Bát Nhã Tâm Kinh Luận

Phủ Định Tri Thức

Tại đây, này Sariputra, sắc tức là không, không tức là sắc, sắc chẳng khác không, không chẳng khác sắc, sắc chính là không, không chính là sắc. Thọ, hành, tưởng, thức cũng đều như thế. Tại đây, này Sariputra, vạn pháp đều không; Chúng không sinh, không diệt;

Không nhơ, không sạch, Không tăng, không giảm.

Do đó, này Sariputra, vì vậy trong không, không có sắc, thọ, tưởng; cũng không có hành, thức; không có mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý;

không có sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp;

không có nhãn giới cho đến không có ý thức giới;

không có vô minh, cũng không có hết vô minh; không có già chết cũng không có hết già chết;

không khổ, tập, diệt, đạo;

không có trí huệ, không có chứng đắc, cũng không có không chứng đắc. Tri thức là điều nguyền rủa, là tai ương, là ung thư. Chính vì qua tri thức mà con người bị chia lìa khỏi đại thể. Tri thức tạo ra khoảng cách.

Bạn thấy một hoa dại trên núi, bạn không biết nó là gì, tâm trí bạn chẳng có ý kiến gì, tâm trí thinh lặng. Bạn nhìn vào hoa ấy, bạn thấy bông hoa, nhưng tri thức không nảy sinh trong đầu - rất là kỳ diệu, rất là bí ẩn. Hoa ở đấy, bạn ở đấy. Qua sự kì diệu ấy bạn không tách biệt, bạn được nối liền.

Nếu biết đã rằng đây là hoa hồng hay, cúc vạn thọ, hay hoa gì khác thì sự cái hiểu biết đó tách rời bạn. Hoa ở đó, bạn ở đây, nhưng không có cầu nối - bạn biết rồi! Tri thức tạo khoảng cách. Bạn biết càng nhiều, khoảng cách càng lớn; bạn biết càng ít, khoảng cách càng nhỏ. Và nếu bạn không biết gì thì không có khoảng cách, bạn được nối liền. Bạn yêu một bà hay một ông - cái ngày bạn mới yêu thì không có khoảng cách. Chỉ có điều kì diệu, sự hồi hộp, sự kích động, sự khoan khoái - nhưng không có tri thức. Bạn không biết người này là ai. Không có tri thức thì chẳng có gì chia rẽ bạn. Do đó phút đầu gặp gỡ bao giờ cũng đẹp. Bạn sống với người này chỉ mới hai mươi bốn giờ đồng hồ, tri thức đã nảy sinh. Nay bạn đã có một số ý tưởng về người này: bạn biết người ấy là ai, bạn có một hình ảnh nào đó về người ấy. Hai mươi bốn giờ đã tạo ra một quá khứ. Hai mươi bốn giờ đã ghi lại dấu vết trong tâm trí: bạn nhìn vào cũng người này, bí ẩn ngày trước không còn nữa. Bạn đang đi xuống đồi, cái đỉnh của sự kỳ diệu đã mất.

Hiểu điều này là hiểu nhiều lắm. Hiểu rằng tri thức phân chia, rằng tri thức tạo ra khoảng cách, là hiểu được chính cái bí mật của thiền định. Thiền định là trạng thái không biết. Thiền là không gian thuần khiết, không bị tri thức quấy nhiễu. Quả đúng vậy, chuyện trong kinh thánh thế mà lại đúng - rằng con người đã sa ngã vì tri thức, bởi Phủ Định Tri Thức 81 việc ăn trái của cây hiểu biết. Không thánh thư nào khác trên thế giới vượt qua điều đó. Dụ ngôn đó là lời cuối cùng; không có dụ ngôn nào khác đạt tới đỉnh cao và nhận thức đó. Mới nghe có vẻ rất phi lý khi nói con người đã sa ngã vì tri thức. Có vẻ phi lý bởi vì logic là một phần của tri thức. Nhiệm vụ của logic là hỗ trợ tri thức. Điều đó có vẻ phi lý, bởi vì logic là nguyên nhân chính của sự sa ngã của con người.¹⁵⁵ Một người tuyệt đối logic, tuyệt đối lành mạnh, bao giờ cũng lành mạnh, không bao giờ cho phép bất kỳ điều phi lý nào trong cuộc sống mình là người điên. Sự lành mạnh cần phải được cân bằng bởi sự không lành mạnh; logic cần được cân bằng bởi phi logic.

Các cực đối phải gặp nhau và cân bằng. Một người duy trí là người không biết điều - hắn sẽ không hiểu nhiều lắm.

Thực ra, hắn sẽ không hiểu những cái đẹp (mỹ) và những cái đúng đắn (chân). Hắn chỉ thu thập những cái vớ vẩn;

cuộc sống của hắn chỉ là cuộc sống trần tục. Hắn chỉ là một phàm phu.

Ngụ ngôn của kinh thánh đó thhạt là thâm thúy. Tại sao con người sa ngã qua tri thức? - bởi vì tri thức tạo ra khoảng cách, bởi vì tri thức tạo ra cái ‘ta’ và ‘người’, bởi vì tri thức tạo ra chủ thể và khách thể, người biết và cái được biết, quan sát viên và cái được quan sát. Tri thức là một loại bệnh tâm thần; nó tạo ra sự rạn nứt. Và thế thì không có cách nào nối liền được nữa. Đó là lý do tại sao khi con người càng trở nên hiểu biết nhiều, hắn càng ít đạo đức hơn. Người nào học càng nhiều, càng ít có triển vọng tìm về đạo.

Chúa Giê-Su nói rất đúng, “Chỉ có trẻ con mới vào được nước trời”... chỉ có trẻ con.

Trẻ con có phẩm chất gì đặc biệt mà bạn đã mất?

Phẩm chất của trẻ con là không tri thức, hồn nhiên. Nó nhìn gì cũng ngạc nhiên; mắt nó hoàn toàn trong sáng. Nó nhìn rất kỹ, nhưng nó không có định kiến, không phán xét, không có ý tưởng tiên quyết. Nó không cho thêm ý kiến, do đó nó biết thế nào là chân như.

Hôm trước chúng ta đã nói về sự khác biệt giữa thực tại và chân lý. Trẻ con biết chân lý, bạn chỉ biết thực tại. Thực tại là cái mà bạn đã thêu dệt quanh mình – tô màu, ham muốn, suy nghĩ. Thực tại là giải thích của bạn về chân lý.¹⁵⁶ Chân lý là chân như; thực tại là cái bạn hiểu biết bằng trí năng, là ý tưởng của bạn về chân lý. Thực tại là một tổ hợp gồm nhiều thứ, tất cả đều tách biệt. Chân lý chỉ là một năng lượng vũ trụ duy nhất. Chân lý là nhất thể, thực tại là vạn thù. Thực tại là đám đông, chân lý là tích hợp. Trước khi bàn về lời kinh này, ta phải hiểu một cách rõ rằng: tri thức là sự nguyền rủa.

J. Krishnamurti¹⁵⁷ nói, “Phủ định là im lặng.” Phủ định cái gì? - phủ định tri thức, phủ định tâm trí, phủ định mối bận tâm thường xuyên trong nội tâm bạn, để tạo ra một không gian trống rỗng. Khi tâm trí trống rỗng, bạn hài hòa với đại thể. Khi bận bịu, bạn mất hẳn sự hài hòa.

Do đó, khi nào bạn có được một khoảnh khắc im lặng thì có niềm vui sướng mênh mông. Trong khoảnh khắc đó cuộc sống đầy ý nghĩa, trong khoảnh khắc im lặng đó cuộc sống lộ ra nét hùng vĩ mà không bút mực nào diễn tả nổi. Trong khoảnh khắc đó cuộc sống là một điệu vũ.

Phủ Định Tri Thức 83

Trong khoảnh khắc đó nếu thần chết viếng thăm, nó cũng nhảy múa và ca hát, bởi vì khoảnh khắc đó không biết gì ngoài niềm vui sướng. Khoảnh khắc đó là vui sướng, là phúc lạc. Tri thức phải bị phủ định. Nhưng không phải vì tôi nói thế, hay bởi vì J. Krishnamurti nói thế, hay bởi vì Phật Cồ Đàm đã nói thế. Nếu bạn phủ định bởi vì tôi đang nói thế, bạn sẽ phủ định tri thức của bạn, và bất kỳ cái gì tôi đang nói, sẽ trở thành tri thức của bạn; bạn sẽ thay thế nó. Sự phủ định không được tới từ tâm trí, nếu không, tâm trí sẽ rất ma mãnh. Thế thì bất kỳ cái gì tôi nói cũng đều trở thành tri thức của bạn, bạn sẽ bám lấy nó. Bạn vất bỏ thần tượng cũ của mình và thay thế bằng cái mới. Nhưng đấy lại là trò chơi cũ với lời lẽ mới, ý tưởng mới, ý nghĩ mới.

