Trình Tự Của Cư Sĩ Học Phật

Phật Giáo Và Khoa Học Hiện Đại

Đây là một bài báo bằng Pháp Văn đã đăng trong tạp chí Ph á p Á, t á c giả là ông Ram Lissen.

Chúng tôi phỏng theo viết sơ lược cho dễ hiểu, để cống hiến cho độc giả.

Chánh Trí

Với bước tiến triển của các ngành khoa học hiện đại, những giáo lý căn bản của nhà Phật được chứng minh một cách rõ ràng, sáng lạn.

Những giáo lý căn bản nói đây là:

Vạn ph á p đ ều vô thường.

Vật chất không phải một chất đông đặc, liền lạc mà là chia chẻ, rời rạc.

Tâm thức, tức là tinh thần cũng thế.

Trong vũ trụ, không một vật nào có một thể chất (substance) nhưng cái dốt nát, vô minh, của ta làm cho ta lầm tưởng là có.

Trước hết chúng ta hãy theo khoa Vật lý học mà xem xét sơ lược sự kết cấu của vật chất (la matière), thí dụ một mảnh đá cẩm thạch được dồi bóng láng như mảnh gương, chẳng hạn.

Đối với đôi mắt của ta, mảnh đá ấy là một vật đông đặc, là một khối một, hết sức cứng rắn, không dao động, còn mặt đá thì bằng thẳng, không chỗ lồi chỗ hủng, hết sức liền lạc.

Cái biến chuyển ấy nhanh quá, nhanh đến đỗi làm cho cặp mắt phàm ta thấy có vật này, vật nọ, chẳng khác cái vòng lửa ta thấy trong không trung khi ta cầm một cây hương cháy đỏ quay tít theo một chiều.

Thế thì, như Phật dạy, tất cả là động, tất cả đều biến đổi, tất cả là một gi ò ng bất tuyệt.

Còn một sự nhận xét nữa.

Đứng về ph â n tử (molécule) mà nói, tất cả vật thể trên thế gian này có thể chia ra làm một triệu năm trăm ngàn loại khác nhau.

Đến mức nguy ê n tử (atome), ta thấy rằng 1.500. vật thể kia chỉ do 92 đơn chất phối hợp với nhau mà kết thành.

Phân tách tỉ mỉ hơn nữa, 92 đơn chất kia (corps simples) khác nhau là vì cái số đ iện tử trong mỗi nguyên tử của mỗi đơn chất khác nhau, và cũng tại cách xếp đặt của những đ iện tử ấy. Thêm vào một đ iện tử hay lấy bớt ra một đ iện tử trong một chất nào đó, ta có thể biến chất ấy thành một loại kim, một thứ nước xanh màu nước biển, hay một thứ khói màu lam.

Phân tách tới nữa, ta thấy rằng 92 đơn chất kia sở dĩ có được là nhờ sự phối hợp của hai nguyên tố căn bản: điện tử âm (chạy quanh mặt trời d ươ ng tử) và điện tử dương nằm trong mặt trời â m tử. Đó là nguyên tố thứ nhứt. Nguyên tố thứ nhì là điện tử trung lập (électron neuter), có khi phối hợp, có khi không phối hợp với một điện tử dương trong mặt trời dương tử.

Rốt hết, những điện tử ấy và những khoảng trống chia chẻ những điện tử ấy (mà mắt chúng ta lại thấy là dày đặc) thật sự chỉ là những hiện tượng khác nhau của một cái n ă ng lực hay n ă ng l ư ợng ( é nergie) đ ộc nhứt mà sức vận động, biến chuyển không lấy gì đo lường được.

Thế là chúng ta đã đi từ chỗ mu ô n vạn vật loài khác nhau bề ngoài, đ ể rốt cuộc đến chỗ mu ô n vạn vật loại đều do một thể mà ra (vạn vật đồng nhứt thể). Cái thể ấy mới là c ă n bản của thế giới (la base du monde).

Cái n ă ng lực hay n ă ng l ư ợng ( é nergie) v ô danh n à y t í nh chất riêng biệt. Nhưng nhờ cách tổ hợp tài tình, huyền diệu của các điện tử mà nó hiện ra thành hình, có tên và có đặc tính. Thế thì Vật lý học đã đem ta đến gần cái chỗ vạn vật đồng nhứt thể hay cái nhứt bổn tán vạn thù (một gốc chia ra muôn ngàn cái sai khác) mà Phật giáo cũng như các cổ giáo thường nói đến.

Toàn thể vũ trụ, từ nguyên tử đến các tinh tú, đều treo d í nh v à o c á i n ă ng lực cực kỳ linh hoạt ấy và chính cái năng lực này nuôi dưỡng và duy trì vạn vật, chẳng khác một trái tim khổng lồ.

Sự tham cứu càng đi sâu vào chỗ thâm ẩn của vật chất, càng làm tiêu tan cái khái niệm về thể chất được lưu truyền từ cổ chí kim.

Như giáo sư Edouard Leroy đã giảng ở trường Đại học Pháp quốc: v ũ trụ là một lâu đài vĩ đại có nhiều từng rung động...; thế giới toàn là những biến động chồng trên những biến động.

Đây không phải là một sự bịa đặt, một vọng tạo của trí óc. Đối với kẻ phàm phu dung tục, lời của giáo sư Leroy có thể xem như một lối ráp chữ thành câu, không nghĩa lý gì cả. Nhưng bực tri kiến biết rằng đó là sự thực nghịch thường của sự vật.

Nhờ ánh đèn của khoa học, những giáo lý trong các kinh điển thâm diệu của Phật giáo Tây tạng được sáng rực thêm một cách phi thường. Thí dụ như đoạn này: Một cội cây, một cục đá, một con vật không còn được coi là những vật cứng rắn và bền bỉ trong một khoảng thời gian. Ở mỗi vật ấy, bực tu học có ấn chứng chỉ thấy một going hiện tượng tiếp nối nhau không ngừng, mỗi hiện tượng chỉ lâu độ bằng một cái chớp nháng (sát na). C á i cảm giác liền lạc bề ngoài khi ta ngắm các vật hay ngắm thân ta là tại những chớp nháng ấy nối tiếp nhau quá nhanh mà có.

Tu học đến trình độ này, đệ tử Phật đã thấy rõ các hiện tượng (vạn pháp) đều do sự biến chuyển của năng lực mà sinh ra, chớ không phải do một cái thể chất nào làm nòng cốt cả; đệ tử Phật đã thấy Vô thường là luật chung trong vũ trụ và cái ta (bản ngã) là một vọng tưởng, một sự nhận lầm bởi c á i tri thức nông cạn, yếu ớt.

Thuyết Chánh kiến của Phật dụ ở chỗ phải thoát ly cái trò ảo thuật do cái bề ngoài của vạn vật diễn ra. Sống cho đúng với tinh thần Phật giáo là đừng nhận, đừng chấp vạn vật như ta cảm biết, mà phải nhận cái gì chân thực ở trong vạn vật, sau cái màn sắc tướng giả dối.

Giữa Vật lý học và Tâm lý học, hay nói một cách khác, giữa thức và tâm, có một chỗ tương đồng. Nếu ta biết sự vật có một hình tướng liền lạc, chắc chắn, bất di bất dịch, là do sự biến chuyển chằng chịt của những luồng điện quang thì ta cũng nên biết rằng sở dĩ ta thấy có cái ta sống năm bảy chục năm liên tiếp là tại trong tâm ta có những cái gì, tuy lẻ tẻ, riêng biệt nhau, nhưng chồng chất, nối tiếp nhau hết sức nhanh chóng, nên làm cho ta lầm tưởng là có một cái ta thực sự. Những cái ấy đại để là những niệm tưởng (pensées) của chúng ta. Niệm này nối tiếp với niệm kia, nhanh quá sức nhanh đến đỗi làm cho ta chỉ thấy có một d ò ng niệm tưởng triền miên bất tuyệt. Chính cái d ò ng niệm tưởng ấy là cái mà ta lầm tưởng là cái ta chắc chắn, có thực, cũng như cái xác thịt giả dối của ta.

Học Phật là tập lẳng lặng và chăm chú (định) ngầm xét những xao động của thâm tâm, của trí não. Đó gọi là tham thiền, một phương pháp có khả năng vạch cho ta thấy rõ cái đứt nối (đoạn diệt) của d ò ng t â m thức, cả của cái ta, lu ô n cả những khoảng trống giữa một tư tưởng này với một tư tưởng khác, chớ không phải nối tiếp liền nhau, như chúng ta nhận lầm bấy lâu nay.

Vì đãng trí nên ta cảm thấy ngọn đèn như một cục lửa hồng đứng yên một chỗ. Cũng vì không để ý nên ta cảm nhận một cái ta thiết thực và bất di bất dịch như cục lửa hồng kia. Nhưng nếu ta nhìn kỹ, chúng ta sẽ thấy rằng ngọn đèn kia nhảy múa luôn và chỉ là một loạt ánh sáng bùng lên và nối tiếp với nhau.

