Trình Tự Của Cư Sĩ Học Phật

Lời Nói Đầu

Từ lâu, chúng tôi đã ấp ủ việc thực hiện tập sách Trình Tự Của Cư Sĩ Học Phật. Đây là một hoài niệm mà chúng tôi muốn bày tỏ với Cư sĩ Chánh Trí Mai Thọ Truyền, cố Hội trưởng Hội Phật Học Nam Việt, và cũng thể hiện lòng mong ước những tư tưởng trong tập sách này sẽ mang đến nhiều lợi lạc cho những người học Phật chúng ta.

Nội dung của tập sách bao gồm những bài viết, bài giảng của Cư sĩ Chánh Trí đã đăng trên tạp chí Từ Quang khoảng 50 năm trước. Khi kết tập, chúng tôi giữ lại nguyên văn của cụ, điều này không chỉ là lòng tôn kính bậc Cư sĩ tiền bối, mà còn vì những hàm ý sâu sắc trong những bài viết ấy không thể thay thế được. Tuy nhiên, chúng tôi đã cố gắng tra cứu tham khảo trong nhiều tự điển và các tư liệu cũ để có thêm phần chú thích hầu giúp người đọc dễ hiểu hơn.

Với Trình Tự Của Cư Sĩ Học Phật, chúng tôi hy vọng bạn đọc dễ dàng tìm thấy con đường trở về nơi cội nguồn tâm thức, nơi mà chúng ta sẽ đối diện với gương mặt thật của chính mình. Trong một văn phong giản dị, mang đậm nét Nam bộ, Cư sĩ Chánh Trí đã đưa ra nhiều ý tưởng sâu sắc giúp ích cho đời. Do vậy, các tác phẩm của cụ đã vượt qua thời gian 50 năm và trở thành tài sản quý báu của người Phật tử chúng ta, những người muốn tìm hiểu về đạo Phật Việt Nam, và cả những người muốn tìm chân lý đạo Phật để tu tập, để tránh lãng phí một đời người.

Tập sách này được xuất bản vào năm 2011 nhằm kỷ niệm 60 năm ngày tạp chí Từ Quang xuất bản đầu tiên (1951) thực hiện mục đích truyền bá Phật Pháp đến hàng cư sĩ tại gia.

Mặc dù chúng tôi cố gắng chuẩn bị cho tập sách được hoàn thiện, chúng tôi không chắc sẽ tránh khỏi nhiều sơ xuất. Rất mong bạn đọc góp ý để những tập sách trong bộ Chánh Trí Toàn Tập được thực hiện tốt hơn.

Xá Lợi, mùa An Cư năm Tân Mão PL. 2555

Ban Biên Soạn Kính bút

Cõi Nhớ Còn Đây — Cư Sĩ Tống Hồ Cầm

Thì mới đó Anh là người Anh năm tháng

Của đàn em năm tháng trọn tin yêu

Thì mới đó mắt Anh nhìn trong sáng

Với đàn em mắt ấy nói rất nhiều

Thì mới đó với đàn em lớn nhỏ

Miệng Anh cười tay siết chặt bao nhiêu

***

Anh là Trúc, lòng hư không thanh thoát

Anh là Sen, hương thơm ngát thân quen

Anh là đèn, thường soi sáng vực đen

Anh là sách, cho nghĩa rành trí tỏ

***

Thì mới đó rộng làm sao đức độ

Cảm tình Anh thật bao quát làm sao

Thì mới đó Anh là đỉnh núi cao

Nhìn ngưỡng mộ những ai ai thành tín

Thế làm sao làm sao không thể nín

Nấc xót thương lòng bỗng xối mưa rào

Cả đàn em vây quanh người Anh lớn

Thôi tắt rồi vĩnh viễn một vì sao.