Vậy thì phủ định tri thức bằng cách nào? Không phải bằng tri thức khác: chỉ cần hiểu rõ sự kiện rằng tri thức tạo ra khoảng cách, chỉ nhìn ra sự kiện này một cách mãnh liệt, toàn triệt là đủ. Không phải là phải thay thế nó bằng một cái khác; sự mãnh liệt đó là ngọn lửa, nó sẽ đốt tri thức của bạn thành tro bụi. Sự mãnh liệt đó là đủ. Sự mãnh liệt đó là cái được gọi là ‘trực giác’. Trực giác sẽ đốt cháy tri thức của bạn, và nó sẽ không bị thay thế bởi tri thức khác. Còn lại sau đó chỉ là cái trống không, shunyata. Chỉ còn chân không, bởi vì không còn gì bên trong; ở đó chân lý không bị xáo trộn, không bị bóp méo. Bạn phải hiểu điều tôi đang nói, và đừng học điều tôi đang nói. Bạn ngồi đây với tôi hàng ngày và nghe tôi nói, nhưng đừng thu thập tri thức, đừng tích trữ. Việc lắng nghe tôi nên coi như một thí nghiệm nội tâm. Bạn nên lắng nghe với sự mãnh liệt, với cả con người, với sự tỉnh thức cao độ nhất mà bạn có thể làm được. Trong chính sự tỉnh thức đó bạn sẽ hiểu, và chính sự hiểu biết đó sẽ thay đổi bạn. Bạn không phải làm gì cả sau này; chính sự hiểu biết sẽ đem tới sự chuyển hoá. Nếu bạn phải nỗ lực, điều đó nghĩa là bạn đã không hiểu. Nếu ngày mai bạn trở lại và hỏi tôi, “Con đã hiểu rằng tri thức là một nguyền rủa, rằng tri thức tạo ra khoảng cách. Bây giờ làm sao để vứt bỏ nó?” - thì bạn không hiểu. Nếu còn hỏi ‘làm sao’ thì bạn không hiểu. Cái ‘làm sao’ không thể nảy sinh, bởi vì ‘làm sao’ là đang đòi hỏi thêm tri thức. Cái ‘làm sao’ đang đòi hỏi phương pháp, kỹ thuật: “Phải làm gì đây?” Chỉ cần trực giác là đủ; nó không cần bất cứ sự giúp đỡ nào cả. Ngọn lửa của nó quá đủ để thiêu đốt tất cả tri thức mà bạn mang trong mình. Chỉ hiểu đúng vấn đề thôi.

Hãy nghe tôi nói, hãy đi cùng tôi. Hãy lắng nghe tôi, hãy cầm tay tôi và đi vào trong không gian mà tôi đang cố giúp bạn đi vào. Và hãy nghe rõ cái tôi đang nói, đừng tranh luận. Đừng nói có, đừng nói không. Đừng đồng ý, đừng không đồng ý. Hãy ở lại với tôi trong khoảnh khắc này - và bỗng nhiên sự sáng suốt lộ ra. Nếu bạn lắng nghe một cách chăm chú... và nói đến chăm chú tôi không có ý nói sự tập trung; chăm chú nghĩa là bạn phải lắng nghe với sự tỉnh thức, không phải với một tâm trí buồn chán. Hãy lắng nghe với sự thông minh, với sự sống động, với sự cởi mở. Hãy ở ngay đây, ngay bây giờ với tôi. Đó là điều tôi muốn nói về sự chăm chú: đừng hướng tâm trí đi đâu khác. Đừng so sánh điều tôi đang nói với ý nghĩ cũ của bạn. Đừng so sánh, đừng phán đoán. Tôi muốn nói rằng bạn đừng phán đoán, dù điều tôi đang nói là đúng hay không, hay nó đúng đến đâu.

Mới ngày hôm nọ tôi đã nói với một người tìm đạo.

Anh ta có phẩm chất của người tìm đạo, nhưng nặng gánh vì tri thức. Trong khi tôi đang nói với anh ta, mắt anh ta đẫm lệ. Trái tim anh ấy vừa sắp mở ra, và trong chính khoảnh khắc đó tâm trí nhào vô và phá hủy mọi cái đẹp của nó. Anh ta đang hướng về trái tim và cởi mở, nhưng ngay lập tức tâm trí đã chen vào. Những giọt nước mắt đó vừa mới ló ra, liền biến mất. Mắt anh ta liền khô ráo.

Điều gì đã xảy ra? - Tôi đã nói điều gì đó mà anh ta không thể đồng ý. Anh ta đã đồng ý với tôi, tới điểm nào đó. Thế rồi tôi đã nói điều gì đó đi ngược lại với đầu óc Phủ Định Tri Thức 85

Do Thái của anh ta, đi ngược lại Kabbala,¹⁵⁸ và ngay lập tức mọi sự đã thay đổi. Anh ta nói, “Mọi thứ đều đúng. Bất kỳ điều gì thầy đang nói cũng đều đúng, chỉ trừ mỗi điều này: rằng Thượng Đế không có mục đích, rằng hiện sinh không mục đích - với điều này con không thể nào đồng ý được, bởi vì Kabbala nói khác hẳn - rằng cuộc sống có mục đích, rằng Thượng Đế có chủ đích, rằng Ngài đang dẫn hướng chúng ta tới một định mệnh nào đó, rằng có một cái đích.”

Anh ta có thể không nhìn vào điều đó theo cách này -rằng anh ta đã không hiểu vì sự so sánh đã xen vào. Kabbala nói có liên quan gì tới tôi đâu? Khi bạn đang nghe tôi nói, hãy vứt tất cả các tri thức về Kabbala, về yoga, về mật tông, về cái này hay cái khác. Khi bạn đang ở cùng tôi, hãy cùng tôi đi. Nếu bạn chăm chú nghe tôi hoàn toàn... và tôi không nói rằng bạn đang đồng ý với tôi, hãy nhớ vậy. Tôi không nói rằng bạn phải đồng ý với tôi: không có vấn đề về đồng ý hay không đồng ý.

Khi thấy một bông hồng, bạn đồng ý với nó hay không đồng ý với nó? Khi thấy mặt trời lên, bạn đồng ý hay không đồng ý? Khi ngắm trăng đêm, bạn nhìn thấy nó! Hoặc bạn thấy nó hoặc không thấy nó, nhưng không có vấn đề đồng ý hay không đồng ý.

Theo cách đó, hãy ở cùng tôi; đó là cung cách khi ở với thầy. Hãy ở lại với tôi. Tôi không cố thuyết phục bạn về bất kỳ cái gì. Tôi không thuyết phục bạn theo một lý thuyết nào đó, một triết lý nào, một học thuyết nào, hay theo đạo nào đó, không! Tôi chỉ chia sẻ điều đã xảy ra cho tôi. Và trong chính việc chia sẻ đó, nếu bạn tham gia, điều ấy có thể xảy ra cho bạn nữa. Đấy là sự truyền nhiễm. Trực giác có sức mạnh chuyển hoá.

Khi tôi nói tri thức là điều nguyền rủa, bạn có thể đồng ý hay không đồng ý - và cả hai trường hợp bạn đều hiểu lầm hết! Bạn chỉ lắng nghe thôi, chỉ nghe lời bàn về nó, hãy nghe rõ toàn thể tiến trình của tri thức. Bạn hiểu tri thức tạo ra khoảng cách như thế nào; tri thức trở thành rào chắn như thế nào; tri thức đứng chắn lối như thế nào; tri thức tăng trưởng như thế nào, và khoảng cách tăng trưởng như thế nào; tri thức là sự hồn nhiên mất đi như thế nào; kỳ quan bị phá hủy, bẻ quặt, tàn sát như thế nào; tri thức làm cuộc sống trở thành đờ đẫn và chán chường như thế nào. Bí ẩn mất đi, và với bí ẩn Thượng Đế cũng mất theo.

Bí ẩn biến mất bởi vì bạn đã có ý tưởng rằng bạn biết. Nếu bạn biết rồi, làm sao còn bí ẩn nữa? Bí ẩn chỉ có thể có khi bạn không biết.

Và hãy nhớ, con người chẳng biết gì hết! Tất cả những cái mà chúng ta đã thu thập đều chỉ là rác rưới. Điều tối hậu vẫn còn bên ngoài sự hiểu biết. Cái chúng ta thu thập chỉ là sự kiện, chân lý vẫn còn vượt tầm với của chúng ta, dù có nỗ lực đến đâu. Và đó là kinh nghiệm không phải chỉ của Đức Phật, của Krishna, của Krishnamurti hay của Rama;¹⁵⁹ đấy là kinh nghiệm ngay cả của Edison,¹⁶⁰ của Newton,¹⁶¹ của Albert Einstein ¹⁶² . Đấy là kinh nghiệm của các nhà thơ, họa sĩ, vũ công. Những thiên tài của thế giới - họ có thể là nhà huyền môn, có thể là nhà thơ, có thể là nhà khoa học – tất cả đều hoàn toàn đồng ý về một điều: rằng càng biết nhiều, chúng ta càng hiểu rằng cuộc sống là một bí ẩn hoàn toàn.¹⁶³ Tri thức của chúng ta không phá hủy được bí ẩn của đời sống. Chỉ người ngu mới nghĩ rằng vì họ mới biết có chút ít, nên bây giờ Phủ Định Tri Thức 87 không còn bí ẩn nào trong cuộc sống. Chỉ tâm trí tầm thường mới quá gắn bó với tri thức; tâm trí sáng suốt không coi trọng tri thức.¹⁶⁴ Họ dùng nó, chắc chắn phải dùng nó - nó là một lợi ích, nó là một tiện ích - nhưng họ biết rất rõ rằng tất cả những cái đúng đắn đều bị giấu kín, vẫn còn bị giấu kín. Chúng ta có thể biết càng ngày càng nhiều, nhưng Thượng Đế vẫn mãi mãi vô tận.