Nhiều Tổ ở Tây tạng dạy rằng cái ta chẳng khác ngọn đèn kia. Đèn cháy được nhờ có dầu, có mỡ. Cái đè n t â m ta ch á y đư ợc là nhờ dầu tư tưởng, mỡ cảm giác.

Nhà tâm lý học đại danh J.Krishnamurti đã bảo chí lý rằng tư tưởng là biểu hiện của ng ã chấp tức là cái bản năng tự vệ của thần thức (instinct de conservation de I'égo).

Cái ta muốn sống, muốn trường tồn, vì vậy nên nó sa vào cạm bẫy vô số kể của dục vọng.

Phật giáo dạy ta tìm hiểu coi ta tư tưởng những gì, ta tư tưởng cách nào và tại sao ta tư tưởng. Đó là những điều cần yếu nên biết để nhận thức trách nhiệm của mình. Đời có được nhiều nhận thức như thế mới tránh khỏi được những ngông cuồng tai hại.

Tại sao con người tư tưởng? Tại sao bất thình lình và ngoài ý muốn thật muốn, những ý niệm, những hình ảnh lại len lỏi được vào trí não của con người? Chỉ vì cái Tính tự vệ cái ý muốn tồn tại, cái ng ã chấp, l ú c n à o c ũ ng bồng bột trong tạng thức, rồi nương theo cái hoạt động biến chuyển của tư tưởng, cái tính ấy cho ta cái cảm giác rằng cái ta l à một vật thường còn.

Nhờ chánh kiến, người học đạo mới thấy rõ cái bi kịch đương làm lầm mình đó, mới nhận rõ cái vô lý và cái vô bổ của dòng tư tưởng, cũng như bao nhiêu đau khổ không kể xiết do vô minh bất giác gây ra.

Đến đây, cảnh Niết bàn phát hiện, trong một cái sáng bừng vô tận vô biên, người Phật tử đắc đạo nhận rõ cái nhứt như của thực thể, là cái không thể dùng ngôn ngữ, văn từ mà tả được. Và như thế là không phải mất, kh ô ng phải tịch diệt, m à l à ho à n nguy ê n, l à tự biết mình là ai, nh ư Th á nh Ram â na Maharshi đã n ó i. Niết bàn nghĩa là tịch diệt. Vì đó mà nhiều tác giả kết luận rằng mục đích cuối cùng của Đạo Phật là đưa người đời đến chỗ hư vô, nghĩa là đến chỗ trống không. Tịch diệt thật, nhưng tịch diệt (dứt bặt) gì chớ? Đó là điều nên tìm hiểu. Diệt là diệt trừ cái giòng tư tưởng làm phát sinh cái ta, c á i giả ngã, l à ph á tan c á i quay cuồng của tâm thức, để giải thoát người ra khỏi cái lưới vô minh, nguồn gốc của tất cả sự trói buộc, nô lệ. Niết bàn không phải là diệt trừ nhơn tánh, làm cho con người thối hóa hay tiêu mất, mà là viên thành mỹ mãn con người, tức là làm cho con người trở nên hoàn toàn vậy. Niết bàn là một thực hiện linh hoạt tích cực trong từng giây phút, trong đó từ bi và trí huệ phát triển đến cực điểm. Tóm lại, Niết bàn là một trạng thái tinh thần trong đó các mối tương đối đều vắng lặng, cho đến không còn thấy có cảnh và có người, không còn thấy có cái kinh nghiệm và người thí nghiệm (sở chứng, năng chứng). Niết Bàn không loại đời sống vật chất, vì đối với bực tri giác, Niết bàn là sanh tử, hai mặt, tuy tương phản nhưng bổ trợ nhau, của cái Chơn. Và như thế, bực giải thoát trong hiện thế, bực Phật sống, vẫn sống cái sống thông thường của thế gian, nhưng bao giờ cũng thoát ly cái điên đảo làm cho ta nhận sự vật là mình, dù rằng hễ tiếp xúc với đời là bị cái điên đảo ấy ám ảnh luôn luôn.

Bởi thế, một nhà hiền triết Ấn Độ khác đã nói: ch ú ng ta v í chẳng khác những cây đàn Tam. Mỗi cây có ba dây: vật chất(1), tình cảm(2) và trí thức(3). Trong lúc còn vô minh đen tối, ba dây riêng biệt nhau và phát ra những âm điệu đối chọi nhau. Đến khi hành được đạo Chánh kiến, ba dây ấy vượt khỏi những mê mờ che lấp bấy lâu mà hòa đồng, nên không còn phát ra những tiếng chát chúa, đối chọi nhau, mà lại phát ra những âm điệu hòa hợp lẫn nhau, có tiết, có tấu. Nhà nghệ sĩ lúc ấy mặc tình cho dây réo rắc để trổi những khúc nhạc Thiên thai.

Cái cốt yếu của giáo lý Thánh nhơn để lại nằm trong chỗ vừa nói.

Mỗi chúng ta đều có thể đóng vai tuồng của mình trong tấn hài kịch vĩ đại của vũ trụ, miễn đừng lầm nhận những mặt nạ phải đeo để đóng trò là ta. Đó là bí quyết của chơn hạnh phúc.

(Trích từ tập 10, Tạp chí Từ Quang, 1952.)

Danh Lợi

Người đời mấy ai tránh khỏi tiếng là đua nhau trên đường danh nẻo lợi. Nhưng thử hỏi mấy ai suy tầm cho đến gốc rễ coi vì đâu phải chạy theo lợi với danh.

Trước khi trả lời câu hỏi này, chúng ta hãy thử tìm xem coi danh, lợi là gì.

Danh là nói chữ; nôm na chúng ta nói là Tiếng, y như trong câu danh th ơ m tiếng tốt. Những người có tiếng là giàu sang, đức hạnh, đẹp đẽ, tốt bụng, v.v... đều là người có danh, cái danh thơm, cái tiếng tốt. Cũng có những danh keo kiết, ác độc, nham hiểm, v.v... là những cái danh xấu, cái tiếng không hay.

Lợi là những gì có thể giúp ta làm cho đời sống vật chất được đầy đủ hơn, như tiền bạc, lúa thóc, hoa trái, v.v... Cũng như danh, có cái lợi đáng lấy mà cũng có những cái lợi không đáng lấy. Đáng cùng không đáng do ở chỗ hợp cùng không hợp với đạo đức, lễ nghĩa, ngay thật. Không hợp mà nhận, là cái lợi phi nghĩa, cái lợi nhơ bợn. Hợp mà nhận là cái lợi trong sạch.

Vậy danh hay lợi đều có hai đường: tốt và xấu, trong sạch hay nhơ bợn.

Đã định nghĩa xong hai tiếng danh và lợi, bây giờ chúng ta thử xét coi tại sao người đời hay tìm danh và lợi.

Cũng là điền chủ hay thương gia như nhau, mà ông A lại mong được một cái tước hàm, phải chăng ông muốn có một cái danh sang, và như thế là muốn hơn ông B là người đồng bậc thuở nay?

Bà Thu được người khen là đẹp và bà thích, phải chăng bà thấy cái ở danh ấy một cái gì đã đặt bà lên trên các bà khác cùng xóm? Nói sơ như thế cũng đủ thấy rằng sở dĩ chúng ta chạy theo cái danh vì mỗi chúng ta đều nuôi cái hy vọng hơn người, do tánh ngạo mạn mà có.

Còn tại sao chúng ta muốn lắm của nhiều tiền? Đã nói lợi là những gì có thể giúp ta tô điểm đời sống cho tươi sáng hơn, vậy chúng ta đeo đuổi cái lợi, vì chúng ta muốn có hạnh phúc.

Muốn hơn người, kể ra không có gì sái quấy, vì nó hợp với luật tiến hóa. Nếu người thế kỷ hai mươi này không muốn hơn người thế kỷ trước, thì làm gì có những cơ xảo trong mọi ngành hoạt động của trí óc hay tay chân của nhân loại. Ở xứ ta, chiếc ô tô chạy nhanh thay cho chiếc xe bò, xe ngựa cồng kềnh, chậm chạp, những bóng đèn điện sáng choang trong nhiều nhà, đã cướp chỗ của những chiếc đèn dầu hỏa, dầu phộng; những chị bán chè bán cháo với những cái thùng, cái nồi có nắp kiếng che đậy, không như xưa để cho ruồi bụi mặc tình bu phủ; tất cả những việc ấy và còn nhiều việc khác nữa chứng tỏ rằng người đời nay ở nước ta đã tiến bộ hơn ông cha chúng ta thuở trước, vì đó mà chúng ta có cái danh v ă n minh. Một cái danh đặt trên nền tảng vật chất.

