Học Phật Tam Yếu

Ý Thú Căn Bổn Của Sự Học Phật

(1) Sống để làm gì?

Người bình thường chỉ nói học Phật, nhưng tại sao cần phải học Phật? Ý nghĩa căn bổn rốt ráo (của sự học Phật) là gì? Vấn đề này cần phải làm cho sáng tỏ. Có thể nói rằng: Sự học Phật không phải là vô ý nghĩa, không có mục đích, mà là mong muốn đạt đến một thành quả cao thượng viên mãn. Học Phật mà có thể lý giải ý thú căn bổn thâm sâu của Phật pháp, đến trình độ cảm thấy rằng không thể nào không học Phật, đạt được một tín niệm vững chắc, thì mới có thể chân chánh tiến bước trên đường tu học Phật pháp, mà không ngừng bước bên ngoài cửa đạo Phật, hoặc giả đi lạc vào con đường khác.

Con người tồn tại trên thế gian này, rốt ráo là để làm gì? Có ý nghĩa gì? Điều này cần phải từ bổn thân của chúng ta mà quán sát thì mới có thể nắm chắc ý thú của sự học Phật, bởi vì Phật pháp là phương án căn bổn để giải quyết vấn đề cho nhân sinh. Cũng có thể nói: “Đây là tiêu điểm chung mà từ đó tất cả tôn giáo cao cấp được sản sinh.” Thế nhưng, nhân sinh rốt ráo là để làm những sự việc gì? Chỉ có Phật pháp mới có thể giải đáp một cách hoàn mãn.

(A) Dòng sinh tử mênh mang mờ mịt.

Loài người từ lúc bắt đầu sinh ra cho đến lúc chết, trong vài chục năm ngắn ngủi, cả đời ngơ ngơ ngáo ngáo, rốt ráo từ nơi nào sinh đến? Sau khi chết đi về đâu? Không ai có thể trả lời được vấn đề này. Cho nên chỉ có thể nói rằng “đến một cách hồ đồ, đi một cách hồ đồ.” Thậm chí, ngay cả vấn đề hôn phối vợ chồng, vô tình trung, cũng hình như là sự ngẫu nhiên kết thành; sự nghiệp một đời, cũng có vẻ như xúc tiến trong một sự hồ đồ, mà thoạt tiên cũng chưa chắc có một kế hoạch nhất định, rất ít trường hợp do chính mình chủ ý mà thành tựu. Có một triết học gia Tây phương đối với đời người mênh mang này đã cho một thí dụ như sau: Ở một xứ nào đó có hai ngọn núi cao vút, phía dưới sâu thẳm giữa hai ngọn núi là một dòng sông dài, rất cao bên trên dòng suối là một cái cầu treo nhỏ nối liền hai ngọn núi. Mọi người đều phải đi qua cái cầu này. Nhìn tới phía trước chỉ thấy mây mù che mờ mịt, nhìn lại phía sau cũng chỉ thấy sương khói phủ dày đặc, nhìn xuống phía dưới chỉ thấy mịt mù thăm thẳm. Có người đi được hai ba bước liền bị rơi xuống vực sâu. Có người đi được một nửa, cũng không may bị rớt xuống. Lại có người đi gần đến ngọn núi bên kia, rồi cũng không may, bị rơi xuống vực thẳm. Kẻ bị rơi xuống, rốt ráo cũng không biết mình rơi về đâu. Không ai biết được. Đây quả là một sự mô tả chính xác nhất về hình ảnh của đời người. Học Phật, tức là đối với ý nghĩa hồ đồ của cuộc đời này, có được một nhận thức rõ ràng thấu đáo. Vấn đề nhân sinh này, thực ra cũng có thể không cần phải tìm tòi nghiên cứu, giống như một chiếc thuyền, từ bờ biển này chạy đến một mục tiêu xa xăm nào đó. Trên biển lớn mênh mông, tựa hồ có thể hồ đồ chạy về phía trước, thế nhưng, chạy loạn xạ không có phương hướng là một sự kiện vô cùng nguy hiểm. Phật pháp là một giải đáp rõ ràng về vấn đề nhân sinh từ nơi nào đến, sau khi chết đi về đâu, và hiện tại phải hành xử thế nào để có thể trong tương lai được chắc chắn bước lên bờ quang minh an lạc.

(B) Một đời bận rộn để được gì?

Đời người bận rộn cả mấy chục năm. Từ nhỏ đã bận rộn, tiếp tục bận rộn cho đến khi già chết, rốt cuộc là bận rộn việc gì? Vấn đề rất có ý nghĩa này cần phải được phản tỉnh. Thế nhưng, không bận rộn cũng không xong. Có nhiều người vô sự (không có vấn đề gì phải lo) cũng muốn bận rộn. Nếu hỏi họ đang bận rộn việc gì, họ cũng không thể trả lời, nhưng chung quy không thể không bận rộn. Đối với những thanh thiếu niên mới lớn, họ không nghĩ như vậy. Họ nghĩ rằng con đường phía trước tràn ngập vô hạn quang minh (những sự hy vọng). Thế nhưng, một khi đến tuổi trung niên, đối với cuộc đời bận rộn, tự nhiên sẽ phát sinh cảm xúc. Tôi (Ấn Thuận) không phải muốn các vị không bận rộn, nhưng chỉ muốn các vị tìm hiểu xem sự bận rộn sẽ được những gì? Người đời nói: “Đời người giống như con ong hút mật, sau khi hút đủ trăm loại hoa, tân khổ đến già cũng là không.”

Trong cuộc đời bận rộn này, chúng ta cũng đã từng đạt được quan chức, tài phú, địa vị, thế nhưng, không được bao lâu thì cũng đều mất hết, tựa hồ tất cả chỉ là một niềm vui trống rỗng, chẳng hề thành tựu được điều gì. Những người già đối với những sự kiện này, đặc biệt thể nghiệm một cách sâu sắc, giống như con cái khi còn nhỏ, lúc nào cũng lẽo đẽo ở bên cạnh (mình), đến khi họ trưởng thành, thì mỗi người đều phải lo mưu sinh cuộc sống độc lập của họ. Vấn đề này đôi khi dễ dàng khiến cho con người sinh khởi một quan niệm bi quan tiêu cực, ủy mị bỏ phế, thế nhưng, Phật pháp quyết chắc không phải là như vậy.

(C) Chăm chăm làm thiện được lợi ích gì?

Liên quan đến việc khuyên loài người làm thiện, không những Phật giáo như vậy, mà các tôn giáo khác như Thiên chúa giáo, Hồi giáo, v.v…, không tôn giáo nào mà không dạy con người hành thiện dứt ác, cho nên có câu: “E rằng không kịp làm thiện.” Thế nhưng, làm thiện rốt ráo được thành quả tốt đẹp nào? Đạo đức, rốt ráo có giá trị gì? Thông thường nói: “Làm thiện được thiện quả, làm ác bị ác báo.” Đây là định luật nhân gian. Người Trung quốc đối với quan niệm hành thiện, phần lớn kiến lập trong phạm vi gia đình, chẳng hạn như cha mẹ làm thiện làm phước, con cháu ắt sẽ được hưng long, “nhà nào làm thiệt ắt sẽ được an vui.” Sự thực không phải như vậy, (bởi vì) có cha mẹ lương thiện, nhưng con cháu rất ác; có cha mẹ hung ác, nhưng con cháu trung hiếu. Như thuở xưa, vua Nghiêu bổn tánh nhân từ, nhưng người con là Đan Chu tính tình kiêu ngạo; còn như ông Cổ Tẩu là người ngu si hèn hạ, nhưng người con là vua Thuấn lại là người đại hiếu, đây là một ví dụ. Ước định cá nhân mà nói, trong xã hội này, người ác thường được đắc thế, còn người thiện, trái lại, thường bị chèn ép, thua thiệt. Ví như học vấn, đạo đức của Khổng tử, chả lẽ không tốt hay sao? Nhưng khi ngài đi châu du liệt quốc, đã từng bị bỏ đói suýt chết, mà trên mặt chính trị cũng không có cơ hội phát huy tài nghệ. Ngược lại, Đạo Chích là một người bạo ác thời bấy giờ lại tung hoành ngang dọc. Nhân đây có thể thấy rằng thiện ác và họa hoạn đâu có định luật nào cố định! Như vậy tại sao phải làm thiện? Điều này chỉ có Phật giáo kiến lập nhân quả ba đời thì mới có thể giải quyết. Cho nên nói: “Điểm xuất phát mà tất cả tôn giáo khuyên người làm thiện đều giống nhau, thế nhưng, kết luận của Phật giáo lại không giống với các tôn giáo khác.” Học Phật chỉ lo chăm chỉ hành thiện, có thể trước mắt sẽ gặp nhiều bất lợi, khó khăn, nhưng tương lai, khi thiện nghiệp thành thục, tự nhiên sẽ đạt được thiện quả mỹ mãn. Nếu được như vậy thì mới gọi là khế hợp với tinh thần của Phật giáo.

(D) Tâm bất an chạy rong ruổi.

Nói ra điều này, thực sự là một sự khổ sở vô cùng. Tâm của chúng ta hầu như hướng ngoại tham cầu, cả ngày rong ruổi theo sắc thanh, tài lợi, quyền lực. Tại sao lại phải như vậy? Bởi vì tâm ý muốn thỏa mãn. Giống như một người thiếu thốn y thực, hắn cần phải có được tiền bạc thì mới có thể giải quyết sự sinh hoạt khó khăn. Thế nhưng, sau khi đã được đầy đủ y thực, hắn vẫn cảm thấy chưa được thỏa mãn; lại tiến thêm một bước, yêu cầu chất liệu y thực tốt đẹp hơn, ra cửa cần phải có xe hơi, ở thì muốn nhà cao cửa rộng. Đợi đến lúc mọi việc đều có trong tay, trong tâm vẫn không cảm thấy thỏa mãn. Tâm con người vĩnh viễn là như vậy, cả ngày truy cầu, không bao giờ cảm thấy thỏa mãn. Giống như một con ngựa đang phi nước đại, chân sau vừa chạm đất, thì chân trước đã đưa lên không, chắc chắn không có việc bốn chân cùng ở trên mặt đất. Tâm con người không đủ, luôn luôn cảm thấy người khác hơn mình. Nhưng sự thực không phải như vậy. Người học vấn, vì muốn truy cầu nhiều học vấn hơn, học cũng không bao giờ thỏa mãn. Làm chủ của một nước, tuy có quyền uy cực lớn, họ cũng vẫn không thỏa mãn, có những nỗi khổ không nói ra được. Con người không thể đạt được thỏa mãn, trong tâm vĩnh viễn không được an lạc. Bình thường nói: “Cần phải an lạc mới được thỏa mãn.” Thật ra, tâm con người xưa nay chưa bao giờ thỏa mãn, làm sao có được an lạc. Những tôn giáo thông thường đưa đến cho con người sự an úy, khiến cho họ thỏa mãn, sự an úy cũng là điểm chung cho tất cả tôn giáo thế gian. Chẳng hạn như tôn giáo Tây phương dạy “người nào tin thì được cứu.” Nếu được cứu, tự nhiên sẽ được thỏa mãn, nên tâm cũng được sự an ninh. Xem con người như một đứa trẻ, “này đứa trẻ, hãy nghe lời ta, không được khóc, ta sẽ cho ngươi đồ chơi.” Sự thật, vấn đề vẫn chưa được giải quyết, bởi vì sự không thỏa mãn của con người, không phải là do sự ban bố từ bên ngoài mà có thể thỏa mãn. Chỉ có Phật pháp dạy con người trước tiên cần phải làm thế nào để giải quyết vấn đề sinh tử cứu cánh, bận rộn một đời rốt ráo được cái gì, làm thiện được lợi ích gì? Như vậy mới có thể đạt được sự thỏa mãn và an lạc trong tâm. Từ những vấn đề này mà quán sát, thì mới có thể nắm được hạch tâm của Phật pháp và mới có thể chân chánh đạt được sự an lạc.