Hãy lắng nghe với trực giác, một cách chăm chú, với cả con người. Và trong chính tâm trạng đó bạn sẽ thấy điều huyền diệu, và việc đó làm thay đổi bạn. Bạn không hỏi “cách nào” nữa.

Đó là ý nghĩa khi Krishnamurti nói, “Phủ định là im lặng.” Trực giác phủ định tất cả mọi loại tri thức. Và khi một cái gì đó bị phủ định và không có gì được thay thế vào đó, khi một cái gì đó đã bị phá hủy và không có gì khác được đặt vào, được thay thế vào chỗ của nó thì có im lặng. Bởi vì ở đó có khoảng trống. Có im lặng bởi vì cái cũ đã bị ném đi mà cái mới chưa được thay thế. Cái im lặng đó Phật gọi là shunyata. Cái im lặng đó là cái trống không, chân không. Và chỉ chân không đó mới có thể hiện diện trong thế giới của chân lý.

Ý nghĩ không thể hiện diện ở đó. Ý nghĩ chỉ hoạt động trong thế giới của sự vật bởi vì ý nghĩ cũng là sự vật - tinh tế, nhưng nó cũng là vật chất. Đấy là lý do tại sao ý nghĩ có thể được ghi lại,¹⁶⁵ đó là lý do tại sao ý nghĩ có thể được chuyển tiếp, được truyền đạt. Tôi có thể phóng một ý nghĩ vào bạn; bạn có thể giữ lấy nó, bạn có thể có nó.

Nó có thể được cho và nhận, có thể chuyền tay được, bởi vì nó là một vật. Nó là một hiện tượng của vật chất.

Cái trống không không thể cho đi, không thể nào được dùng để nhắm vào bạn được. Bạn có thể tham gia, có thể hòa tan vào trong nó, nhưng không ai có thể trao nó cho bạn. Nó không thể trao đổi được. Và chỉ có cái trống không mới vận hành được trong thế giới chân lý. Chân lý chỉ được biết tới khi tâm trí vắng mặt. Muốn biết chân lý thì tâm trí phải tĩnh chỉ, nó phải chấm dứt hoạt động. Nó phải im lặng, tĩnh lặng, không giao động.

Ý nghĩ không thể nào vận hành trong chân lý, nhưng chân lý thì lại có thể vận hành qua ý nghĩ. Bạn không thể nào đạt tới chân lý bằng suy tư, nhưng khi đắc đạo thì bạn có thể dùng ý tưởng để phục vụ chân lý. Đó là điều tôi đang làm, đó là điều Phật đã làm, đó là điều thánh nhân xưa nay đã làm.

Điều tôi đang nói là một ý nghĩ, nhưng đằng sau đó là chân không. Cái trống không đó không phải là sản phẩm của ý nghĩ; nó nằm ngoài ý nghĩ. Ý nghĩ không thể vươn tới đó được; thậm chí ý nghĩ cũng không thể suy tư về nó.

Bạn đã bao giờ quan sát hiện tượng này chưa? - đó là bạn không thể nghĩ về cái trống không được; bạn không thể nào biến cái trống không thành một ý nghĩ. Bạn không thể nào nghĩ về nó; nó là cái không thể suy nghĩ được.

Nếu bạn có thể nghĩ về nó, nó không còn là trống không nữa. Ý nghĩ phải ra đi để nhường chỗ cho cái trống không; chúng chưa gặp nhau bao giờ. Một khi cái trống không đã tới, nó có thể dùng mọi phương tiện để diễn tả về nó.

Trực giác là trạng thái không còn ý nghĩ. Bất kỳ khi nào bạn khám phá cái gì đó, bao giờ bạn cũng nhận được khi không có ý nghĩ.

Phủ Định Tri Thức 89 đầu rung động. Thí dụ như cái trống: nó trống rỗng bên trong. Vì vậy mới có chỗ dụng của nó. Cái âm thanh tạo ra được từ cái trống không. Khi tâm trí bạn không có ý nghĩ, cái gì đó có thể, rất có thể xảy ra. Thế thì bạn có thể hiểu được điều tôi đang nói. Và như vậy điều tôi đang nói không phải chỉ là lời bạn nghe thấy, mà nó trở thành một trực giác, một sự thấu suốt, một mặc khải. Bạn đã thể nghiệm; bạn đã chia sẻ với tôi.

Trực giác là trạng thái không suy nghĩ, không ý nghĩ. Nó là khoảng trống, một khoảng hở trong tiến trình suy nghĩ, và trong khoảng trống đó là chân lý.

Từ ‘empty’ (trống không) trong tiếng Anh bắt nguồn từ một gốc có nghĩa là giải trí, nhàn rỗi. Đó là một từ rất đẹp nếu hiểu từ gốc rễ. Từ gốc ấy rất ý nghĩa: nó có nghĩa là giải trí, nhàn rỗi, buông lỏng. Bất kỳ khi nào nhàn rỗi, giải trí, bạn trống không. Và hãy nhớ, câu ngạn ngữ ‘nhàn cư vi bất thiện’¹⁶⁷ là hoàn toàn vô nghĩa. Chính điều ngược lại mới là đúng: tâm trí bận bịu là chỗ ở của ma quỉ. Tâm trí trống không là đền thờ của Thượng Đế, không phải của quỉ. Nhưng bạn phải hiểu ý tôi nói ‘trống không’ là gì – buông lơi, thảnh thơi, không căng thẳng, không vọng động, không ham muốn, không mơ màng, hoàn toàn tỉnh thức. Một tâm trí trống không là sự hiện diện toàn vẹn. Và mọi sự đều có thể xảy ra trong sự hiện diện toàn vẹn đó, bởi vì toàn bộ vạn hữu bắt nguồn từ sự hiện diện tuyệt đối ấy. Cây cối lớn lên từ sự hiện diện thuần khiết đó, trăng sao này được sinh ra từ sự hiện diện thuần khiết đó;

chúng ta và chư Phật, tất cả đều bắt nguồn từ sự hiện diện thuần khiết này. Trong sự hiện diện thuần khiết đó bạn là một với Thượng Đế, bạn là Thượng Đế. Tâm trí bận bịu thì bạn sa ngã; tâm trí bận bịu thì bạn bị đuổi ra khỏi vườn Địa đàng. Khi nhàn rỗi bạn quay trở lại vườn này, Khi tâm trí không bận bịu bởi thực tại, bởi sự vật, bởi ý tưởng thì thấy được chân tướng của sự vật. Và chân tướng ấy là chân lý. Chỉ trong chân không mới có sự gặp gỡ, hội nhập. Chỉ trong chân không bạn mới cởi mở với chân lý, và chân lý thâm nhập vào trong bạn. Chỉ trong chân không bạn mới trở thành hàm súc với chân lý.

Tâm trí có ba trạng thái. Trạng thái thứ nhất là nội dung và tâm thức. Tâm trí bao giờ cũng có nội dung - một ý nghĩ chuyển động, một ham muốn nảy sinh, tham, sân, si. Tâm trí bạn bao giờ cũng có ý tưởng nào đó, không bao giờ nhàn rỗi cả. Giao thông đều đều, ngày này qua ngày khác. Khi bạn tỉnh ngủ nó có mặt; khi bạn ngủ mê, nó cũng có mặt. Khi tỉnh ngủ, bạn gọi nó là suy nghĩ; khi ngủ, bạn gọi là mơ mộng - cả hai chỉ là một tiến trình mà thôi. Mơ mộng đơn giản hơn;

đó là sự suy nghĩ bằng hình ảnh. Nó không dùng đến khái niệm, mà dùng hình ảnh. Nó đơn giản hơn; trẻ con cũng suy nghĩ bằng hình ảnh. Cho nên sách cho trẻ con phải có hình lớn, nhiều màu sắc bởi vì chúng nghĩ qua hình ảnh. Qua hình ảnh chúng sẽ học mặt chữ. Dần dần những hình ảnh đó bé dần đi, và cuối cùng không cần nữa.

Người tiền sử cũng nghĩ bằng hình ảnh. Chữ viết lâu đời nhất là chữ tượng hình. Chữ Tầu là tượng hình, không có mẫu tự. Nó là chữ viết cổ đại nhất. Khi ngủ, bạn trở nên đơn giản hơn; bạn quên mất cái phức tạp của ban ngày và suy nghĩ bằng hình ảnh - nhưng chỉ là một. Và phát kiến của các nhà phân tâm cũng có giá trị - họ nghiên cứu giấc mơ của bạn. Như vậy thì đúng hơn bởi vì bạn đơn sơ hơn trong mộng; bạn không cố gắng lừa dối ai, bạn chân thực hơn. Ban ngày bạn mang nhiều mặt nạ để che dấu mình - hết tầng cá tính nọ đến tầng cá tính kia, rất khó mà tìm ra con người thật. Phải đào sâu qua những mặt nạ ấy, và điều đó chạm tự ái, và bạn sẽ kháng cự. Nhưng trong đêm, ngay khi cởi quần áo ra đi ngủ, bạn cũng cởi bỏ luôn cá tính của mình đi nữa. Bạn không cần nó nữa bởi vì bạn sẽ không giao thiệp với bất kỳ ai, còn Phủ Định Tri Thức 91 lại chỉ có một mình bạn. Bạn sẽ cắt đứt với thế giới bên ngoài và tuyệt đối đơn độc trong cõi riêng tư của mình. Không cần phải che dấu, không cần giả vờ. Đó là lý do tại sao các nhà phân tâm muốn nghiên cứu giấc mơ của bạn, bởi vì chúng bày tỏ về bạn một cách trung thực hơn. Đấy cũng lại là cùng một trò chơi nhưng diễn ra trong ngôn ngữ khác mà thôi. Đây là trạng thái thông thường của tâm trí: tâm trí và nội dung, tâm thức cộng với nội dung. Trạng thái thứ hai của tâm trí là tâm thức không nội dung; đó chính là ý nghĩa của thiền. Bạn hoàn toàn tỉnh táo, và có khoảng trống, một khe hở. Không ý nghĩ nào hiện lên trong tâm thức của bạn. Bạn không ngủ và hoàn toàn tỉnh thức - nhưng không có ý nghĩ. Đây là thiền.