Đến cái danh đặt trên nền tảng đạo đức, luân lý, thì chúng ta phải thành thật thú nhận rằng, có lẽ mê say theo vật chất mà đại đa số ít để ý. Thật thế, rất khó tìm ở ngày nay những cái danh thật trung cang nghĩa khí như Hoàng Diệu tử tiết với thành Hà Nội, như Phan Thanh Giản dùng chén thuốc độc tạ tội với non sông khi nghe tin ba tỉnh miền Đông Nam Việt thất thủ, hay như ông tướng mặt đỏ mà hậu thế bên Trung Quốc lập miếu thờ với câu liễn thường được đọc: Diện xích tàm vưu xích, tu trường nghĩa cánh trường. C à ng í t h ơ n nữa những gương từ mẫu như mẹ ông Mạnh, hay danh cử án tề mi như nàng Mạnh Quang, hay tiếng thanh bạch như nhiều bậc đại thần thuở xưa, tấn vi quan, thối vi sư, một khi đến tuổi hồi hưu, chỉ hai bàn tay trắng, phải lấy nghề gõ đầu trẻ làm kế sanh nhai.

Trái lại, biết bao cái danh khác, vì không được xây dựng trên nền tảng đạo đức, hoặc giả có đi nữa, thì đó cũng chỉ là cái đạo đức giả dối mà thành, không lưu lại được với đời.

Nói đến lợi, chúng ta cũng phải nhìn nhận rằng chỉ có những cái lợi do mồ hôi, nước mắt tạo thành nhờ ngay thật mà làm ra, nhờ cần kiệm mà xây được, họa may mới giữ gìn được lâu ngày, chớ những cái lợi bất chánh, thất nhân thì dầu có ra công bảo vệ cho thế mấy đi nữa, chỉ là phù dung sớm nở tối tàn, thấy đó mất đó, thêm nỗi để lại cho người làm chủ một mối buồn tiếc vô biên và một cái danh không tốt.

Đến đây, chúng ta thấy rằng, nếu chưa ra khỏi được vòng cương tỏa của danh lợi, thì nên tìm cái danh thơm và cái lợi sạch, họa may mới xứng với cái ước mong hơn người và sống hạnh phúc, như đã nói. Bằng không thì ắt phải kém hơn người và sống trong đau khổ tủi nhục.

Nhưng đó cũng chưa phải là con đường mà người Phật tử nên theo.

Người Phật tử phải biết trên những cái danh lợi trong sạch tầm thường ấy, còn những cái danh lợi đáng mến, đáng quí hơn.

Danh sang không bằng danh hiền. Danh hiền lại không bằng danh Bồ tát, Phật.

Lợi tiền của không bằng lợi phúc đức. Lợi phúc đức không bằng lợi giải thoát.

Phật tử chúng ta đã tập hững hờ với cái danh sang và cái lợi tiền của, để cố gắng đạt đến cái danh hiền và cái lợi phúc đức. Như thế kể ra cũng là khá lắm rồi. Như nếu chúng ta ráng sức hơn để cầu cho được cái danh Phật, Bồ tát và cái lợi giải thoát, thì đó mới chính là mục đích của người hành đạo Phật.

Hiền là chỉ những bậc vừa giác ngộ. Bồ tát, Phật chỉ những bậc hoàn toàn giác ngộ. Cái ý muốn hơn người là cái ý chung của nhơn loại, thì chúng ta nên muốn như thế, đừng cam ở mãi bậc hiền.

Phúc đức, so với ác độc, quả đã cao nhiều, nhưng người tạo được nhiều phúc đức mà còn thấy mình là người phúc đức, chưa được gọi là bực giải thoát. Vì vậy cần phải mong nhắc mình lên bậc cao hơn là bậc giải thoát.

Muốn được cái danh Bồ tát, Phật, phải tìm cái danh ấy trên chỗ vô danh. Muốn hưởng được cái lợi giải thoát, phải tìm cái lợi ấy trong chỗ vô lợi.

Nói như thế nghĩa là làm sao?

Thì chúng ta cứ trông gương đức Phật Thích Ca, tất sẽ thấy.

Là con một ông vua, lúc nhỏ đức Phật có cái danh là Thái tử. Nếu không đi tu, lớn lên, chắc chắn sẽ làm vua và có cái danh vua. Những cái danh ấy do đâu mà có? Do chiếc ngai vàng, do đền đài, do xe cộ, do cung phi mỹ nữ, do kho tàng, còn do nhiều vật khác nữa, nhưng tất cả đều là vật chất, là của thế gian, là những cái không bền chặt, hữu hình hữu hoại. Nền tảng đã không chắc, thì lầu đài danh dự xây cất trên ấy bảo tồn tại lâu dài làm sao được? Vì vậy mà vị Thái tử không đắm mê vật chất kia bỏ cái danh Thái tử, cái danh vương giả, ra đi để tìm một đời sống vô danh, cả gia tài sự nghiệp thu gọn trong mảnh cà sa và chiếc bình bát, không nhà không cửa, cái gì cũng không tất cả.

Thế mà cái vô danh kia lại đem đến cho người tu sĩ ăn xin một cái danh bất hủ. Trên hai mươi lăm thế kỷ đã trôi qua, lôi cuốn chôn vùi biết bao danh tiếng của những bậc đại đế, anh hùng, tao nhân, mặc khách, nhưng chưa hề vi phạm đến cái danh của người vô danh. Chẳng những không làm phai mờ, mà hình như thời gian càng qua lại càng làm tỏ cái danh ấy. Hiện giờ Âu Mỹ, một phần dư luận trong giới đạo đức đã quày đầu đảnh lễ trước danh của Phật mà họ công nhận là đấng pháp vương, là bậc vô thượng y vương.

Không muốn làm vua, bỏ ngôi ra đi, thế mà về sau nhân loại đồng ý tôn là bậc vua Một ông vua không ngai, như có người Pháp nói Mà chính vì không ngai nên ông vua ấy mới là ông vua mãi mãi. Cái mãi mãi này một phần do chỗ không muốn mà được, đúng với câu hữu xạ tự nhiên hương.

Đức Phật có bao giờ thấy mình là vua đâu, mà thiên hạ vẫn thấy ở Ngài mỗi mỗi đều có cái thanh lịch của nhà vua, từ tư tưởng, lời nói đến việc làm. Đức Phật không có một của báu gì của những vua thế gian, nhưng Ngài có những của báu riêng biệt của người mà sự nghiệp của tất cả những ông vua thế gian hợp lại không bằng: đó là trí huệ và công đức vô lượng của Ngài. Trí huệ và công đức ấy thí như ánh sáng của kim cương, như mùi thơm của xạ, tự nó ánh, tự nó xông, khiến người xung quanh phải cảm mến kính mến và kính trọng hơn những nhà vua của thế gian. Vì vậy đời đời kiếp kiếp, nhơn loại thờ kỉnh ngài và ngài ngự mãi trên chiếc ngai cao nhứt trong cõi lòng của trên 650 triệu tín đồ khắp mặt địa cầu.

Chúng ta mến danh, thì nên tìm cái danh chân thật và bất biến như thế.

Nói về lợi thì Đức Phật, khi còn làm thái tử, cũng quyết từ bỏ cả. Không đợi đến giác ngộ, lúc còn ở thế, sống trong nhung lụa, Đức Phật đã biết rằng của cải thế gian là những vật không bền, nên không mê luyến. Thế mà về sau lại thâu hoạch được một cái lợi vô biên, lại trở nên một người giàu có không ai sánh bằng.

Cái giàu ấy là cái giàu công đức, giàu trí huệ như đã nói, còn cái lợi ấy là cái lợi giải thoát.

Còn tiền bạc, giàu nhà cửa, giàu trâu bò, ruộng đất, nói tóm lại, cái giàu của thế gian là cái giàu mắt thấy. Nhưng vì mắt thấy nên sau một đám cướp, sau một trận hỏa tai hay sau một cơn binh cách, cái thấy trước khi nay không còn thấy nữa. Hữu hình là hữu hoại như thế. Đến như những công đức mà chúng ta ra công bồi đắp trong âm thầm, ai làm gì cướp được, và binh đao, tai ách làm gì thiêu hủy được. Đó mới là những của cải miên viễn, những lợi lạc miên trường. Ai giàu những cái ấy mới thật giàu và giàu mãi mãi. Huống chi manh áo tốt, món ăn ngon, tòa nhà đẹp, thằng gian xảo cũng có thể có được. Còn công đức, trí huệ, phải là người sống một đời sống đạo lý, một siêu nhân, một phi phàm mới tạo những của ấy được.

Nói đến cái lợi giải thoát, thì phi những bậc chân tu thấy rõ đạo, hành đúng đạo, sống một đời sống hợp với chân lý mới hưởng được cái lợi ấy. Và lợi ấy là chơn hạnh phúc vậy. Còn sống trong vòng trói buộc của tham lam, giận hờn, ngu si mê muội, là còn sống trong cảnh khổ. Những ăn ngon mặc đẹp, cửa rộng nhà cao, tiền của đầy kho, không phải là những yếu tố của chơn hạnh phúc. Trái lại, đó là những xiềng xích làm cho chúng ta mất hết tự do: ra đi một tấc đường là của tiền níu giữ, muốn thi thố một vài việc ân đức thì lòng tham cản ngăn, con người không hành động đúng được với những kích thích thiêng liêng phát tự đáy lòng trong sạch và từ bi của mình.

