy nữa.” Nhưng lần sau bạn không nhớ; đấy mới là vấn đề. Bạn không còn nhớ gì về kiếp trước nữa. Thế thì bạn lại bắt đầu từ ABC, và cũng những điều như thế lại xảy ra.

Cho nên tôi sẽ không nói bạn phải đợi tới lần sau. Hãy chụp ngay lấy khoảnh khắc này đi! Đây là thời gian duy nhất đang xảy ra, không có thời gian nào khác. Cho dù đã tám mươi nhăm tuổi, bạn vẫn có thể làm lại. Và nếu bạn đã tám mươi năm, còn cóc gì mà sợ mất nữa chứ? Nếu bạn đi chân trần trên bãi biển vào mũa xuân, nếu bạn nhặt hoa cúc, mà bạn có chết trong lúc đó cũng chẳng có sao đâu. Chết khi đi chân trần trên bãi biển cũng là cách độc đáo để chết. Chết khi nhặt hoa cúc là cách chết tuyệt vời. Dù tám mươi năm hay mười lăm tuổi, cũng chẳng khác nhau. Hãy giữ lấy khoảnh khắc này. Hãy là một Zorba.

Bạn hỏi: “Con tò mò. Thầy đã đọc cuốn sách Zorba người Hi lạp của Kazantzakis chưa? Con thích cuốn sách đó lắm.”

Chỉ yêu nó không thôi cũng chẳng ích gì. Hãy là nó! Thông thường bạn thích cái ngược lại với con người của bạn. Bạn thích cái trái ngược của cái bạn đang là bởi vì nó cho phép bạn mộng tưởng. Nó giúp bạn mơ ước về cách bạn muốn trở thành: đó là sự quyến rũ của Zorba. Nhưng thích cuốn sách đó cũng chẳng ơn ích gì. Đó là điều mọi người vẫn thường làm qua nhiều thời đại. Có người yêu Kinh thánh, và họ không trở thành Chúa Giê Su. Lại có người yêu Tâm Kinh. Họ đọc, họ tụng hàng ngày. Hàng triệu người ở phương Đông tụng Tâm Kinh năm lần một ngày - ở Trung quốc, ở Nhật Bản, ở Triều Tiên, ở Việt Nam - họ đọc đi, đọc lại. Đó là một cuốn kinh nhỏ; nó có thể được lặp lại trong vài phút. Họ mến nó, nhưng họ không trở thành nó! Hãy là một Zorba. Hãy nhớ điều đó: yêu sách không ích gì đâu, chỉ sống mới có ích.

“Con thích cuốn sách đó lắm. Có phải Zorba là cách thức mà Thầy muốn chúng con trở thành không?”

Đừng Quá Lành Mạnh 205

Không hẳn như vậy, bởi vì tôi không thích nhiều Zorba trên thế giới. Không phải y hệt, bởi vì điều đó sẽ xấu xí, đơn điệu và nhàm chán. Hãy là Zorba theo cách riêng của mình – không phải y hệt.

Đừng bao giờ cố gắng bắt chước bất kỳ ai, đừng bao giờ là kẻ bắt chước; đó là tự sát. Thế thì bạn sẽ chẳng bao giờ có thể tận hưởng được. Như thế thì chỉ là một bản sao, và chẳng bao giờ là nguyên bản. Và tất cả những gì xảy ra trong cuộc sống - chân, thiện, mỹ, giải thoát, thiền định, tình yêu – đều xảy ra cho nguyên bản, không bao giờ xảy ra cho bản sao. Hãy cẩn thận – không phải y hệt; điều đó rất nguy hiểm. Nếu bạn bắt chước Zorba và làm những điều như nó làm, bạn sẽ gặp rắc rối. Đó là cách mà mọi người vẫn thường làm.

Hãy nhìn những người Ki Tô Giáo mà xem. Hãy nhìn những người Hindu mà xem: họ đang cố gắng bắt chước y hệt. Không ai có thể là Phật Thích Ca một lần nữa!