Trạng thái thứ nhất gọi là tâm trí, trạng thái thứ hai được gọi là thiền. Và còn có trạng thái thứ ba. Khi nội dung đã biến mất, khi khách thể cũng biến mất, chủ thể không thể nào còn lại được - bởi vì chúng nương nhau mà có. Chúng sinh ra lẫn nhau. Khi chỉ còn lại chủ thể, nó chỉ lơ lửng thêm một chút nữa, nhờ cái trớn của quá khứ. Không có nội dung, ý thức không thể nào tồn tại lâu dài được; nó sẽ không có chỗ dùng nữa. Bởi vì ý thức bao giờ cũng là một ý thức về cái gì đó. Khi bạn nói ‘ý thức’ người ta có thể hỏi “Về cái gì?” Bạn nói, “Tôi đang ý thức về...” Phải cần có khách thể; nó là cái phải có để chủ thể tồn tại. Một khi khách thể đã biến mất, chẳng bao lâu chủ thể cũng sẽ mất theo.

Trước hết nội dung ra đi, sau đó là ý thức theo sau.

Trạng thái thứ ba được gọi là thiền định (samadhi) -không nội dung, không ý thức. Nhưng hãy nhớ, cái không nội dung này, không ý thức này không phải là trạng thái vô ý thức. Nó là trạng thái của siêu ý thức, của ý thức siêu việt. Tâm thức bây giờ chỉ là ý thức về chính nó. Ý thức đã hướng về chính nó; vòng tròn được kiện toàn. Bạn đã về nhà. Đây là trạng thái thứ ba - samadhi - mà Phật gọi chân không. Trước hết hãy gạt bỏ nội dung - bạn còn trống một nửa, sau đó gạt bỏ tâm thức - bạn trở thành trống không hoàn toàn. Và cái trống không hoàn toàn này là điều đẹp đẽ nhất có thể xảy ra, một phúc lạc lớn nhất.

Trong chân không này, trong cái trống không này, trong cái vô ngã này, bạn sẽ an toàn và hoàn toàn ổn định. Bạn sẽ ngạc nhiên mà biết rằng sự an toàn và ổn định trọn vẹn khi cái ta không còn. Tất cả mọi lo sợ đều biến mất. Bởi vì cái sợ cơ bản là gì? Cái sợ căn bản là sợ chết. Tất cả các nỗi sợ khác chỉ là phản ánh của cái sợ căn bản này. Tất cả các nỗi sợ khác đều có thể qui về cái sợ này: sợ chết. Sợ rằng ngày nào đó mình biến mất, một ngày nào đó mình phải chết. Mình đang sống đây, rồi một ngày sẽ tới khi mình sẽ không còn nữa. Điều đó rất đáng sợ; đó là nỗi sợ căn bản.

Để tránh cái sợ đó chúng ta tìm mọi cách để có thể sống càng lâu càng tốt. Và chúng ta cố gắng làm cho cuộc sống mình an toàn. Chúng ta sẽ nhượng bộ để được an ninh hơn, an toàn hơn, chỉ vì cái sợ đó. Chúng ta trở nên tê liệt, bởi vì càng an toàn hơn, càng an ninh hơn, bạn sẽ càng kém sống động hơn.

Cuộc sống hiện hữu giữa những thách đố và vươn lên trong khủng hoảng. Cuộc sống cần bất an. Nó trưởng thành trong mảnh đất của bất an. Khi mà bạn thấy bấp bênh, bạn sẽ thấy mình sống động hơn, tỉnh táo hơn.¹⁶⁸ Đó là lý do tại sao người giầu lại trở thành đờ đẫn: một loại đần độn và ngẩn ngơ bao quanh họ. Họ an toàn quá, chẳng còn thách thức nào nữa. Họ an toàn quá, không cần đến trí thông minh nữa. Họ an toàn quá - vậy họ cần thông minh để làm gì? Thông minh chỉ cần tới khi có thách đố. Thông minh được mài giũa bởi thách đố.

Cho nên vì sợ chết mà chúng ta cố gắng để được an toàn, để có tiền trong ngân hàng, để có bảo hiểm, có hôn Phủ Định Tri Thức 93 nhân, để được an cư, để được lạc nghiệp. Chúng ta trở thành công dân của một nước, gia nhập đảng phái chính trị, gia nhập tôn giáo. Đó là những cách để tìm an ninh. Đó là những chỗ chúng ta tìm mà gia nhập - tổ quốc, đạo pháp. Bởi nỗi sợ này nên bạn bị chính khách và thầy tu lợi dụng mãi. Nếu bạn không sợ gì, không chính khách, không thầy tu nào có thể lợi dụng bạn được. Chính vì bạn sợ nên ông ta mới có thể khai thác được, bởi vì ông ta có thể làm cho bạn được an toàn - ít nhất ông ta cũng có thể hứa là làm được: “Điều này sẽ giúp bạn an toàn, bảo đảm trăm phần trăm.” Hàng có thể chẳng bao giờ nhận được -đấy lại là việc khác - nhưng cứ hứa đã... Và chính lời hứa ấy làm mọi người bị bóc lột, bị áp bức. Nó đã trói buộc mọi người.

Một khi đã biết cái chân không nội tâm này, bạn không còn sợ gì nữa, bởi vì cái chết đã xảy ra rồi. Trong cái trống không đó nó đã xảy ra. Trong cái trống không đó bạn đã biến mất. Vậy thì sao bạn có thể sợ gì nữa? Sợ cái gì? Sợ ai? Bạn đâu còn nữa để mà sợ? Trong cái trống không này mọi sợ hãi đều biến mất bởi vì cái chết đã xảy ra rồi. Cho nên không còn cái chết nào nữa. Bạn cảm thấy bất tử, vô thời gian. Vĩnh cửu đã tới. Bây giờ bạn không tìm kiếm an ninh nữa, không cần nữa.

Đây là trạng thái của sannyasin. Đây là trạng thái mà một người không cần quốc gia, không cần tôn giáo, hay những nhảm nhí như thế. Chỉ khi đã trở thành chân không bạn mới có thể là chính mình. Nghe có vẻ nghịch lý.

Và bạn không cần phải thỏa hiệp. Bởi vì sợ và tham lam mà người ta phải thỏa hiệp. Và bạn có thể sống bất cần bởi vì không có gì để mất cả. Bạn có thể trở thành bất khuất; không có gì để sợ cả. Không ai có thể giết bạn được vì bạn đã làm điều đó rồi. Không ai có thể lấy bất kỳ cái gì của bạn được vì bạn đã vất bỏ tất cả những cái có thể lấy đi rồi. Bây giờ bạn trụ trong chân không, bạn là chân không. Do đó mới có hiện tượng nghịch lý này: rằng trong chân không này lại có an ninh lớn, an toàn lớn, ổn định lớn - vì không thể chết thêm một lần nữa được. Và với cái chết, thời gian biến mất.¹⁶⁹ Và tất cả các vấn đề từng do cái chết và thời gian gây ra cũng mất theo cái chết. Sau tất cả những biến mất này, cái còn lại là bầu trời trong suốt. Bầu trời thuần khiết này là samadhi, là niết bàn. Phật đã nói nhiều về điều này.

Những lời kinh này đã được nói cho Sariputra (Xá Lợi Phất), một trong các đại đệ tử của Phật. Tại sao lại

Sariputra?

Ngày đầu tiên tôi đã nói cho các bạn rằng có bảy giai đoạn, bảy bậc của chiếc thang. Bậc thứ bảy là sự siêu việt: Thiền, Mật tông, Lão. Bậc thứ sáu là siêu việt tâm linh: yoga. Cho tới bậc thứ sáu, phương pháp vẫn còn quan trọng, ‘làm sao’ vẫn còn là quan trọng. Cho tới bậc thứ sáu, kỷ luật vẫn còn quan trọng, lễ nghi còn quan trọng, kỹ thuật vẫn còn quan trọng. Chỉ khi đạt tới bậc thứ bảy, bạn mới thấy chẳng cần gì nữa.

Sariputra được dạy trong kinh này vì Sariputra đã ở trung tâm thứ sáu, bậc thứ sáu. Ông ấy là một trong những đại đệ tử của Phật. Phật có tám mươi đại đệ tử;

Sariputra là một trong trong số người này. Ông ấy là đệ tử hiểu biết nhất của Phật. Ông ấy cũng là học giả lỗi lạc nhất. Khi đến với Phật, ông ấy đã có năm ngàn đệ tử.