(2) Ta ở trong vũ trụ.(A) Thần tạo ta chăng?

Đối với đời người mênh mang này, nếu như khảo sát đến một vấn đề khác, tức là chúng ta sinh tồn trong khoảng thời gian không gian rộng lớn mênh mông này, rốt ráo có một địa vị nào? Vũ trụ rộng lớn, trên trời dưới đất, hình hình sắc sắc (rực rỡ muôn màu), biến đổi không cùng, chúng ta sinh đến chết đi, hành thiện tác ác, đều ở trong đây. Thế nhưng, chúng ta sinh tồn trong vũ trụ này, rốt ráo có một địa vị như thế nào? Cần phải lựa chọn thái độ thế nào? Chẳng hạn như một gia trưởng trong một gia đình thì phải có trách nhiệm của một người gia trưởng, một người học sinh cần phải có tư cách của một học sinh. Quan niệm của tôn giáo Tây phương, con người ở trong vũ trụ này đều được sáng tạo. Tất cả vạn sự vạn vật trong vũ trụ, chim bay thú chạy, cho đến cây cỏ lùm rừng, mọi chủng loại hình dáng đều được sáng tạo bởi thần (thượng đế). Tất cả đều chịu sự quản lý và chi phối bởi thần. Loài người đã thuộc về sở hữu của thần, loài người tức là nô lệ của thần, cho nên bọ họ gọi thần là chúa (chủ), và tự xưng là nô bộc. Cho nên tôi (Ấn Thuận) nói: Nhân sinh quan của Tây phương là văn hóa “quan hệ chủ nô (chủ nhân và nô bộc).” Loài người là nô lệ của thần, tất cả đều chỉ là phục tùng, không phục tùng là có tội. Giả như chủ nhân sai đầy tớ quét nhà trước, nấu cơm sau, nhưng đầy tớ lại nấu cơm trước, quét nhà sau, tuy mọi việc đều hoàn tất tốt đẹp, nhưng điều này không đúng ý chủ nhân, bởi vì đầy tớ làm sai mệnh lệnh của chủ nhân. Trong vũ trụ này, đây là quan hệ hai chiều giữa vị thần sáng tạo và loài người cùng vạn vật bị sáng tạo. Loài người tuy là nô lệ, nhưng lại là loại nô lệ cao cấp. Sau khi thần sáng tạo vạn vật trong vũ trụ, bèn ra lệnh cho loài người chi phối quản lý vạn vật. Cho nên thái độ của loài người, đứng trước mặt thần thì cảm giác đáng thương xót vạn phần, thế nhưng, đối với vạn vật thì lại có uy quyền lớn, đáng được tự hào. Văn hóa tôn giáo của Tây phương, tách rời khỏi thần, hình như tất cả đều vô ý nghĩa. Loại quan niệm này, vào thời kỳ văn minh chưa được khai hóa thì cũng có thể hợp lý, thế nhưng vào thời đại văn minh như hiện nay thì đáng được khảo xét lại!

(B) Trời đất sinh ta chăng?

Cái nhìn của người Trung quốc đối với địa vị của con người trong vũ trụ so với Tây phương cao minh hơn nhiều. Họ cho rằng con người là do trời đất sinh ra, hoặc do âm dương sinh ra. Trời thuộc về hình nhi thượng, hoặc tinh thần, đất thuộc về hình nhi hạ, hoặc vật chất. Trời đất sinh ra vạn vật, nhưng chỉ có con người đắc được chánh khí của trời đất, gọi là linh (thiêng) của vạn vật, thậm chí, vĩ đại đến trình độ đứng ngang với trời đất, gọi là “tam tài.” Cho nên con người ở trong trời đất là cao thượng nhất, không giống như quan hệ “chủ nô” của Tây phương. Có phải là người nào cũng đứng ngang hàng với trời đất? Chỉ có “thánh nhân” mới có thể “tán thán sự giáo hóa và dưỡng dục (Hán: hóa dục) của trời đất.” Lại nói: “Thiên địa vô tâm mà biến hóa tác thành, thánh nhân và vạn vật đồng một nỗi ưu tư.” Đây đều là biểu hiện rõ ràng sự vĩ đại của thánh nhân. Trời đất sinh vạn vật là vô tâm, đây là một loại hiện tượng tự nhiên, không giống như thượng đế sinh vạn vật là hữu tâm, muốn sinh thì sinh. Thế nhưng vũ trụ, từ chỗ tốt đẹp mà nhìn thì thấy: hoa nở đẹp, chim hót líu lo, một cọng cỏ một bụi cây đều khả ái; nếu từ chỗ xấu xa mà nhìn thì thấy: trùng lớn ăn trùng nhỏ, cá lớn nuốt cá bé, mày hại tao, tao giết mày, hai bên tàn hại lẫn nhau. Nếu nói thượng đế sinh tạo vạn vật, thì cái tình hình sinh vật tàn hại lẫn nhau này, căn nguyên rốt ráo là từ thần mà ra, nếu vậy, thần quả thật là quá tàn khốc. Cho nên cho rằng thượng đế sinh tạo vạn vật thì không thông. Nho gia cho rằng thiên địa vạn vật là vô tâm. Vạn vật sát hại lẫn nhau, mà cũng là thành tựu cho nhau. Bậc thánh nhân không thể không cảm thấy động tâm, cho nên họ cần phải cùng ưu tư với muôn loài. Trời đất là thuộc về tự nhiên giới, còn thánh nhân là văn hóa đạo đức. Thánh nhân nhìn thấy thế giới nhân loại đấu tranh lẫn nhau, các ngài bèn chủ trì nhân ái hòa bình; thấy mọi người thiếu thốn tri thức, các ngài bèn dùng giáo dục để dẫn đạo; thấy loài người đánh mất đạo đức, các ngài bèn tôn trọng đạo đức. Đối với tất cả những loại bất hảo trong trời đất, các ngài đều nghĩ tưởng đến biện pháp khiến cho chúng được hợp lý hóa, đạt đến “chí thiện.” Đây là đường lối mà các bậc thánh tán thán sự hóa dục của trời đất. Loại quan niệm này, so với tôn giáo Tây phương, hợp lý hơn rất nhiều. Do vì Trung quốc quan niệm trời đất sinh, âm dương sinh, cho nên thể hệ của văn hóa Trung quốc là phương thức “phụ tử” (cha con). Gia đình theo chế độ “người cha” làm gia trưởng, trên phương diện chánh trị, đế vương xem nhân dân trong nước là con (con dân), nhân dân trong nước gọi các quan lại địa phương là cha mẹ của dân, không giống như thể hệ chủ nô là xem trọng pháp luật, khắc bạc, ít có ơn nghĩa.

(C) Ta tạo thế giới chăng?

Phật pháp cho rằng tất cả những sự vật trong vũ trụ đều do tự thân mỗi con người tạo thành, gọi là “tự tác tự thọ”, “cộng tác cộng thọ.” Đây là định luật của nghiệp cảm, hoàn toàn trái ngược với thần giáo. Nhân đây, học Phật cần phải chú ý đến hai loại đạo lý: (1) Tất cả sự hỗn loạn và khổ nạn của thế giới này đều là do nghiệp lực của quá khứ hoặc hiện đời tạo thành; nếu muốn thế giới thanh tịnh và trang nghiêm thì cũng chỉ có mỗi người cần phải làm thiện dứt ác thì mới có hy vọng. Ước định cá nhân mà nói, chúng ta không có tri thức, hoặc giả gia cảnh khó khăn, cho đến bệnh khổ triền miên, đều là do nghiệp lực quá khứ hoặc hiện đời tạo thành, cho nên nếu muốn thế giới được hòa bình, cá nhân được an lạc, thì mỗi người cần phải tận lực hướng thiện. Nếu người do thần tạo ra, tự mình không có lực lượng, tất cả đều phải tuân lời thần quyết định. Phật pháp cho rằng tất cả đều do tự thân nghiệp lực chiêu cảm, cho nên tự mình có một loại sức mạnh có thể cải tạo chính mình, và tiến đến sự cải tạo thế gian. (2) Tin tưởng thuyết nghiệp cảm duyên khởi của Phật pháp, bất luận là thế giới tịnh uế, cá nhân thành bại, đều là do nghiệp lực về trước chiêu cảm, quyết chắc không đổ lỗi cho kẻ khác. Nghiệp lực có thể cải tiến, tức là từ phương diện hướng thiện mà nỗ lực ngay từ bây giờ, thì con đường trước mặt sẽ tràn ngập vô lượng quang minh. Đây là thái độ căn bổn của Phật pháp đối với loài người. Chúng ta cần phải làm thiện, là vì muốn cho cá nhân đạt được an lạc, thế giới đạt đến hòa bình. Sự “tán thán sự hóa dục của trời đất” này, mỗi người đều có thể làm được, cho nên Phật pháp mới đề xướng “bình đẳng quan”, mà cũng là đạo lý “ai ai cũng có thể thành Phật.” Thấu rõ điều này thì sẽ hiểu rõ được loài người chiếm lãnh một địa vị quan trọng thế nào trong vũ trụ.

Giáo thuyết về “chính mình tạo thế giới, mọi người tạo thế giới” của Phật pháp, là một nhân sinh quan “tự do tự chủ.” Giữa mọi người với nhau không có quan hệ “chủ nô”, mà cũng không phải thể hệ “cha con.” Người đi trước, giác ngộ trước là thầy, người giác ngộ sau là trò (đệ tử). Người giác ngộ trước có trách nhiệm tận tụy dẫn đạo người giác ngộ sau, là nghĩa vụ chứ không phải quyền lợi; người giác ngộ sau và người chưa giác ngộ phải có nghĩa vụ tôn kính và phục tùng sự giáo đạo (của người giác ngộ trước). Sự quan hệ giữa thầy và trò đặt nặng trên cả tình cảm và lý trí, mà trên sự việc chung, cả hai hoàn toàn đứng trên địa vị bình đẳng. Dùng Phật pháp để cấu thành quan hệ xã hội, tất nhiên sẽ là thể hệ văn hóa thầy trò, thích hợp với tinh thần tự do dân chủ.

Phật pháp nói về “chính mình sáng tạo thế giới”, khác với sự sáng tạo của thượng đế. Thượng đế muốn có loài người thì liền có loài người, muốn có vạn vật thì liền sinh ra vạn vật. Đây là trong “vô” mà sinh ra “hữu”, là sự sáng tạo đi ngược với luật nhân quả. Trong Phật pháp, sự sáng tạo thế giới là do nghiệp lực từ sự khởi tâm động niệm của mỗi cá nhân mà tạo thành. Nếu có thể “tích công lũy đức”, “tịnh tâm hành thiện”, thì có thể thực hiện thế giới thanh tịnh lý tưởng. Gần đây, có người cho rằng “Đức Phật sáng tạo thế giới, như đức Phật A Di Đà sáng tạo thế giới Tây phương Cực Lạc.” Thật ra, nếu dùng đây để tạo ra một vị thần sáng tạo (mà Phật pháp không có), thì đây là điều đáng buồn cười! Còn nếu dùng đây để hiển thị năng lực của Phật, thì cũng là không hiểu Phật pháp. Y vào nhân quả mà chiêu cảm sự sáng tạo thế giới thì đâu có gì ly kỳ. Phàm phu cũng có thể sáng tạo thế giới! Chẳng qua thế giới được tạo ra chỉ là cảnh giới của địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, loài người và loài trời mà thôi. Nhân vì loài người có phiền não ác nghiệp, cho nên tạo ra thế giới ô trược, còn chư Phật có đầy đủ vô biên công đức thanh tịnh (phước báo viên mãn), cho nên tạo thành thế giới trang nghiêm thanh tịnh. Đây là định luật nhân quả của Phật pháp. Người học Phật hiểu rõ đạo lý này, trong sự khởi tâm động niệm hàng ngày, tận lực hướng thiện. Chính mình làm như vậy, khuyến khích kẻ khác cũng làm như vậy, thì mới có hy vọng thực hiện được thế giới thanh tịnh (khắp mười phương đã thực hiện rất nhiều rồi).

