Bát Nhã Tâm Kinh Luận

Hương Vị Của Chân Không

Vì vậy, này Xá Lợi Phất,²²² trong không, không có sắc, ²²³ thọ, ²²⁴ tưởng;

cũng không có hành,²²⁶ thức;²²⁷²²⁵ không có mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; không có sắc, thanh,²²⁸ hương,²²⁹ vị, 230 xúc,231 pháp;²³² không có nhãn giới cho đến không có ý thức giới; không có vô minh, cũng không có hết vô minh; không có già chết cũng không có hết già chết;

không khổ, tập, diệt, đạo;

không có trí huệ, không có chứng đắc, cũng không có không chứng đắc.

Chân không là hương vị của bờ bên kia. Nó là sự hướng trái tim về cõi siêu việt. Nó là sự nở hoa của sen một ngàn cánh; đó là cứu cánh của con người. Con người chỉ viên mãn khi đạt tới hương thơm này, khi đã đạt tới chân không tuyệt đối này bên trong bản thể mình, khi chân không này đã bao trùm khắp người đó, khi người đó chỉ là bầu trời trong suốt, không mây.

Chân không này Phật gọi là niết bàn. Trước hết, chúng ta phải hiểu rõ chân không này là gì, bởi vì nó không chỉ là cái trống không - mà đầy tràn, tràn ngập. Bạn đừng bao giờ nghĩ rằng chân không là một trạng thái tiêu cực, hay một sự thiếu vắng, không. Chân không chỉ là trạng thái không có vật chất. Mọi vật đều biến mất, chỉ còn lại bản chất tối thượng. Hình thể biến mất, chỉ còn lại cái vô hình thể. Các xác định biến mất, chỉ còn lại cái bất định.

Cho nên chân không không phải là không có gì. Nó chỉ có nghĩa là không có cách nào để xác định nổi cái gì đó. Giống như bạn khuôn hết đồ đạc ra khỏi nhà. Có người đến và nói, “Ở đây không có gì.” Người ấy trước đó đã thấy đồ đạc; bây giờ đồ đạc không còn nữa nên mới nói, “Tại đây không còn gì nữa. Chỉ còn trống không.”

Anh ta chỉ đúng có một phần. Thực ra, khi khuôn đồ đạc đi, bạn chỉ loại bỏ các chướng ngại trong nhà. Bây giờ chỉ còn lại không gian thuần khiết, bây giờ chẳng còn gì chướng ngại nữa. Bây giờ bầu trời không còn một cụm mây; nó chỉ là một bầu trời trong xanh. Đó không phải là không có gì, mà là trạng thái thuần khiết, không có vật chất, không phải là sự thiếu vắng, mà là một sự hiện diện.

Bạn đã thấy một căn nhà trống trơn bao giờ chưa? Bạn sẽ thấy cái trống không như thể có mặt; nó rất hiện thực, gần như có thể sờ vào được. Đó là cái đẹp của đền thờ hay giáo đường – tuyệt đối trống không, trống không hoàn toàn. Khi bạn đi vào đền thờ , cái bao quanh bạn là cái trống không. Đó là sự trống không của mọi thứ, nhưng không phải không có gì. Trong cái trống không ấy có hiện diện một cái gì đó - nhưng chỉ hiện diện cho những người Hương Vị Của Chân Không 147 có linh cảm, những người đủ nhạy cảm để cảm thấy nó, những người tỉnh táo để nhận ra nó.

Những người chỉ thấy được đồ vật sẽ nói, “Có gì đâu? Chẳng có gì cả.” Những người nhận ra được trống không sẽ nói, “Ở đây có tất cả, bởi vì ở đây có cái không.”

Sự đồng nhất của ‘có’ và ‘không’ là bí mật của chân không. Hãy để tôi nhắc lại; đó là căn bản của quan điểm của Phật: chân không không tương đương với ‘không’; chân không là sự đồng nhất của cả ‘có’ lẫn ‘không’, nơi các đối cực không còn là đối cực nữa, nơi các đối lập không còn là đối lập nữa.

Trong tình yêu nam nữ, tột đỉnh của yêu đương chính là chân không. Vào khoảnh khắc đó người đàn bà không còn là đàn bà nữa, và người đàn ông cũng không còn là đàn ông nữa. Những hình thể đó đã biến mất. Sự phân cực giữa đàn ông và đàn bà không còn nữa, sự căng thẳng đó không còn nữa; đấy là sự thư thái hoàn toàn. Hai người đã tan biến vào lẫn nhau. Họ đã bỏ lại hình thể bên ngoài; họ đã đi tới một trạng thái không thể nào xác định được. Cái ‘tôi’ của người đàn ông đã bị gác lại một bên; cái ‘tôi’ của người đàn bà cũng bị lãng quên; họ không còn cái ‘tôi’ nữa; họ không còn bản ngã nữa - bởi vì bản ngã là đầu mối của mọi xung khắc; bản ngã tồn tại vì xung khắc; nó không thể nào hiện hữu mà không có xung khắc. Trên tột đỉnh của yêu đương bản ngã không còn nữa. Đó là cái đẹp của tình yêu, do đó mới có sự ngây ngất của nó, do đó nó mới có kinh nghiệm tựa samadhi (đại định).

Nhưng cảm giác đó chỉ thoáng qua. Nhưng dù chỉ một khoảnh khắc nhỏ, dù chỉ một chút thôi, cũng còn giá trị hơn cả cuộc đời dài của bạn - bởi vì trong khoảnh khắc đó bạn gần với chân lý nhất. Đàn ông và đàn bà không còn tách biệt nữa; đấy là phân cực. Âm và dương, tích cực và tiêu cực, ngày và đêm, hè và đông, sống và chết - đấy là các đối cực. Khi ‘có’ và ‘không’ gặp nhau, khi các phía đối lập gặp nhau và không còn đối lập nữa, khi chúng hợp nhau và tan biến vào nhau thì có hòa điệu. Hòa điệu là sự gặp gỡ của có và không. Nó không phải là không; nó vượt trên cả có và không.

Có thể hiểu rằng nó vượt qua ngoài cả hai; cũng có thể hiểu rằng nó là cả hai, cùng một lúc. Việc hội nhập của âm và dương là ý nghĩa của chân không. Đó cũng là định nghĩa của tột đỉnh của yêu đương, và cũng là định nghĩa của thiền định nữa. Hãy nhớ kỹ điều đó.

Việc đồng nhất của có và không là bí mật của cái trống không, chân không, niết bàn. Cái chân không không chỉ là trống không; nó là sự hiện diện, một sự hiện diện rất vững chắc. Nó không trừ khử phần đối lập của nó; nó chứa cả cái đối lập của nó, nó bao trùm tất cả. Nó là cái trống không tràn đầy, nó là cái trống không viên mãn. Nó sống động, dào dạt sống động, cực kì sống động. Cho nên đừng bao giờ bị lừa bởi từ điển, nếu không bạn sẽ hiểu lầm Phật. Nếu bạn tra từ điển để tìm ý nghĩa của ‘chân không’ thì bạn sẽ chẳng hiểu Phật. Từ điển chỉ định nghĩa chân không bình thường, cái trống không bình thường. Phật nói về cái gì rất phi thường. Nếu muốn hiểu nó, bạn sẽ phải đi vào trong cuộc sống, trong một cảnh ngộ nào đó mà có và không gặp nhau.²³³ Khi thân xác và linh hồn gặp nhau, khi vũ trụ và Thượng Đế²³⁴ gặp nhau, khi các phía đối lập không còn đối lập nữa - chỉ thế thì bạn mới kinh nghiệm được. Kinh nghiệm của nó là kinh nghiệm của Đạo gia, của Thiền, của Hasidism,²³⁵ của Yoga.

Từ “yoga” có ý nghĩa đặc biệt - nghĩa là kết hợp lại.

Khi nam và nữ gặp nhau, đấy là yoga: kết hợp nhau; họ Hương Vị Của Chân Không 149 thực sự đến gần, họ bắt đầu tương thông và rồi họ biến mất vào nhau. Thế thì họ không còn là các trung tâm tách biệt nữa. Sự xung khắc của các phía đối lập đã biến mất và chỉ còn sự thảnh thơi hoàn toàn.

Sự thảnh thơi này chỉ xảy ra trong khoảnh khắc giữa nam và nữ. Nhưng sự thảnh thơi này có thể xảy ra với toàn thể vũ trụ, với đại thể, một cách vượt thời gian. Nó có thể xảy ra một cách vĩnh hằng. Trong tình yêu bạn chỉ ngây ngất được một tí. Trong sự ngây ngất bạn có cả đại dương tình yêu. Chân không này có thể được đạt tới nếu bạn không bị ý nghĩ che lấp. Những ý nghĩ đó là áng mây đang che phủ không gian bên trong của bạn, làm chướng ngại không gian bên trong của bạn. Bạn đã quan sát bầu trời bao giờ chưa? Vào mùa hè nó vô cùng sạch sẽ và trong trẻo, trong như pha lê, không một gợn mây. Về mùa mưa có cả ngàn đám mây, và cả không gian bị mây che kín. Mặt trời lánh mặt, bầu trời trong vắt ấy không còn nữa. Đây là trạng thái của tâm trí: tâm trí thường xuyên bị ý tưởng bao phủ.

Đó là mùa mưa của tâm thức bạn; mặt trời không hiện rõ, ánh sáng bị che dấu, cản trở, và tính thuần khiết của không gian và sự thênh thang của không gian không còn nữa. Lúc nào bạn cũng bị những đám mây lôi kéo.

Khi nói, “Tôi là người Hindu,”²³⁶ thì bạn đang nói gì vậy? Bạn đang bị một đám mây níu kéo - cái ý nghĩ rằng bạn là người Hindu. Khi nói, “Tôi là người Hồi giáo” - hay Ki Tô Giáo hay Jaina²³⁷ - bạn đang nói gì vậy? Bạn đang bị đồng nhất với một đám mây của ý nghĩ, bạn đang làm mất cái tinh khiết của mình. Đó là lý do tại sao tôi nói một người có tâm đạo không phải Hindu, không Hồi giáo, không Ki Tô Giáo - người ấy không thể bị trói buộc. Đấy là mùa hè của tâm thức, không có đến một gợn mây: mặt trời hiện rõ, chói lọi, không bị cản trở, và một không gian vô tận bao quanh người đó, một sự tĩnh lặng bao quanh người đó. Bạn không thấy một rung động nào của tâm thức mây mờ. Khi nói, “Tôi là người cộng sản,” bạn đang nói gì vậy? Bạn đang nói rằng bạn đã đọc Karl Marx, Lenin, Stalin, Mao; rằng bạn đã quá gắn bó với Tư Bản Luận;²³⁸ rằng bạn bị thu hút bởi ý tưởng đấu tranh giai cấp – nghèo, giầu và sự xung đột; rằng bạn đã bị hấp dẫn, bị thôi miên về một giấc mơ, một xã hội không tưởng: rằng một ngày nào đó trong tương lai một xã hội phi giai cấp sẽ được kiến lập; rằng bạn đã bị ám ảnh với xã hội ấy và bạn sẵn sàng làm tất cả cho nó. Mà nếu phải giết hàng triệu người, bạn cũng sẵn sàng - vì nhân danh của họ, vì lợi ích của chính họ. Đây là trạng thái bị mây che phủ.