Khi tới gặp Phật lần đầu tiên, ông ấy tới để tranh luận, để đấu lý và đánh bại Phật. Ông ấy tới với năm ngàn đệ tử của mình - để khoa trương. Và khi đối diện với ông ấy, Phật cười to. Ngài nói, “Sariputra, ông biết quá nhiều, nhưng lại chẳng biết gì cả. Tôi biết ông đã thâu thập rất nhiều tri thức, nhưng ông thì rỗng tuếch. Ông tới để tranh Phủ Định Tri Thức 95 luận và để đánh bại ta, nhưng nếu ông thực sự muốn thảo luận với ta, ông sẽ phải đợi ít nhất là một năm.”¹⁷⁰ Sariputra nói, “Một năm ư? Để làm gì vậy?”

Phật nói, “Ông sẽ phải giữ im lặng trong một năm; đó là cái giá phải trả. Nếu có thể giữ im lặng trong một năm, ông có thể tranh luận với ta bởi vì điều ta định nói với ông sẽ tới từ im lặng. Ông cần có một chút ít kinh nghiệm về nó. Và dưới mắt ta, Sariputra, ông chưa biết im lặng là gì. Ông ngập tràn tri thức; đầu ông nặng nề quá. Ta thấy tội nghiệp cho ông, Sariputra. Ông đã mang của nợ đó trong nhiều kiếp rồi. Không phải ông chỉ là Bà La Môn trong kiếp này. Sariputra, ông đã từng là brahmin trong nhiều kiếp rồi. Và trong nhiều kiếp ông từng mang nặng nào là kinh Vệ Đà và nào là kinh sách. Đó là cách sống của ông trong nhiều kiếp... nhưng ta thấy nhiều hứa hẹn.

Ông là mọt sách, nhưng thế mà lại nhiều triển vọng. Ông là người hiểu biết, nhưng tri thức của ông vẫn chưa che lấp hoàn toàn bản thể ông; một vài cửa sổ vẫn còn mở. Ta muốn, trong một năm, lau sạch những cửa sổ này, để sửa soạn cho sự gặp gỡ, cho việc đàm đạo và sự sống của chúng ta. Hãy ở lại đây trong một năm.”

Điều này thật kì lạ. Sariputra đã từng ngao du khắp nước, đánh bại mọi người. Đó là một truyền thống của Ấn Độ: người trí thức hay du hành khắp nước và đánh bại người khác trong những cuộc tranh luận và thảo luận lớn.

Và điều đó được coi là một trong những việc vĩ đại phải làm. Nếu thắng cả nước và đánh bại tất cả các học giả, người đó có một vinh dự rất lớn.¹⁷¹ Người đó được coi trọng hơn cả vua chúa, hơn cả người giầu có. Sariputra đã du hành. Và theo lẽ tự nhiên, ông ấy không thể tự tuyên bố là mình thắng khi chưa đánh bại được Phật. Cho nên ông ấy đã tới vì điều đó. Ông ấy chấp nhận điều kiện và nói, “Được, nếu phải đợi một năm, tôi sẽ đợi.” Và trong một năm ông ấy đã ngồi trong im lặng. Trong một năm, cái im lặng đã ngấm vào ông ấy.

Một năm sau Phật hỏi ông ta, “Bây giờ chúng ta có thể thảo luận, và ông có thể đánh bại tôi, Sariputra. Ta sẽ sung sướng vô cùng được ông đánh bại.”

Ông ấy cười lớn và quỳ xuống chân Phật mà nói, “Xin thầy hãy điểm đạo cho con. Trong một năm im lặng này, lắng nghe thầy, đã có vài khoảnh khắc được trí huệ mở ra. Mặc dầu tới như một đối thủ, con tự nghĩ, ‘Trong khi ngồi lặng thinh suốt một năm, tại sao ta không lắng nghe người này, nghe người ấy nói gì?’ Cho nên từ sự tò mò mà con bắt đầu lắng nghe. Nhưng nhiều lúc thầy đã qui phục con;

thầy đã làm tim con rung động; từng phím đàn bên trong con ngân lên, và con đã nghe được tiếng nhạc. Thầy đã đánh bại con mà không phải tranh luận.”

Sariputra trở thành đệ tử Phật, và năm ngàn đệ tử của ông ấy cũng quy y theo Phật. Sariputra là một trong những học giả rất nổi tiếng thời đó. Những lời kinh này nói cho Sariputra. Tại đây, này Sariputra, sắc tức là không, không tức là sắc, sắc chẳng khác không, không chẳng khác sắc, sắc chính là không, không chính là sắc.

Thọ, hành, tưởng, thức cũng đều như thế.

Tại đây, này Sariputra... Phật muốn nói gì khi nói ‘tại đây’? Ngài muốn nói tới không gian của mình. Ngài nói, “Nhìn từ thế giới của ta, từ quan điểm siêu việt, từ không gian nơi ta hiện hữu và cái vĩnh hằng nơi ta hiện hữu...”

Tại đây, này Sariputra, sắc tức là không, không tức là sắc; Phủ Định Tri Thức 97

Đây là một trong những tuyên cáo quan trọng nhất. Toàn bộ giáo pháp của Phật giáo nằm gọn trong điều này: rằng cái hiển hiện là cái ẩn tàng; rằng hình sắc chẳng qua là một hình thức của chính cái trống không, và cái trống không cũng chẳng là gì ngoài hình sắc, khả hữu của hình sắc.¹⁷² Phát biểu này là phi logic và thoạt nhìn có vẻ là vô nghĩa. Làm sao hình sắc lại có thể là trống không được? Chúng là những cái đối lập. Sao trống không có thể là hình sắc được? Chúng là hai đối cực.

Một điều cần phải được hiểu trước khi chúng ta bàn về kinh một cách đúng đắn: Phật không dùng logic, mà dùng biện chứng.

Có hai cách để hiểu thực tại. Một cách là logic.

Aristotle là tổ sư của phương pháp ấy ở phương Tây.¹⁷³ Nó đi theo đường thẳng, chỉ một đường thôi. Nó không bao giờ cho phép cái đối lập; đối lập phải bị loại bỏ. Quy luật này nói A là A và không bao giờ là không A. A không thể là không A được. Đây là một công thức của trường phái logic Aristotle - và nó có vẻ hoàn toàn hợp lý, bởi vì chúng ta đã từng lớn lên với logic đó ở trung học, cao đẳng, đại học. Thế giới này bị Aristotle thống trị: A là

A và không bao giờ là không A.¹⁷⁴ Phương pháp tìm hiểu thực tại thứ hai là biện chứng.¹⁷⁵ Tại trời Tây phương pháp đó được gắn với tên của Heraclitus,¹⁷⁶ Hegel.¹⁷⁷ Tiến trình biện chứng nói: cuộc sống vận chuyển qua các cực đối, qua những cái đối lập - giống như con sông chảy qua hai bờ đối lập với nhau, nhưng hai bờ đối lập ấy giữ cho con sông ở giữa chúng. Điều này hiện thực hơn. Điện có hai cực, dương và âm. Nếu logic của Aristotle đúng với hiện sinh thì điện là rất, rất phi logic. Thế thì chính Thượng Đế cũng phi logic nốt, bởi vì Ngài tạo ra cuộc sống bằng sự phối hợp giữa người nam và người nữ, vốn là những đối lập - âm và dương, đực và cái. Nếu như Thượng Đế được Aristotle dưỡng dục theo luận lý hình thức, theo logic đường thẳng thì đồng tính luyến ái sẽ là tiêu chuẩn, còn luyến ái khác phái sẽ là trụy lạc. Thế thì đàn ông sẽ yêu đàn ông, đàn bà sẽ cặp đàn bà. Thế thì các phía đối lập không thể gặp gỡ. Nhưng Thượng Đế theo biện chứng. Tại mọi nơi, các đối cực đều gặp gỡ.¹⁷⁸

Trong con người bạn, sinh và tử đang gặp gỡ. Tại mọi nơi, các phía đối lập đều gặp gỡ -ngày và đêm, hè và đông. Gai nhọn và hoa hồng, chúng gặp gỡ; chúng ở trên cùng một cành, chúng phát xuất từ cùng một nguồn. Đàn ông và đàn bà, thanh xuân và tuổi già, đẹp và xấu, thân xác và linh hồn, thế giới và Thượng Đế - tất cả đều là đối cực.¹⁷⁹ Đây là một tấu khúc của các đối cực. Các đối cực không những gặp gỡ mà còn dệt lên một tấu khúc vĩ đại - chỉ đối cực mới có thể tạo ra bản hòa tấu. Ngược lại thì cuộc sống sẽ đơn điệu, không phải là bản hòa tấu. Cuộc sống sẽ nhàm chán. Nếu chỉ có một Phủ Định Tri Thức 99 nốt nhạc cứ lặp đi lặp lại, nhất định sẽ chán ngấy. Có các nốt trái nghịch: chính đề bắt tay phản đề mà tạo ra hợp đề. Và đến phiên của nó, hợp đề trở thành chính đề, lại tạo ra phản đề, và hợp đề cao hơn lại xảy ra.¹⁸⁰ Đó là tiến trình của đời sống.

Vậy phương pháp của Phật là biện chứng, và nó hiện thực hơn, đúng hơn, hợp lệ hơn.