Để kết luận, Phật tử chúng ta, dầu ai nói thế nào đi nữa, vẫn chưa ra khỏi vòng danh với lợi. Tùy ở ta mà được thanh cao hay không thanh cao. Muốn được thanh cao thì chúng ta nên tìm cái danh giác ngộ và cái lợi giải thoát. Và nhớ phải tìm trong chỗ vô danh và vô lợi, nghĩa là âm thầm mà tu tiến, mặc cho thế dèm pha mà cũng mặc cho đời khen ngợi, cũng như đừng mong trồng cây là để hái trái. Luật nhân quả, nghiệp báo là một luật tự nhiên trong trời đất, không một ai sửa đổi được. Chúng ta cứ tin quả quyết như thế mà trổi bước trên đường chỉ ác tu thiện.

Nam mô Thường Tinh tiến Bồ tát,

(Trích từ tập 42, Tạp chí Từ Quang, 1955.)

Phải Hiểu Và Hành Đạo Từ Bi Như Thế Nào?

Thưa quí ông quí bà,

Thưa chư giáo hữu,

Lấy tôn chỉ mà luận thì ai cũng biết Phật giáo là cao thượng; lấy kinh điển mà xét, thì ai cũng phải nhận giáo lý Phật Đà là man mác bao la. Nhưng nếu rút lại, có thể tóm trong hai câu vắn tắt là Từ bi vi bổn Ph ươ ng tiện vi môn.

Thật thế, Từ bi là nền tảng lâu đài Phật giáo, là chủ động lực của một đời sống phi phàm, đời sống của Đức Phật Thích Ca, luôn luôn dùng đủ phương thế để giúp đỡ, cứu độ muôn loài.

Không nhắc lại, chắc quí ngài cũng nhớ rằng Từ là hay ban bố cho tất cả chúng sanh những điều vui vẻ; còn Bi là hay dứt trừ cho tất cả chúng sanh những điều thống khổ.

Há chẳng phải quá cảm xúc trước những thống khổ của muôn loài trong cảnh qua lại, lại qua của sanh, già, bệnh, chết, mà khi còn làm Thái tử, Đức Thích Ca quả quyết xa lìa tất cả những gì thường làm cho người đời thương yêu trìu mến để tìm phương giải thoát cho tất cả chúng sanh? Trên thế gian này, từ cổ cập kim, chưa ai có một tấm lòng thương xót, Từ bi rộng lớn và thâm sâu như thế. Chính cái lòng đại từ đại bi ấy đã thúc giục Ngài bỏ thành ra đi, đã nâng đỡ Ngài những khi thối chí ngã lòng, đã giữ Ngài trong Kim cang đại định và rốt hết, đã đưa Ngài đến chỗ thành công rực rỡ, lưu lại cho đời một giáo pháp càng được nghiên cứu là càng sáng tỏ như mặt trời mọc ở bể Đông, một phương thuốc cứu khổ ban vui mà chẳng một ai uống vào mà không thấy hiệu nghiệm.

Là kẻ nhận rõ cái cao quí vô bờ bến của lòng Từ bi ấy, chúng tôi trong Hội Phật học Nam Việt, một bộ phận của đại gia đình Phật giáo thống nhất toàn quốc, hằng chủ trương và thiệt thi những điều gì không quá khả năng của chúng tôi, để biểu dương cái đức tánh có một không hai của bậc Thiên Nhân sư.

Nhưng Từ bi không có nghĩa là bất động, là để cho ai làm gì mặc ý, là đơ mắt ngồi xem những tà thuyết xâm nhập Chánh pháp hay những tà thuật quyến rũ người, xô đẩy người vào hang sâu vực thẳm của dị đoan, mê tín. Vì như thế là phản lại lòng Đại Từ Đại Bi của Phật. Do đó cho nên lắm khi chúng tôi phải mạnh dạn đứng lên vạch rõ những lẽ chánh lời tà, hầu thức tỉnh những ai vì nhẹ dạ non lòng nên phải bị người đánh lừa, phỉnh gạt. Trong cái công cuộc trừng thanh ấy, nếu chúng tôi được một phần dư luận trong giới đạo tâm hưởng ứng và khuyến khích, chúng tôi không khỏi búa rìu của một phần dư luận khác, là phần bị quyền lợi hay cảm tình chi phối, hoặc bị tà kiến hay thố giải làm mù lòa.

Đối với sự chống trả của những quyền lợi bị rung rinh hay những cảm tình bị kích thích, chúng tôi nghĩ không nên ban nhiều, vì dù có nói cho lắm, chỉ sanh ác cảm chớ không ích lợi gì.

Ở đây chúng tôi xin đem hết tâm chân thành kêu gọi những bạn rất giàu lòng tin tưởng ở thiêng liêng, nhưng chưa cố công, hoặc chưa gặp duyên nghiên tầm, để bị sa vào chỗ tà kiến và thố giải như vừa nói.

Tà kiến là gì? Là chỗ thấy không chân chánh, trí thức kém cỏi không có một lập trường tin tưởng và hiểu biết vững vàng, nghe người khoe đạo này, khen lối tu kia, bảo linh bảo nghiệm, là vội vã tin liền. Vì thế nên danh là Phật tử mà còn tin ở sự bói khoa, xin xăm, cúng vái, quên hẳn cái chân lý bất di bất dịch của Phật đã dạy, là nhân nào quả nấy. Thấy được cái lẽ nhân quả, gọi là chánh kiến. Không thấy được mà cứ tưởng cúng vái cho nhiều là được Phật Trời phò hộ, dù ăn ở không ngay thẳng hiền lành cũng không sao, đó là tà kiến. Tà kiến như thế là gây nghiệp bất thiện, tạo nhân chẳng lành, càng tạo là càng bị khổ, rồi lại đổ lỗi cho đạo Phật: tu hành mà vẫn bị chuyện không may khác.

Trong ngũ giới, giới cấm sát sinh đứng đầu, luôn cho hai hàng tại gia và xuất gia. Tại gia tuy chưa ăn chay trường được mặc dầu, nhưng nếu tiết giảm bớt sự giết chóc gà vịt, heo cá thì quí biết bao nhiêu. Đàng này, chẳng những giữ giới cấm sát không được mà lại còn nghe lời ông này, bà kia, cắt cổ gà, mổ bụng lợn để cúng thần, cúng quỉ, chồng chất nghiệp ác, trái lời Phật dạy, vậy thì tu hành chỗ nào đâu? Đối với những việc làm sái đạo như thế này có nên nói không? Chúng tôi nghĩ nên lắm chớ. Nên vì thể theo lòng Từ bi của Phật, không nỡ thấy cầm thú thác oan, không nỡ trông người tạo tội. Đó mới thật là Từ bi. Trái lại, biết mà không nói, không chỉ, không bảo, là tâm hiểm độc.

Về các bậc xuất gia, tự mình đã phát tâm thệ nguyện vào cửa Phật, không ai ép, không ai buộc, mà lại vượt ngoài khuôn khổ kỷ luật của Phật ban truyền, ở chùa mà vẫn giữ thói đời, cũng tửu, cũng nhục. Như thế có quả là người giả dối không? Nhìn nhận những người như thế là những đại diện của Phật để dắt dẫn chúng sanh ra khỏi hang Ma, ví chẳng khác chịu cho kẻ mù chỉ đạo. Gặp những trường hợp tu giả dối như thế, bổn phận của kẻ Phật tử chân chánh là thế nào? Có nên vì lẽ Từ bi mà im hơi lặng tiếng, mặc ai buôn Phật bán kinh? Hay phải thẳng thắn can ngăn, tố giác, để vừa thức tỉnh người sa ngã, vừa chặn đường những người nhẹ dạ nghe lầm? Chúng tôi thiết tưởng cử chỉ sau mới xứng đáng với danh hiệu Phật tử, vì lòng từ mẫn mà tránh họa cho muôn người.

Còn thố giải là gì? Thố là sai lầm. Giải là cắt nghĩa. Học hiểu sai lầm, thấy nghe nông cạn, suy gẫm hẹp hòi, đọc kinh sách thì cứ chữ đâu nghĩa đó, không tìm cái lý ẩn sâu, hoặc cứ nghe người giải sao là bắt chước theo giải như thế, không hay kẻ quảng manh đương dẫn người mù. Đó là kết quả của sự lười biếng về trí óc, đó là tánh nô lệ cho thành kiến.

Những lối giải thích sai lầm kinh sách Phật, nếu kể ra, thật không sao nói cho cùng tận. Xin đương cử vài thí dụ.