Khi nói, “Tôi là người Ấn Độ,” thì cũng y như vậy. Khi nói, “Tôi là người Tầu,” thì cũng y như vậy. Nếu thực sự muốn là người có tâm đạo, bạn sẽ phải loại bỏ những sự đồng nhất này dần dần. Không ý tưởng nào níu kéo bạn được. Bạn sẽ không theo một thánh thư nào! Bạn sẽ không rập khuôn theo kinh Veda²³⁹ nào; không Gita²⁴⁰ nào trói buộc được bạn. Bạn không để bất kỳ triết lý nào, thần học nào, giáo điều nào, lý thuyết nào, giả thuyết nào làm chủ bạn được. Bạn không nên để bất kỳ mây mờ nào che phủ ngọn lửa tâm thức của bạn. Vậy thì bạn mới là người có tâm đạo.

Nếu hỏi một người có tâm đạo rằng anh ta là ai, anh ta chỉ có thể nói, “Tôi chẳng là gì cả,” bởi vì trống không, chân không không phải là một ý tưởng, không phải là một lý thuyết. Nó chỉ ra một trạng thái tinh khiết. Hương Vị Của Chân Không 151

Và hãy nhớ, tri giác chẳng liên quan gì tới tri thức. Thực ra, khi cảm nhận qua tri thức, bạn không cảm nhận đúng. Mọi tri thức đều tạo ra phóng họa. Tri thức bị thiên lệch, tri thức là định kiến. Tri thức là kết luận - bạn đã kết luận ngay trước khi bạn tìm hiểu nó.

Chẳng hạn, có thể bạn đến với tôi bằng một kết luận sẵn có trong tâm trí – hoặc ủng hộ, hoặc chống tôi, điều đó chẳng thành vấn đề. Nếu đến với tôi bằng một kết luận, bạn đến cùng với một đám mây. Thế thì bạn sẽ nhìn tôi qua đám mây của bạn, và theo lẽ tự nhiên, đám mây ấy sẽ in bóng tối lên tôi. Nếu tới với một ý tưởng, “Đây là một chân sư,” bạn sẽ tìm ra sự hỗ trợ cho ý tưởng này của bạn. Nếu bạn đến với ý tưởng, “Đây là một huyễn sư, nguy hiểm, quỉ quái,” bạn cũng tìm ra lý do để hỗ trợ cho ý tưởng này của bạn. Bất kỳ ý tưởng nào bạn đem tới cũng đều cố tồn tại mãi mãi; nó sẽ tìm đủ lý do cho chính nó. Và người đã đến với sẵn một định kiến sẽ ra đi với định kiến ấy mạnh hơn nữa. Thực ra, người ấy chưa đến với tôi bao giờ.

Đến với tôi, cần nhất là bạn không bị mây che phủ, không có định kiến nào, dù ủng hộ hay chống đối, không thiên kiến. Bạn chỉ tới để quan sát, đừng mang theo bất kỳ ý kiến nào. Bạn đã nghe kể nhiều điều, nhưng đừng tin gì hết. Hãy đến nhìn bằng chính mắt mình, hãy lắng nghe bằng chính con tim mình. Đó là phẩm chất của người có tâm đạo.

Và, nếu muốn biết về chân lý, bạn sẽ phải loại bỏ mọi tri thức mà bạn đã thu thập qua nhiều thời đại, trong rất nhiều kiếp sống. Bất kỳ người nào tìm tới chân lý với tri thức, người ấy không thể nào thấy được, người ấy mù loà.

Tri thức làm bạn mù. Nếu bạn muốn có đôi mắt sáng tỏ, hãy loại bỏ tri thức. Tri giác chẳng liên quan gì với tri thức cả. Chân lý và tri thức không đi đôi với nhau. Tri thức không thể chứa nổi sự mênh mông của cuộc sống và hiện sinh. Tri thức quá nhỏ bé, quá nhỏ nhoi, còn hiện sinh thì rất bao la, rất vĩ đại - làm sao nó có thể chứa nổi hiện sinh được? Nó không thể chứa được. Và nếu ép hiện sinh theo khuôn mẫu của tri thức mình, bạn sẽ phá hủy cái đẹp của nó, và bạn sẽ phá hủy chân lý của nó. Một khi hiện sinh bị biến thành tri thức, nó không còn là hiện sinh nữa.²⁴¹ Tựa như một người đang mang tấm bản đồ Ấn Độ và nghĩ rằng mình đang mang Ấn Độ. Không bản đồ nào có thể chứa nổi Ấn Độ.

Bức tranh của mặt trăng không phải mặt trăng. Từ “Thượng Đế” không phải là Thượng Đế; từ “tình yêu” cũng không phải tình yêu. Không từ nào có thể hàm chứa nổi những cái bí ẩn của đời sống. Và tri thức chẳng qua là lời, lời và lời. Tri thức là một ảo tưởng lớn. Đó là lời khuyên của Phật: hãy để chân không lắng sâu trong bạn.

Chân không là trạng thái không biết, một trạng thái không có mây trôi trên tâm thức của bạn. Khi tâm thức không bị mây che, bạn là chân không. Chân không đi với chân lý một cách hoàn hảo - chỉ chân không mới có thể hợp làm một với chân lý. Tri thức không thể chứa nổi những bí ẩn của hiện hữu; tri thức phá vỡ bí ẩn. ‘Bí ẩn’ có nghĩa là cái không biết được, cái không thể biết được; cái mà ngay từ bản chất, ngay từ nền tảng, ngay trong nội tại, ngay từ yếu tính, không thể biết được - không phải chưa biết, mà không thể nào biết nổi.²⁴² Làm sao cái không thể biết được lại có thể được thu gọn thành tri thức? Tri thức đi tìm sỏi đá trên bờ biển mà không nhận ra kim cương.

Tri thức là cái tầm thường, vay mượn, chưa bao giờ là chân thực, không bao giờ nguyên bản. Muốn biết chân lý, Hương Vị Của Chân Không 153 bạn cần một trực giác, cái sáng suốt uyên nguyên; bạn cần đôi mắt có thể thấu suốt tất cả; bạn cần cái nhìn trong suốt.

Cho nên chỉ khi tâm trí đã lột bỏ hết trí thức, không còn tri thức nữa, nó mới biết được. Khi không có tri thức, lại có tri thức, bởi vì khi không có tri thức, bạn mới nhìn thấu triệt được. Khi tâm trí trần trụi, hoàn toàn không tri thức, không che đậy, im lặng, không vận hành… khi tâm trí chờ đợi, chờ đợi nhưng không có ý tưởng là cái gì sẽ tới, chỉ là một sự chờ đợi thuần khiết, trông đợi nhưng không biết về cái gì, chờ đợi khách tới nhưng không có ý tưởng nào, chờ tiếng gõ với cửa rộng mở mà không có ý tưởng vị khách này là ai. Sao bạn có thể biết trước được?

Nếu mang một lý thuyết về Thượng Đế, bạn sẽ không nhận ra Ngài - bởi vì bạn chưa từng biết Ngài bao giờ.

Quả vậy, có người đã biết, nhưng những điều họ nói đều chỉ là bản đồ. vấn đề là để nó tự xảy ra. Bạn chẳng phải làm gì đặc biệt cả, bạn cũng không cần phải loại bỏ tri thức. Chỉ nhìn thấy vấn đề rằng tri thức không thể giúp cho bạn biết -thực ra, nó sẽ cản trở bạn – hiểu được điều này là cuộc cách mạng... hiểu được điều này là sự chuyển hóa.

Cho nên khi tâm trí trần trụi, im lặng, không vận hành, trong thao thức chờ đợi thì chân lý tới. Chân lý đã ở đó. Nó không cần đến từ đâu cả, nó bao giờ cũng ở đó. Nhưng bạn đã quá nặng trĩu với tri thức, do đó bạn không nhận ra nó.

Chân không có thể nhận ra chân lý, bởi vì trong chân không trí thức vận hành toàn vẹn. Chỉ trong chân không trí thức mới vận hành toàn bộ. Đó là lý do tại sao trẻ con rất thông minh, còn người già thì dần dần trở nên đờ đẫn.

Trẻ con học rất nhanh! Bạn càng già hơn càng khó học hơn. Nếu đã già mà bạn muốn học tiếng Tầu, bạn sẽ mất ba mươi năm; một đứa trẻ chỉ học trong hai hay ba năm.

Các nhà khoa học nói rằng một đứa trẻ có thể học ít nhất bốn thứ tiếng rất dễ dàng, nếu nó được tiếp xúc với bốn ngôn ngữ - rất dễ dàng! Đây là tối thiểu. Tối đa thì chưa quyết định được: một đứa trẻ có thể học được bao nhiêu ngôn ngữ cùng một lúc nếu nó được tiếp xúc với các ngôn ngữ đó. Điều này đã xảy ra! Trong một gia đình đa ngữ điều này xảy ra rất dễ dàng. Trong thành phố đa ngữ điều đó xảy ra rất dễ dàng. Tại Bombay điều đó xảy ra rất dễ dàng: trẻ con sẽ học tiếng Hindu, tiếng Anh, tiếng Marathi, Gujarati, rất dễ dàng. Trẻ con chỉ cần được tiếp xúc. Nó thông minh tới mức nó hiểu lập tức và học được ngay. Bạn càng già thêm, càng khó khăn hơn. Người ta thường nói rất khó dạy con chó trò chơi mới.

Không hẳn là như vậy! Nếu bạn vẫn còn trống không thì không nhất thiết phải như vậy - bởi vì như thế thì bạn vẫn còn là một đứa trẻ trong cả cuộc sống của mình.²⁴⁶ Hương Vị Của Chân Không 155

Socrates là một đứa trẻ ngay đến lúc chết, bởi vì ông ấy vẫn còn hăng say, cởi mở, sẵn sàng học hỏi; sẵn sàng học ngay cả từ cái chết! Khi nằm chờ chết và thuốc độc đang được chuẩn bị - vào lúc sáu giờ ông sẽ phải uống thuốc độc,²⁴⁷ ngay khi mặt trời lên – ông rất kích động, giống như một đứa trẻ. Môn đệ của ông than khóc; ông thì lại kích động. Ông cứ hỏi đi hỏi lại người pha thuốc độc: “Phải mất bao lâu mới xong?” – con mắt tò mò của ông sáng rực. Mà ông thì sắp chết! - đây không phải là lúc để tò mò thế. Chỉ trong vài phút nữa ông sẽ trút hơi thở cuối cùng, thế mà ông ấy vẫn còn kích động, vẫn còn ngây ngất. Một môn đệ hỏi, “Thầy kích động vì cái gì vậy? Thầy sắp chết rồi mà!” Socrates trả lời, “Ta đã biết lẽ sống, và ta đã học nhiều từ cuộc sống. Bây giờ ta muốn biết cái chết và học từ cái chết. Đó là lý do tại sao ta bị kích động.”