(3) Học Phật là sự việc hướng thượng của đời người.

Nếu muốn hiểu rõ ý thú căn bổn của sự học Phật, trước tiên cần phải nhận thức giá trị của sự tồn tại của loài người chiếm địa vị chủ động trong vũ trụ, rồi sau đó mới có thể quyết định con đường chánh xác mà loài người cần phải tiến bước. Bởi vì sự động loạn và an ninh của thế gian, thống khổ và hạnh phúc của mọi người, đều là do tự lực của nhân loại tạo thành, chứ không phải do bất cứ một lực lượng bên ngoài sai khiến (chủ tể) chúng ta. Loài người có lực lượng chủ động này thì mới có khả năng hướng thượng hướng thiện.

Hướng thượng, tức là nỗ lực hướng về phương hướng tốt, từng bước từng bước tiến về phía trước, để đạt đến đỉnh cao chí thiện, mà đây cũng tức là ý thú của sự học Phật. Những người bình thường, không ai là không muốn hướng thượng hướng thiện, trừ phi đó là một người thất chí, nhân vì sự nghiệp thất bại, v.v…, khiến cho họ tiêu tan ý chí, không còn nghĩ đến việc phấn đấu, cam phận trở thành một phần tử bại hoại trong xã hội. Thế nhưng, những loại người như vậy rốt ráo chỉ là thiểu số, mà hơn nữa, đều có cơ hội cải thiện. Thông thường, mọi người đều cho rằng sự kiện tốt đẹp của loài người là gia đình sinh hoạt mỹ mãn, nhiều con cái, thân thể khỏe mạnh, có tiền bạc, thế lực. Dĩ nhiên, đây cũng là sự kiện tốt đẹp của cuộc đời, thế nhưng, y theo Phật pháp mà nói, đây là quả báo tốt đẹp, nhưng không phải là nguyên nhân cho sự tốt đẹp. Nếu muốn đạt được kết quả tốt đẹp, không thể thỏa mãn với những sự kiện tốt đẹp này, bởi vì những cái này cũng sẽ phải mất đi. Cần phải tích tập nhân tốt đẹp, thì mới có thể bảo trì sự tốt đẹp hiện có, mà hướng đến sự tốt đẹp thêm hơn. Điều này giống như thấy một đóa hoa đẹp, liền nghĩ đến việc hái hoa đem làm của riêng cho mình, mà không nghĩ đến việc trồng hoa, hoặc trồng thêm hoa; tuy là lấy được đóa hoa, nhưng rốt cuộc, đây là tội ác, hoặc có thể sẽ bị mất ngay đóa hoa vừa hái.

Có một số người, tuy có thể đạt được tiền tài và địa vị một cách hợp pháp, nhưng đôi khi lợi dụng tiền tài thế lực để làm những việc lợi mình hại người, đây đều là thiếu tinh thần hướng thượng của đời người, mà cũng là sự sai lầm là không có mục tiêu hướng thượng rõ ràng, cho nên đưa đến những kết quả như vậy.

Có người cho rằng: “Tôi không muốn học Phật, thành Phật, chỉ cần làm một người tốt là đủ rồi.” Điều này không hoàn toàn chính xác. Người xưa nói: “Mong pháp bậc thượng, chỉ đạt được bậc trung; mong pháp bậc trung, chỉ được bậc hạ.” Học Phật trước tiên phải làm người tốt, đây là điều chính xác. Nếu chỉ muốn làm người tốt, tâm vội thỏa mãn, kết quả chỉ được bậc hạ. Cho nên, học Phật không chỉ muốn làm một người tốt, mà còn phải có đầy đủ một loại mục tiêu sùng cao, giả sử một đời không thể thành tựu, trong tương lai vẫn là muốn hoàn thành mục tiêu lý tưởng này thì mới đúng.

Bất kỳ văn hóa cao thượng nào trên thế giới đều có một mục tiêu lý tưởng này, khuyến khích mọi người tu học. Chẳng hạn như Thiên chúa giáo kêu gọi loài người tuân theo y muốn của thần, học theo gương của Jesus. Tuy họ không công nhận loài người có thể đạt được quyền uy (ngang hàng) với thần và Jesus, nhưng loài người phải học theo tinh thần bác ái và hy sinh của Jesus. Họ nói: “Thể xác của loài người là do đất tạo thành, linh hồn là do thần ban cho. Nhân vì loài người tạo tội ác nên bị đọa lạc, khiến linh hồn tinh khiết trở thành nhiễm ô dơ bẩn, cho nên dạy cho loài người trước tiên phải làm cho tâm ô trược trở thành thanh tịnh, thì mới có thể cầu đạt đến mục tiêu lý tưởng quang minh, nghĩa là sinh về thiên đàng (cõi trời).”

Nhà Nho Trung quốc cũng nói: “Sĩ mong hiền, hiền mong thánh, thánh mong thiên.” Sĩ là người đọc sách hiểu rõ nghĩa lý, mà vẫn còn “thấy người hiền bèn mong được bằng họ”; hơn nữa, người hiền vẫn còn muốn noi gương thánh nhân. Thế nhưng, thánh nhân vẫn còn có chỗ chưa biết, cho nên lại mong được như thiên (trời). Cho nên tinh thần của nhà Nho chánh thống là không lúc nào mà không sách tiến chính mình dấn thân trên con đường lớn (đại đạo) của các bậc hiền thánh. Đạo gia (Lão

Trang) cũng có một số mục tiêu lý tưởng, nghĩa là “Thiên (trời) mô phỏng đạo, đạo mô phỏng tự nhiên.” “Đạo mô phỏng tự nhiên”, tức là y cứ vào pháp tắc tự nhiên của vũ trụ vạn vật, mà không dùng sự tạo tác giả tạo, nhậm tính vô vi, tức là thực hiện mục tiêu hướng thượng của sự làm người. Tất cả những sự việc của người đời, lập thân xử thế, nếu như không y theo pháp tắc tự nhiên để phát triển, thì sẽ lâm vào sự điên đảo thác loạn, càng lúc càng rối rắm, tất cả sự thống khổ sẽ theo đó mà đến. Từ phần trên mà nhìn, nhà Nho là mô phỏng nhân cách cao thượng của các bậc hiền thánh, tiến lên để thông với thiên cách. Còn nhà Đạo (Lão) thì sùng thượng chân lý pháp tắc tự nhiên của vũ trụ. Nói tóm, bọn họ đều có cảnh giới lý tưởng để dẫn đạo loài người hướng thượng.

Người thường cho rằng chỉ cần có thể làm người tốt là được rồi, không cần mục tiêu hướng thượng, cái tâm lý buông xuôi như vậy không thể cường hóa chính mình nỗ lực hướng thượng. Nếu quốc gia và nhân dân đều có xu thế như vậy, ắt sẽ có nguy cơ đọa lạc. Những tôn giáo cao thượng đều có một viễn cảnh quang minh phô bày ở trước mắt, khiến cho mọi người khao khát, ái mộ. Trong giai đoạn chưa đạt đến cảnh giới lý tưởng này, không ngừng cải tạo chính mình, nỗ lực hướng thượng, đây mới là đạt được sự lợi ích chân thật của lòng tin tôn giáo.

Người học Phật cần phải làm thế nào mới có thể hướng thượng? Ở đây, trước tiên phải hiểu rõ ý nghĩa của Ngũ thừa Phật giáo. Ngũ thừa là: nhân thừa, thiên thừa, thanh văn thừa, duyên giác thừa và (Bồ tát) Phật thừa. Nhân thiên thừa là cơ sở, nhưng không phải là trọng tâm của Phật pháp. Bởi vì làm một người tốt là bổn phận (chung) của chúng ta, mà được sinh lên cõi trời cũng không phải là điều kỳ lạ. Tuy cõi trời sung sướng rất nhiều so với cõi người, nhưng vẫn là ở trong ba cõi. Sau khi hưởng thọ hết phước trời, chung cuộc vẫn phải bị đọa lạc, vẫn là phải ở trong cảnh khổ của sinh tử luân hồi. Chân nghĩa của Phật pháp là dạy cho mọi người học pháp xuất thế gian của Thanh văn, Duyên giác, học pháp tự lợi lợi tha của Bồ tát để thành Phật. Nhập thế và xuất thế vô ngại. Nhưng học pháp Thanh văn, Duyên giác chỉ là phương tiện thích ứng, còn mục đích tối cao vô thượng là thành tựu Phật quả, phải từ sự tu học Bồ tát hạnh mà thực hiện. Học Bồ tát hạnh hướng về còn đường thành Phật, nhưng cần phải trải qua thời gian lâu dài và cần phải tích tập vô biên công đức rộng lớn, nhưng khi đã có được mục tiêu cao thượng trước mắt, hổ trợ sự lớn mạnh của tinh thần tinh tiến mong cầu hướng thượng hướng thiện, hoặc giả, ít nhất cũng có thể khiến cho ý chí không bị thoái thất đọa lạc.

Học Phật, trước tiên cần phải quy y Tam bảo (Phật pháp tăng). Tam bảo là nơi quy y lý tưởng tối cao, hành giả cần phải y vào Tam bảo mà tu học. Trong Tam bảo, pháp là chân lý tuyệt đối của nhân sinh vũ trụ, Phật là bậc đại giác ngộ cứu cánh viên mãn chân lý này, còn tăng là các bậc hiền thánh của Tam thừa, đối với chân lý, tuy chưa giác ngộ cứu cánh, nhưng đã tiến nhập biển pháp, ít nhiều cũng đã thể nghiệm sự tu tập. Cho nên Phật và tăng đều là mô phạm lý tưởng tối cao cho người học Phật. Phật pháp không giống với đạo Thiên chúa, đạo Nho, chỉ tín ngưỡng các vị thiên thần, hoặc hiền thành có tính cách loài người, mà cũng không giống đạo Lão, y vào các pháp tắc tự nhiên vĩnh hằng. Quy y Tam bảo là đồng nhất “nhân” (người) và “pháp”, mà vun trồng lý tưởng để tín ngưỡng. Vì sao chúng ta cần phải cung kính, lễ bái, tán thán, tín ngưỡng, cúng dường Tam bảo? Điều này không chỉ là sự biểu hiện của một loại kiền thành kính tín, mà cũng không phải chỉ là một sự mong cầu công đức (như mọi người thường quan niệm), mà là sự khát khao đức tính sùng cao và trí tuệ viên mãn của Phật và tăng. Sự quy y nương tựa tuyệt đối vào chân pháp, để mong ước rằng chúng ta cũng sẽ đạt được sự giác ngộ triệt để đối với chân lý giống như các ngài. Tôi (Ấn Thuận) thường nói: “Đường lối của Khổng Mạnh ở Trung quốc, đối với vấn đề làm người, xử thế, lập công, lập đức, có một sự lợi ích đặc biệt, nhưng lại khiếm khuyết một viễn cảnh quang minh sán lạn mỹ diệu, không thể cổ võ những người bình thường khởi tâm khao khát tiến bước trên con đường dẫn đến tiền đồ quang minh.” Những tôn giáo thông thường, đối với bất cứ ai, dù là ngu si hoặc già cả, đều có một sức thu hút khiến cho họ nỗ lực hướng thượng hướng thiện. Cho nên những người có thể xem kinh, nghiên cứu Phật pháp, cùng lạy Phật, niệm Phật, v.v…, không nhất định là tin Phật hoặc học Phật một cách chân chánh (đúng nghĩa). Học Phật chân chánh, điểm chủ yếu là xem Tam bảo là mục tiêu sùng cao lý tưởng, tự mình không ngừng tu học, cộng thêm sự nhiếp thọ bởi từ bi nguyện lực của chư Phật Bồ tát, khiến cho thân tâm của chúng ta được dung hóa bởi Tam bảo, phước tuệ mỗi ngày một tăng trưởng, mỗi ngày một gần gũi với mục tiêu sùng cao lý tưởng của mình.