Thượng Đế không cho phép bất kỳ sự lặp lại nào! Ngài không cho phép loại người hạng hai. Ngài yêu người hạng nhất. Ngài yêu Phật. Ngài yêu đến độ không chấp nhận một bản sao nào. Bây giờ một bản sao như Phật không cần nữa. Đấy sẽ không còn là chuyện yêu đương chút nào nữa. Điều đó có khác gì bạn coi đi coi lại cùng một cuốn phim, hoặc đọc cùng cuốn sách mà bạn đã đọc nhiều lần trước đây. Thượng Đế không đờ đẫn và ngờ nghệch như thế; Ngài không cho phép bất kỳ ai lặp lại bất kỳ ai khác bao giờ. Chúa Giê-Su chỉ có một, Phật chỉ có một - và cũng chỉ một người như bạn! Và bạn là đơn độc, không có ai khác giống bạn. Chỉ có bạn là bạn thôi. Điều này tôi gọi là kính trọng cuộc sống. Điều này mới thực sự là tự trọng chính mình.

Hãy học từ Zorba, hãy học điều bí mật, nhưng đừng bao giờ cố gắng bắt chước. Hãy học cái khí hậu đó, hãy thông cảm, hãy tìm hiểu, hãy có cảm tình với nó, hãy chia xẻ với Zorba, và thế rồi đi theo đường riêng của bạn. Và hãy là chính bạn. Câu hỏi thứ ba

Xin Thầy hãy nói về những điểm tương đồng và dị biệt giữa cầu nguyện và thiền.

Câu hỏi này là của Mark Nevejan...

Tái bút. Thầy không biết con bởi vì con chưa từng gặp riêng Thầy. Arup biết con chút ít.

Arup cũng chưa biết cô ấy, làm sao cô ấy lại biết bạn được? - dù chỉ một chút ít! Bạn chưa từng gặp tôi, điều đó đúng. Nhưng tôi biết bạn, bởi vì tôi biết chính tôi. Cái ngày tôi nhận ra chính mình, tôi cũng biết về mọi người bởi vì đấy là cùng một cái chân không nhưng nở ra theo nhiều cách khác nhau.

Tôi biết bạn, Mark. Có thể bạn không biết tôi. Làm sao bạn biết tôi được khi bạn không biết tới chính mình? Nhưng tôi biết bạn. Có thể tôi không biết hình hài của bạn, nhưng tôi biết bạn... và bạn không phải là hình sắc.

Do đó, này Sariputra...

Sắc là không, không là sắc.

Tôi biết chân lý bên trong bạn; tôi có thể không biết cá tính của bạn. Đó là lý do tại sao tôi có thể giúp bạn bởi vì tôi biết bạn. Đó là lý do tại sao tôi có thể giúp bạn giải thoát - bởi vì tôi biết bạn. Nếu không biết bạn, tôi không thể nào đưa bạn vượt ra ngoài được. Đừng Quá Lành Mạnh 207

Và bạn hỏi: “Xin Thầy hãy nói về những điểm tương đồng và dị biệt giữa cầu nguyện và thiền.” Tôi định nói về điều đó hôm qua, nhưng có nhiều câu hỏi quá, và tôi chưa thể trả lời bạn được.

Mark đã viết câu hỏi khác ngày hôm nay:

Kính gửi Mùa hè của Tâm thức và Tự do, Hôm nọ con đã hỏi Thầy một câu hỏi về đâu là điểm chung và điểm khác biệt giữa cầu nguyện và thiền. Đồng thời, con đã đọc trong sách của Thầy, Tôi Là Lối Cổng, và con đã tìm ra câu trả lời. Xin cảm ơn Thầy về lời đáp.³⁵¹ Bầu trời mây mù Hòa Lan tên là Mark Nevejan.

Bạn sẽ không còn được gọi là Mark Nevejan lâu nữa!