Ông yêu bà, bà yêu ông - vậy thì cần phải hiểu thêm một điều nữa. Bây giờ các nhà sinh học (biologist) nói, và các nhà tâm lý cũng đồng ý, rằng đàn ông không chỉ là đàn ông, mà là đàn bà nữa. Và đàn bà không chỉ là đàn bà, mà là đàn ông nữa.¹⁸¹ Cho nên khi đàn ông và đàn bà gặp nhau, không chỉ có hai người gặp nhau mà là bốn người gặp nhau. Đàn ông gặp với đàn bà, nhưng đàn ông có đàn bà ẩn trong mình; đàn bà cũng có người đàn ông ẩn bên trong; họ cũng gặp nhau nữa. Sự gặp gỡ là trên các hai bình diện. Điều ấy tinh tế hơn, phức tạp hơn, liên hệ hơn. Con người vừa là đàn ông, vừa là đàn bà. Tại sao? -bởi vì hắn từ người nam và người nữ mà ra. Một phần là đóng góp của cha, và phần khác là đóng góp của mẹ, dù bạn là ai cũng vậy. Nam tính và nữ tính cùng chảy trong máu của bạn. Bạn có cả hai bởi vì bạn là sự gặp gỡ của các cực đối. Bạn là sự tổng hợp! Không thể nào chối bỏ cực này mà lấy cực kia. Vậy mà đó là điều đã được làm.

Aristotle đã được tuân theo một cách mù quáng, đủ mọi cách, và điều đó đã tạo ra nhiều phức tạp cho con người - và những vấn đề như thế dường như nan giải nếu Aristotle được tuân theo. Đàn ông đã được dạy phải là đàn ông: không được phép lộ ra một nét nữ tính nào, không bao giờ được phơi ra sự mềm yếu của con tim, không bao giờ được tỏ ra bất kỳ cảm xúc nào, bao giờ cũng phải hùng hổ. Đàn ông được dạy không bao giờ được khóc lóc, không bao giờ được than van - bởi vì nước mắt là nữ tính. Đàn bà đã được dạy không được giống như đàn ông: không được tỏ ra hung hăng, không được biểu lộ cảm nghĩ, bao giờ cũng phải thụ động, thụ cảm. Điều này ngược lại thực tại, và đã làm què quặt cả hai. Trong một thế giới tốt đẹp hơn, hiểu biết hơn, đàn ông sẽ là cả hai, đàn bà sẽ là cả hai - bởi vì đôi khi đàn ông cũng cần là đàn bà. Có những khoảnh khắc anh ta cần mềm mỏng - những khoảnh khắc tế nhị, khoảnh khắc yêu đương. Và có những lúc mà đàn bà cần phải diễn đạt và hùng hổ - lúc giận dữ, khi phải phòng ngự, khi nổi loạn.

Nếu đàn bà chỉ thụ động, cô sẽ tự động biến thành nô lệ.

Người đàn bà thụ động nhất định trở thành nô lệ; đó là điều đã xảy ra qua nhiều thời đại. Còn người đàn ông chỉ biết hùng hổ và không bao giờ tế nhị, nhất định sẽ tạo ra chiến tranh, điên khùng trong thế giới, bạo động. Con người đã chinh chiến, đánh nhau liên tục; dường như con người sống trên trái đất chỉ để đánh nhau. Trong ba ngàn năm đã có năm ngàn cuộc chiến tranh! Chiến tranh liên tục hoặc chỗ này, hoặc chỗ khác; trái đất chưa bao giờ nguyên vẹn và lành mạnh... chưa có lúc nào không chiến tranh. Hoặc chiến tranh ở Triều tiên, hoặc

Việt Nam, hay Do Thái, Ấn Độ, Pakistan hay Bangladesh; đâu đó việc tàn sát vẫn cứ tiếp tục. Con người phải giết nhau. Để còn là người, hắn phải chém giết. Bảy mươi nhăm phần trăm năng lượng được đổ vào chiến tranh, để tạo ra nhiều bom hơn, nhiều bom khinh khí hơn, nhiều bom neutron hơn, vân vân và vân vân.

Dường như con người sống trên trái đất này chỉ có một mục đích là chiến tranh. Anh hùng thời chiến được tôn kính nhất. Các chính khách thời chiến trở thành những tên tuổi vĩ đại trong lịch sử: Adolf Hitler, Winston Churchill, Joseph Stalin, Mao Trạch Đông - những tên tuổi này còn lưu danh. Tại sao? - bởi vì họ đã đấu tranh trong những cuộc chiến lớn, họ hủy diệt. Dù là xâm lược hay tự vệ -không thành vấn đề - nhưng họ là những kẻ hiếu chiến.

Phủ Định Tri Thức 101

Và chẳng biết ai là kẻ xâm lược - liệu người Đức có là kẻ xâm lược hay không, tất cả đều phụ thuộc vào người viết ra lịch sử. Kẻ thắng sẽ viết lịch sử, và người ấy sẽ chứng minh kẻ kia là xâm lược. Lịch sử sẽ hoàn toàn khác nếu Adolf Hitler chiến thắng. Đúng vậy, cũng sẽ có toà án Nuremburg, nhưng các tướng lĩnh và chính khách Mỹ, Anh và Pháp sẽ bị ra toà. Và lịch sử sẽ do người Đức viết ra; một cách tự nhiên họ sẽ có cái nhìn khác.¹⁸² Chẳng ai biết gì là đúng cả. Một điều chắc chắn là con người dồn tất cả năng lượng của mình vào chiến tranh. Lý do ư? - lý do là vì con người đã được dạy chỉ là đàn ông, và phần nữ tính của hắn đã bị chối bỏ. Cho nên không ông nào nguyên vẹn cả. Và đàn bà cũng vậy - không bà nào nguyên vẹn cả. Bà ấy đã được dạy phải chối bỏ phần đàn ông của mình. Khi còn là một trẻ nhỏ cô ấy không được đánh nhau với tụi con trai, cô ấy không được trèo cây; cô ấy phải chơi với búp bê, cô ấy phải chơi trò nấu bếp. Đây là một lối giáo dục rất ư là méo mó.

Đàn ông là cả hai, đàn bà cũng vậy - và cả hai đều cần phải kiến tạo một con người hài hòa, chân thực. Hiện sinh là biện chứng; và các đối cực không chỉ là trái ngược;

chúng là phần bù cho nhau nữa.¹⁸³ Phật nói: Tại đây, này Sariputra - trong thế giới của ta, Sariputra, trong không gian của ta, trong thời gian của ta, Sariputra, tại bậc thứ bảy của chiếc thang, trong trạng thái tâm không này, trong trạng thái vô niệm này, trong trạng thái của niết bàn này, của chứng ngộ này - sắc tức là không. Đàn ông là đàn bà và đàn bà là đàn ông, và sinh là tử, và tử là sinh. Các đối cực không phải là đối nghịch, Sariputra; chúng đang hòa nhập lẫn nhau, chúng nương nhau mà hiện hữu. Để vạch ra trí huệ này Phật nói: Hình sắc là vô hình sắc, và vô hình sắc là hình sắc; cái ẩn tàng trở thành hiển hiện, và cái hiển hiện lại trở thành ẩn tàng. Chúng không khác nhau, Sariputra, chúng là một. Cái nhị nguyên đối đãi chỉ là bề ngoài. Sâu bên trong tất cả chỉ là một.

Sắc chẳng khác không, không chẳng khác sắc, sắc chính là không, không chính là sắc. Thọ, hành, tưởng, thức cũng đều như thế.

Toàn bộ cuộc sống và toàn bộ hiện sinh hợp bởi các cặp đối, nhưng chúng chỉ khác nhau trên bề mặt. Các cặp đối này giống như hai tay tôi: tôi có thể làm chúng chống đối nhau, thậm chí tôi có thể bày ra một loại xung khắc để chúng đánh nhau. Nhưng trái và phải đều là tay tôi. Bên trong tôi, chúng là một. Đây là trường hợp điển hình.

Tại sao Phật nói điều này cho Sariputra? - vì nếu hiểu điều này, lo nghĩ của bạn sẽ biến mất. Thế thì không có lo Phủ Định Tri Thức 103