(4) Hành giải thiết yếu của sự học Phật.

Trong Phật pháp, từ tín ngưỡng đến chứng ngộ, phải trải qua một quá trình tu học “giải” và “hành.” Giải là hiểu rõ, hành là thực hành. Hành giải của Phật pháp có nhiều vô lượng vô biên. Hiện nay, chỉ nêu ra hai điểm quan trọng để giải thuyết. Trước tiên, đề cập đến phương diện hiểu rõ (lý giải): sinh diệt tương tục và tự tha tăng thượng.

(A) Sinh diệt tương tục.

Sự “sinh diệt tương tục” nêu rõ sinh mệnh của chúng ta là sinh diệt vô thường, diên tục bất đoạn, mà cũng là ý nghĩa của “chư hành vô thường.” Đời người từ lúc thơ ấu cho đến già nua, không lúc nào mà không ở trong sự diễn biến. Tuy biến hóa không ngừng, cái sau không giống cái trước, nhưng lại vĩnh viễn tương tục, vẫn có tính liên tục của cá thể. Nói rộng ra, sinh mệnh đời này kết thúc, sinh mệnh mới lại kế tiếp đến, chứ không phải chết xong là hết. Cũng giống như tối nay đi ngủ, sau một đêm, sáng mai lại thức dậy. Nếu hiểu rõ đạo lý này, thì mới có thể hiểu được ý nghĩa của nghiệp quả không bị diệt mất. Đối với hiện tại mà nói, ví như muốn biết sự nghiệp tương lai của mỗi người thành công hay thất bại, cứ nhìn xem người ấy có thọ nhận sự giáo dục tốt đẹp của gia đình và học đường hay không. Lại như, nếu như thuở thanh niên mà không chịu nỗ lực học tập thành thạo một loại kỹ năng, không chịu siêng năng làm việc, đến lúc tuổi già thì sự sinh hoạt sẽ có vấn đề. Từ nguyên tắc đơn giản này nới rộng ra, hiển thị sự kiện là nếu đời này không chịu làm người tốt, không chịu tích tập công đức, thì đời sau sẽ chịu quả báo không thể nghĩ tưởng được. Nói cách khác, nếu muốn đời sau tốt đẹp hơn, thông minh hơn, hạnh phục hơn, thì đời này phải cố gắng làm người tốt. Cái ý nghĩa trước sau tương tục, sinh diệt vô thường này có thể khiến cho chúng ta nỗ lực tiến bước trên con đường hướng thượng hướng thiện.

(B) Tự tha tăng thượng.

Tăng thượng có nghĩa là “có sức mạnh”, “nương tựa vào.” Loài người sinh hoạt trong xã hội, quyết chắc không thể tồn tại độc lập, cần phải “tôi nhờ anh, anh nhờ tôi”, mọi người triển chuyển nương tựa vào nhau. Giống như con cái lúc còn thơ ấu phải nương nhờ vào sự chăm sóc dưỡng dục của cha mẹ, đến khi cha mẹ già yếu thì cũng phải nương nhờ vào sự phụng dưỡng của con cái. Nói rộng ra, trong xã hội, tất cả nông nghiệp, công nghiệp, thương nghiệp, hành chánh, không có ngành nào là không nương tựa vào nhau mà triển chuyển tiến triển. Y vào Phật pháp mà nói, phạm vi rộng lớn hơn, trong vũ trụ, tất cả chúng sinh đều đã từng có quan hệ mật thiết với chúng ta, hoặc giả, không biết chừng, trong quá khứ đã từng làm cha mẹ anh em của chúng ta. Chỉ nhân vì quan hệ nghiệp cảm, mọi người đều trở thành xa lạ, cho nên không thể nhận biết nhau. Có sự hiểu biết về sự hổ tương tăng thượng này, thì mới có thể bồi dưỡng một loại mỹ đức hổ trợ, thương yêu, tiến đến trình độ mình và người đều có thể cùng sống với nhau trong sự hòa lạc. Nếu không, “mày hại tao, tao hại mày”, khinh khi lừa dối, tàn hại lẫn nhau, mà lại muốn mưu cầu cá nhân hạnh phúc, thế giới hòa bình, thì điều này sẽ vĩnh viễn không bao giờ đạt được. Cho nên, thế giới là do chính mình thúc động. Nếu muốn chuyển đổi uế độ thành tịnh độ, hoàn toàn y vào sự kiện là chúng ta có thể sống hòa lạc với mọi chúng sinh khác hay không mà quyết định.

Liên quan đến phương pháp tu hành, tuy có rất nhiều, chủ yếu không ngoài “tịnh tâm đệ nhất” và “lợi tha hàng đầu.” Học Phật là dùng Phật Bồ tát làm mục tiêu lý tưởng của mình, với mục đích chủ yếu là muốn tăng trưởng phước đức và trí tuệ. Thế nhưng, điều này chính mình cần phải y vào giáo pháp của đức Phật mà thực hành. Nội dung chủ yếu của sự tu hành là phải thanh tịnh tự tâm. Bởi vì chúng ta từ vô thỉ đến nay, trong tâm bị rất nhiều phần tử bất thiện như tham, sân, tà kiến, mạn, nghi, v.v…, làm nhiễu loạn, bị chúng làm chướng ngại, cho nên chúng ta không thể làm cho tự tha được lợi ích (một cách) như pháp, hợp luật. Bởi thế tu hành, trước tiên phải làm cho tâm thanh tịnh. Tịnh hóa nội tâm không phải là bỏ phế tất cả ngoại duyên, việc gì cũng không làm, không tưởng tới, mà phải làm những việc cần làm, phải tưởng (quán) những gì cần phải tưởng, chẳng qua, cần phải dẫn khởi thiện tâm, thì làm càng hợp lý hơn, tưởng càng hợp pháp hơn, có lợi ích cho mình và người thì mới đúng. Điều này giống như trừ khử cỏ dại trong ruộng vườn, không những muốn trừ khử, khiến cho chúng không còn sinh sôi trở lại, mà còn phải trồng trọt những hoa quả có ích, để cung cấp cho mọi người thưởng thức. Bởi thế Phật pháp cho rằng, nếu chỉ đơn tu thiền định, vẫn không thể giải quyết vấn đề sinh tử, mà cần phải định tuệ song tu, đoạn trừ phiền não hữu lậu thì mới có thể đạt được đạo quả. Phật pháp nói: “Tâm tịnh chúng sinh tịnh”, “tâm tịnh cõi nước tịnh”, đây là khải thị người học Phật đều phải bắt đầu từ sự tịnh hóa nội tâm, sau đó khuếch trương đến những cõi nước và chúng sinh khác. Điều này, bất luận là pháp Đại thừa, hoặc pháp Tiểu thừa, đều dùng tịnh tâm là nội dung chủ yếu cho sự học Phật.

Kế tiếp giảng đến “lợi tha hàng đầu.” Y vào nguyên tắc “tự tha tăng thượng” mà nói, cá nhân tách rời khỏi đại chúng, không có cách nào tồn tại. Muốn chính mình đạt được an lạc thì cần phải làm cho mọi người khác được an lạc trước. Như nói đến gia đình, bạn là một phần tử trong gia đình, nói đến xã hội, bạn là một phần tử trong xã hội. Trong gia đình có hạnh phúc thì bạn mới có hạnh phúc. Mọi người trong xã hội sống hòa lạc thì bạn mới có sự an ninh. Điều này giống như chú trọng vệ sinh, nếu như chỉ chú trọng đến sự sạch sẽ trong nhà, nhưng không chú trọng đến tình trạng vệ sinh chung quanh nhà, thì sự vệ sinh sẽ không được triệt để. Cho nên các hành giả Tiểu thừa, chuyên trọng phương diện tự lợi, chuyên trọng tự tịnh tâm mình, tự thoát sinh tử, theo Đại thừa mà nói, đây chỉ là phương tiện chứ không phải cứu cánh. Bồ tát chú trọng sự việc lợi tha, bất luận tất cả thời gian, tất cả xứ sở, mọi sự việc, mọi lời nói, đều lấy sự lợi tha làm tiền đề. “Tịnh tâm đệ nhất” còn thông với Nhị thừa, “lợi tha là hàng đầu” mới là đặc sắc “bất cộng” của Đại thừa, và mới thích hợp hơn với tinh thần của đức Phật.

Ấn Hải ghi

Dòng Sinh Mệnh Vô Tận

Thế giới xưa nay vốn không được hoàn mãn, xưa nay vốn đầy dẫy những thống khổ, thế nhưng sự khổ nạn của nhân loại hiện nay càng lúc càng nhiều, đây là điều mà mọi người có thể cảm nhận được một cách thấm thía. Mọi người đối xử với nhau, không có tinh thần hòa lạc thông cảm, mà toàn là sân hận, đấu tranh với nhau càng lúc càng dữ dội, loạn đến nỗi sự sinh hoạt của nhân loại không còn một chút hứng thú gì nữa. Nếu muốn tiêu diệt những khổ nạn trên thế gian này, chỉ có cách duy nhất là mọi người đều phụng hành Phật pháp. Y vào Phật pháp mà điều luyện nhân tâm, cứu tế thế gian, thì đây mới là biện pháp tốt đẹp nhất.

Lý do mà thế giới trở thành bi thảm như hiện nay là vì bị đầu độc bởi hai luồng tư tưởng. Hai luồng tư tưởng này vốn đã có từ xa xưa, nhưng đến gần đây lại trở thành “hoành hành” hơn. Hai luồng tư tưởng nào?

(a) Một là, điểm đặc trưng của nền văn minh cận đại là lòng nhiệt thành đối với tôn giáo đã trở nên giảm thiểu, thậm chí đến trình độ bài xích tôn giáo, hoặc hủy diệt tôn giáo. Điều này do vì trong thời đại hiện nay, tư tưởng và tinh lực của loài người đều có khuynh hướng tập trung vào việc nghiên cứu thế giới vật chất. Đối với tự thân loài người, nhìn thấy hiện tượng tụ tập phân tán của vật chất bèn cho rằng sau khi chết là hết. Cho rằng tự thân đối với tất cả những sự tạo tác trong hiện đời, đều không cần phải gánh vác trách nhiệm. Tinh thần đạo đức bắt đầu xuống dốc. Trong thời đại này, số người chủ trương quan niệm này quả thật là quá nhiều. Y vào Phật pháp mà nói, đây là những kẻ tà kiến, bài bác nhân quả, không tin có đời trước, không tin có đời sau, mà chỉ tin có hiện tại. Bọn họ cho rằng chết rồi là không còn gì, chỉ còn sót lại một mớ vật chất, không cần có trách nhiệm gì với hành vi trong đời này. Đây là một sự kiện trái ngược với tôn giáo. Loại tư tưởng sai lầm này hoàn toàn xuất phát từ quan niệm “tư lợi” của thế gian, và triết học “Duy vật.”

(b) Hai là, ở Tây phương có một số tư tưởng gia cho rằng tất cả sự vật trên thế gian đều thường ở trong trạng thái đấu tranh. Kẻ nào khéo đấu tranh thì sẽ được tồn tại, đạt được thắng lợi. Những tư tưởng do triết học “đấu tranh” gieo rắc, tạo thành tâm lý ám ảnh, cho rằng mọi người đều là thù địch, khẩn trương, kinh hoàng, tàn khốc, sát hại. Luật “mạnh được yếu thua” của luận điệu tiến hóa tự nhiên này là một loại tư tưởng đại biểu!