Thấy kinh sách nói thuyền Bát nhã, rồi giải và tin là có một chiếc thuyền bát nhã thật sự, như những chiếc thuyền ta dùng để đi sông, không dè đó là một lối nói bóng, ví cái Trí Bát nhã, tức là cái Đại Trí Huệ, như chiếc thuyền, có thể đưa người qua sông mê để đến bờ giác. Lại như nghe kinh sách nói Bồ tát Quán Thế Âm có thiên thủ thiên nhãn rồi đinh ninh rằng ngài có ngàn tay ngàn mắt, không dè đó cũng là một lối ngụ ý khác. Thậm chí đến đọc truyện Tây du, một truyện bịa đặt như tiểu thuyết ngày nay, mà cứ tin có Tề thiên đại thánh thiệt, rồi lên cốt, vẽ tranh mà thờ, và xem Tây du đồng một giá trị với lời kinh của Phật.

Từ bi phải chăng là đừng đụng chạm đến những sai lầm to như trái núi kia không? Nếu hiểu từ bi như thế, thì còn gì cái đạo chuyển mê khai ngộ của Phật?

Vừa rồi, nhân dở chồng báo cũ, chúng tôi được đọc một bài giải thích nghĩa hai chữ Từ bi, xin trích lục để hiến chư quí thính giả. Cho hay cách nay trên hai chục năm mà nhân tâm vẫn đồng ở chỗ hiểu lầm cái chủ trương và việc làm của những người chân thành phụng sự đạo Từ bi của đức Phật.

Xin quí ngài hãy nghe đây:

... Bởi có lòng hiền lành thương xót, nên Đức Thích Ca mới hết sức lo sợ cho chúng sanh hoặc quá ham muốn theo bề vật chất giả dối mà chìm mình trong bể ái sông mê, hoặc lầm lạc theo lời ngoại đạo phỉnh phờ, mà sẩy bước giữa đường chông hầm lửa, rồi đời đời kiếp kiếp phải chịu nỗi đắng cay.

Vậy nên trong 49 năm, Phật mới nói đủ kinh pháp mà cứu độ cho loài chúng sanh, hiện đủ thần thông mà hàng phục những bọn ngoại đạo. Chúng sanh nhờ có kinh pháp ấy mới thoát thân khỏi luân hồi, ngoại đạo sợ thần thông ấy mới quày đầu về chánh giáo.

Nếu bọn ngoại đạo đã quày về chánh giáo thì mới hết nỗi khổ tâm; nếu chúng sanh thoát khỏi luân hồi thì đặng phần an lạc. Đó biết là có hiền lành mới có thương xót, mà có thương xót mới có trăm phương ngàn pháp cứu cho hết khổ, làm cho đặng vui.

Cái năng lực của Từ bi lưu động khắp nơi, dõng mãnh hết bực như vậy, chớ có phải cứ làm thinh ngồi một chỗ mà gọi là Từ bi đâu.

Nếu chấp rằng hễ còn để ý công kích và nói những sự lỗi của người, thì chưa phải là từ bi, thì xin thí dụ một chuyện sau đây là đủ rõ. Như cha mẹ thấy con, đứa thì theo nghề cờ bạc mà hết tiền, đứa thì mê hoa nguyệt mà sanh bệnh, mà cha mẹ cứ tránh tiếng làm thinh hoài, để cho con hư con khổ, vậy có thể nói là hiền lành, nói là thương yêu được không? Còn như cha mẹ rầy la, đánh mắng, rồi giảng dạy cho con biết rằng: trai gái là một sự mất liêm mất tiết, cờ bạc là một sự hư cửa hại nhà. Nếu làm người mà tránh không khỏi hai sự ấy thì chẳng những hại về phần tư tưởng tinh thần mà thôi, mà lại còn dây oan mối nợ ràng buộc trăm bề, tiếng nhục danh ô tràn lan khắp xứ, chắc không có diện mục nào đối với nhân quần và cũng không còn giá trị gì đứng trong xã hội đặng nữa.

Có thể lấy sự quở răn ấy mà cho là cha mẹ chẳng hiền lành, chẳng thương yêu được không? Nếu biết đặng lẽ cha mẹ vì thương con, sợ con hư con khổ nên mới rầy la quở phạt, thì sẽ biết lòng từ bi của Phật đối với chúng sanh cũng thế.

Lòng từ bi của Phật đã vậy, thì những người đứng trên địa vị hoằng pháp cũng phải thể theo ý nghĩa từ bi, phá chỗ mê lầm, bày điều chánh đáng, để làm một phương châm mà dắt người lên đường giải thoát.

Trong kinh Lăng nghiêm, Phật nói: C ó những hạng người muốn cho định tâm của mình được sáng suốt ra sức tham cầu các sự khôn khéo để mà giáo hóa độ sanh. Do một niệm tham muốn đó mà ma quỉ nhập vào, rồi những người ấy cũng không biết là mình bị ma ám, tự xưng là chứng bực v ô th ư ợng Niết bàn, đ i tới các nhà cầu thỉnh kia mà nói pháp. Trong lúc nói pháp ấy, thì hoặc làm thầy Tỳ khưu, hoặc làm ông Đế thích, hoặc làm đàn bà, hoặc làm bà vãi, vì trong giây phút mà biến hóa thân hình ra nhiều cách lạ như vậy, nên kẻ ngu mê lầm là Bồ tát, mới tin theo lời giáo hóa, xao lãng định tâm, mà trở lại làm sự tham dục theo đời, phá cả giới luật của Phật.

Chẳng những như vậy mà thôi, người bị ma ám ấy lại hay nói ra những sự tai tướng quái gở, như là nói chỗ kia chỗ nọ có Phật ra đời, nói lửa kiếp cháy thiêu, nói đao binh giết hại, làm cho kẻ mê tín phải sợ hãi, bỏ nhà trốn đi, gia tài tan nát, rốt lại thì không có sự gì là thiệt cả.

Đó là loài quỉ quái lâu năm thành ma, nhập vào người mà quấy rối. Đến khi nó nhàm chán bỏ đi, thì người ấy không còn chút gì làm oai làm phúc cho ai được như ngày trước nữa, mà cái họa yêu vọng lại phát ra, rồi thầy trò người ấy bị chết về phép vua luật nước.

Lời Phật chỉ trích những chỗ mê lầm của chúng sanh và những sự láo dối của ma thuyết như thế còn lắm, kể ra không xiết. Đây chỉ lược thuật một ít để chỉ rằng Phật xưa thiệt hết lòng từ bi thương xót chúng sanh, nên mới tỏ bày đường chân nẻo vọng, đặng cho người đời thức tỉnh hồn mê, bỏ tà về chánh, đúng với tấm lòng xuất thế độ sanh của Phật, chớ không phải công kích người và nói sự lỗi của người mà chẳng gọi là từ bi đâu.

Để cho tròn nghĩa hai chữ Từ bi của Phật, chúng tôi có mấy lời xin nói thêm.

Muốn đừng phản lại hai chữ Từ bi thì khi vạch lỗi người phải có những tâm niệm và phải có những cử chỉ như thế này mới được:

Đừng có cái tâm vạch lá tìm sâu, nghĩa là phanh phui những cái không hay của người với ác ý là đưa việc xấu của người để làm tăng cái tốt của mình, hay để ngấm ngầm trả thù một cách hèn nhát.

Không có cái tâm làm tổn hại danh giá của người, tức phải có cái tâm tốt lành là nói để thức tỉnh một người còn quây quần trong mê muội, tức là thể theo lòng từ bi mà chỉ bảo. Mà như thế thì phải hết sức ôn tồn, đừng ra mặt thầy đời, mà phải làm người bạn tốt khuyên nhau, đừng tỏ vẻ bực tức hay khinh bỉ.

Thật ra, phải để cho mọi người được quyền tự do sống theo chí hướng của họ. Nhưng nếu đối với một người bạn thân yêu, thì nên lấy lòng từ bi thanh tịnh mà giảng giải và thức tỉnh nếu cái chí hướng ấy quá thiên về vật chất hoặc quá mê tín dị đoan. Bổn phận chúng ta đối với bạn như thế là đủ rồi, đến như việc nghe cùng không nghe là quyền của bạn, đừng quá cố ép. Còn đối với hàng đồng đạo, sống và hành động dưới danh nghĩa của đạo, cái bổn phận trọng quyền tự do của họ chỉ có, khi nào họ không làm những việc gì có hại cho thanh danh của đạo, hay có nguy cho sự tu dưỡng của kẻ khác. Nếu chính họ không giữ đúng hai điều kiện này, đem tà thuyết mê hoặc lòng người để thủ lợi riêng, thì chúng ta phải theo lòng Từ bi của Phật mà vạch rõ cho mọi người cùng biết, để tránh cho những ai nhẹ dạ non lòng cái nguy sa hầm sụp hố, nhưng phải nhớ là luôn luôn chúng ta phải giữ tâm cho thật thanh tịnh, đừng thừa cơ mà buông lung ý ác nói xấu người.