Ngay cả cái chết cũng trở thành một kinh nghiệm lớn cho người hồn nhiên. Socrates hồn nhiên. Tây phương chưa tạo ra được một người khác có tầm vóc như Socrates. Socrates là Phật của phương Tây.

Lúc nào bạn cũng có thể học được nếu bạn vẫn còn là một đứa trẻ. Điều gì đã làm bạn trì trệ, đần độn, tầm thường? Tri thức. Bạn tích lũy tri thức; trí năng của bạn ngày càng cùn lụt đi. Hãy từ bỏ tri thức! Tôi dạy từ bỏ tri thức. Tôi không dạy bạn từ bỏ thế giới; đó là điều đần độn, ngu xuẩn, vô nghĩa! Tôi dạy từ bỏ tri thức.

Và một điều kì lạ xảy ra. Tôi đã gặp những người từ bỏ thế giới. Trên Hi Mã Lạp Sơn tôi đã gặp một tu sĩ Hindu - rất già, ít nhất là chín mươi tuổi hay hơn nữa.

Ông ấy thiền trong suốt bảy mươi năm; trong bảy mươi năm ông ấy đã sống bên ngoài xã hội. Ông ấy đã xa lánh xã hội, ông ấy đã tránh đời trong bảy mươi năm. Khi mới hai mươi tuổi ông ấy bỏ lên Hi Mã, và từ đó ông ấy không trở lại nữa. Mặc dù chưa bao giờ trở lại với đám đông, ông ấy vẫn là một người Hindu. Ông ấy vẫn nghĩ mình là một người Hindu.

Tôi bảo ông ấy, “Ông từ bỏ xã hội, nhưng ông lại không từ bỏ tri thức của ông, mà tri thức do xã hội mà có. Ông vẫn là một người Hindu. Ông vẫn thuộc đám đông -bởi vì nhận mình là người Hindu nghĩa là thuộc đám đông. Ông vẫn chưa là một cá nhân; ông vẫn chưa thành cái không.”

Ông chợt hiểu ra và khóc. Ông ấy nói, “Chẳng ai nói điều này cho tôi cả.”

Bạn có thể xa lánh xã hội, bạn có thể từ bỏ của cải, bạn có thể từ bỏ vợ, con, chồng, gia đình, cha mẹ - điều ấy rất dễ dàng, chẳng có gì đáng kể cả. Từ bỏ tri thức mới quan trọng. Những điều này nằm ngoài bạn; bạn có thể thoát ly chúng - nhưng cái nằm bên trong, cái theo bạn như hình với bóng thì bạn sẽ trốn đi đâu và trốn bằng cách nào? Bạn đi đâu nó cũng theo. Dù có trốn trong hang trên Hi Mã bạn vẫn còn là một Hindu, một người Hồi, hay một người Ki Tô. Thế thì bạn sẽ không thể nào thấy được vẻ đẹp và chân lý của Hi Mã. Bạn sẽ không thể thấy được cái trinh trắng của Hi Mã. Người Hindu không thể thấy được nó, người Hindu là mù quáng.

Là người Hindu có nghĩa là mù quáng; là người Hồi có nghĩa là mù quáng. Bạn có thể dùng các phương tiện khác nhau để trở thành mù quáng, điều đó cũng chẳng thành vấn đề. Có người mù vì kinh Koran, người khác mù vì Gita, và lại có người mù vì Kinh thánh - nhưng mắt họ thì đầy tri thức.

Phật nói: Chân không giúp trí huệ vận hành.

Từ Bụt (Phật)²⁴⁸ bắt nguồn từ buddhi - có nghĩa là trí huệ. Khi bạn không là gì cả, khi không có gì giam hãm Hương Vị Của Chân Không 157 bạn, khi không có gì xác định bạn, khi không có gì bao bọc bạn, khi bạn chỉ là một sự rộng mở thì có trí huệ. Tại sao? - vì khi bạn không gì cả, nỗi sợ tan biến, và khi nỗi sợ biến mất, bạn hành động rất thông minh. Nếu sợ, bạn không thể hành động một cách sáng tạo được. Sợ làm bạn què quặt, làm bạn tê liệt.

Bạn làm mọi thứ bởi vì sợ; đó là lý do tại sao bạn không thể thành Phật được, mà vốn là quyền bẩm sinh của bạn! Bạn đức hạnh vì sợ; bạn đi lễ, đi chùa vì sợ; bạn tuân theo một lễ nghi nào đó bởi vì sợ, bạn cầu nguyện vì sợ. Và một người sống trong sợ hãi thì không thể thông minh được. Sợ là chất độc giết chết trí huệ. Làm sao có thể sáng tạo được nếu bạn sợ? Nỗi sợ lôi kéo bạn đủ mọi cách. Nó không cho phép bạn dũng cảm được; nó sẽ không cho phép bạn bước vào nơi xa lạ; nó sẽ không cho phép bạn phiêu lưu; nó sẽ không cho phép bạn tách rời đám đông. Nó sẽ không cho phép bạn độc lập, tự do; nó chỉ muốn bạn là nô lệ. Và sự nô lệ của chúng ta có biết bao nhiêu kiểu. Sự nô lệ của chúng ta có nhiều mặt: chính trị, tâm linh, tôn giáo;

trong mọi phương diện chúng ta đều là nô lệ, nhất bốn mươi năm theo Krishnamurti, nên ông ấy không tin Thượng Đế, không tin thiền, không tin cầu nguyện. Thế rồi một hôm ông ấy ngã bệnh, bị đau tim. Ngẫu nhiên tôi cũng ở thành phố đó. Con trai ông ấy điện thoại cho tôi và nói, “Cha con đang trong tình trạng nguy ngập. Nếu thầy có thể đến thì sẽ an ủi cho cha con nhiều lắm. Rất có thể cha con không qua khỏi lần này.”

Thế là tôi tới ngay. Khi tôi vào phòng, ông ấy đang nằm trên giường, mắt nhắm nghiền và niệm, “Rama,

Rama, Rama.”²⁵⁰ Tôi không thể nào tin điều đó được! Suốt bốn mươi năm ông ấy đã liên tục nói, “Không có Thượng Đế, và tôi không tin...” Và điều gì đã xảy ra cho ông già này? Tôi lay ông ấy dạy và hỏi, “Ông đang làm gì vậy?” Ông ấy nói, “Đừng quấy rầy tôi. Hãy để tôi làm theo ý tôi muốn.”

Nhưng tôi nói, “Thế này thì đi ngược lại Krishnamurti rồi.”

Ông ấy nói, “Hãy quên Krishnamurti đi! Tôi sắp chết mà ông lại nói về Krishnamurti sao?”

“Nhưng bốn mươi năm qua thì sao, vất đi à? Và ông chưa bao giờ tin rằng niệm Phật là ích lợi, hay cầu nguyện là ích lợi.”

Ông ấy nói, “Vâng, điều đó đúng. Tôi đã chưa bao giờ tin cả, nhưng tôi sắp chết rồi. Tôi sợ lắm. Mà ai biết được – có thể Thượng Đế có thật, và trong vài phút tôi sẽ gặp Ngài. Nếu Ngài không có thật thì huề cả làng; tôi tụng, ‘Rama, Rama’ cũng chẳng mất mát gì. Nếu Ngài có thật thì càng tốt. Ít nhất tôi cũng có thể nói với Ngài, ‘Vào phút cuối con đã nhớ tới Ngài.’”

Hương Vị Của Chân Không 159

Bạn có thấy vậy không? - khi bị xui xẻo, bạn cầu nguyện nhiều hơn. Trong cơn nguy hiểm, bạn cầu nguyện. Trong lúc hạnh phúc và mọi việc trôi chảy, bạn chẳng thèm cầu nguyện. Bạn cầu nguyện cũng chỉ vì sợ mà ra.

Phật nói: trí huệ không thể sanh ra từ nỗi sợ. Và có một lý do rất nền tảng cho nỗi sợ - vì bạn nghĩ bạn hiện hữu! Đó là lý do tại sao có nỗi sợ. Nỗi sợ đi theo bản ngã như một cái bóng. Tự nó là một ảo tưởng, nhưng bản ngã phủ một cái bóng lớn lên cuộc sống bạn. Bởi vì bạn nghĩ ‘tôi hiện hữu’, nên mới có nỗi sợ: “Có thể nếu làm điều gì không phải, mình sẽ bị ném vào địa ngục, thế thì mình sẽ đau khổ.” Nếu bạn nghĩ ‘tôi hiện hữu,’ tự nhiên bạn nghĩ tới việc sửa soạn cho kiếp sau, cho thế giới bên kia - làm điều tốt lành, tích lũy thêm một chút đức hạnh (punja).

Bạn biết không, tên của thành phố này - Poona²⁵¹ - bắt nguồn từ punya, đức hạnh.

Kiếm thêm một chút đức hạnh, tích lũy thêm một ít trong hồ sơ, trong trương mục để cho bạn có thể khoe với Thượng Đế: “Con đây, con thực là một người tốt. Con đã làm những điều này: ăn chay trường, chưa bao giờ nhìn một người đàn bà nào với cặp mắt thèm thuồng, chưa bao giờ trộm cắp, đã công đức bao nhiêu tiền của cho đền thờ này và nhà thờ nọ. Bao giờ con cũng hành xử như đã được răn dạy.” Người ta tích lũy đức hạnh phòng khi phải dùng tới ở thế giới bên kia.

Nhưng những việc ấy xuất phát từ cái sợ. Những người tốt, những người xấu của bạn, tất cả đều sống trong sợ hãi. Người thông minh sống không sợ hãi. Nhưng để sống không sợ hãi, bạn phải nhìn thẳng vào sự kiện của bản ngã. Nếu không có bản ngã, nếu ‘tôi không có’ sao nỗi sợ có thể tồn tại được? Thế thì bạn không thể sa địa ngục được bởi vì ngay từ đầu bạn đã không có rồi, và bạn cũng không được phần thưởng trên thiên đường bởi vì ngay từ đầu bạn đã không có rồi. Bạn không có, chỉ Thượng Đế có, cho nên làm sao bạn có thể là kẻ có tội hay là thánh được? Nếu chỉ Thượng Đế là có, bạn phải sợ gì chứ? Bạn không được sinh ra, bởi vì ngay từ đầu bạn đã không có; và bạn sẽ không chết, bởi vì ngay từ đầu bạn đã không có. Cho nên chẳng có sinh, không có tử. Bạn không tách biệt, bạn là một với hiện sinh này. Nếu là một ngọn sóng, bạn có thể biến mất, nhưng là đại dương, bạn sẽ sống. Và đại dương là thực tại, sóng đến rồi đi.”