Từ lúc hai loại tư tưởng này lưu hành phổ biến, quan niệm của nhân loại bắt đầu có sự biến hóa mạnh mẽ. Một phương diện, cho rằng chết là hết, hoàn toàn không có trách nhiệm với tất cả những gì xảy ra trong hiện đời, một phương diện khác, nghĩ rằng muốn tiếp tục sinh tồn thì không thể không đấu tranh với kẻ khác. Loại tư tưởng duy vật, đấu tranh này đã đem đến tai họa to tát cho nhân loại hiện nay. Nếu muốn triệt để cải chánh loại quan niệm này, cần phải xúc tiến từ hai phương diện: (a) Nhân sinh không phải là duy vật luận, chết không phải là hết, mà chúng ta phải hoàn toàn có trách nhiệm với hành vi của chúng ta hiện đời. (b) Lý tưởng của nhân sinh không phải là sự đấu tranh không ngừng, mà giữa mọi người cần phải có thái độ hợp tác với nhau, kính trọng yêu thương lẫn nhau. Dưỡng thành một phong khí của xã hội là tự mình có trách nhiệm, đối xử hòa lạc với nhau, thì mới có thể giảm bớt sự khổ nạn cho thế gian. Điều này chỉ có Phật pháp mới có thể triệt để đương đầu với hai loại tư tưởng sai lầm này, đem đến sự cải cách tận gốc rễ. Hiện nay, trước tiên từ lập trường của Phật pháp nêu rõ sự thực về sự diên tục của sinh mệnh.

(1) Hữu tình là căn bổn.

Nhân sinh và vũ trụ, nếu nhìn từ phương diện diên tục (tiếp tục kéo dài), phát triển, sinh động, biến đổi không ngừng, sinh tồn liên tục, thì điều này không nhất định chỉ có Phật giáo mới đề cập đến, mà các tôn giáo hoặc triết học cũng thường có cái nhìn tương tự này. Đối với sự sinh tồn liên tục, bọn họ thường nhìn theo lối này: (a) Từ vũ trụ luận mà nhìn, không những loài người và các loài động vật khác như vậy, mà cả hoa lá cỏ cây, núi cao nước chảy, v.v… đều là sự biểu hiện sinh động dòng sinh mệnh lớn của vũ trụ. Tất cả mọi sự vật trong vũ trụ đều trình hiện một sự sinh tồn sống động, cho nên vũ trụ luôn luôn đang ở trong tình trạng phát triển tiến hóa không ngừng. (b) Từ nhân sinh luận mà nhìn thì chú trọng đến xã hội. Từ sự sinh sôi nẩy nở của chủng tộc, sự hổ trợ của nhân loại, nhìn thấy được xã hội sinh tồn liên tục, tràn đầy sức sống. Loại quan điểm này, từ vũ trụ và xã hội, không chắc có thể cải chánh được những độc tố đã được đề cập ở trên. Bởi vì nói đến vũ trụ và xã hội, ít nhiều đã có khuynh hướng khách quan hóa toàn diện, hình thành sự đối lập với chính mình. Nếu như quá chú trọng đến toàn thể mà xem nhẹ cá nhân thì điều này trở thành “phi tôn giáo.”

Tất cả sự vật trên thế gian, nếu như phân loại thông thường, có thể phân thành: khoáng vật, thực vật và động vật; hoặc có thể phân thành: vật lý, tâm lý và sinh lý. Nếu như chú trọng đến nhân loại, thì có thể trong sự hoạt động tâm lý của loài động vật, phân ra nhân loại là loài có lý trí. Đối với những điều này, Phật pháp nói đến “dòng sinh mệnh vô tận”, là xuất phát từ sự hiện hữu của “hiện tượng tâm lý”, mà hơn nữa, là nói đến mỗi sinh mệnh độc lập. Mỗi đơn vị sinh mệnh đều là dòng sinh mệnh kéo dài vô tận (không ngừng nghỉ), giống như dòng sông lớn chảy mãi không ngừng. Sinh mệnh, xưa nay trong kinh điển Phật giáo vốn không có thuật ngữ này, mà chỉ gọi là “hữu tình” hoặc “mệnh giả” (vật có sinh mệnh). Hữu tình có nghĩa là có tình thức, có tình ái. “Mệnh giả”, tức là cá thể từ nghiệp báo mà đến, có thọ mạng trong một khoảng thời gian. Cho nên Phật pháp nói về “dòng sinh mệnh”, không phải là nói về phương diện sinh lý, mà là nói về loài có hoạt động “tâm lý”, đại khái có hàm nghĩa gần giống như “động vật.” Cho nên, cỏ cây hoa quả, núi sông đất đá, đều không phải là hạch tâm hoặc là đương thể của sinh mệnh. Đồng thời, Phật pháp nói về hữu tình hoặc mệnh giả, không phải chỉ nói riêng về vật lý, sinh lý hoặc tâm lý, mà là hiện tượng sinh mệnh của phức hợp thể (tổng thể của cả ba), cho nên không giống như một số học giả chỉ chú trọng về phương diện tinh thần. Đối với loài người mà nói, tuy có thể nói sinh mệnh là tự thể của từng cá nhân, nhưng thực ra là thông với tất cả loài hữu tình. Phật pháp từ tất cả hữu tình mà quán sát dòng sinh mệnh vô tận của họ. Từ quan điểm này, Phật giáo và triết học của Ấn Độ tương đối tiếp cận với nhau.

(2) Hữu tình là dòng sinh mệnh nối tiếp.

Chúng ta cần phải có một niềm tin vững chắc rằng: Hễ là sinh mệnh (có tình thức), thì sau khi chết, tuyệt đối không phải là một sự hủy diệt hoàn toàn. Tương tự, trước khi sinh ra cũng không phải là hoàn toàn không có gì. Sự kết thúc của một sinh mệnh trước, là sự bắt đầu của một sinh mệnh kế tiếp. Giống như đòn cân, đầu này lên cao thì đầu kia xuống thấp. Dòng sinh mệnh cũng giống như vậy, chảy liên tục không ngừng. Đệ tử Phật phải nên có sự tin hiểu vững chắc đối với quan niệm sinh mệnh liên tục ba đời. Hầu hết các tôn giáo, như đạo Thiên Chúa và đạo Hồi, đều thừa nhận và nói đến sự sinh diệt không ngừng của một sinh mệnh. Bọn họ cho rằng người tin thần (thượng đế), sau khi chết được sinh lên Thiên quốc, kẻ làm ác bị đọa địa ngục, nghĩa là sau khi chết vẫn tồn tại. Thế nhưng bọn họ chỉ chú trọng sự việc đời này chuyển sang đời sau (nhị thế luận), còn Phật giáo và các tôn giáo Ấn Độ thì đề cập cả ba đời (tam thế luận), chú ý đến đời trước. Nhị thế luận không đề cập đến đời trước, có thể là vì đời trước đang ở nơi cư trú của thần (khác biệt với thần, hoặc cùng một thể với thần), không biết vì lý do gì mà lại sinh đến thế gian này, ôm lấy nỗi khổ đau của thế gian, và tựa hồ như toàn bộ hướng về sự đọa lạc (sinh lên cõi trời chỉ là số ít). Đã không có nhân tố quá khứ khác biệt, thì không có cách nào để thuyết minh về sự thống khổ và khoái lạc, thông tuệ và ngu si, yểu mệnh và trường thọ, những hình tướng chúng sinh trăm ngàn khác biệt trong đời này. Nếu như nói đây là ý muốn của thần, thì điều này không làm thỏa mãn tâm ý của mọi người. Vả lại, sự thống khổ nhiều hơn khoái lạc, đọa xuống nhiều hơn thăng lên, như vậy không tránh khỏi sự kiện là thần quá ư tàn khốc! Cho nên chỉ có sinh mệnh quan của tam thế luận mới có thể đầy đủ và chánh xác để hoàn thành được lý niệm về dòng sinh mệnh tương tục này!

Sự sinh diệt không ngừng của sự lưu chuyển ba đời, không chỉ là sự sinh, mà bao hàm cả sự “tử” (chết). Sinh rồi lại tử, tử rồi lại sinh, sinh tử tử sinh, kéo dài vô hạn, đây là ý nghĩa mà ở đây muốn nói về dòng sinh tử vô tận. Sinh sinh không ngừng, cũng có nghĩa là tử tử không ngừng. Nhưng người đời mong cầu sự sinh tồn cho nên chỉ chuyên nói “sinh sinh”, đây là từ tâm mong cầu của hữu tình mà kiến lập. Trong sự lưu chuyển của sinh tử ba đời, hoặc giả, có người tưởng tượng có một chủ thể bất biến. Thật ra, chỉ giống như những làn sóng trong biển lớn bị gió thổi, từng đợt từng đợt dâng lên rồi lại hụp xuống, hụp xuống rồi lại dâng lên. Điều này không chỉ riêng có sự trồi hụp của mặt sóng, nếu như tĩnh tâm quán sát, từng giọt nước của biển lớn cũng đều đang ở trong trạng thái dao động không ngừng.

Nói đến vấn đề sinh tử biến hóa không ngừng này, có thể đưa ra ví dụ: (a) Như dòng suối, xuất phát từ khe núi, chảy qua nhiều địa thế khác nhau. Như lúc nước ít, nước từ khe đá chảy ra, từng giọt từng giọt, giống như từng đóa hoa nho nhỏ, tiếng kêu tí tách. Hoặc là trong giòng nước có nhiều cỏ lá bít lối, khiến cho dòng nước bị ngăn lại không di động. Còn như đến lúc nước lớn thì nước chảy gấp xuống, nếu bị những tảng đá ngăn lại thì tràn qua như những đợt sóng, hoặc trở thành những xoáy nước ào ạt. Còn đến lúc nước quá nhiều thì lại trở thành bao la như đại dương, phẳng lặng không còn một gợn sóng. Hình thái của dòng nước rất khác nhau, đều chỉ là do nguồn nước lớn hay nhỏ, hoặc là trong nước có lẫn lộn những tạp vật khác. Sự lưu chuyển của dòng sinh mệnh trong ba đời cũng tương tự như vậy, có lúc thì rất khoái lạc, có lúc thì rất thống khổ, có lúc thì rất thông minh, có lúc thì rất ngu si, có lúc thì tuổi thọ ngắn ngủi, có lúc thì sống lâu nhiều kiếp. Tất cả những sự khác biệt này đều là do đời trước tích tập những nghiệp nhân khác nhau. (b) Từ lúc sinh ra cho đến lúc chấm dứt của một sinh mệnh (khoảng trung gian đương nhiên là một sự diên tục), giống như bắn pháo bông, từng phát từng phát, trước sau phóng ra những màu sắc khác nhau. Sự diên tục của sinh mệnh của hữu tình, nhìn có vẻ như có sự gián đoạn ở khoảng giữa (lúc chết tái sinh qua đời sau), nhưng lại không phải là hoàn toàn kết thúc. Đây là từng đợt nghiệp lực của quá khứ ảnh hưởng đến từng đợt nghiệp lực ở vị lai, chứ không phải một lần hoàn thành rồi không biến đổi. Dòng sinh mệnh ba đời, phải nên tin hiểu giống như vậy.