Tôi nghĩ sẽ là hôm nay, bởi vì tôi không đợi cho tới mai. Tôi sẽ đặt cho bạn một cái tên thật đẹp. Nó sẽ không là mây; nó sẽ không là bầu trời mây mù Hòa Lan. Nó sẽ là bầu trời Ấn Độ không mây.

Nhiều khi bạn hỏi một câu hỏi, rồi nếu bạn tìm kiếm nó, bạn sẽ tìm thấy. Kiên nhẫn là điều cần thiết, bởi vì khi tôi trả lời câu hỏi của người khác, chúng cũng là câu hỏi của bạn nữa. Chỉ cần kiên nhẫn là đủ. Khi trả lời một câu hỏi, tôi cũng trả lời nhiều câu hỏi - những câu đã hỏi, và những câu chưa hỏi, và những câu sẽ hỏi trong tương lai, và những câu sẽ không bao giờ được hỏi tới.

Tốt lắm, Mark. Bạn đã chờ đợi một ngày mà không giận dữ. Vài người đã nổi nóng. Họ viết cho tôi một cách giận dữ, “Con đã hỏi bao nhiêu câu hỏi và thầy chẳng trả lời cho con cả.” Họ không nghe tôi nói mà chỉ tìm kiếm cho câu hỏi của họ. Đó là bản ngã của họ; câu hỏi không quan trọng - “Câu hỏi của tôi phải được trả lời.” Và khi tôi thấy người nào đó đã hỏi một câu hỏi mà trong đó cái ‘của tôi’ là quan trọng hơn, tôi sẽ chẳng bao giờ trả lời. Mukta đang ngồi kia. Cô ấy viết đi viết lại cho tôi: “Osho, tại sao thầy chẳng bao giờ trả lời câu hỏi của con?” Cái ngày cô ấy vứt bỏ cái ‘của tôi’ của cô ấy đi, cô ấy sẽ bắt đầu tìm ra câu trả lời.

Tôi đang liên tục trả lời! Nhưng khi quá gắn bó với câu hỏi của bạn, khi bạn chỉ chờ xem khi nào câu hỏi của bạn được trả lời, bạn sẽ bỏ lỡ tất cả những câu hỏi đang đến với bạn như mưa. Rất nhiều khi tôi trả lời một câu hỏi, chính người hỏi câu hỏi đó cũng không nhận được nó, nhưng những người khác lại nhận ra dễ dàng. Bởi vì họ không lo nghĩ, bởi vì đấy không phải là câu hỏi của họ, cho nên họ ngồi im lặng. Họ không bị kích động, không bị căng thẳng; nó chẳng có gì riêng tư đối với họ cả. Họ có thể thư thái và tận hưởng câu trả lời. Nếu là câu hỏi của bạn, bạn căng thẳng và bạn sợ hãi. Và tôi chẳng để lỡ cơ hội nào - nếu có thể đánh được bạn, tôi đánh ngay!

Câu hỏi thứ tư: Con đã nghe Thầy nói đi nói lại rằng chúng ta nên ở lại trong thế giới này, ngay giữa chợ. Vậy mà phần lớn những người con gặp ở đây lại muốn sống với Thầy ở đây; họ chỉ trở về phương Tây để kiếm đủ tiền rồi lại trở lại. Một cộng đồng lớn đang được hoạch định. Xin Thầy cho ý kiến.

Thầy nhấn mạnh vào tầm quan trọng của việc sống gần một vị thầy hiện còn sống, nhưng sau khi cầu nối đã được thiết lập thì Thầy bao giờ cũng gắn liền với chúng con. Tại sao mọi người đều muốn sống trong cộng đồng Đừng Quá Lành Mạnh 209 của Thầy, thay vì ở trong thế giới? Điều đó chắc chắn là tuyệt diệu rồi, nhưng còn giữa chợ thì sao?

Nó đang trở thành cái chợ lớn nhất mà bạn chưa bao giờ trông thấy. Đừng lo nghĩ về điều đó! Nó sắp sửa thành chính thế giới này rồi - tất nhiên là mạnh mẽ hơn hẳn mọi nơi mà bạn có thể tìm thấy; tất nhiên hỗn loạn hơn. Và không có ai để hoạch định cả, Hãy nhớ, nó đang tới từ hư không. Do đó, này Sariputra...!