(Trích từ tập 30, Tạp chí Từ Quang, 1954.)

Phép Tu Dưỡng Của Đạo Phật

Gần đây, có một phong trào ca tụng Vương Dương Minh, tức là ca tụng Nho giáo. Ở đây, chúng tôi không có ý bài xích Nho giáo mà bổn tâm là thử cân nhắc coi về phương diện lý thuyết và thực hành, Nho giáo và Phật giáo sai khác và hơn kém nhau như thế nào, để mỗi chúng ta tự do chọn lựa con đường tu dưỡng.

Như chúng ta biết, Phật giáo cho muôn tội ác đều do Tham, Sân, Si gây ra. Vậy muốn dứt ác, phải diệt tam đ ộc. Nay xin n ó i về cái Sân.

Làm thế nào để đè nén lòng giận? Nho gia bảo: trong lúc đang giận phừng phừng, ta có thể quên giận ngay được mà xem xét lẽ phải trái . Lời khuyên thật hay nhưng vướng phải cái suông, khó cho người nghe đem ra thực hành có hiệu quả.

Cây mà được cành lá sum sê là nhờ gốc tốt. Một lý thuyết được đứng vững là nhờ căn bản lập luận cứng rắn. Theo định luật này thì thuyết c ó thể quên giận kh ô ng đ ứng vững được. Vì sao? Vì thật sự, giận là cái gì mà bảo người quên?

Đạo Phật quả quyết không có cái giận thật sự, mà chỉ có một trạng thái của tâm bất như ý mà người đời gọi là giận. Chỉ có thế thôi. Ai không tin, xin thử chỉ cái giận coi nó ra thế nào. Nó giống cái bàn, chiếc ghế, hay con chim, con gấu? Nếu nó không hình tướng, thì bảo quên nó như chúng ta quên chiếc khăn, cái nón, làm thế nào được?

Không thể thấy bắt hay đụng chạm cái giận được, nhưng rất dễ thấy một người đang giận, mặt mày đỏ au, tay đập bàn chân đá ghế, miệng la thét. Đó là một biểu hiện của một tấm lòng, một tâm trạng đang gặp việc bất như ý. Thế thì những cơn sấm sét lôi đình bắt nguồn ở lòng ta và như vậy, thì không làm sao quên nó được. Dầu chúng ta tay chân có bị trói, miệng mồm có bị bịt, lửa giận vẫn sùng sục xông lên ở mắt, ở mặt chúng ta.

Xét sâu hơn một chút nữa, chúng ta hãy thử hỏi tại sao lòng có nỗi bất bình hay bất như ý. Bất bình là vì thấy có việc sái với quan niệm của chúng ta. Nếu chúng ta quan niệm lớn phải giúp nhỏ, giàu phải thương nghèo, nay thấy lớn lại bỏ nhỏ, giàu lại hiếp nghèo, chúng ta bất bình. Còn bất như ý là khi gặp những gì trái với sự mong ước hay sở thích của chúng ta, như muốn uống rượu mà người không cho, mong được lời khen mà bị chỉ trích, v.v... Với thế nhơn, thường cho như thế là phải, nhưng mắt Phật thấy khác.

Đứng trước những cảnh lấn áp thường xảy ra trước mắt mà một người nào đó thí dụ ông Mít không bao giờ giận dữ, bỗng một hôm, ông lại đổi thái độ và phát nóng. Tại sao thế? Phải chăng tại trước kia ông không để ý nên không thấy, hoặc thấy biết mà không lưu tâm? Không để ý, không lưu tâm là không đặt cái ng ã, c á i ta v à o việc, vì vậy không có cái bất bình. Nay đã để ý, đã lưu tâm, là đã đặt cái ngã, cái ta vào đấy. Như thế thì không phải vì việc xảy ra là một việc đáng bất bình, mà chỉ vì tại kẻ kia, cái kẻ lấn hiếp người cô thế, dám cả gan làm việc bạo tàn trước mặt ông và dưới mắt công bình của ông. Nói một cách khác, không phải ông Mít giận vì việc, mà giận vì người, gần như ông trách: Sao kẻ kia dám làm sái cái quan niệm, cái ý muốn của Ta? Vậy quả vì có cái ta, c á i ng ã của ông xen vào nên ông mới giận. Đạo Phật nói là vì có ng ã chấp.

Ngã chấp là gì? Đặt câu hỏi này là tiến lên một bước nữa trên đường xét nét. Người đời ai cũng vỗ ngực tự xưng ta, tôi. Phật dạy không còn sự lầm lạc nào to hơn.

Ta là cái xác thịt này ư? Ta là những tình cảm, giận, buồn, thương, ghét ư?

Nếu ta là xác thịt, vậy cái vóc đỏ lói lúc còn trong nôi là ta, hay cái thân gầy còm của ông lão sáu mươi là ta? Nếu tình cảm là ta, vậy khi cười lúc khóc, cái nào là ta? Nếu bảo tất cả cái ấy là ta, sao ta lại có nhiều cái ta như thế? Lấy tay chỉ ngực mà bảo ta, thì đó là trỏ vào một phần của xác thịt, chớ nào thấy ta là gì. Bằng chỉ đầu, chỉ bụng hay chỉ chân tay, thì cũng chỉ những gì đâu chớ chưa chỉ được cái ta. Cũng không thể nói toàn thân là ta, vì khi chết, thân nằm đó, còn ta đi đâu mà không thấy nói, thấy cười?

Không có cái ta thật, Phật dạy như thế. Trên lời nói, văn tự, ta chỉ là một danh từ do vọng tưởng của người tạo ra, và vọng tưởng ấy có được là do ý niệm, thành kiến, tập quán sai lầm gây ra. Đúng theo sự thực, khi người khác chạm đến xác thịt của chúng ta, thì phải nói: thân bị đánh chớ không nên nói tôi bị đánh hay ta bị đánh.

Lầm lẫn ở chỗ thấy có cái ta, th à nh ra thấy luôn có những tình cảm, những vật sở hữu của ta. Mà cái gì của ta là quí, là trọng hơn những gì của kẻ khác, ai động đến là khinh ta, là xúc phạm đến ta.

Đã thấy rằng không có cái ng ã, c á i ta, th ì những vật sở hữu của cái ta giả dối kia làm gì có? Ta đã không mà vật sở hữu của ta cũng không, thì còn ai đâu mà tự thấy bị xúc phạm, mà nổi cơn sấm sét.

Về vấn đề, Trang Tử có ngụ một bài đầy ý vị. Ngài ngủ nằm chiêm bao, thấy mình hóa bướm, khi tỉnh giấc, tự Hỏi: không biết ta là người thấy mình hóa bướm, hay ta là bướm hóa người? Tuồng đời là ảo mộng, tại chúng ta thấy có ta, có người, nên mới sanh sự.

Đứng về mặt thông thường mà nhận xét, chúng ta có thể nói tại chúng ta quá trọng cái ta, n ê n mới sanh giận hờn, thù oán. Mà cái ta l à c á i đá ng gh é t, nh ư ng ư ời Pháp nói. Nếu mỗi người đều muốn đặt cái ta của mình tận trên mây xanh, thì còn cái ta nào ở dưới thấp. Còn muốn như thế là còn tranh chấp mãi mãi, không bao giờ dứt.

Tóm lại, sở dĩ có giận là vì quá trọng mình, quá trọng cái ta, mà sở dĩ quá trọng cái ta là vì thấy có cái ta.

Nay Phật đã phá cái ta, ai hiểu Phật và thấy được như Phật ắt phải hết tự cao tự đắc; không tự cao tự đắc thì đâu còn nóng giận trước những cảnh, những việc sái với ý muốn, với sở thích của cái ta giả dối.

Vậy thấy rằng, trên lý thuyết, Nho gia đã thấy sai rồi về cái giận. Bây giờ xin nói về phần thực hành.

Chúng ta đã thấy có giận là tại cho có cái ngã, cái ta. Nay muốn hết giận, phải diệt giận tại nguồn là phá tan cái ngã. Phật đã làm thế nào để phá cái ngã và tất cả những gì phụ thuộc cái ngã?

Phật đã dùng phương pháp tĩnh lự, như Nho gia, nhưng dùng đến chỗ cùng tột. Nhà Nho chủ trương phải ngồi yên lắng lòng mà xét nhưng cái lắng lòng ấy không đến chỗ cùng tột là Đại định của Phật, vì vậy nên biết giận là quấy, là sai, cần phải dẹp bỏ, Nho gia vẫn không thấy được tánh chất giả dối của cái giận. Không thấy cái giận là giả dối, là không có thật, thành còn chấp có cái giận, mà đã chấp là có thì khó bỏ lắm. Thí như người nằm chiêm bao thấy mình mất của, khi thức giấc, nếu không nhận mình vừa chiêm bao, của kia là những vật mơ thấy trong giấc mộng chớ không có thật, thì không tránh khỏi đem lòng mến tiếc.