Chân không không biết sợ là gì, không tham lam, không tham vọng, không bạo động. Chân không không biết gì là tầm thường, là ngu si, là ngu ngốc. Chân không không biết địa ngục, không biết thiên đường. Và bởi vì không có nỗi sợ, cho nên có trí huệ.

Đây là một trong những tuyên cáo vĩ đại cần phải ghi nhớ: Trí huệ nảy sinh khi không sợ. Thế thì hành động có một phẩm chất hoàn toàn khác. Đấy là thiêng liêng, đấy là thần thánh. Tại sao? - bởi vì khi bạn hành động từ chân không thì đấy không phải là một phản ứng. Khi hành động từ chân không, bạn không có sẵn một kế hoạch. Khi hành động từ chân không, bạn không tập dượt trước. Khi bạn hành động từ chân không, bạn tự phát; thế thì bạn sống từng phút nọ sang phút kia. Bạn là chân không: khi thách đố xảy ra, bạn vươn lên để đáp ứng lại. Nếu là bản ngã, chẳng bao giờ bạn đáp ứng, bạn luôn luôn phản ứng.

Hãy để tôi giải thích rõ hơn. Khi là bản ngã, bao giờ bạn cũng phản ứng. Chẳng hạn, nếu bạn nghĩ bạn là người rất tốt, nếu bạn nghĩ bạn là một vị thánh, và rồi một cái gì đó xảy ra – người nào đó xúc phạm bạn – vậy thì bạn sẽ đáp ứng lại sự xúc phạm ấy, hay phản ứng lại? Nếu nghĩ bạn là một vị thánh, bạn sẽ nghĩ ba lần trước khi phản ứng, và bạn phải làm gì để chứng tỏ mình là vị thánh nữa; nếu không, người này có thể làm mất tăm tiếng của bạn bằng cách xúc phạm bạn. Bạn không thể tự phát được, bạn phải đắn đo, bạn phải cân nhắc. Và thời gian cứ qua đi. Có thể chỉ là một khoảnh khắc nhỏ, nhưng Hương Vị Của Chân Không 161 thời gian không ngừng trôi. Bạn không thể nào tự phát, bạn không thể bắt kịp thời gian. Và bạn hành động từ quá khứ. Bạn nghĩ, “Thế này thì quá lắm. Nếu mình mà nổi nóng - và giận dữ đang sôi lên - nếu mình giận dữ, tăm tiếng của mình còn gì nữa. Thế thì phải trả giá quá đắt”... cho nên bạn mỉm cười. Để giữ lấy tiếng tăm của mình, bạn mỉm cười. Nụ cười này là giả tạo; không phải bạn muốn vậy, nó không phát từ trái tim. Bạn cười gượng gạo, như sơn vẽ lên môi. Nó giả tạo. Bạn không mỉm cười, đấy chỉ cái mặt nạ của bạn mỉm cười mà thôi. Bạn đang lừa dối. Bạn là một người giả hình! Bạn giả dối! Bạn chỉ đóng kịch!

Nhưng bạn đã giữ được tiếng tăm của mình: bạn hành động từ quá khứ, từ hình ảnh nào đó của mình và từ một ý tưởng về con người mình. Đấy là phản ứng.

Con người của tự phát thì không phản ứng, mà đáp ứng. Có gì khác biệt chứ? Người ấy để cho tình cảnh tự diễn ra, và người ấy cho phép sự đáp ứng xảy ra, bất chấp mọi hậu quả.

Người sống trong quá khứ có thể đoán trước được, còn người sống từ phút nọ sang phút kia thì không dự đoán được. Và người có thể dự đoán được có khác chi đồ vật. Không thể dự đoán được mới là tự do - đó là nhân phẩm của con người. Cái ngày mà bạn không thể dự đoán được... chẳng ai đoán được, kể cả bạn; nhắc lại, kể cả bạn... Nếu đã biết bạn sẽ làm cái gì thì không còn là đáp ứng nữa. Bạn đã sẵn sàng, đấy là sự tập dượt.

Chẳng hạn, bạn sắp đi phỏng vấn. Bạn tập dượt: bạn nghĩ cái gì sẽ được hỏi và bạn sẽ trả lời ra sao. Điều ấy xảy ra hàng ngày, rõ ràng qúa rồi. Tối nào tôi cũng thấy mọi người - cả hai loại người: khi có người tới đây mà đã sẵn sàng, đã nghĩ sẵn về điều sẽ nói với tôi, đã chuẩn bị sẵn sàng; câu hỏi đã viết, anh ta chỉ việc đọc lại, anh ta đã quyết định tất cả những gì sẽ hỏi. Và tôi có thể thấy cái lúng túng của người ấy, bởi vì khi đến trước mặt tôi, khi ngồi gần tôi, tình cảnh thay đổi hẳn. Và sự thay đổi bắt đầu xảy ra. Bầu không khí, sự hiện diện, tình yêu của người ấy với tôi, tình yêu của tôi với người ấy, sự hiện diện của người khác, sự tin tưởng có thể cảm thấy được, tình yêu đang lan tràn, một trạng thái siêu thoát - và điều đó khác hẳn với cái anh ta đã nghĩ từ trước. Bây giờ bất kỳ những gì anh ta đã chuẩn bị từ trước chẳng dùng được nữa, trật khớp hết trơn. Anh ta trở nên bồn chồn, bất an - “Phải làm gì đây?” Và anh ta chẳng biết cách nào để hành động một cách tự phát, làm sao hành động trong tình cảnh này. Anh ta đến trước mặt tôi, nhưng tôi thấy cái giả tạo của nó. Câu hỏi của anh ta không xuất phát từ trái tim. Nó chỉ thoát ra từ cổ họng, thiếu hẳn chiều sâu. Tiếng nói của anh ta không có chiều sâu. Ngay chính anh ta cũng không chắc chắn có muốn hỏi thêm nữa hay không, nhưng anh ta đã chuẩn bị sẵn, có thể nhiều ngày. Cho nên tâm trí thúc dục, “Hỏi đi. Mình đã chuẩn bị sẵn rồi mà.” Và anh ta thấy nó chẳng thích hợp nữa. Có thể nó đã được trả lời rồi. Có thể khi trả lời người khác tôi đã trả lời nó rồi. Cũng có thể là tâm trí anh ta đã thay đổi, và câu hỏi không còn ý nghĩa nữa. Nhưng anh ta hành động từ quá khứ: đó là phản ứng. Anh ta có vẻ vụng về. Anh ta cảm thấy bối rối nếu không có gì để hỏi. Và anh ta cũng không thể khóc lên được bởi vì anh ta giả dối, và chỉ hai từ, “Chào thầy,” cũng không nói được; mà anh ta cũng không thể nói, “Con muốn chỉ ngồi đây một phút thôi, và con chẳng có gì để nói cả.” Anh ta không thể nào hành động tức thì như vậy. Anh ta không thể ở đây và bây giờ;²⁵² anh ta cảm thấy bẽn lẽn. Anh ta phải hỏi, nếu không mọi người sẽ nghĩ gì? - “Thế thì tại sao, ngay từ lúc đầu, anh đã yêu cầu được tham vấn nếu chẳng có gì để hỏi cả?”

Cho nên anh ta phải hỏi. Tâm trí của anh ta không còn ở Hương Vị Của Chân Không 163 đó nữa. Đấy là câu hỏi cũ rích, chẳng có ý nghĩa gì nữa -nhưng anh ta cứ hỏi.

Và đôi khi - có thể bạn cũng đã thấy - đối với vài người tôi trả lời và dành khá nhiều thời gian, còn đối với một vài người tôi trả lời rất ngắn ngủi. Mỗi khi tôi thấy người nào là giả tạo, câu hỏi của người ấy là giả tạo, câu hỏi đã được chuẩn bị sẵn, thế thì trả lời người ấy cũng chẳng ơn ích gì. Chỉ vì tôn trọng người ấy mà tôi nói một chút, nhưng tôi không còn quan tâm nữa. Và con người giả tạo ấy cũng chẳng quan tâm tới điều tôi đang nói - bởi vì người ấy cũng chẳng quan tâm tới câu hỏi của mình, vậy thì sao người ấy có thể quan tâm tới câu trả lời được?

Nhưng lại có những người khác... dần dần sự giả tạo đó biến mất và càng ngày sự tu đạo của họ càng thành thực hơn, chân thực hơn. Đến lúc đó họ chỉ ngồi mà cười vui vẻ. Đó là điều xảy ra trong khoảnh khắc đó. Người ấy không cảm thấy bẽ mặt, không cảm thấy mình đi lộn chỗ. Không phải vậy. Câu hỏi viết sẵn mới là không đúng chỗ.

Đối diện với chân không, bạn cũng phải trống không.

Chỉ thế mới có thể có sự gặp gỡ, bởi vì chỉ những gì tương tự mới có thể gặp nhau. Thế thì có niềm vui lớn, thế thì có nhiều vẻ đẹp. Thế thì mới có đối thoại. Có thể không một lời nào thốt ra, nhưng có đối thoại. Đôi khi có người tới và chỉ ngồi và lắc lư thân thể, nhắm mắt lại, đi vào bên trong - đó là cách đến với tôi; người ấy đi vào nội tâm và hội nhập với tôi và cho phép tôi hội nhập với người ấy, hoặc nắm lấy chân tôi,²⁵³ hay chỉ nhìn vào mắt tôi. Hay đôi khi một câu hỏi quan trọng cũng có thể nảy sinh trong khoảnh khắc đó - thế thì nó là chân thực, thế thì nó có sức mạnh mênh mông, thế thì nó xuất phát từ chính cốt lõi sâu xa nhất của bạn. Nó có liên quan.

Khi bạn hành động từ chân không thì bạn đáp ứng; nó không còn là một phản ứng nữa. Nó có chân lý, nó rất là thích đáng, rất chân thực. Nó rất hiện thực, tức khắc, tự phát, đơn giản, hồn nhiên. Và hành động này không tạo ra nghiệp báo nào.

Đừng quên rằng nghiệp có nghĩa là hành động, một hành động nào đó. Không phải hành động nào cũng tạo ra nghiệp. Hãy nhớ. Phật đã sống sau sự chứng ngộ của mình trong bốn mươi hai năm. Không phải lúc nào Ngài cũng ngồi dưới cây bồ đề mà không làm gì cả. Ngài đã làm cả ngàn lẻ một việc, nhưng nghiệp không được tạo ra. Ngài hành động! - nhưng đấy không còn là phản ứng nữa, mà là đáp ứng.