Câu hỏi thứ năm:

Có hy vọng gì để cho xã hội lý tưởng của Thầy thành công khi phải đương đầu với các chính khách, các thầy tu và những tập đoàn thống trị khác không?

Trước hết, tôi không quan tâm tới bất kỳ xã hội lý tưởng nào. Vì vậy, tôi cũng không quan tâm tới bất kỳ lý tưởng cá nhân nào. Từ ‘lý tưởng’ rất bẩn thỉu đối với tôi.

Tôi không có lý tưởng nào. Lý tưởng dẫn bạn tới điên khùng. Chính lý tưởng đã làm cho cả trái đất này thành một nhà thương điên lớn.

Lý tưởng có nghĩa là bạn không phải là cái bạn đáng phải là. Nó tạo ra căng thẳng, lo âu, thống khổ. Nó chia rẽ bạn, nó làm cho tâm trí bạn bị phân liệt. Và lý tưởng thuộc về tương lai, còn bạn thì ở đây. Và làm sao bạn có thể sống được khi bạn chưa phải điều lý tưởng? Trước hết hãy là lý tưởng rồi mới sống - và điều đó chẳng bao giờ xảy ra cả. Điều đó không thể nào xảy ra ngay từ chính bản chất của sự việc. Lý tưởng là điều không thể xảy ra;

đó là lý do tại sao chúng lại là lý tưởng. Chúng làm cho bạn điên khùng và làm bạn mất trí. Và đưa đến việc kết án, bởi vì không bao giờ bạn đạt tới lý tưởng được. Mặc cảm tội lỗi được tạo ra. Thực ra, đó là điều các thầy tu và chính khách làm xưa nay - họ muốn bạn bị mặc cảm tội lỗi. Để tạo ra mặc cảm, họ dùng lý tưởng; đó là cơ chế đơn giản nhất. Trước hết đưa ra một lý tưởng, thế rồi mặc cảm tự động tìm tới.

Nếu tôi nói với bạn rằng hai mắt không đủ mà cần phải ba mắt; hãy mở con mắt thứ ba của bạn ra! Hãy đọc Lobsang Rampa.³⁵² Hãy mở con mắt thứ ba ra! Và bây giờ bạn cố gắng vất vả, cách này cách khác, và bạn trồng cây chuối, bạn đọc mật chú mà mắt thứ ba vẫn không mở.

Bây giờ bạn bắt đầu thấy mặc cảm - một cái gì đó bị trục trặc... bạn không phải là người thích hợp. Bạn trở nên thất vọng. Bạn chà mắt thứ ba thật mạnh mà nó vẫn chẳng chịu mở ra cho.

Hãy cẩn thận về những nhảm nhí này. Hai con mắt là đẹp rồi. Và nếu bạn chỉ có một mắt, điều đó cũng hoàn hảo. Bởi vì Chúa Giê Su nói, “Khi hai con mắt trở thành một, thế thì cả thân xác tràn đầy ánh sáng.” Nhưng tôi không nói rằng bạn phải dụi đi một mắt. Hãy chấp nhận con người của mình. Thượng Đế đã tạo nên bạn một cách hoàn thiện; Ngài không làm điều gì bất toàn đâu. Và nếu bạn cảm thấy có sự bất toàn nào đó thì đó là một phần của sự hoàn thiện. Bạn bất toàn một cách hoàn thiện. Thượng Đế biết rõ hơn: rằng chỉ vì bất toàn nên mới có sự trưởng thành, chỉ trong bất toàn mới có lưu thông, chỉ trong bất toàn thì điều gì đó mới có thể xảy ra được. Nếu bạn đã hoàn hảo thì có khác chi một tảng đá. Thế thì chẳng có gì sẽ xảy ra cả, thế thì chẳng có gì có thể xảy ra cả. Nếu bạn hiểu tôi, tôi muốn nói với bạn: Thượng Đế cũng bất toàn một cách hoàn hảo; nếu không, Ngài đã chết từ lâu rồi.³⁵³ Đừng Quá Lành Mạnh 211