Dòng sinh mệnh tương tục ba đời, không phải vĩnh hằng bất biến, mà là biến hóa không ngừng, từ đời trước đến đời sau. Sinh mệnh hiện tại, hoặc khổ hoặc vui, hoặc ngu hoặc trí, hoặc khỏe mạnh hoặc bệnh hoạn, hoặc làm người hoặc làm súc sinh, các loại khác nhau, không có gì khác lạ, chỉ là do nghiệp nhân từ đời trước ảnh hưởng (đương nhiên có rất nhiều trường hợp do nhân đời này mà thành tựu). Trong đời quá khứ, tư tưởng hoặc chánh xác hoặc tà vạy, hành vi hoặc hợp pháp hoặc phi pháp, đối với người khác có lợi hoặc có hại, vô hạn hoạt động phức tạp tạo thành nghiệp lực ảnh hưởng đến đời này. Hiện đời không phải là mới từ “hoàn toàn không có gì” mà sinh ra, mà là một sự nối tiếp quá khứ, thọ hưởng quả báo của quá khứ. Tương tự, trong hiện đời, tư tưởng, hành vi, tất cả hoạt động đối với người khác và chính mình đều tạo thành nghiệp lực mới (cùng với nghiệp đời quá khứ còn sót lại), đợi đến lúc sinh mệnh kết thúc, lại bắt đầu khai triển một sinh mệnh mới. Từ một sinh mệnh này đến một sinh mệnh khác, thoạt nhìn thì giống như từng giai đoạn, không có sự tương quan, nhưng thực sự là một quá trình liên tục không bao giờ gián đoạn. Sự kiện nhân quá khứ sinh khởi quả hiện tại, nhân hiện tại (và nhân quá khứ) sinh khởi quả vị lai, cái trước ảnh hưởng cái sau, quốc gia, xã hội, gia đình cũng giống như vậy. Cho nên sinh mệnh quan ba đời tương tục này, có thể nói là phù hợp với sự thực nhất, dễ dàng tin nhận nhất.

Có một số người học Phật, nhưng lại xem thường sự “tương tục ba đời”, hiểu lầm ý nghĩa chân thực của giải thoát, trở thành tiêu cực, đánh mất chủ trương, cho rằng đời người hoàn toàn vô ý nghĩa, cho nên bọn họ không thể nỗ lực “đình chỉ việc ác”, mà cũng không nghĩ đến “tích cực hành thiện.” Điều này, thực sự, là một sự sai lầm vô cùng nghiêm trọng. Trong sự lưu chuyển tương tục ba đời, những kẻ đó trong tương lai sẽ gặp phải những hậu quả vô cùng bất hạnh.

(3) Sự tồn tại “sắc tâm” nhưng “phi sắc tâm” của hữu tình.

Hữu tình, mệnh giả, phần trên đã nói qua, không phải chỉ là sinh lý, mà là tinh thần và thân xác – thân tâm, hoặc giả, nói đó là sự hoạt động hòa hợp của danh sắc. Y theo Phật pháp mà nói, yếu tố tổ hợp thành hữu tình: (a) Về phần tinh thần là bốn uẩn (thọ, tưởng, hành và thức). (b) Thân xác, tức là sắc uẩn trong năm uẩn. Sắc pháp, ước định phức hợp thể mà nói, có ba mươi sáu vật, tức là: da, thịt, xương, máu, v.v…; ước định những yếu tố đơn thuần mà nói, có cơ cấu sinh lý là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, có cơ cấu vật lý là sắc, thanh, hương, vị, xúc, cùng với những nhân tố vật chất cơ bản là đất, nước, gió, lửa. Về tâm pháp, ước định sự nhận thức chính yếu để phân loại thì có sáu thức: y vào nhãn căn mà nhận rõ “sắc” (màu sắc, hình dạng, tư thái, …) là nhãn thức; nhĩ thức, tỵ thức, thiệt thức; y vào thân căn mà biết rõ cảm giác (mềm cứng, trơn nhám, …) là thân thức. Năm thức này cũng gần giống như “kinh nghiệm cảm quan” trong sinh lý học. Thứ sáu là ý thức. Thức này đối với ấn tượng mà năm thức trước nhận biết, đem mỗi thức trước mà phân biệt nhận định lần nữa. Nội dung của ý thức vô cùng rộng lớn: trong, ngoài, quá khứ, vị lai, hiện tại, sự thực, sự giả dối, đều là đối tượng mà ý thức nắm bắt. Sáu thức là sáu hoạt động tâm lý, và là sáu loại hoạt động phức tạp. Mỗi thức đồng thời có tác dụng tình cảm là thọ, tác dụng nắm bắt đối tượng là tưởng, có hoạt động ý chí là hành (tư), và nhiều tâm sở pháp khác. Ngoài ra còn có những hoạt động tinh thần vi tế, trong Phật pháp gọi là “ý thức vi tế”, mà tâm lý học cận đại gọi là hạ ý thức và tiềm ý thức. Đối với người đời, tâm lý phù động, chạy theo ngoại cảnh, thì không thể dễ dàng biết được (những hoạt động tâm lý vi tế này). Chỉ có những bậc chân thực tu hành, tâm địa an định, thì mới có thể quán sát biết được ít nhiều. Hoạt động của tâm lý vi tế cũng rất là phức tạp: (a) Nhận thức về tự ngã: Trong sự hoạt động của thân tâm hòa hợp, do vì sinh mệnh có hình thái tương tự (tương tự như nhất thể), tương tục (giống như thường hằng), và vì sự không tự giác (về sự tương tự tương tục), cho nên đều khởi lên quan niệm về tự ngã, cho rằng tự ngã là chân thực tồn tại, và điều này trở thành quan niệm nội tại nhất của tất cả sự hoạt động. (b) Cá tính khác biệt: Cá tính tuy không phải là tuyệt đối, nhưng trong một cuộc đời, những tính cách, hứng thú, thiên trọng tình cảm, thiên trọng lý trí, v.v…, trước sau (Hán: thỉ chung) bảo tồn một loại tính chất thống nhất. (c) Sự bảo tồn kinh nghiệm: Các nhà Duy thức học thiết lập riêng biệt hai loại mạt na thức và a lại gia thức. Mạt na thức tương ưng với “tự ngã kiến”, còn a lại gia thức là kẻ bảo tồn kinh nghiệm. Sự khác biệt của cá tính của mỗi hữu tình có thể thông qua hai thức này mà biết được. Sự phân tích về hữu tình và mệnh giả ở đây, y vào loài người mà nói, đại khái là như vậy.

Từ sự phân tích mà nhìn, hữu tình chẳng qua chỉ là như thế. Có thể có người cảm giác rằng đây là một sự tổ hợp có tính chất cơ giới (máy móc), nhưng trên thực tế, sinh mệnh không phải chỉ là như vậy. Trong sự hòa hợp giữa tinh thần và vật chất, hiện khởi vẻ thống nhất về hình tướng và tác dụng. Hữu tình thống nhất tất cả, bảo tàng (chứa giữ) tất cả những sự kiện về thân tâm. Tuy trong một cuộc đời, thân tâm không ngừng biến hóa, hoặc ngừng nghỉ hoặc liên tục, hoặc ít hoặc nhiều, nhưng thỉ chung, hữu tình vẫn biểu hiện một sự thống nhất. Cho nên hữu tình không phải chỉ là tâm, cũng không phải chỉ là sắc, tuy không thể tách rời khỏi sắc và tâm, nhưng lại không phải là sắc và tâm. Nếu như tách rời khỏi hoạt động của thân tâm để tìm cầu một chủ thể riêng biệt, thì đây là điều tuyệt đối không thể có được. Thế nhưng trong sự hoạt động hòa hợp của thân và tâm, sinh mệnh – hữu tình không đồng với sắc, mà cũng không đồng với tâm, mà chỉ là một sự tồn tại. Thí dụ như phòng ốc là do các vật liệu như gỗ, gạch, ngói, xi măng, v.v…, tạo thành. Tách rời khỏi những vật liệu này, đương nhiên không thể gọi là phòng ốc. Cần phải kết hợp các thứ vật liệu này với nhau, lại do sự thiết kế và kiến trúc của nhân công, thì mới hiển xuất hình tướng và tác dụng của phòng ốc. Thế nhưng chúng ta không thể cho rằng phòng ốc chỉ là gỗ, gạch, ngói, xi măng, v.v… Hữu tình cũng giống như vậy, trong sự thống nhất của thân và tâm, cùng với sự thống nhất trước sau. Hữu tình không chỉ là sự kết hợp của thân tâm, mà còn phải là sự thống nhất giữa thân và tâm để khiến (cho hữu tình) trở thành một sinh mệnh “nhất thể.”

Phật pháp nói về sinh mệnh – hữu tình, tuy thân tâm đang trong một diễn trình tiến hóa không ngừng, hai bên (thân, tâm) sinh khởi tác dụng nương tựa vào nhau, ảnh hưởng lẫn nhau, nhưng từ vô thỉ đến nay, mỗi một hữu tình đều sinh hoạt một cách tương đối độc lập. Mỗi một hữu tình là một hệ thống thân tâm hòa hợp khác biệt. Không chỉ cá tính, năng lực, sinh hoạt có thể khác nhau rất xa, mà hơn nữa, mỗi người khởi vọng kiến về tự ngã, trong sự hoạt động mù quáng, đều có khuynh hướng làm lợi cho mình, tổn hại kẻ khác. Phật pháp nói về dòng sinh mệnh vô tận, là từ mỗi một hữu tình, chứ không phải từ toàn thể vũ trụ hoặc xã hội mà nói.

Các hữu tình y vào sự hòa hợp của thân tâm mà tồn tại, từ lúc sinh ra cho đến chết, có tính chất giai đoạn. Lúc mới sinh ra, thân tâm hổ tương hợp tác, hổ tương xúc tiến sự sinh trưởng. Giả sử mỗi phương diện thân thể hoặc tâm thức, có những bệnh thái không chánh thường, thân tâm cũng ảnh hưởng với nhau. Đến lúc già nua, thân tâm càng lúc càng suy lão, thân và tâm không còn hợp tác điều hòa, cuối cùng là tử vong. Thế nhưng, ở giai đoạn sinh mệnh kết thúc, lại chuẩn bị cho một sinh mệnh mới bắt đầu phát triển. Hữu tình, trong cục diện biến đổi này, thỉ chung đều khởi lên tác dụng hợp tác trong sự thống nhất.

(4) Đời trước và đời sau.

Sự lưu chuyển ba đời của sinh mệnh, người đời cảm thấy khó tin nhận, đây quả là một vấn đề nan giải. Nếu như dùng những sự ghi chép trong kinh sách xưa nay ở trong cũng như ngoài nước để chứng minh sự thực về đời trước và đời sau, thì bọn họ lại cho rằng đó là truyền thuyết khó tin, chưa từng thấy qua. Có người từ trong bộ Nhị Thập Tứ Sử trích lục những sự tích liên quan đến đời trước và đời sau thì lại không được mọi người xem trọng. Sự bí ẩn của sinh mệnh trong dòng lưu chuyển vô tận, vốn có thể y vào thiền định, dẫn phát thần thông lực – thân tâm sinh khởi những kinh nghiệm siêu thường, mới có thể thấy rõ quá khứ và vị lai. Thế nhưng, người đời chưa từng trải qua sự tu tập, không có những loại kinh nghiệm siêu thường này, cho nên cũng không có biện pháp nào miễn cưỡng họ tin nhận. Đối với những người này, ngay cả đức Phật cũng không biết phải làm sao.

Thuở trước, khi có người hoài nghi về ba đời, hỏi đức Phật về đời trước đời sau. Đức Phật bèn vì kẻ ấy nói một thí dụ: Ví như phía bên kia của dãy núi có một tàng cây cao lớn, cành lá xum xuê. Nếu như chịu trèo qua đỉnh núi thì có thể thấy được. Nếu như chỉ nhìn qua một bên, hoặc nhìn xuống chân núi, không chịu y theo con đường đã được chỉ dẫn mà đi tìm, thì làm sao thấy được? Cho nên người đời, đang một mực theo đuổi ngoại cảnh, không nghe lời chỉ dẫn, không chịu tu tập thiền định, không đạt được tịnh tín, chỉ dựa vào sự hiểu biết của các cảm quan mắt thấy tai nghe, phủ định sự lưu chuyển ba đời, sự thực về sinh mệnh, cho đó là mê tín, thì cũng giống như người điếc cho rằng không có âm thanh, mắc phải bệnh nặng mê lầm nên không tin!