Nếu bạn đáp ứng từ chân không, chẳng có hành động dư thừa; bạn không để lại dấu vết nào. Nghiệp không được tạo ra. Bạn vẫn còn tự do. Bạn hành động mà bạn vẫn còn tự do. Tựa như là một con chim bay ngang trời không để lại dấu vết nào, không để lại dấu chân nào. Người sống trong bầu trời của chân không cũng không để lại dấu chân nào, không để lại nghiệp nào, không để lại dư thừa. Hành động của người đó toàn vẹn. Và một hành động toàn vẹn thì kết thúc, trọn vẹn. Và một hành động trọn vẹn thì không đeo quanh bạn như một đám mây; chỉ những hành động không trọn vẹn mới lởn vởn quanh bạn.

Có người xúc phạm bạn - bạn muốn đánh người đó nhưng bạn không làm. Bạn cứu cái thánh thiện của mình, bạn mỉm cười và ban phúc cho người đó rồi về nhà. Bây giờ vấn đề thành khó khăn: cả đêm bạn sẽ mơ rằng bạn đang đánh người đó. Thậm chí bạn có thể giết người đó trong giấc mơ. Trong nhiều năm điều đó sẽ lởn vởn quanh bạn vì nó không trọn vẹn. Bất kỳ cái gì không trọn vẹn cũng đều nguy hiểm cả. Khi bạn giả tạo, mọi thứ đều trở thành không trọn vẹn. Bạn yêu một bà nhưng không yêu đủ để làm cho nó thành trọn vẹn. Ngay cả trong khi ân ái bạn cũng không hết mình; có thể bạn vẫn đang tập dượt.

Có thể bạn đã đọc sách vở khiêu dâm. Có thể bạn đã đọc Kama Sutra của Vatsyayana, hay của Masters và Hương Vị Của Chân Không 165

Johnson²⁵⁴ hay Báo Cáo của Kinsey,²⁵⁵ và bạn đã học nhiều kiểu cách. Và bạn đã sẵn sàng! Biết đủ kiểu! Bây giờ bạn dùng người đàn bà này chỉ để thực tập điều đã biết của bạn. Cho nên bạn đang thực hành cái biết của mình, nhưng nó sẽ không trọn vẹn vì bạn không làm hết mình. Và vậy thì bạn cũng không thỏa mãn. Thế thì bạn cảm thấy thất vọng - và nguyên nhân là do tri thức bạn. Tình yêu không phải là cái để thực tập. Đời sống không cần thực tập; cuộc sống phải được sống, trong sự hồn nhiên tột mức. Cuộc sống không phải là một bi kịch -bạn không cần phải chuẩn bị, không cần phải tập dượt.

Hãy để nó tới một cách tự nhiên, và hãy tự phát.

Nhưng làm sao bạn có thể tự phát nếu có bản ngã dính vào? Bản ngã rất giỏi đóng kịch. Bản ngã là một chính khách lớn; nó luôn luôn thao túng bạn. Bản ngã nói, “Nếu mình thực sự muốn hành động một cách lịch lãm, bắt buộc phải chuẩn bị. Nếu mình muốn hành động một cách trí thức, phải tập dượt trước.” Bản ngã giỏi đóng kịch, và vì sự kịch cỡm này mà bạn bị mất niềm vui sướng, sự hoan lạc, và ân huệ của cuộc sống.

Phật nói: Khi hành động phát xuất từ chân không, nó không tạo ra nghiệp. Thế thì nó toàn vẹn đến đỗi chính vì sự toàn vẹn của nó... mà vòng tròn ấy trọn vẹn và kết thúc. Bạn chẳng bao giờ nhìn lại. Tại sao bạn cứ nhìn lại như thế? - bởi vì sự việc chưa được kết thúc. Khi nào cái gì đó toàn vẹn, bạn không nhìn lại nữa. Nó đã kết thúc!

Toàn bộ vấn đề đã hoàn tất, không còn gì nữa để phải làm. Hãy hành động từ chân không và hành động của bạn là toàn vẹn, và hành động trọn vẹn không để lại ký ức nào

- tôi muốn nói không có ký ức tâm lý nào.

Ký ức ghi lại trong óc não, nhưng không có ràng buộc về tâm lý. Và một người không có ràng buộc nào thì, theo định nghĩa của tôi, là một người tu đạo.

Khi hành động là hoàn toàn trọn vẹn, bạn không bị nó ám ảnh. Khi hành động là toàn vẹn, bạn thoát khỏi sự kềm tỏa của nó - giống như con rắn thoát xác và để lại lớp da cũ sau lưng. Chỉ những hành động không trọn vẹn mới trở thành nghiệp. Hãy nhớ điều đó.

Nhưng muốn có một hành động trọn vẹn, nó phải xuất phát từ chân không.

Có ba loại nhận biết: nhận biết về cái ta, nhận biết về thế giới, và nhận biết về sự mộng tưởng giữa cái ta và thế giới. Fritz Perls²⁵⁶ gọi loại trung gian này là DMZ²⁵⁷ -vùng phi quân sự - và mục đích của nó là không cho chúng ta tiếp xúc thẳng với chính mình và với thế giới.

DMZ chứa các định kiến của ta, các thiên kiến mà chúng ta dùng để đánh giá thế giới, người khác và chính chúng ta. Nếu chúng ta nhìn thế giới qua thành kiến của mình, chúng ta không thể nào thấy chân lý. Chúng ta không thể thấy thực tướng của sự việc. Chúng ta tạo ra một ảo tưởng - đó là điều người Hindu gọi là maya (ảo tưởng).

Nếu chúng ta nhìn ra ngoài để phán xét, với thiên kiến sẵn có, chúng ta tạo ra thế giới của riêng mình, đó là maya, ảo tưởng, một sự phóng họa. Nếu chúng ta nhìn vào chính mình qua những phán xét này cùng với tri thức và ý kiến, chúng ta tạo ra một ảo tưởng khác - bản ngã.

Thế thì chúng ta không thể thấy được thực tại bên trong của chúng ta. Chúng ta đã không nhận ra cái bên ngoài kia, còn bên trong thì ta cũng mù tịt luôn. Khi không nhận ra cái bên ngoài, chúng ta tạo ra ảo tưởng, ảo vọng; khi bên trong không nhận ra, chúng ta tạo ra bản ngã, ahankar. Và cả hai điều này đều xảy ra qua DMZ - vùng phi quân sự .

Hương Vị Của Chân Không 167

Gurdjieff²⁵⁸ gọi vùng này là ‘vùng trái độn’. DMZ là một cái tên đầy ý nghĩa. DMZ càng lớn, tâm bệnh người này càng nặng, càng bị mát. DMZ càng nhỏ, người này càng lành mạnh, càng quân bình về tâm lý. Và khi DMZ hoàn toàn biến mất và không còn ý nghĩ nào chen vào giữa bạn và thế giới - không một ý nghĩ - thì đó là cái mà Phật gọi là chân không. Thế thì người này hoàn toàn lành mạnh, linh thiêng, trọn bộ.

Trước khi chúng ta bàn về câu kinh này, đôi điều về bản ngã cần phải nói thêm. Ảo tưởng của cái ta cần phải được hiểu rõ.

Trước hết: bản ngã không phải là một thực tại, nó chỉ là một ý tưởng. Nó không có khi bạn sinh ra, bạn không mang nó theo với mình. Nó không phải là một phần của con người bạn. Khi một đứa trẻ được sinh ra, nó không mang theo bản ngã vào trong thế giới. Bản ngã là một cái gì đó mà người đó học được, nó không được di truyền. Gordon Alport gọi cái ngã là proprium, và nó được đặt ra bằng cách cắt từ propriate của từ appropriate (thích hợp). ‘Proprium’ nghĩa là cái gì đó của ai, hay là cái gì độc đáo của người ấy. Cái ta được tạo ra vì chân không nào cũng đặc thù; mỗi chân không có cách riêng của nó để thăng hoa. Bởi sự độc đáo này mới đưa đến sự tạo ra bản ngã.

Tôi yêu theo cách của tôi; bạn yêu theo cách của bạn.

Tôi hành xử theo cách của tôi; bạn hành xử theo cách của bạn. Có một sự khác biệt giữa mọi người, nhưng chỉ là khác biệt. Hoa hồng nở hoa theo cách này, còn vạn thọ trổ theo cách khác, nhưng cả hai đều nở hoa. Sự nở hoa chỉ là một, chân không là một. Những mỗi chân không lại vận hành một cách khác nhau. Vì vậy mới đưa đến sự tạo ra bản ngã. Có bảy cánh cửa mà từ đó bản ngã đi vào, bảy cánh cửa mà từ đó chúng mở cho bản ngã. Những cánh cửa đó cần phải được hiểu, bởi vì nếu hiểu chúng, bạn sẽ có thể loại trừ bản ngã. Bởi vì những cánh cửa này, khi được hiểu rõ ràng, có thể được khép lại. Thế thì bản ngã không còn được tạo ra nữa. Nếu nhìn thấy rõ, hiểu thật rõ - rằng bản ngã chỉ là một cái bóng - nó sẽ tự biến mất. Cánh cửa thứ nhất Alport gọi là ‘cái ta thân xác’ (the bodily self). Chúng ta không được sinh ra với một cảm giác về cái ta. Đứa trẻ trong bụng mẹ không có cảm giác về cái ta. Nó là một với mẹ; nó chỉ là một, được nối liền, được kết hợp với người mẹ. Người mẹ là toàn thể hiện sinh của nó, vũ trụ của nó. Nó không biết rằng nó là tách biệt. Sự tách biệt xảy ra khi nó ra khỏi bụng mẹ, khi chíếc cầu nối với người mẹ bị cắt đứt, và nó phải tự hít thở một mình. Thực ra, hô hấp không phải là điều đứa trẻ phải làm. Làm sao nó làm được? Nó chưa thể thở được, cho nên nó chưa đến giai đoạn đó. Thở tự xảy ra. Không phải là điều nó sẽ làm. Việc đó tự xảy ra. Nó đi ra từ chân không: nó bắt đầu thở. Giây phút đó rất có giá trị, quan trọng, nguy hiểm. Cha mẹ, bác sĩ, y tá, những người đỡ đẻ tất cả đều náo nức chờ đợi; liệu đứa trẻ có thở hay không.

Đứa trẻ không thể bị bắt buộc, không thể bị thuyết phục, và chính nó cũng không thể làm gì hơn. Nếu việc sẽ xảy ra, nó sẽ xảy ra. Nó có thể không xảy ra, mà cũng có thể xảy ra. Đôi khi có đứa chẳng bao giờ thở, thế thì chúng ta nghĩ chúng chết trước khi sinh ra.

Việc đứa trẻ thở hơi thở đầu tiên quả là một phép màu: nó chưa bao giờ làm điều đó bao giờ, nó không thể nào được chuẩn bị được. Nó không biết có bộ phận hô hấp. Phổi của nó trước đây chưa hoạt động, nhưng hơi thở tới và phép màu xảy ra. Nhưng việc thở tới từ chân không, hãy nhớ như vậy. Về sau bạn sẽ nói, ‘Tôi đang thở.” Thật là vô lý. Bạn không thở: việc thở xảy ra. Đừng tạo ra ý tưởng về cái ‘tôi’, chớ nói, ‘tôi đang thở.’ Không Hương Vị Của Chân Không 169 ai thở cả! Điều đó không phải uy quyền của bạn để làm hay không làm.