Ngài sẽ không đợi để cho Friedrich Nietzsche phải tuyên bố rằng Thượng Đế đã chết.³⁵⁴ Nếu Ngài đã hoàn hảo, còn gì nữa cho Ngài làm?³⁵⁵ Thế thì Ngài chẳng thể làm được gì nữa, thế thì Ngài không thể có tự do nào nữa để làm gì cả. Ngài không thể tăng trưởng được; chẳng có chỗ để phát triển nữa. Ngài sẽ bị mắc kẹt ở đó. Ngài có muốn chết cũng không được, bởi vì khi bạn hoàn hảo, bạn không làm những điều như thế. Hãy chấp nhận con người của mình.

Tôi không quan tâm tới bất kỳ xã hội lý tưởng nào, không chút nào. Tôi cũng không quan tâm tới các cá nhân lý tưởng. Tôi không quan tâm đến chủ nghĩa lý tưởng chút nào!

Và với tôi, xã hội không hiện hữu, chỉ có các cá nhân. Xã hội chỉ là một cấu trúc làm việc, một tiện dụng. Bạn không thể gặp mặt xã hội. Bạn có bao giờ tình cờ bắt gặp xã hội chưa? Bạn đã bao giờ bắt gặp nhân loại chưa? Bạn đã bao giờ tình cờ bắt gặp Hindu giáo chưa, Hồi giáo chưa? Không, bao giờ bạn cũng bắt gặp cá nhân, cá nhân cụ thể, bằng xương bằng thịt.

Nhưng có những người muốn cải thiện xã hội, và tạo ra xã hội lý tưởng.³⁵⁶ Và những người này là những tai họa. Họ là mối họa lớn nhất. Bởi vì xã hội lý tưởng của họ mà họ đã phá hủy sự kính trọng của con người đối với chính mình, và họ đã tạo ra mặc cảm cho mọi người.

Người nào cũng tội lỗi hết; theo tiêu chuẩn đó thì chẳng có ai sung sướng hết. Và bạn có thể tạo ra mặc cảm cho mọi thứ, và một khi mặc cảm được tạo ra, bạn có uy quyền. Người tạo ra mặc cảm trong bạn sẽ có quyền năng đối với bạn. Hãy nhớ mưu mô này - bởi vì chỉ có người đó mới cứu bạn khỏi mặc cảm được. Thế thì bạn phải cầu cứu với người đó. Các thầy tu trước hết tạo ra mặc cảm, rồi bạn phải tới nhà thờ, bạn phải xưng tội, “Con đã phạm phải tội này,” và người đó tha thứ cho bạn nhân danh Chúa. Trước hết, nhân danh Chúa người đó tạo ra mặc cảm, rồi người đó tha thứ cho bạn cũng nhân danh Chúa. Hãy nghe câu chuyện này.

phải đi xưng tội.

Calvin bị mẹ bắt quả tang phạm tội nặng, và lập tức

“Thưa cha,” Calvin nói, “Con đã chơi với chính mình.”

“Tại sao con lại làm điều đó?” thầy tu thực sự giận dữ và quát lên.

“Con chẳng có gì hơn để mà chơi,” Calvin nói.

“Để đền tội, hãy đọc năm kinh Lạy Cha và năm kinh

Kính Mừng.”

Tuần sau Calvin lại bị bắt nữa. Nó lại phải đi xưng tội.

“Thưa cha, con đã chơi với chính mình.”

“Sao con lại làm thế?”

“Con chẳng có gì hơn để mà chơi,” Calvin nói.

“Đọc mười kinh Lạy Cha và năm kinh Kính Mừng.” Tuần sau, Calvin lại phạm tội, “Đi xưng tội đi,” mẹ nó nói. “Và mang cái bánh sô cô la này cho cha.”