Lý do mà người đời không dễ dàng tiếp nhận quan niệm về dòng sinh mệnh ba đời, chủ yếu là quá tin tưởng vào kinh nghiệm (về thực tại) của ngũ quan, có khuynh hướng duy vật. Các nhà Duy vật cho rằng vật chất là nguồn gốc tối sơ, dòng ý thức của sinh mệnh chỉ là do vật chất phát sinh, không thể tách rời khỏi vật chất mà tồn tại. Cho nên sau khi thân xác chết đi, ý thức không còn hiện khởi, bọn họ (duy vật) bèn cho rằng hoàn toàn không còn gì. Nhưng y theo Phật pháp mà nói: Vật chất sinh diệt không ngừng. Cái “diệt” trong sinh diệt, không có nghĩa là trở thành hoàn toàn không còn gì, mà có nghĩa là tồn tại dưới một trạng thái khác. Tất cả hiện tượng vật chất, đều là đang ở trong tiến trình thành hoại. Vật chất, bất luận là tập hợp hoặc phân tán, trong sự chuyển hóa giữa “vật chất” và “năng lượng”, mọi người đều biết rằng vật chất là bất diệt (ý nghĩa của “tồn tại” không có nghĩa là không có hiện tượng sinh diệt). Tâm thức của hữu tình, không phải do vật chất sản sinh, chẳng qua là nương tựa vào vật chất để hiện khởi tác dụng của chúng. Con người chết đi, sau khi các cơ cấu sinh lý bị giải thể, cái tâm thức sinh diệt không ngừng đó, tuy không còn sinh khởi tác dụng, nhưng không có nghĩa là hoàn toàn diệt mất. Khi nhân duyên hội hợp (trở lại), cái tâm thức (bị diệt) trước kia, lại do duyên mà dẫn khởi sự tiếp tục sinh diệt của tâm thức (ở một thân xác mới). Từ định luật “vật chất bất biến”, phô bày kiến giải sai lầm của Duy vật luận, và tin nhận sự “bất diệt” của tâm thức. Diệt nhưng không phải là hoàn toàn không có gì, “diệt”, nhưng làm nhân “năng sinh” cho sự sinh tồn. Như vậy, đối với sự diên tục không ngừng của sinh mệnh, có thể dựa vào lý luận mà sinh khởi lòng tin vững chắc. Sau khi có tín niệm về sự diên tục của sinh mệnh, tự mình có thể gầy dựng một nhân sinh quan sáng sủa, tràn đầy sinh lực, từ đây nỗ lực sáng tạo sinh mệnh mới cho chính mình.

Hễ là “tồn tại” thì không thể tách rời khỏi đặc tính của thời gian. Thời gian giống như đầu của mũi tên, một bên chỉ về phía trước, một bên chỉ về phía sau. Thời gian là tên gọi khác của tính chất “trước sau”, không thể tách rời khỏi quá khứ, hiện tại và vị lai. Bất kỳ sự vật nào đều không thể ra khỏi phạm vi của thời gian tính. Nếu như không có quá khứ mà chỉ có hiện tại, hoặc tuy có hiện tại mà không có vị lai, đây là điều không hợp lý. Vật chất không tách rời khỏi ba đời, sự tồn tại của tâm thức và sinh mệnh, tương tự, cũng quán triệt ba đời. Một vật, lúc chưa có sự hiện khởi (hiện tại), hoặc sau khi hiện khởi liền diệt mất, dù cho không thể quán sát sự tồn tại của nó, nhưng nó vẫn là có (hiện hữu). Không thể từ “không có gì” mà xuất hiện (thành có), mà cũng không từ “có” mà biến thành “hoàn toàn không có gì.” Cho nên, nếu như không tin sinh mệnh và tâm thức tương thông cả ba đời (trước sau), tức là mất đi đặc tính của thời gian, cũng giống như đã phủ định sự tồn tại của chính mình. Thế nhưng, chúng ta không thể phủ nhận sự tồn tại hiện thực của chính mình, thì làm sao có thể không có quá khứ và vị lai?

Nhân quả, trong thế tục đế, đều được mọi người công nhận. Nhân quả mà Phật pháp nói đến, tuy cũng có nhân quả đồng thời, nhưng chủ yếu là nói về loại nhân quả trước sau (cái trước sinh khởi cái sau, cái trước ảnh hưởng cái sau). Như làm một việc gì, nói một lời gì, sẽ đưa đến một sức ảnh hưởng, hoặc lớn hoặc nhỏ, hoặc đúng hoặc sai, đây là nhân quả. Như trong gia đình, những lời nói hoặc việc làm, hoặc chánh đáng, hoặc sai lầm, đều ảnh hưởng trực tiếp đến gia đình, hoặc một người nào đó trong gia đình. Người trong gia đình bị ảnh hưởng bởi lời nói và hành vi, tạo tác một hành động nào đó, lại ảnh hưởng đến xã hội, quốc gia, nhưng điều chốt yếu nhất vẫn là ảnh hưởng chính mình. Thế nhưng, người ở đời lại rất xem thường vấn đề này. Nên biết, mỗi một hành động, không những hướng ngoại ảnh hưởng đến kẻ khác, mà lại còn hướng nội ảnh hưởng đến chính mình. Chẳng hạn, một hành động sai lầm về quân sự, chính trị của một nước, không những ảnh hưởng đến quốc tế, mà cũng ảnh hưởng mạnh mẽ đối với trong chính quốc gia họ. Như vậy, một vấn đề trong gia đình, có thể ảnh hưởng xã hội, ảnh hưởng quốc gia, nhưng lại càng ảnh hưởng mạnh đến chính gia đình đó. Tương tự, lời nói hành động của một cá nhân, đương nhiên sẽ ảnh hưởng đến gia đình, xã hội, quốc gia, nhưng chắc chắc sẽ ảnh hưởng đến tự thân. Tất cả những lời nói hành động thiện ác của chúng ta, đều do sự hoạt động nội tâm mà dẫn khởi hoạt động của thân thể lời nói. Lúc đang ảnh hưởng kẻ khác, thì cũng đồng thời dẫn khởi sự ảnh hưởng đến tự thân tâm, trở thành một tiềm lực, trở thành nhân duyên cho tương lai. Nếu như có thể tin sâu việc thân tâm của mình sẽ sinh khởi ảnh hưởng đối với chính mình, thì có thể tin hiểu cội nguồn của động lực khai sáng sinh mệnh đời sau. Chúng ta có hành động ý thức, hoặc thiện hoặc ác, tất nhiên ảnh hưởng chính mình, do tự thân nhận thọ hậu quả của chúng, chết rồi không phải là hết, mà những nghiệp lực thiện ác đã tạo từ đời trước vẫn phải là do chính mình gánh chịu. Do đây không thể không thừa nhận sự diên tục của sinh mệnh, từ đời trước đến đời sau. Nếu không, không thể nào an lập trách nhiệm đạo đức.

Đối với sự diên tục của sinh mệnh (niềm tin về sự diên tục từ đời trước đến đời sau), tốt nhất là mọi người nên phản tỉnh một chút: Tự mình hy vọng không có đời sau phải không? Tin rằng mình sau khi chết đi thì không còn gì nữa phải không? Đang lúc nghĩ tưởng đến sự đoạn diệt của chính mình trong tương lai, trong tâm tự nhiên sinh khởi một tâm trạng bức rức về sự trống rỗng và huyễn diệt. Ai ai cũng có sự tham luyến về sự diên tục của sinh mệnh mình, dù cho chúng ta (cho rằng) chết là hết, nhưng nội tâm (hạ ý thức) lại không phải như vậy. Những thanh niên hiện đang khỏe mạnh, đối với vấn đề sống chết không xem là quan trọng. Tự mình sẽ chết! Đây quả thật là vấn đề không thể tưởng tượng (đối với họ). Thế nhưng, một khi cái chết thực sự sắp đến, thì lại hiện xuất sự bi ai tham luyến sinh mệnh. Một người đang mang bệnh nặng, thường hay hỏi những câu như: Mặt trời mọc chưa? Trời vẫn chưa tối phải không? Bọn họ trong những cơn bệnh triền miên, nhận biết được sự uy hiếp của cái chết, đều hy vọng có thể khỏe mạnh trở lại, hy vọng mạng sống kéo dài thêm một thời gian nữa. Phật pháp nói: Sự luyến ái đối với sinh mệnh của một hữu tình là vượt hơn tất cả. Nếu như sinh mệnh hiện nay kề cận cái chết, thì trong tâm liền cảm thấy vô cùng sợ hãi, sầu não, đặc biệt là những người ác. Đến lúc quả thật không còn có thể sống sót, thì lại hy vọng trong tương lai được tồn tại. Cho nên sự diên tục của hữu tình trong đời vị lai (sau khi chết không phải là hết), đều được cảm nhận bởi tất cả hữu tình. Điều này có sự thực để làm bằng chứng, có sự yêu cầu tâm lý, chẳng qua là bị giải thích một cách sai lạc bởi những nhà Thần ngã luận mà thôi.

Sự triển khai không gián đoạn trong từng mỗi thời kỳ của dòng sinh mệnh, sinh tử chưa cùng tận, liên tục kéo dài vô tận. Phàm phu thì lưu chuyển không cùng, còn các bậc hiền thánh thì tiến hóa không ngừng, mãi cho đến khi thành Phật mới thôi. Như dân gian ở Trung quốc có tục thờ cúng tổ tiên, đây không phải chỉ là con cái kỷ niệm cha mẹ (tổ tiên), mà là phát xuất từ lòng tin ông bà tổ tiên vẫn còn tồn tại. Nếu như chết là hết (không còn gì) thì việc thờ cúng, tưởng nhớ tổ tiên, há chẳng phải là việc dư thừa! Há vẫn còn có thể phổ biến như vậy, tiếp tục lưu truyền dài lâu như vậy hay sao? Cho nên, nếu như có thể phản tỉnh thân tâm, tin chắc sự diên tục của tinh thần và sinh mệnh, quán sát triệt để ý muốn của sự sinh tồn, tin tưởng sinh mệnh quan đối với sự diên tục ba đời. Nếu như tự mình không phải là những kẻ duy vật luận tầm thường, ai mà không tự nhiên thừa nhận (sự diên tục ba đời của sinh mệnh).

(5) Ai là kẻ lưu chuyển.

Đây là điều không thể hiểu rõ dễ dàng. Theo ý kiến thông thường, sự lưu chuyển ba đời của một sinh mệnh, cần phải có một chủ thể bất biến, hoặc gọi là “ngã”, hoặc gọi là “linh hồn”, như vậy mới có thể đi từ đời trước đến đời sau, đi từ hiện tại đến vị lai. Bọn họ cảm nghĩ rằng nếu không có một chủ thể bất biến, từ đời trước đến đời sau, khoảng giữa sẽ có sự gián đoạn. Cho nên trong Phật pháp mới có những học phái thông tục chủ trương “bất khả thuyết ngã”, “chân ngã”, “chân tâm”, v.v… Thế nhưng, y theo ý nghĩa đặc biệt thù thắng của Phật pháp, sự lưu chuyển ba đời được thành lập trên duyên khởi quan “vô thường”, “vô ngã”, khẳng định rằng tất cả vật chất, tinh thần, sinh mệnh đều ở trong trạng thái biến hóa không ngừng, không có một chút gì là bất biến. Trong hoạt động thân tâm vô thường vô ngã, sinh mệnh diên tục (tuy không thường hằng nhưng) không gián đoạn. Bởi vì tất cả những việc đã tạo tác, tuy đã diệt mất vào quá khứ, nhưng không phải là hoàn toàn mất hẳn (không còn gì). Ảnh hưởng lực (nghiệp lực) đối với thân (tâm) quyết chắc là tồn tại. Điều này có nghĩa là: Tất cả những hành vi đã được tạo tác, chuyển hóa thành “động năng”, mà không bị diệt mất. Đợi đến lúc sinh mệnh hiện tại biến hóa hoại diệt rồi, tựa hồ như có sự gián đoạn (giữa đời trước và đời sau), nhưng động năng (nghiệp lực) tồn tại đó lại dẫn phát và khai triển thành sự hoạt động thân tâm mới, một sinh mệnh mới. Đời trước không phải là đời sau, cục diện hoàn toàn khác hẳn. Nếu như từ phương diện thân, tâm mà nhìn, thì không có sự “bất biến.” Thế nhưng, tiền nhân hậu quả, giữa thân đời trước và thân đời sau lại có một sự quan hệ mật thiết.