Hãy thử coi: ngừng thở vài giây, bạn sẽ biết rằng ngừng thở cũng gai góc lắm. Trong vài giây một sự xô đẩy không biết từ đâu đến, và bạn bắt đầu thở lại. Hay bịt mũi lại; thử vài giây xem, và bỗng nhiên bạn thấy một sự xô đẩy lớn. Nó nằm ngoài khả năng của bạn. Hơi thở muốn đi vào.

Chính là ‘chân không’ đang thở trong bạn... hay bạn có thể gọi nó là Thượng Đế - chẳng có gì khác, chỉ là một. Chân không hay Thượng Đế, đều cùng một nghĩa. ‘Chân không’ trong Phật giáo có nghĩa y hệt như Thiên Chúa của Ki Tô Giáo, Do Thái giáo, Ấn Độ giáo. Thiên Chúa là chân không.

Chúng ta không sinh với cảm giác về cái ta. Nó không phải là một phần di truyền của chúng ta. Trẻ sơ sinh không thể nào phân biệt được giữa cái ta và thế giới bao quanh nó. Ngay cả sau khi nó thở được cũng phải mất nhiều tháng nó mới biết rằng có một sự khác biệt giữa bên trong và bên ngoài nó. Dần dần, qua việc học tập phức tạp tăng dần và kinh nghiệm của giác quan, một sự phân biệt mơ hồ đã nảy sinh giữa một cái gì đó ‘trong tôi’ và các cái khác ‘ngoài kia’.

Đây là cánh cửa đầu tiên mà từ đó bản ngã đi vào: sự phân biệt rằng có một cái gì đó ‘trong tôi’. Chẳng hạn: đứa trẻ cảm thấy đói, nó cảm thấy điều đó tới từ bên trong. Và khi bị mẹ đét đít, nó cảm thấy điều đó tới từ bên ngoài. Một sự phân biệt bắt buộc phải được cảm thấy dần dần - rằng có những cái tới từ bên trong, và có những cái tới từ bên ngoài. Khi mẹ nó mỉm cười, nó có thể thấy nụ cười tới từ mẹ nó, và rồi để đáp ứng, nó cũng mỉm cười.

Bây giờ nó cảm thấy nụ cười tới từ bên trong, đâu đó bên trong. Cái ý tưởng về bên trong và bên ngoài nảy sinh.

Đây là kinh nghiệm đầu tiên về bản ngã. Thực ra, không có sự phân biệt giữa bên ngoài và bên trong. Bên trong là một phần của bên ngoài, và bên ngoài là một phần của bên trong. Không gian bên trong và bên ngoài nhà của bạn không phải là hai không gian, hãy nhớ điều ấy; chúng là một không gian. Và cũng tương tự như thế. Bạn ở đó và tôi ở đây không phải là hai. Chúng ta là hai khía cạnh của cùng một năng lượng, hai mặt của cùng một đồng tiền. Nhưng bằng cách đó đứa trẻ có ý tưởng về bản ngã.

Cánh cửa thứ hai là tự đồng nhất (self-identity). Đứa trẻ học về tên của nó, hiểu rằng cái hình trong gương hàng ngày là của cùng một người như đã thấy hôm qua, và tin rằng cảm giác về cái ta vẫn còn mãi giữa biết bao đổi thay. Nó nhận thấy rằng mọi thứ đều thay đổi. Đôi khi nó đói, đôi khi không; đôi khi nó ngủ, đôi khi thức; đôi khi nó giận dữ, đôi khi yêu thương - mọi thứ tiếp tục thay đổi. Hôm nay trời đẹp, hôm khác thì âm u và ảm đạm. Nhưng đứng trước gương nó không thấy thay đổi...

Bạn có bao giờ thấy một đứa nhỏ ngồi trước gương chưa? Nó cố gắng nắm lấy đứa trẻ trong gương bởi vì nó nghĩ đứa trẻ ấy ‘ở đàng kia’. Nếu không bắt được, nó đi vòng ra sau và nhìn sau gương – hay là thằng nhóc đó trốn ở đấy chăng? Nhưng dần dần nó nhận ra rằng người trong gương là bóng của nó. Từ đó nó cảm thấy một sự liên tục nào đó: khuôn mặt trong gương hôm qua cũng là khuôn mặt hôm nay. Khi trẻ con lần đầu tiên nhìn vào gương, chúng trở nên say mê. Chúng bỏ đi không được.

Chúng trở lại gương hoài hoài để nhìn chúng là ai.

Mọi thứ cứ thay đổi mãi. Một thứ dường như không đổi: hình ảnh của chính mình. Bản ngã có một cánh cửa khác mà từ đó nó đi vào: hình ảnh của chính mình.

Cánh cửa thứ ba là sự tự trọng (self-esteem). Điều này liên quan tới cảm giác tự hào của đứa trẻ qua sự thành công của nó, khi nó làm gì đó một mình: làm, thám hiểm, sáng tạo. Khi nó học bất kỳ cái gì - chẳng hạn nó học từ ‘cha’ thì nó cứ liên tục nói, “cha, cha,” cả ngày. Nó không Hương Vị Của Chân Không 171 bỏ lỡ cơ hội nào để dùng từ này. Khi nó bắt đầu tập đi, nó cố gắng cả ngày. Nó ngã lên ngã xuống, nó loạng quạng, nó té đau, nhưng nó lại đứng dạy bởi vì điều đó cho nó sự tự hào: “Ta cũng đâu có dở! Ta đi được! Ta đi được rồi! Ta có thể mang đồ từ đây sang kia!” Cha mẹ rất lo âu bởi vì đứa trẻ là sự quấy rối. Nó đảo lộn hết mọi thứ. Họ không thể nào hiểu nổi: “Tại sao? Để làm gì? Nó lại đem cuốn sách đó đi đâu rồi?” Nó đâu có quan tâm gì tới cuốn sách! Điều đó vô nghĩa với nó. Nó không thể hiểu được tại sao bạn lại cứ dán mắt vào thứ này, “Cha tìm cái gì ở đó?” Nhưng sự quan tâm của nó lại khác: nó có thể mang được một thứ. Đứa trẻ thích giết giống vật. Thấy một con kiến, nó sẽ lập tức dẫm lên và giết liền. Nó có thể làm được cái gì đó!

Nó thích thú làm đủ chuyện; nó có thể rất tàn bạo. Nếu thấy chiếc đồng hồ, nó sẽ mở ra - nó muốn biết cái gì bên trong. Nó trở thành nhà thám hiểm, một người tìm hiểu.

Nó thích thú hoạt động bởi vì điều đó mở ra cánh cửa thứ ba cho bản ngã của nó: nó cảm thấy tự hào, nó có thể làm được. Nó có thể hát được; nó sẵn sàng hát cho mọi người. Nếu có khách tới, nó sẽ chầu chực ở đó để nếu có ai yêu cầu, nó sẽ hát ngay. Hay nó có thể nhảy múa, có thể bắt chước, hay làm gì đó! Dù điều đó là gì đi nữa, nó muốn làm để chứng tỏ rằng nó không chỉ là kẻ vô dụng, rằng nó cũng có thể làm được nữa. Việc làm này đem bản ngã vào. Cánh cửa thứ tư là sự tự nới rộng (self-extension), của riêng, sở hữu. Đứa trẻ nói về cái nhà của tôi, cha tôi, mẹ tôi, trường của tôi. Nó từ từ tăng vòng đai cái ‘của tôi’.

‘Của tôi’ là từ nằm lòng của nó. Nếu bạn lấy đồ chơi của nó, nó chẳng quan tâm nhiều lắm tới đồ chơi ấy; nó quan tâm nhiều hơn về, “Đồ chơi này là của tôi, bác không được lấy nó!” Nói rõ hơn là nó không quan tâm nhiều lắm tới đồ chơi đâu. Khi không ai hỏi tới, nó sẽ ném đồ chơi vào góc nhà và chơi cái khác. Nhưng nếu có ai đó muốn lấy đồ chơi, nó sẽ không muốn cho đi. Đấy là cái ‘của tôi’ của nó.

‘Của tôi’ sinh ra cảm giác về ‘tôi’; cảm giác ấy tạo ra cái ‘tôi’. Và hãy nhớ, những cánh cửa này không áp dụng cho trẻ con thôi, chúng mãi mãi là lề lối cho toàn bộ cuộc sống của bạn. Khi bạn nói nhà tôi, bạn cũng còn ấu trĩ vậy. Khi bạn nói vợ tôi, bạn cũng ấu trĩ như vậy. Khi bạn nói đạo của tôi, bạn cũng trẻ con vậy.

Khi một người Hindu tranh chấp với người Hồi về tôn giáo, họ đều là trẻ con cả. Họ không biết họ đang làm gì. Họ chưa thực sự chín chắn và trưởng thành. Trẻ con thường xuyên cãi nhau, “Cha tao mới là người vĩ đại nhất trên thế giới!” Các thầy tu cũng cứ cãi nhau như vậy, “Thượng Đế của tôi tốt nhất, mạnh mẽ nhất, thứ thiệt! Tất cả các quan niệm khác chỉ thường thôi.”

Đấy là những thái độ rất trẻ con, nhưng chúng cứ nấn ná theo bạn cả đời. Bạn rất quan tâm tới tên tuổi mình.

Khi tôi đặt cho một pháp danh mới, một vài người rất bướng bỉnh; họ không muốn điều đó. Một vài người viết cho tôi: “Con muốn thành quy y, nhưng xin đừng đổi tên con.” Tại sao? Tên con! Nghe có vẻ như một của cải lớn lao lắm. Và chẳng có gì trong cái tên cả. Nhưng trong ba mươi năm, bốn mươi năm, bản ngã bạn đã sống còn với cái tên đó. Rất khó cho bản ngã đóng lại cánh cửa. Vì lý do nên tên phải được đổi - để cho bạn thấy rằng tên chỉ là cái gì bất kỳ: nó có thể bị thay đổi vào bất cứ ngày nào.