Bây giờ các nhà khoa học sẽ đồng ý: họ nói rằng khi một ngôi sao chết, nó trở thành một lỗ đen, chân không. Nhưng chân không đó không chỉ là chân không; nó có sức mạnh mênh mông, nó rất đầy đặn, tràn ngập.¹⁸⁵ Khái niệm, giả thuyết về lỗ đen, có giá trị mênh mông trong việc hiểu Phật. Một ngôi sao sống hàng triệu, hàng tỉ năm, nhưng ngày nào đó nó phải chết. Mọi thứ được sinh ra đều phải chết. Con người sống trong bảy mươi năm, thế rồi cái gì xảy ra? Kiệt sức, mệt mỏi, người ấy biến mất; người ấy trở lại với đại thể. Cho nên điều đó xảy ra cho mọi thứ, chẳng chóng thì chầy. Rặng Hy Mã Lạp Sơn sẽ biến mất ngày nào đó, rồi trái đất này cũng sẽ biến mất, và vầng dương này cũng sẽ biến mất một ngày nào đó. Nhưng khi ngôi sao lớn biến mất, nó sẽ biến về đâu?¹⁸⁶ Nó sụp đổ vào trong chính nó. Cả một khối lượng lớn; nó sụp đổ. Giống như một người đang đi - một ông già - ngã quỵ trên phố, nếu để thây ma ở đấy, sớm muộn thì thân xác ấy sẽ biến mất, tan vào cát bụi, biến vào lòng đất. Nếu để nó ở đó nhiều năm, xương cũng biến thành cát bụi. Người ấy đã hiện diện ngày nào đó, bước đi, sống, yêu đương, đánh nhau, và nay tất cả đã biến mất trong lỗ đen. Điều ấy cũng xảy ra cho một ngôi sao: khi ngôi sao sụp đổ, nó trở thành một lỗ đen. Tại sao nó lại được gọi là lỗ đen? - bởi vì bây giờ không còn khối lượng nữa, chỉ còn cái trống không thuần khiết. Đó là điều Phật gọi là shunyata. Và shunyata, cái trống không thuần khiết, mạnh mẽ vô cùng, đến độ nếu bạn tới gần hấp lực của nó, trong vùng lân cận của nó, bạn sẽ bị hút vào trong cái trống không đó, và rồi bạn sẽ sụp đổ và biến mất. Việc du hành không gian có thể gặp rắc rối trong tương lai vì những lỗ đen này. Bạn không thể thấy được bởi vì nó là chân không; nó chỉ là sự vắng mặt. Bạn không thể thấy được nó, và bạn có thể đi qua nó. Nếu một phi thuyền tới gần nó, dưới sức hút của nó, con tầu sẽ bị kéo vào. Thế thì không có cách nào để thoát khỏi, không có cách nào vùng vẫy ra được. Sức hút mạnh ấy sẽ hút nó vào, và nó sẽ biến mất và sụp đổ. Và bạn sẽ chẳng bao giờ nghe nói về con tầu ấy nữa; nó đã đi đâu; điều gì đã xảy ra cho nó; điều gì đã xảy ra cho những du khách không gian.

Lỗ đen này rất gần với khái niệm về cái trống không của Phật. Tất cả các hình sắc đều sụp đổ và biến mất vào trong lỗ đen, và sau một thời gian lâu nghỉ ngơi ở đó, chúng lại xuất hiện – một ngôi sao khác lại được sinh ra.

Điều này tiếp diễn không ngừng: sống và chết, chết và sống, liên tiếp diễn ra.¹⁸⁷ Đây là cách vận hành của hiện sinh.

Ban đầu nó hiển hiện, thế rồi trở nên mệt mỏi, trở thành ẩn tàng; rồi sau khi phục hồi năng lượng qua nghỉ ngơi, một lần nữa nó lại trở thành hiển hiện. Cả ngày làm việc, bạn trở nên mệt mỏi; ban đêm bạn biến mất trong giấc ngủ, trong lỗ đen. Bạn tắt đèn, chui vào trong chăn, nhắm mắt lại; thế rồi trong vài phút tâm thức biến đi. Bạn đã sụp đổ vào bên trong. Có những lúc ngay cả mộng mơ cũng không có nữa; đó là lúc ngủ say nhất.¹⁸⁸ Trong lúc ngủ say ấy, bạn ở trong lỗ đen, bạn chết. Trong lúc ở trong cái chết, bạn được nghỉ ngơi trong cái chết. Rồi sáng hôm sau bạn trở lại, tràn đầy nhựa sống, khoái trá, đầy sinh khí và tươi trẻ lại. Nếu có một giấc ngủ say, thực sự say mà không mơ mộng, buổi sáng mới tươi mát, sống động, rạng ngời, bạn lại trẻ trung. Nếu biết cách ngủ say, Phủ Định Tri Thức 105 bạn cũng biết cách phục hồi lại bản thân mình. Tối đến bạn lại sụp đổ, mệt mỏi, kiệt sức vì quần quật cả ngày. Mọi thứ đều xảy ra như vậy. Con người là một tiểu vũ trụ. Cái gì xảy ra cho con người cũng xảy ra cho cả vũ trụ trên một qui mô lớn hơn, có vậy thôi. Đêm đêm bạn biến mất trong cái trống không, ngày ngày bạn trở lại hình sắc. Hình sắc, vô hình sắc, hình sắc, vô hình sắc; đây là cách cuộc sống vận hành, đó là nhịp đôi.

Tại đây, này Sariputra, hết thảy mọi vật đều có tướng không; chúng không sinh, không diệt;

Phật muốn nói: Chẳng phải làm gì cả, chỉ cần hiểu là đủ.

Đây là một tuyên cáo táo bạo. Nó có thể thay đổi toàn bộ cuộc sống của bạn, nếu bạn nhận thức được.

... Chúng không sinh, không diệt...

Không ai tạo ra, và không ai tiêu diệt những hình sắc này. Phật không tin vào Thượng Đế như một người điều hành, người điều khiển, một đấng sáng tạo, không. Điều đó nghĩa là nhị nguyên, một giả thuyết không cần thiết.

Phật nói điều đó xảy ra theo quy luật riêng của nó; đấy là tự nhiên, không ai làm điều đó. Không phải trước hết Thượng Đế phán, “Hãy có ánh sáng”¹⁸⁹ - như được nói trong Kinh thánh - thế là có ánh sáng. Và rồi một hôm Ngài nói, “Bây giờ, hãy không có ánh sáng,” và ánh sáng biến mất. Tại sao lại đem Thượng Đế vào? Và tại sao bắt Ngài làm việc xấu ấy? Và Ngài sẽ phải làm điều đó mãi mãi và mãi mãi: “Hãy có ánh sáng, hãy không có ánh sáng, hãy có ánh sáng, hãy dựng lên người này, hãy cho nó chết” - Ngài phải chán ngấy đến độ nào! Phật cho Thượng Đế nghỉ ngơi; Ngài nói điều đó không cần thiết. Đấy chỉ là sự tự nhiên. Cây sinh ra hột, rồi hột lại sinh ra cây, và cây lại sinh ra hột. Hột là gì? Sự biến mất của cây; cây đã trở về cái vô hình. Bạn có thể mang một hột, hay cả ngàn hột trong túi, nhưng bạn không thể mang được một ngàn cây trong túi. Cây có hình sắc, cồng kềnh, nặng nề; hột chẳng có gì. Và nếu đập hột ra, bạn sẽ chẳng thấy gì. Nếu bạn chưa hề thấy, và không biết rằng hột trở thành cây, và ai đó đưa cho bạn một hột và nói, “Coi này, hột này rất thần kỳ - nó có thể trở thành một cái cây lớn, và sẽ có nhiều quả trong nhiều năm, có tàn lớn và nhiều hoa lá, rồi chim chóc sẽ tới làm tổ ở đó,” bạn sẽ nói, “Anh nói cái gì vậy? Từ viên sỏi tí xíu này ư? Anh cho rằng tôi ngu lắm hay sao? Làm sao điều đó có thể xảy ra được?

Nó không thể xảy ra được.” Nhưng bạn biết điều đó xảy ra, đó là lý do tại sao bạn không chú ý gì tới nó. Một phép màu đang xảy ra. Hột bé tí này mang toàn bộ bản thiết kế cho cái cây, cho từng chiếc lá - hình thể, kích thước, chiều cao và chiều rộng, bao nhiêu quả, bao nhiêu hoa sẽ nở ra từ nó, bao nhiêu hột - mà hột này sẽ tạo ra. Các nhà khoa học nói rằng chỉ một hột cũng đủ làm cho cả trái đất thành xanh tươi. Nó có tiềm năng vô tận. Không những chỉ trái đất này thôi -chỉ một hột cũng có thể làm toàn thể trăng sao xanh tươi, bởi vì một hột có thể tạo ra hàng triệu hột khác, thế rồi từng hột này lại tạo ra hàng triệu hột nữa, và cứ thế tiếp diễn. Toàn bộ vũ trụ có thể trở thành xanh tươi từ chỉ một hột. Chân không đó có rất nhiều tiềm năng, rất mạnh mẽ!

Mênh mông! Khổng lồ! Bao la!

Phật nói không ai tạo ra và không ai tiêu diệt nó lại cả.

Phật nói không cần phải đến đền thờ và không cần phải cầu nguyện với Thượng Đế rằng, “Hãy làm cái này, đừng làm cái kia” - chẳng có ai nghe cả.

Phủ Định Tri Thức 107

Và thông điệp của Ngài là gì? Ngài nói, “Hãy chấp nhận. Sự việc là như vậy. Bản chất của mọi vật là thế. Đó là luật tự nhiên; mọi vật đến rồi đi.”

Trong sự chấp nhận này, trong chân như (tathata) này, mọi khổ ách đều biến mất; bạn thoát khỏi mọi lo âu. Thế thì không có vấn đề gì. Và không có gì có thể bị chặn lại, và không có gì có thể bị thay đổi, và không có gì có thể được tạo ra. Mọi vật vẫn như thế và mọi vật sẽ như thế, cho nên chẳng có gì cho bạn làm cả. Bạn chỉ quan sát những vật này xảy ra. Bạn có thể tham dự vào trong những vật này. Hãy hiện hữu ... trong cái hiện hữu đó có im lặng, trong cái hiện hữu đó có niềm vui sướng. Cái hiện hữu đó là tự do.

Không nhơ, không sạch,...

Hiện sinh này không dơ bẩn cũng chẳng trong sạch.

Không ai là kẻ tội lỗi và không ai là thánh.