Thí dụ trong một quốc gia có nhiều đảng phái (giống như sự hoạt động của một thân thể có những quan hệ nghiệp lực khác nhau), ý kiến chánh trị phần lớn đều khác nhau. Hiện tại do đảng A chấp chánh, y cứ vào ý kiến chánh trị của đảng A mà thi hành chánh sách quốc gia. Còn những đảng phái khác, tuy cũng có ảnh hưởng chánh trị ít hay nhiều, nhưng không thể thực hiện chủ trương của họ. Đợi đến khi mãn một nhiệm kỳ thì các đảng phái khác đều hoạt động mạnh mẽ trở lại. Nếu như đảng B được đắc cử thì đảng A đương nhiên phải thoái vị, thậm chí bị cải tổ lại, hoặc bị giải tán, và lại xuất hiện một chánh phủ mới, tất cả chánh sách đều được cải đổi. Cái trước và cái sau tiếp nối nhau, nhưng nội dung có một sự cải biến to tát. Thế nhưng trong sự biến đổi này, những thành quả của thời đại trước vẫn ảnh hưởng sâu xa đến thời đại sau. Tuy có sự biến đổi lớn lao, nhưng chung quy cũng chỉ là sự diên tục của nền chính trị của một nước. Thuyết “diên tục ba đời” của Phật pháp, chủ trương không có một chủ thể bất biến, tất cả đều là một sự sinh diệt không ngừng. Đây chỉ là do một hệ nghiệp lực nào đó đạt được thế lực lớn, hiện xuất một đơn vị thân tâm hòa hợp, còn những nghiệp lực khác và các nghiệp lực mới sinh khởi, tạm thời chưa thể khởi động tác dụng của chúng. Đợi đến lúc sinh mệnh cũ cáo chung, thì trong hệ thống nghiệp lực phức tạp của sinh mệnh đó lại có một hệ nghiệp lực chiêu cảm thành một thân tâm mới, một sinh mệnh mới ở đời sau. Bởi vì nghiệp lực thiện ác khác nhau, tạo thành sự thăng tiến hoặc đọa lạc khác nhau. Trong một sinh mệnh quan vô thường vô ngã này, làm gì mà có một sinh mệnh có thực thể?

Lại như một trường học, vị hiệu trưởng cũ đã ra đi, một số giáo viên đã về hưu, một số học sinh tốt nghiệp cũng đã rời bỏ ngôi trường. Thế nhưng, vẫn còn vị hiệu trưởng mới, các giáo viên và học sinh khác của ngôi trường đó. Ngoài ra, danh tiếng của trường, học phong của trường, ít nhiều vẫn còn được tiếp tục duy trì. Ngay cả trong trường hợp ngôi trường được dời đến địa điểm khác, phòng ốc được hoàn toàn xây cất mới mẽ, thế nhưng vẫn là ngôi trường đó, vẫn còn những quan hệ mật thiết với ngôi trường cũ. Những thế hệ cựu học sinh tốt nghiệp ở ngôi trường đó vẫn gọi nó là “ngôi trường cũ.” Cái trước không phải là cái sau, cái sau không phải là cái trước, tất cả đều được cải biến, nhưng chung quy vẫn là một ngôi trường, trở thành một sự diên tục không gián đoạn. Phật pháp nói về lưu chuyển sinh tử, diên tục ba đời, chúng ta cũng phải nên hiểu như những thí dụ vừa nêu trên.

(6) Lưới ánh sáng của sinh mệnh.

Những người đời nhìn vũ trụ và xã hội như một sự “sinh sinh” (sinh rồi lại sinh) không ngừng nghỉ, và đem quan điểm “sự sinh lớn” (Hán: đại sinh) của vũ trụ mà nhìn mỗi cá nhân. Phật pháp thì không thể như vậy. Phật pháp chú trọng đến mỗi một con người, chú trọng đến sự hoạt động tình cảm và ý thức của từng một hữu tình. Phật pháp khẳng định mỗi một con người, mỗi một hữu tình là một đơn vị sinh mệnh, sinh rồi lại tử, tử rồi lại sinh, một cách không gián đoạn. Nhân đây, có người hiểu lầm cho rằng Phật pháp là đa nguyên luận. Bọn họ không biết rằng, Phật pháp, một mặt khẳng định từ vô thỉ đến nay, có sự diên tục của tất cả hữu tình, một mặt khác lại khẳng định là tất cả hữu tình đều không phải là những chủ thể tồn tại độc lập không biến đổi. Cho nên, đây là đơn vị sinh mệnh tương đối, tuy có đầy đủ những hoạt động cá biệt, nhưng sự thực là: thân tâm trong sự biến hóa không ngừng đó, lại không có gì là đây mà không phải là kia. Hữu tình liên quan với nhau, nương tựa vào nhau mà tồn tại, không ai có thể tách rời ra khỏi tất cả hữu tình khác mà có thể tồn tại độc lập. Như vậy làm sao có thể nói Phật pháp là đa nguyên?

Mỗi một hữu tình – sinh mệnh, là vô thường, vô ngã, cho nên trong sự diên tục trước sau, hoạt động tương quan với nhau, giữa hữu tình và hữu tình, xuất hiện những sinh mệnh có hình thái giống nhau. Chẳng hạn như sự kết hợp giữa nam nữ, sinh con đẻ cái, giữa cha mẹ và con cái, trở thành sự sinh sôi nảy nở của sinh mệnh gia tộc (hoặc chủng tộc). Lại từ gia tộc trở thành xã hội, quốc gia, nhân vì sự hợp tác và hổ trợ giữa các giai tầng, diên tục thành sinh mệnh của quốc gia hòa hợp sinh động. Thế nhưng, đây đều là y vào sinh mệnh diên tục của mỗi cá nhân (ở đây nói về con người) mà thành lập. Lấy sự sinh sinh không ngừng của mỗi con người làm hạch tâm. Điều này cũng giống như một ngọn đuốc. Giả sử có nhiều ngọn đuốc được tập trung tại một chỗ, phát ra ánh sáng rực rỡ. Nếu như đứng từ xa, có thể nhìn lầm là một ngọn đuốc lớn, mà không biết rằng đó chỉ là nhiều ngọn đuốc nhỏ tập hợp lại, mỗi ngọn phát ra ánh sáng mà trở thành một lưới ánh sáng.

Núi sông đất đá, cỏ cây lùm rừng, đức Phật gọi chúng là vô tình, tức là không có tình thức, không có sinh mệnh. Thế nhưng, do nghiệp lực tăng thượng (của loài người), cho nên những vật vô tình này cũng hiện khởi hình thái của sinh mệnh vô thức (không có ý thức). Nhưng chúng không phải là đương thể của sinh mệnh, mà hữu tình mới là hạch tâm của sinh mệnh. Nghiệp lực tăng thượng chung của hữu tình, ảnh hưởng đến vật vô tình làm cho chúng hiện khởi hình tướng sinh mệnh, đây cũng giống như ánh sáng chiếu rọi khắp nơi thì tất cả mọi vật đều được bao trùm trong ánh sáng đó.

Nếu như không hiểu rõ theo đường hướng này, mà lại từ toàn thể vũ trụ hoặc toàn thể xã hội mà bàn về vấn đề “sinh sinh không cùng”, thì đây là một sự điên đảo đầu đuôi, vô cùng sai lạc! Kết quả là xem trọng bề ngoài mà xem thường bên trong, xem trọng toàn thể mà xem nhẹ cá thể, bị rơi vào lập trường “phi tôn giáo.” Bọn họ tin tưởng vật chất bất diệt, tin tưởng vào giá trị xã hội, nhưng lại xem thường sự bất diệt của sinh mệnh của từng cá thể, xem thường giá trị đạo đức của mỗi cá nhân. Bọn họ nghiêng nặng đến sự cải tạo những hoàn cảnh bên ngoài, mà lại xem thường sự cải tạo tự ngã. Kết quả, nếu không phải là những kẻ chủ trương “duy vật luận”, thì cũng là người đi cùng đường với bọn họ. Tín đồ Phật giáo chú trọng đến sự “sinh sinh không ngừng” của từng mỗi hữu tình, tin chắc vào giá trị của hành vi của mỗi hữu tình, từ sự “tự mình làm tự mình chịu” (Hán: tự tác tự thọ) đến “cùng nhau làm cùng nhau chịu” (Hán: cộng tác cộng thọ). Từ sự triển chuyển tăng thượng của nhân loại, hổ trợ để cộng tồn, thực hiện sự tiến bộ của xã hội. Do sự sinh hoạt trong lành, hòa lạc của nhân loại (hữu tình) mà toàn thể vũ trụ đều tràn đầy sức sống hòa hài, linh động.

(7) Sự vui sướng và khổ đau của sinh mệnh.

Sinh mệnh, trong sự lưu chuyển ba đời, là (tập hợp của) vô số mắt lưới nhân quả, mà mỗi hữu tình là một mắt lưới. (Đối với sự) sinh, mọi người ai cũng ưa thích, đều hy vọng sống một cuộc sống thoải mái, thế nhưng, hiện thực nhân gian không phải hoàn toàn giống như lý tưởng, mà trước mắt đầy dẫy những sự khó khăn phiền muộn. Nói thật, sinh mệnh của nhân loại vẫn là khổ nhiều vui ít. Y vào Phật pháp mà nói, hữu tình có đặc tính tình ái, vốn không phải là hoàn toàn tốt đẹp (Hán: tận thiện), mà bao hàm một đặc tính mâu thuẫn. Đối với nhân loại, những sự khổ đau, phiền muộn, khủng bố, bi ai, thất vọng đều đến cùng một lúc với sự xuất hiện của sinh mệnh. Dù cho bạn có ca ngợi sinh mệnh, tán thán tương lai huy hoàng của sinh mệnh như thế nào, nhưng sự thực, vĩnh viễn vẫn không thể tránh khỏi những khiếm khuyết của sinh mệnh. Bất luận chúng ta yêu thương bảo hộ tự thân như thế nào, thì cuối cùng nó cũng sẽ chết. Những cảnh ngộ về nhân sự và vật chất, bất luận là hòa hài, phong phú như thế nào, đều đã bao hàm bên trong những sự không được tự tại. Những sự việc bất như ý, thường là chiếm tám, chín phần. Đau khổ nhưng lại yêu thương bảo hộ nó (sinh mệnh), mà thật sự nó cũng chỉ là đối tượng độc nhất (để yêu thương ái hộ). Nhân sinh, sinh mệnh hữu tình, quả thật là mâu thuẫn! Mâu thuẫn!

Những sự kiện vừa đáng yêu, vừa đáng ghét của sinh mệnh hiện thực, điều thứ nhất mà chúng ta cần phải làm là “ngừng ác và hướng thiện”, khiến cho sự diên tục ba đời của tự ngã hướng về con đường tiến bộ phía trước. Tiến thêm một bước, chúng ta cần phải tu học pháp xuất thế (giới, định, tuệ), đối với sinh mệnh không triệt để, đầy dẫy khổ đau này, hãy làm một phen triệt để cải tạo, để giải trừ tất cả những khổ đau. Đem sinh mệnh lưu chuyển ba đời, tịnh hóa để trở thành một sinh mệnh cứu cánh viên mãn.