Và đó là lý do tại sao tôi lại đổi tên bạn mà không làm ồn ào về nó cả. Trong các tôn giáo khác cái tên cũng bị thay đổi.²⁵⁹ Nếu bạn trở thành một nhà sư Jaina,²⁶⁰ họ sẽ rất ồn ào về điều đó - một đám rước và ăn mừng lớn; có người đang trở thành một nhà sư! Bây giờ người ấy sẽ trở nên rất gắn bó với cái tên mới này! Tiệc tùng rất nhiều và hội hè rất nhiều, rất nhiều danh dự và rất nhiều kính trọng, Hương Vị Của Chân Không 173 ngậu xị quá nhiều đến nỗi ý nghĩa của nó bị mất hẳn. Tôi cho bạn một cái tên mới là để cho bạn hiểu rằng chẳng có gì quan trọng trong cái tên; nó bất kỳ, nó có thể bị thay đổi rất dễ dàng. Bạn có thể được gọi là A, bạn có thể được gọi là B, bạn có thể được gọi là C - cũng chẳng thành vấn đề. Thực ra, bạn vốn vô danh; đó là lý do tại sao nó lại chẳng thành vấn đề. Bất kỳ tên nào cũng được, đấy chỉ là sự tiện dụng.

Cánh cửa thứ năm là tự hình dung (self-image). Điều này nói về cách thức trẻ con nhìn thấy nó. Qua sự tiếp xúc, tương tác với cha mẹ, qua thưởng và phạt, một hình ảnh nào đó về chính nó được tạo thành - tốt hay xấu.

Trẻ con bao giờ cũng nhìn vào cách cha mẹ đối xử với nó. Nó đang làm một điều gì đó; nó tự hỏi không biết cha mẹ khen hay phạt nó? Nếu cảm thấy bị trừng phạt, nó nghĩ, “Mình đã làm điều gì sai rồi. Mình hư quá.” Nếu làm điều gì đó tốt và được khen ngợi, nó nghĩ, “Mình giỏi thật, mình được đánh giá tốt.” Nó sẽ cố gắng làm ngày càng nhiều việc tốt, để được đánh giá tốt. Hay, nếu cha mẹ thực sự là những người rất khó tính và quá khắc nghiệt, và đòi hỏi của họ quá đáng đến đỗi nó không thể thực hiện được, tất cả những gì nó làm đều bị cha mẹ coi là ‘xấu’. Nó phản ứng và nổi loạn.

Đây là hai cách – mà cánh cửa là một - hoặc bạn khen ngợi nó và nó cảm thấy thoải mái là nó được coi trọng;

hoặc nếu bạn không để ý đến nó, sẽ nó nói, “Được, để tôi cho biết tay.” Thế thì nó sẽ làm cho mọi người phải quan tâm đến nó. Nó sẽ phá phách, nó sẽ hút thuốc, nó sẽ bắt đầu làm những điều mà bạn không thích. Và nó sẽ nói, “Đã thấy chưa? Đừng coi thường tôi như vậy; hãy để ý đến tôi một chút. Tôi cũng là người và cũng là con vậy, và đừng có ghét tôi như vậy.” Người tốt và người xấu sinh ra theo cách này, cả thánh nhân lẫn tội phạm.

Cánh cửa thứ sáu là cái ta như một lý lẽ. Đứa trẻ học cách lý luận, logic, biện luận. Nó biết rằng nó có thể giải quyết vấn đề. Lý lẽ trở thành một phương tiện cho cái ta của nó - đó là lý do tại sao người ta tranh luận. Đó là lý do tại sao những người có học lại nghĩ rằng họ quan trọng. Thất học ư? - bạn cảm thấy đôi chút xấu hổ rồi. Bạn có bằng cấp lớn. Bạn là một tiến sĩ hay tiến sĩ văn chương, và bạn cứ trưng bày, khoe khoang bằng của mình: bạn đoạt giải huy chương vàng, bạn đỗ đầu đại học, được cái này và cái nọ. Tại sao? - vì bạn đang khoe rằng bạn đã trở thành một người có lý trí, học cao, tốt nghiệp từ những đại học nổi tiếng nhất, được học với những giáo sư giỏi nhất: “Tôi có thể lý luận giỏi hơn mọi người khác.” Lý lẽ trở thành một hỗ trợ lớn.

Và cánh cửa thứ bảy là cố gắng chính đáng, như sống có mục tiêu, tham vọng, trở thành: người ta muốn trở thành cái này hay cái kia, ông nọ hay ông kia. Sự quan tâm cho tương lai, ước muốn và các mục tiêu dài hạn xuất hiện - giai đoạn cuối của bản ngã. Thế thì người ta nghĩ về việc phải làm trong thế giới này để lưu lại dấu vết trong lịch sử, ghi lại dấu trên dòng thời gian. Trở thành một thi sĩ? Trở thành một chính khách? Trở thành một vị thánh? Làm điều này hay điều nọ? Cuộc sống đang chạy rất nhanh, lọt qua nhanh chóng, và người ta phải làm gì đó, nếu không chẳng mấy chốc người ta sẽ trở về hư không và chẳng ai biết rằng bạn đã có mặt. Người ta muốn trở thành một Alexander hay một Napoleon. Nếu có thể được, người ta muốn trở thành một người tốt, nổi danh, nổi tiếng, một vị thánh. Nếu điều ấy không thực hiện được, người ta sẽ tìm cách khác.

Nhiều tên sát nhân đã thú nhận rằng chúng không giết người chỉ vì chúng muốn giết người đó, mà vì chúng muốn tên tuổi xuất hiện trên trang nhất của các báo.²⁶¹ Hương Vị Của Chân Không 175

Một tên giết người từ sau lưng. Hắn đến và đâm người này, và thậm chí hắn cũng chẳng gặp người này trước đó. Hắn hoàn toàn không biết gì về người này; họ không quen nhau, không phải bạn bè cũng chẳng phải kẻ thù. Hắn chưa bao giờ gặp người đó. Và lần này cũng thế, hắn cũng không thấy mặt của người mà hắn đã giết. Hắn chưa từng thấy người đó, hắn chỉ giết người đó từ phía sau. Người này đang ngồi trên bãi biển nhìn ra sóng nước, và tên này tới và giết người ấy.

Toà án rất sửng sốt, nhưng người này nói, “Tôi không quan tâm tới người ấy, người tôi đã giết. Điều ấy chẳng quan trọng, ai bị giết cũng được. Tôi đến đó kiếm người để giết. Nếu người này không ở đó, sẽ có người khác.”

Nhưng tại sao? Và hắn ta nói, “Bởi vì tôi muốn hình của tôi và tên tôi được đăng trên tranh nhất các báo. Tôi được toại nguyện. Cả nước đều bàn tán về tôi; tôi thấy sung sướng. Bây giờ tôi sẵn sàng chết. Nếu quý vị xử tử tôi, tôi cũng có thể chết một cách sung sướng: tôi đã nổi tiếng, tôi đã nổi danh.”

Nếu không thể được tiếng thơm, bạn sẽ cố gắng được tiếng xấu. Nếu bạn không thể trở thành Gandhi,²⁶² bạn sẽ thích trở thành Adolf Hitler, nhưng không ai muốn là vô danh tiểu tốt cả.²⁶³ Trên đây là bảy cánh cửa qua đó ảo tưởng về bản ngã được củng cố, trở thành ngày càng mạnh hơn. Và đây cũng là bảy cánh cửa - nếu bạn hiểu - qua đó bản ngã phải bị tống ra. Dần dần, qua mỗi cánh cửa, bạn phải nhìn sâu vào trong bản ngã của mình mà tiễn đưa nó. Thế thì phát khởi chân không.

Lời kinh:

Vì vậy, này Xá Lợi Phất, trong không, không có sắc, thọ, tưởng; cũng không có hành, thức;không mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý;

không có sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; không có nhãn giới cho đến không có ý thức giới; không có vô minh, cũng không có hết vô minh;

không có già chết cũng không có hết già chết; không khổ, tập, diệt, đạo;

không có trí huệ, không có chứng đắc cũng không có không chứng đắc.

Một phát biểu cách mạng vô cùng.

Do đó, này Xá Lợi Phất... Trước hết, chúng ta phải hiểu từ ‘do đó’. ‘Do đó’ là hoàn toàn thích hợp trong tam đoạn luận, trong mệnh đề logic. Ở đây không tiền đề nào nêu ra mà Phật kết luận:

Do đó, này Xá Lợi Phất. Các học giả đã bàn tán lý do tại sao Ngài lại dùng ‘do đó’. ‘Do đó’ là một phần của phép tam đoạn luận: Tất cả mọi người đều chết. Socrates là người, do đó Socrates phải chết. Nó là một phần của logic. Nhưng đã không có mệnh đề nào, không có lý luận nào, mà bỗng nhiên Phật nói, “Do đó...” Tại sao?

Các học giả không thể nào hiểu được, bởi vì không có lý luận nào trên bề mặt. Nhưng đã có đối thoại giữa mắt của Phật và Xá Lợi Phất. Một sự hiểu biết đã nảy sinh.

Lắng nghe Phật nói về cái trống không, chân không, Xá

Lợi Phất đã vươn lên tầm mức chân không đó. Nó có thể nảy sinh trong bạn ngay tại đây, bạn có thể cảm thấy nó... cánh nó đang vỗ quanh bạn. Hương Vị Của Chân Không 177

Nhìn vào trong mắt Xá Lợi Phất, Phật cảm thấy, nhận thấy Xá Lợi Phất đã hiểu: bây giờ lý lẽ có thể đi xa thêm. Trên bề mặt thì không có lý lẽ nào hết cả. Đã không có tranh luận, thảo luận, nhưng đã có đối thoại. Đối thoại này là giữa hai năng lượng - Phật và Xá Lợi Phất. Đã có một sự hợp nhất; họ đã kết nối với nhau. Trên chiếc cầu nối ấy, trong khoảnh khắc đó, Xá Lợi Phất đã tham dự vào chân không của Phật. Bấy giờ Phật nói với Xá Lợi Phất, “Do đó... Ông đã hiểu, Xá Lợi Phất, bây giờ ta có thể đi xa hơn nữa, nhiều chi tiết hơn. Bây giờ ta có thể nói những gì cho ông mà trước đây không thể nói được.”

Vì vậy, này Xá Lợi Phất, trong không không có sắc, thọ, tưởng;

... Bởi vì không có ai để cảm thấy, vậy làm sao có thể có cảm giác (thọ)? Khi không có bản ngã thì không có cảm giác, không tri thức, không cảm nhận. Không hình tướng nào nảy sinh bởi vì bầu trời hoàn toàn không có mây. Bạn có thể thấy một hình sắc trong một đám mây.

Đôi khi bạn có thấy điều đó không? - một đám mây trông giống voi, và sau nó đổi thành ngựa và rồi lại thành cái gì đó khác, và nó cứ thay đổi mãi, muôn hình vạn trạng.

Nhưng đã bao giờ bạn thấy hình sắc nào trên bầu trời không mây chưa? Không có hình sắc nào nảy sinh cả.

... Vì vậy trong không, không có sắc, thọ, tưởng...

Và khi không có ai bên trong, làm sao thọ nào có thể nảy sinh được? Làm sao ham muốn có thể có được? ... không ý thức ...

Khi không có nội dung, khi không có khách thể, chủ thể cũng biến mất. Còn ý thức, vì vốn phải nương vào khách thể, cũng không thể tìm thấy đâu nữa.

... Không mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý...