Muốn thấy cảnh đời giả dối, phải thiền định, quán tưởng theo lời Phật dạy.

Thiền định, quán sát là để lòng vắng lặng, rửa sạch tà kiến, tập quán, mà nhìn xem muôn vật, muôn sự, từ ngoài vào trong, từ chỗ thô sơ đến nơi vi tế. Có thể nói đó là phép cách vật của Nho gia, mà là một lối cách vật đến chỗ cùng tột.

Lòng con người không còn bồng bột, bồn chồn, thì cái thấy phải sáng suốt và sự nhận xét đúng đắn. Không còn lầm lẫn giữa chân và giả, giữa có và không, đánh giá mọi sự mọi vật đúng với cái giá trị chân thật của nó chớ không theo thành kiến, tập quán của thế tình, đó là người giác ngộ.

Giác ngộ xong, đến giai đoạn Nhẫn. Nhẫn gần như cái việc quên giận của Nho gia, gần chớ không phải thật giống. Còn thấy có ta, có cái sở thích hay cái danh giá của ta, thì phải còn thấy có người, có cái nghịch với sở thích hay phạm đến danh giá của ta. Như thế mà bảo quên, đừng giận sao được? Trái với nhà Nho, kẻ học Phật, tu theo Phật, có thể nhẫn được, nhờ thấy rõ sự thật ở mình và ở ngoại cảnh. Mình giả mà vạn vật cũng đều giả, thì còn lấy gì mà giận, lấy ai mà giận?

Nhưng làm thế nào để nhẫn?

Phật dạy lấy Trí huệ và Từ bi mà ngó muôn loài. Trí huệ giúp chúng ta thấy kẻ làm mất lòng ta là người cùng một bản tánh lành sạch như chúng ta, chỉ vì mê muội, nhận giả làm chân, thấy có danh có lợi, y như chúng ta lúc chưa được nhiễm lời Phật giáo hóa, nên dại làm những việc mà họ tưởng có thể đem họ lên cao hay mang đến cho họ một lợi lạc. Chừng ấy, sẵn lòng Từ bi đang nẩy nở, chúng ta không giận mà lại thương, thương cho ai còn để cho những giả dối cám dỗ.

Hôm nay thắng một cơn giận như thế, ngày mai thắng một cơn khác, cái nhẫn cố nhiên được dày chặt. Nhẫn được dày chặt là nhờ có quán sát nhiều, mà quán sát thì cái ánh sáng Chân tâm ngày thêm huy hoàng chói rọi, Trí huệ gia tăng, Giác ngộ tinh tiến, nhân đó mà sanh thêm Từ bi.

Để kết luận buổi nói chuyện hôm nay, chúng ta nên nhớ điều này: Đạo Phật là một đường lối sửa mình rất có phương pháp, căn cứ trên thực nghiệm, phải học cho hiểu, hiểu để thực hành, chớ không phải những lời khuyến khích suông như Nho gia. Y giáo quan tâm, y lý khởi hành, lời nói của Pháp sư Viên Anh thật là thâm diệu.

(Trích từ tập số 59, Tạp chí Từ Quang, 1954.)?

Cho Nền Mỹ Nghệ, Văn Chương Và Triết Học Ở Việt Nam

Từ Trung Hoa Phật giáo được truyền sang Việt Nam lối cuối thế kỷ thứ hai, nghĩa là cách nay trên một ngàn bảy trăm năm, sau Khổng giáo. Bốn trăm năm sau, liền khi Việt Nam chấm dứt quyền đô hộ của người Trung Hoa, Phật giáo bắt đầu phát triển mạnh, nhờ sức hộ trợ của các quốc vương, và từ đó tiếp tục bành trướng không gián đoạn luôn cả về hai mặt rộng và sâu, dầu rằng đã phải một đôi khi gặp sự tranh chấp đố kỵ của Khổng giáo và Lão giáo. Trải qua một khoảng thời gian lịch sử khá lâu, từ năm 968 đến 1414, Phật giáo còn được nâng cao lên đến hàng quốc giáo. Dưới hai triều Lý, Trần, nhiều vua đứng ra nêu gương tu hành tinh tấn, thậm chí có vị đã từ ngôi lánh tục, vào núi tham thiền. Chuyện nghĩ cũng lạ và giá không bị bắt buộc phải đứng yên trong phạm vi của bài thuyết trình này, có lẽ tôi đã thử nghiên cứu trường hợp của các vị đạo tâm cao cả này và chắc sẽ có nhiều hứng thú.

Như đã nói, Phật giáo thời bấy giờ chiếm một địa vị gần như độc tôn. Địa vị ấy, đến ngày nay, Phật giáo còn nắm giữ, đành rằng không phải công khai như thuở xưa, mà trong thâm tâm của một đa số rất quan trọng. Cứ vào đây mà xét thì dễ đoán biết ảnh hưởng của Phật giáo lớn lao như thế nào ở trên đất Việt và những gì quí báu mà Phật giáo đã cống hiến cho việc xây dựng nền luân lý và đạo đức của một dân tộc hiền hòa, chất phác, hình như sinh ra là để nghinh đón đạo Từ bi.

Chính dưới cái nét đậm Từ bi này của con người đức Phật mà giáo lý của Ngài được người dân Việt hiểu biết và tán thán. Các nghệ sĩ, hiền triết, văn nhân thời xưa, không ai là không nhuần thấm đạo Từ bi; đến nay vẫn còn đông số người trong ba giới này tiếp tục chịu ảnh hưởng gương xả thân cứu đời của Phật Tổ.

Một tác giả Tây phương, khi vẽ lại con đường lịch sử của nền Triết học Trung Hoa, có viết: Phật giáo là ảnh hưởng ngoại quốc đầu tiên đã thúc đẩy mạnh bước tiến triển của dân tộc Trung Hoa trên phương diện tâm lý, nhờ đó chẳng những tôn giáo mà các ngành khác của nền văn minh trong nước đều được phục sinh, vun bón và phát đạt đến cực độ. Bất luận là ai, dầu là người chưa từng hiểu biết đời sống tinh thần của dân tộc Trung Hoa đi nữa, chỉ một liếc mắt qua những công trình tuyệt tác của nghề nặn tượng cũng nhận rằng nền mỹ nghệ của xứ này đã bất nguồn thâm sâu ở tinh hoa Phật giáo cho đến nỗi khi Phật giáo đạt đến mức tối huy hoàng, thì mỹ nghệ cũng theo đà mà đơm hoa kết quả sum mậu lạ thường. Ch ú ng t ô i t ư ởng lời nghiệm xét của tác giả có thể đem ra áp dụng nguyên vẹn cho Việt Nam, khỏi sửa đổi một điều nào, đối với khoa kiến trúc, điêu khắc và hội họa. Những chùa chiền, tranh tượng sau những tang thương do thời gian và chiến tranh gây ra, cũng như những công trình khảo cổ trước năm 1945, đều chứng tỏ ảnh hưởng to tát của Phật giáo trên địa hạt này.

Giáo sư Paul Mus cho rằng trong vài xứ và đứng về một vài phương diện, nhà nghệ sĩ thường gần các thiện tín hơn là nhà tu sĩ để diễn đạt những gì họ quí chuộng và lo nghĩ hằng ngày. Điều ấy hẳn đã vậy, nhưng ở Việt Nam, vai tuồng đó, nhà nghệ sĩ hình như đã nhường lại cho nhà văn sĩ, nhứt là thi sĩ, và những thi sĩ này cũng là những bực triết gia xuất sắc. Sở dĩ như thế là vì người Việt, tuy biết thích ngắm những cái dáng mỹ miều, những màu sắc cân đối, vẫn chỉ cảm xúc thật sự dưới những rung động của âm thanh. Tại sao thế? Thật khó mà giải thích Xu hướng đó làm cho người Việt rất mê thích ca nhạc, chẳng những lối nhạc của đờn sáo mà thôi, mà còn và nhứt là lối nhạc không kém du dương và uyển chuyển của câu thi lời phú. Vì vậy, chúng tôi thiết nghĩ, nếu muốn biết nước Việt đã hưởng được những lợi lạc gì sau mười bảy thế kỷ quy y Phật pháp, cần phải hướng sự tìm tòi về nẻo Văn chương hơn là về nẻo Mỹ nghệ. Sách vở mới thật là kho tàng của tư tưởng. Và cũng không cần moi tìm ở đâu nữa, vì trong Văn chương đã có sẵn Triết học, bằng cớ là ít khi một áng văn hay mà trong đó không có ngụ một vài triết lý hay luân lý.