Cái sáng suốt của Phật hoàn toàn cách mạng: Ngài nói không gì có thể là dơ bẩn và không gì có thể là trong sạch; mọi vật theo tánh tự nhiên của chúng mà có. Tất cả chỉ là trò chơi mà chúng ta đặt ra thôi. Chúng ta tạo ra ý tưởng về sự trong sạch - và rồi cái dơ bẩn đến theo.

Chúng ta tạo ra ý tưởng về vị thánh - và kéo theo kẻ tội lỗi tới. Bạn muốn kẻ tội lỗi biến mất ư? Họ có thể biến mất chỉ khi vị thánh của bạn biến mất. Họ hiện hữu cùng nhau. Bạn muốn cái vô đạo đức biến mất đi ư? - thì cái đạo đức cũng phải ra đi. Chính cái đạo đức mới tạo ra cái vô đạo đức. Chính cái ý tưởng đạo đức đã tạo ra sự kết án cho một vài người không tuân theo chúng, không thể chấp nhận chúng.¹⁹⁰ Và bạn có thể biến mọi thứ thành vô đạo đức - chỉ cần một ý tưởng: cái này là đạo đức. Bạn có thể làm một con bò linh thiêng từ bất kỳ cái gì, và rồi nhiều vấn đề theo sau.. Phật không nói gì về nhơ bẩn, không nói gì về trong sạch cả. Trong sạch, dơ bẩn, đều là thái độ của tâm trí. Bạn có thể nói cây là đạo đức hay vô đạo đức không? Bạn có thể nói một con vật là tội phạm hay vị thánh không? Hãy cố gắng thấy cái nhìn tối thượng này: không có tội phạm, không có thánh, không có đạo đức, không có vô đạo đức. Trong sự chấp nhận này, lấy đâu ra lý do để lo nghĩ? Cũng không có gì để phải cải tiến cả! Và không có mục đích, bởi vì không có giá trị. Cuộc hành trình này là cuộc hành trình không có mục đích nào cả. Nó chỉ là cuộc hành trình; nó là một vở kịch, leela. ¹⁹¹ Và không có ai đứng sau nó, điều khiển nó. Tất cả đều xảy ra, và không có ai làm điều đó. Nếu có người làm điều đó, vấn đề sẽ nảy sinh - thế thì van xin người ấy, phải thuyết phục người ấy, phải kết thân với người ấy. Như vậy bạn sẽ được lợi, và những người không thân thiết sẽ bị trừng phạt - họ sẽ phải đau khổ ở địa ngục. Đó là điều mà người Kitô giáo, Hindu giáo, Hồi giáo tin tưởng. Người Hồi nghĩ những ai theo Hồi giáo sẽ lên thiên đường, còn những người không theo Hồi giáo sẽ sa địa ngục. Kitô giáo và Hindu giáo cũng tin như vậy. Người Ấn nghĩ những ai không theo Ấn Độ giáo chẳng có cơ may nào;

Ki Tô hữu nghĩ những người không tới qua giáo hội, những người không được rửa tội, đều sẽ phải sa địa ngục đời đời, kiếp kiếp.¹⁹² Phật nói: Không có kẻ tội lỗi, không có thánh nhân;

không có gì là trong sạch, không có gì là dơ bẩn, mọi sự Phủ Định Tri Thức 109 hiện hữu theo tự tánh của chúng. Hãy tìm một cây mà thử thuyết phục nó xem, hãy hỏi nó, “Sao mày lại xanh? Sao không phải màu đỏ?”

Và nếu nó lắng nghe bạn thì nó sẽ điên mất - “Tại sao tôi không phải đỏ ư? Tại sao? Thực vậy, câu hỏi có lý lắm. Tại sao tôi lại xanh nhỉ?” Kết án màu xanh và ca ngợi màu đỏ thì sớm hay muộn bạn sẽ thấy cây nằm trên ghế nhà phân tâm để được phân tích, giúp đỡ.

Trước hết bạn tạo ra vấn đề, và rồi người cứu tinh tới. Quả là một công việc rất lợi lộc. Phật chặt ngay từ gốc rễ. Ngài nói: Trời đất sinh bạn ra sao thì bạn là vậy. Không có gì phải cải thiện, không phải đi đâu cả.

Và đây là toàn bộ quan điểm của tôi nữa: bạn như thế là toàn hảo rồi, không thể nào hơn nữa. Cái ‘hơn nữa’ chỉ làm rắc rối thêm cho bạn thôi. Cái ý tưởng ‘hơn nữa’ sẽ làm bạn phát điên. Hãy chấp nhận thiên nhiên, hãy sống một cách tự nhiên, đơn giản, tự phát, khoảnh khắc nọ sang khoảnh khắc kia. Và đó là linh thiêng - bởi vì bạn là đại thể, không phải bởi vì bạn đã trở thành một vị thánh.

Không dơ, không sạch, không tăng, không giảm.

Không có gì là đầy đủ, và không có gì thiếu sót cả; những giá trị này hoàn toàn vô ý nghĩa. Phật nói: Tại đây, này Sariputra, nơi ta hiện hữu, không gì là tốt, không gì là xấu. Tại đây, nơi ta hiện hữu, luân hồi và niết bàn là một. Không có sự phân biệt giữa thế giới này và thế giới kia. Không có sự phân biệt giữa trần tục và thiêng liêng. Tại đây, nơi ta hiện hữu, tất cả tất cả mọi sự phân biệt đều đã biến mất, bởi vì sự phân biệt do ý nghĩ tạo ra. Khi ý nghĩ biến mất thì sự phân biệt cũng biến mất. Tội phạm do ý nghĩ tạo ra, và thánh nhân cũng do ý nghĩ tạo ra. Thiện và ác đều do ý nghĩ tạo ra. Những sự phân biệt này đều do ý nghĩ tạo nên. Phật nói: Khi tri thức biến mất thì ý nghĩ cũng biến mất. Không có nhị nguyên. Tất cả là nhất thể.

Tổ Tăng Xán có những câu nổi tiếng :

Cảnh chân như pháp giới Không người cũng không ta. Cùng lý, đạo không hai;

Một là tất cả;

Tất cả là một.

Nếu hiểu được như vậy Đừng lo không hoàn hảo.

Một là tất cả, tất cả là một - nếu hiểu điều này thì¹⁹³ không còn lo nghĩ về sự không hoàn hảo của bạn. Không có sự hoàn hảo, không có sự không hoàn hảo. Hãy nhận thức điều ấy, và nhận thức ngay bây giờ đi! Sau này đừng tìm tôi mà hỏi làm cách nào. Không có ‘cách nào’ cả.

‘Cách nào’ đưa tri thức tới - và tri thức là cái bị nguyền rủa.

Nếu không có môi trường méo mó của ý nghĩ, bạn rơi vào sự hiệp nhất với đại thể. Nếu không có ý nghĩ xen kẽ giữa bạn và thực tại, mọi phân biệt đều biến mất, bạn không bị tách biệt. Và đó là điều mà con người khao khát thường xuyên. Bạn cảm thấy bật gốc, cắt đứt với đại thể.

Đó là nỗi khổ của bạn. Và bạn bị bật gốc bởi vì cái môi trường méo mó của ý nghĩ này. Hãy vất bỏ cái môi trường méo mó của ý nghĩ này đi, hãy loại bỏ những môi trường này đi, hãy nhìn vào thực tại một cách trung thực mà không có ý tưởng trong tâm trí, mà không có ý tưởng là nó phải thế nào. Hãy nhìn bằng sự hồn nhiên. Hãy nhìn Phủ Định Tri Thức 111 như trẻ thơ thì mọi lo nghĩ sẽ biến mất. Trong sự biến mất của lo nghĩ đó bạn trở thành một vị Phật.

Bạn là một vị Phật! Nhưng bạn không biết bởi vì bạn đang mang những môi trường méo mó quanh mình. Bạn có đôi mắt sáng quắc mà lại đeo kính. Những cái kính đó làm lệch lạc, chúng tô màu, chúng làm mọi vật dường như khác hẳn. Hãy vứt kính đi! Đấy là điều được ngụ ý khi nói “Hãy vứt tâm trí đi.” Hãy phủ định tâm trí thì có sự im lặng - và trong cái im lặng đó bạn là thánh linh. Bạn chưa bao giờ là gì khác; lúc nào bạn cũng linh thiêng. Nhưng sự nhận biết lại tới, hiểu biết lại tới. Bỗng nhiên bạn nhận ra vấn đề: rằng bạn đã cố gắng gắn chân cho rắn. Trước hết, việc đó chẳng cần thiết - con rắn đã tuyệt hảo rồi! Không có chân nó vẫn di chuyển dễ dàng. Chỉ vì sự so sánh nên bạn cố gắng gắn chân cho nó. Nếu thành công, bạn sẽ giết chết nó. Cũng may là bạn chẳng bao giờ thành công.

Bạn đang cố gắng để sưu tầm tri thức, và đó là lý do tại sao bạn lại làm mất tri giác của mình, trí năng của bạn, khả năng nhận biết của bạn. Đó là điều tôi ngụ ý khi nói ‘gắn chân cho rắn’. Nhận biết là thiên tính của bạn.

Không cần phải có tri thức để biết. Thực ra, tri thức là một cản trở, tri thức là cái bị nguyền rủa.

Hãy phủ định tri thức mà hiện hữu - và bạn là một vị Phật. Bao giờ bạn cũng là một vị Phật.

4