Phật nói, “Mọi thứ đều biến mất trong chân không đó, Xá Lợi Phất. Và bây giờ ông có thể hiểu, Xá Lợi Phất; do đó ta đang nói về nó. Ông đã thấy nó! Ông đã nhìn vào ta! Ông đã từng ở ngay bên lằn ranh giới. Ông đã hé nhìn vào trong cái vực thẳm này, cãi vĩnh hằng này, cái chiều sâu thăm thẳm này.”

... không mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; không có sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; không có nhãn giới cho đến không có ý thức giới;

Khi ở trong trạng thái đó, bạn cũng không thể nói rằng, “Tôi đang trong trạng thái chân không,” bởi vì nếu bạn nói điều này, bạn đã quay lại. ... không có nhãn giới cho đến không có ý thức giới…

Nếu bạn nói, “Tôi đã kinh nghiệm chân không,” nghĩa là bạn đã quay lại với thế giới hình tướng. Tâm trí đã bắt đầu hoạt động trở lại. Trong khoảnh khắc đó bạn không tách biệt với chân không, sao bạn có thể nói, “Tôi đang kinh nghiệm chân không?” Chân không không phải đồ vật: nó không tách biệt khỏi bạn, bạn không xa lìa nó.²⁶⁴ Người quan sát và cái được quan sát chỉ là một; khách thể chính là chủ thể. Nhị nguyên đối đãi đã biến mất.

... không có vô minh, Phật nói.

Không có tri thức, cũng không có vô minh nữa vì ngu dốt chỉ có thể có khi bạn dựa vào tri thức, khi được so sánh với tri thức. Khi nói một người là dốt nát, bạn ngụ ý gì? Bạn đang so sánh người ấy với một người hiểu biết nào đó. Nhưng vì không có tri thức cho nên không thể có vô minh nào.

không có vô minh, cũng không có hết vô minh...

Hương Vị Của Chân Không 179

Và Phật nói: Hãy nhớ là ta không nói rằng vô minh biến mất. Vô minh chưa bao giờ có; nó là cái bóng của tri thức, nó là cái bóng của tâm trí nghiện ngập tri thức. Khi bạn bật đèn lên trong phòng tối, bạn nói gì? - rằng bóng tối biến mất, nó đi ra khỏi phòng, nó thoát khỏi phòng, nó chạy mất ư? Không, bạn không thể nào nói như thế được bởi vì bóng tối ngay từ đầu không hiện hữu. Làm sao nó có thể đi ra được? Ánh sáng đến và bóng tối không còn nữa, bởi vì bóng tối chẳng qua chỉ là sự thiếu ánh sáng.

Cho nên không có vô minh, và không có hết vô minh.

Không có tri thức và không có phi tri thức. Người ta vươn trên tất cả - cả tri thức lẫn dốt nát – một cách hồn nhiên, trong trắng. Vượt khỏi tri thức và vượt khỏi dốt nát là trong trắng, là thuần khiết. không có già chết, cũng không có hết già chết...

... Bởi vì không có ai để chết cả. Và hãy nhớ, không có sự chấm dứt già và chết. Và Phật không nói rằng cái chết biến mất, bởi vì cái chết ngay từ đầu chưa bao giờ có. Nói rằng cái chết đã biến mất là sai. Phật rất cẩn thận, rất sáng suốt trong sự khẳng định của Ngài. Ngài không thốt ra một lời nào để có thể bị bắt bẻ bởi những người đã chứng nghiệm. Ngài không thỏa hiệp. Ngài không nhượng bộ với người nghe. Điều Ngài nói có thể được coi là hoàn hảo nhất trong lịch sử tâm thức của con người.

Không có khổ... Đây là phát biểu cách mạng nhất, tối thượng nhất.

Hẳn là bạn đã nghe về Tứ Diệu Đế của Phật. Chân lý thứ nhất là Khổ: rằng mọi người đều khổ, rằng toàn bộ hiện sinh là khổ (dukkha), đau khổ, đau đớn, khốn khổ, bi thảm. Và diệu đế thứ hai là Tập: nguồn gốc của nó là trong thèm muốn - tanha, ham muốn. Có đau khổ: diệu đế thứ nhất - arya satya; diệu đế thứ hai là ở chỗ đau khổ có nguyên nhân (tập) và nguyên nhân là trong ham muốn. Chúng ta đau khổ bởi vì chúng ta ham muốn.

Và diệu đế thứ ba là Diệt: việc ham muốn này có thể được chấm dứt. Đó là điều có thể thực hiện được -nirodha; nó có thể chấm dứt được. Bằng cách hiểu thật rõ ham muốn, nó có thể được chấm dứt, và khi ham muốn chấm dứt, đau khổ biến mất. Còn diệu đế thứ tư là Đạo; đó là bát chánh đạo dẫn tới việc chấm dứt ham muốn, và kết quả là chấm dứt đau khổ. Tứ Diệu Đế là triết lý nền tảng nhất của Phật giáo, và trong tuyên ngôn này Phật chối bỏ cả điều ấy nữa! Ngài nói:

Không có khổ, tập, diệt, đạo..

Chưa có ai phát biểu một điều cách mạng như thế. Phật đạt tới đỉnh cao nhất của cách mạng; những người khác đều bị bỏ lại đàng sau.

Nhiều học giả cho rằng điều này là mâu thuẫn. Phật dạy rằng có khổ, thế rồi một hôm Ngài lại nói, “Không có khổ.” Ngài dạy rằng có nguyên nhân gây ra đau khổ (tập), và rồi hôm khác Ngài lại nói, “Không có nguồn gốc.”

Ngài dạy rằng có một cách - norodha - để dứt khổ, rồi một hôm Ngài lại nói, “Không có chấm dứt.” Và Ngài nói - và toàn bộ Phật giáo phụ thuộc vào lời nói này - rằng có Bát Chánh Đạo, astangik marga: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh tinh tấn, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh niệm - con đường tám ngả này sẽ đưa bạn tới chân lý tối hậu. Và hôm khác Ngài lại nói, “Không có con đường nào cả. Thực tại này là phi-lộ thực tại.” Tại sao mâu thuẫn như vậy?

Phát biểu thứ nhất dành cho những người không biết rằng bản ngã của họ không hiện hữu. Phát biểu thứ nhất được dành cho những người bình thường, đầy bản ngã.

Hương Vị Của Chân Không 181

Phát biểu này là dành cho Xá Lợi Phất trong một không gian đặc biệt, trong một trạng thái đặc biệt.

Do đó, này Xá Lợi Phất...

... Bây giờ ta có thể nói điều này cho ông. Ta không nói trước đây, lúc ông chưa sẵn sàng. Bây giờ ông đã nhìn vào ta, và khi nhìn vào ta, ông đã thấy chân không là gì. Ông đã thể nghiệm được! Do đó, Xá Lợi Phất! Bây giờ tôi có thể nói cho ông rằng không có khổ, rằng đó là một giấc mơ; mọi người đang đau khổ trong mơ. Và không có nguyên nhân (tập) - mọi người đều ham muốn trong mơ. Và không có chấm dứt (diệt) – trong mơ mọi người đang công phu, thực hành, thiền, yoga... Và toàn bộ con đường chỉ có trong mơ. Bây giờ điều đó có thể được nói cho ông bởi vì ông đã tỉnh thức, Xá Lợi Phất. Mắt ông đã mở ra;

bây giờ ông thấy bản ngã không tồn tại.

Và thoát ra khỏi bản ngã là thoát ra khỏi giấc ngủ. Thoát ra khỏi bản ngã là thoát ra khỏi bóng tối. Thoát ra khỏi bản ngã là được tự do. Trong cái tự do đó có thể nói rằng không có con đường. Nó tựa như một giấc mơ.

Trong cơn mơ bạn đau khổ, và khi bạn đau khổ trong mơ, nó rất thực. Và bạn tự hỏi: “Tại sao tôi lại đau khổ?”

Và thế rồi bạn bắt gặp một đạo sư vĩ đại - trong mơ - và đạo sư này nói, “Bạn đau khổ bởi vì bạn ham muốn. Bạn mê mệt với tiền bạc; đó là lý do tại sao bạn đau khổ. Hãy loại bỏ ham muốn, đau khổ sẽ biến mất.” Bạn hiểu điều đó, nó rất hợp lý. Bạn cũng biết vậy; chính bạn cũng kinh nghiệm rằng khi bạn ham muốn thì có đau khổ. Ham muốn càng nhiều, đau khổ càng lớn. Ham muốn càng lớn, đau khổ càng lớn.. Bạn hiểu rõ lắm. Rồi bạn hỏi, “Thế thì có cách nào chấm dứt được không?” Và đạo sư vĩ đại này nói, “Hãy trồng cây chuối, hãy tập yoga, hãy tập Dynamic

Meditation, kundalini, nadabrahma,²⁶⁵ gia nhập Encounter Group,²⁶⁶ tập Primal Therapy²⁶⁷ và đủ mọi thứ.” Đạo sư vĩ đại này nói, “Hãy làm những điều này; chúng sẽ có ích. Bạn sẽ hiểu rõ hơn về ham muốn của mình, và bạn sẽ có thể loại bỏ ham muốn.”

Cho nên đạo sư này dạy cho bạn con đường tám ngả. Ông ấy nói, “Đây là Đạo.” Rồi một ngày, khi bạn thực sự tỉnh thức... Và hãy nhớ, những điều này đã giúp bạn thức tỉnh. Bây giờ nếu bạn có trồng cây chuối trong mơ, rất có thể giấc mơ của bạn sẽ bị cắt đứt. Hãy thử đi! Thử ngay tối nay! Khi đang trong mơ, hãy trồng cây chuối trong mơ, bỗng nhiên bạn sẽ tỉnh ngay. Hãy tập kundalini trong mơ - bạn sẽ thức tỉnh. Và nếu bạn không tỉnh, ít nhất chồng bạn sẽ tỉnh, người hàng xóm sẽ tỉnh, nhiều chuyện sẽ xảy ra.

Tất cả các phương pháp chỉ để đánh thức bạn. Nhưng khi bạn đã tỉnh...

Do đó, này Xá Lợi Phất... Và bây giờ Phật có thể nói điều này cho Xá Lợi Phất; ông ấy thức tỉnh rồi. Ngài có thể nói, “Bây giờ ta có thể nói thật cho ông - rằng chẳng có ai hiện hữu cả, chẳng có đệ tử mà cũng chẳng có thầy, không mơ, không khổ, không đạo sư, không tập, không diệt, không đạo.”

Đây là đại cáo tối hậu về chân lý.

Nhưng tuyên ngôn này chỉ có thể được đưa ra tại giai đoạn cao nhất, tại bậc thang thứ bảy của chiếc thang. Xá Lợi Phất đã đạt tới bậc thang đó vào hôm ấy. Đó là lý do tại sao ‘do đó’... Tasmac Xá Lợi Phất.

6