Đến đây, cần phải đi lùi lại thế kỷ thứ sáu, lúc các am tự vừa là những nơi phát huy ánh sáng của đạo Phật, vừa là lò đào tạo các bực tao nhân mặc khách. Nên nhớ rằng thời ấy không có trường công, và trong đám thanh niên ít người thích học Nho, ngoại trừ nhà Sư. Cảm thấy trong giáo lý Phật đà có những cao sâu, huyền diệu, các tu sĩ, bất mãn với lối khẩu truyền, bèn cố gắng học Hán tự để tham khảo kinh điển cho đến chỗ tinh vi. Đời này sang đời khác đã thành một cái lệ, kịp đến khoảng giữa năm 1010 và 1225, dưới triều nhà Lý, ngoài chốn Thiền môn, thật khó mà tìm một thi sĩ có tài. Thiền môn thật, vì các văn gia nổi tiếng thời ấy đều là những Thiền sư do các Tổ Thiền tông từ Trung Hoa sang đào luyện. Tuy sâu xa khó hiểu cho đại chúng, văn phẩm của các ngài không vì lẽ đó mà không làm tăng uy thế của Phật giáo lúc ấy đã lan tràn gần khắp nơi.

Từ thế kỷ thứ mười lăm, tình thế bị đảo lộn: Nho giáo đã thắng Phật giáo và được nhà vua tin dùng, ủng hộ. Tuy thất bại chốn triều trung, Phật giáo vẫn sống vững trong tâm hồn của dân chúng đã được mấy trăm năm giáo hóa, để rồi nhân phong trào Tam gi á o qui nhứt ở Trung Hoa mà phục phát một cách mạnh mẽ như trước. Các Nho gia hình như cũng nhận chịu phong trào ấy, cho nên sau một lúc do dự, đã cùng các bực tiền bối Trung Hoa, cho rằng muốn có một thực học, cần phải tham bác Tam giáo là Nho, Thích, Đạo. Nhờ phong trào ấy mà phạm vi hoạt động của văn chương và triết học được nới rộng ra nhiều.

Những tiến bộ về mặt văn chương trong thời kỳ vừa nói thật đáng kể, nhưng chưa quan trọng bằng những kết quả thâu lượm được ở hai thế kỷ thứ 17 và 18, sau khi chữ Nôm đư ợc sáng tạo. Còn lúc nào thuận hơn cho việc truyền bá tư tưởng: tác giả và độc giả chung nói một thứ tiếng. Tất cả những trở ngại vì âm thanh bất đồng, vì lối nói xui ngược, do chữ Nho tạo ra, đều bị chữ Nôm dẹp hết, thành ra sự học hỏi được dễ dàng và mau lẹ hơn một phần nào. Sự kiện ấy đã giúp rất nhiều cho công cuộc bành trướng phong trào Tam giáo qui nhứt.

Nay xin xét sơ phong trào này. Trước hết nên ghi rằng, tuy có sự tin tưởng sai khác, giữa ba mối đạo, ở Trung hoa cũng như ở Việt Nam, chưa hề có một sự cuồng tín đến đỗi gây họa đổ máu như ở một vài nơi trên thế giới. Lại nữa, trong khi tìm hiểu giáo lý của đối phương để dễ chiến thắng, mỗi đạo có lẽ đã thấy, tuy ngoài có chỗ trái ngược nhau, ba giáo tựu trung vẫn đồng trên một căn bản. Thí dụ: Nho giáo tin ở quyền thưởng phạt của Trời, nhưng cũng nhìn nhận trách nhiệm của người. Thế thì giữa thuyết này và luật nghiệp báo, sự sai khác quá mỏng manh khiến cho đôi bên không thể nào không dung hòa được. Vả lại dầu ai nói gì đi nữa, cái thực tế chủ nghĩa của Nho giáo quá thiên về vật chất cho nên không làm sao thỏa mãn được những khát khao về mặt thiêng liêng, huyền bí là sự khao khát chung của nhân loại. Thật thế, thử hỏi trên thế gian này, dân tộc nào không tìm tòi xem biết coi cảnh bên kia thế giới là như thế nào, chết rồi sẽ ra sao, tương lai sẽ có những gì, v.v... toàn là những câu hỏi mà không sao kiếm được câu trả lời dứt khoát trong giáo lý của họ Khổng. Các văn gia thi sĩ của Việt Nam chắc không tránh khỏi những thắc mắc vừa kể. Thiết nghĩ có giải thích như thế này mới hiểu được nguyên ủy việc xáo trộn những tư tưởng rất cách biệt nhau trên phương diện nguồn cội. Đứng về mặt thực hành, phải nhìn nhận rằng chủ trương Tam giáo qui nhứt rất là hợp lý, vì bề ngoài là hợp mà bề trong có chia, và chia ở đây chỉ là chia phạm vi hoạt động và ảnh hưởng thế nào cho cân xứng với tính cách của mỗi đạo. Đại khái, Nho giáo thì lo về nhân sự, tu tề như thế nào để đi đến chỗ trị bình, còn Phật giáo và Đạo giáo thì lo giải quyết những vấn đề cao siêu hơn.

Đứng về mặt thuần túy mà xét, sự xáo trộn ba đạo như vừa nói thật không phải là một việc đáng mong, nhưng nếu đứng về kết quả mà luận thì thấy rằng nhờ có sự xáo trộn đó mà lòng người dường như bớt xao xuyến lo âu, tánh tình phong tục mới được tốt đẹp, chưa kể cái việc giúp cho quảng đại quần chúng thâm nhiễm được đôi phần những giáo lý phổ thông mà mỗi đạo cần phải truyền bá vì sự lợi ích riêng của chính mình.

Khảo cứu tỉ mỉ được những áng thi ca bằng chữ Nôm chúng tôi không nói đến những văn xuôi, vì thời bấy giờ loại văn này rất ít chắc chắn sẽ làm sáng tỏ phương diện lợi lạc của cái mà người bất thức thường xem như một món tả bí lù hay nh ư một tà giáo khó tha thứ. Ở đây chúng tôi xin phép dẫn Truyện Kim Vân Kiều làm thí dụ. Truyện Kiều là một áng văn vần tuyệt tác, không tiền khoán hậu, âm thanh tao nhã, thi vận êm đềm, khiến cho cho người đọc dễ cảm, huống chi từng hồi lại còn thêm những ý tứ cao siêu đượm nhuần hương từ bi giác ngộ. Thật không quá đáng mà nói rằng, với bao nhiêu nhân tình thế thái rất gần với đời sống xã hội thực tế đã được diễn tả thần tình trong đó, Truyện Kiều có một hiệu lực bằng cả ngàn sách luân lý hay triết học trong công cuộc chiến đấu để đem thắng lợi về cho Từ bi, Hỷ xả, Thanh cao. Ngay đến thời bây giờ, dầu xa cách hằng trăm năm và dầu dân trí có hướng về tân học, Truyện Kiều vẫn còn được kẻ này xem như một quyển Việt ngữ bách khoa hay như một Kinh văn tôn quí, người khác như một khuôn vàng thước ngọc trong việc xử thế tiếp vật.

Còn đối với tất cả, có thể nói đó là một quyển Phật giáo yếu lược cho hạng sơ căn rất là tiện lợi. Được mọi giai cấp xã hội nồng nhiệt đón tiếp, nam thích mà nữ cũng ưa, Truyện Kiều đã đem đến và còn tiếp tục đem đến cho mọi nhà ánh sáng Giác ngộ, thức tỉnh về luật nghiệp báo nghiêm minh, xưng tán sự an lạc của những tâm hồn vô dục và khuyên bảo mọi người phải dè dặt, đừng làm điều thất nhân tổn đức mà phải chịu tái sanh trong đau khổ. Có người sẽ bảo: như thế thì quá tầm thường, chưa phải là Phật giáo. Vâng, nhưng những tâm hồn thơ ngây có đòi hỏi nhiều hơn đâu và chính họ mới là những người đáng để ý, vì hình như tại có họ mới có tôn giáo...

Trước khi chấm dứt bài thuyết trình ngắn ngủi này, xin nói thêm rằng cho đến ngày nay, Phật giáo vẫn còn là nguồn cảm hứng cho kịch giới, nhiều thuần phong mỹ tục đều nhờ Phật giáo mà tồn tại, nhiều truyện xưa tích cũ chịu ảnh hưởng đạo Phật còn được người trong xứ ưa thích, nhiều ca dao, cách ngôn còn căn cứ trên nền tảng Phật giáo. Nếu Phật giáo, là nguồn nước trong để giải khát cho hàng trí thức, Phật giáo cũng là giọt sữa để nuôi dưỡng những đạo tâm nồng nhiệt, là ngọn đuốc soi đường cho kẻ say mê lạc lối, là bờ giác để cho người đắm đuối quày về. Cửa Thiền là nơi mà các bực tín tâm đến chiêm ngưỡng mà cũng là đám vườn xanh giữa bãi sa mạc cho những ai quá khổ vì nóng bức.

Vì nhuần thắm đời sống hằng ngày của dân chúng một cách mật thiết như thế, đạo Phật hiện nay đã trở thành một nhu cầu tối yếu cho người dân Việt. Trước kia là một đạo của xứ ngoài, Phật giáo nay là một đạo của dân tộc.

(Trích từ tập số 60, 61, Tạp chí Từ Quang, 1956.)?