Trong khi chờ đợi một hồi lâu, Calvin ăn hết nguyên cái bánh. Trong phòng thú tội nó nói, “Thưa cha, Mẹ con sai đem biếu cha một cái bánh sô cô la, nhưng con đã ăn hết trong khi đợi rồi.”

“Sao con lại làm thế?” thầy tu hỏi.

“Con chẳng có gì hơn để mà chơi.”

“Thế sao con không chơi với chính mình?”

Đừng Quá Lành Mạnh 213

Thầy tu không quan tâm tới điều bạn làm; ông ta có mối lợi cá nhân - cái bánh sô cô la của mình. Còn bạn thì có thể cút xuống địa ngục! Thế thì bạn có thể làm cái gì cũng được, nhưng cái bánh sô cô la đâu? Họ tạo ra mặc cảm, rồi họ lại tha thứ cho bạn vì danh Chúa. Họ làm cho bạn thành kẻ tội lỗi rồi họ nói, “Bây giờ hãy đến với Chúa, Ngài là đấng cứu rỗi.” Chẳng có ai ở đó mà cứu bạn cả vì ngay từ đầu bạn có phạm vào tội gì đâu. Bạn không cần phải được cứu rỗi.

Đây là thông điệp của Phật: Bạn đã ở đó rồi! Bạn đã được cứu vớt rồi! Vị cứu tinh không cần tới, bạn không phạm tội.

Không khổ, Sariputra, không tập, không diệt, và không đạo. Không sở đắc, cũng không có không sở đắc.

Trường hợp đó đã xảy ra; đó chính là thiên tính của bạn.

Tôi không quan tâm tới bất kỳ xã hội lý tưởng nào.

Xin hãy vứt bỏ cái ước mơ đó; nó đã tạo ra những cơn ác mộng lớn trên thế giới. Hãy nhớ, chẳng có gì có thể xảy ra về mặt chính trị cả. Chính trị đã chết. Bạn có bầu cho phe nào cũng được, phe tả hay phe hữu, hãy làm việc đó nhưng đừng ảo tưởng. Cần phải từ bỏ cái ý tưởng rằng một hệ thống nào đó sẽ là một cứu tinh. Không hệ thống nào có thể là cứu tinh cả - chủ nghĩa cộng sản, phát xít, chủ nghĩa của Gandhi. Không xã hội nào có thể cứu bạn được, và không xã hội nào có thể là một xã hội lý tưởng.

Và không có cứu tinh - Chúa, Krishna hay Rama. Bạn phải vứt bỏ cái nhảm nhí mà bạn vẫn mang trong mình về tội lỗi và bạn là kẻ tội lỗi.

Hãy trút toàn bộ năng lượng vào việc nhảy múa, hoan lạc. Và thế thì bạn là lý tưởng rồi, tại đây và ngay bây giờ. Bạn không cần phải trở thành lý tưởng.

Ý thức hệ, như được biết, đã mất sức mạnh rồi. Thực ra, nó đã không có thật ngay từ lúc đầu. Và sức mạnh để thuyết phục cũng đã lỗi thời rồi. Và chẳng mấy người có đầu óc còn tin là con người có thể hoạch định nữa, và rằng khoa học xã hội có thể kiến tạo một xã hội hài hòa và không tưởng mới. Chúng ta đang sống trong thời đại tự do hoàn toàn. Chúng ta đã trưởng thành. Con người không còn ngây thơ nữa, nó đã chín chắn hơn. Chúng ta đang sống trong thời kì của Socrates, bởi vì mọi người đang hỏi những câu quan trọng về cuộc sống. Đừng mơ tưởng, đừng thèm muốn một lý tưởng, một ý tưởng, một sự hoàn hảo nào đó trong tương lai. Hãy vứt bỏ mọi lý tưởng và sống ngay tại đây và ngay bây giờ. Cộng đồng của tôi không phải là một xã hội lý tưởng.

Cộng đồng của tôi sẽ là cộng đồng ở đây và bây giờ.

7