***

Thế là hết chim đầu đàn đã chết

Tiếng phụng reo cũng im bặt từ đây

Đất trời buồn tím ngắt bốn phương mây

Hoa rũ cánh vườn hương chìm hiu quạnh

Tim xé mảnh, đây các em gần bên Anh xác lạnh

Đầu bão đêm lòng lụt ngập nói chi

Một đàn em ngàn quy kỉnh yêu vì

Nói sao hết mà nói làm chi nữa

***

Đạo hạnh ngút cao, Niết Bàn mở cửa

Anh đi rồi trả sự nghiệp thiên thu.

Bút trổ ngọc lời hóa vàng muôn thuở

Bước thiền du Duy Ma Cật là ai?

Phật mỉm cười không nói vạn hoa khai

Chuông trống nổi tiễn đưa Người chứng Quả.

LBT: - Nhà thơ Tống Anh Nghị Tức Cư sĩ Tống Hồ Cầm

- Thành viên trong Hội đồng Quản trị chùa Phật Học Xá Lợi đã sáng tác bài thơtưởng niệm này nhân ngày mất của cụ Chánh Trí - 17.4.1973

Chánh Trí - Mai Thọ Truyền — 1905 - 1973 Trích Từ Tiểu Sử Danh Tăng Việt Nam Thế Kỷ Xx, Tỳ Kheo Thích Đồng Bổn, Thpgvn, 1999

Cư sĩ Mai Thọ Truyền sinh ngày 01/4/1905 tại làng Long Mỹ, xã Mỹ Lòng, tổng Bảo Thạnh, huyện Giồng Trôm, tỉnh Bến Tre trong một gia đình trung lưu. Thân phụ là cụ công Mai Thanh Cần, thân mẫu là Cụ bà Võ Thị Sơ, ông là người con thứ bảy trong gia đình. Thuở nhỏ ông được cha mẹ theo học tại trường Sơ học Pháp Việt Bến Tre, rồi Trung học Mỹ Tho, và Chasseloup Laubat Saigon. Năm 1924, ông thi đậu Thư ký Hành chánh và được bổ đi làm việc tại Sài Gòn, Hà Tiên, Chợ Lớn. Năm 1931, ông thi đậu Tri huyện và đã tùng sự tại Sài Gòn, Trà Vinh, Long Xuyên và Sa Đéc. Hành nhiệm ở đâu cũng tỏ ra liêm khiết, chính trực và đức độ, không xu nịnh cấp trên, hà hiếp dân chúng, nên được quý mến.

Năm 1945, sau đảo chính Nhật, ông đang làm Quận trưởng Cầu Ngang, được mời về giữ chức Phó Tỉnh trưởng Trà Vinh. Tháng 6 năm ấy, chính quyền Trần Trọng Kim cử ông làm Quận trưởng Thốt Nốt (Long Xuyên). Sau Cách mạng Tháng Tám, ông được cử làm Chủ tịch Ủy ban Quận Bộ Việt Minh Châu Thành, Long Xuyên, rồi Chánh văn phòng kiêm Ủy viên Tài chánh Ủy ban Nhân dân tỉnh Long Xuyên.

Sau khi quân đội Pháp chiếm Long Xuyên, ông cùng Ủy ban dời về núi Sập rồi giải tán, nhường quyền chỉ huy kháng chiến cho quân sự. Ông lánh về vùng thôn quê ẩn náu. Chính phủ Nguyễn Văn Thinh mời ông làm Quận trưởng, rồi Phó tỉnh trưởng Sa Đéc. Trước cảnh quân đội Pháp bố ráp tàn sát dân chúng, ông can thiệp không được, nên xin từ chức. Chính phủ không cho, ông bèn cáo bệnh xin đi điều dưỡng.

Giữa năm 1947, ông xin đổi về Sài Gòn và lần lượt giữ các chức vụ sau đây: Chánh văn phòng Phủ Thủ tướng chính phủ Nguyễn Văn Xuân (Hà Nội), Chánh văn phòng Bộ Kinh tế, Giám đốc hành chánh sự vụ Bộ Ngoại giao, Đổng lý văn phòng Bộ Nội vụ của Chính phủ Nguyễn Phan Long, Đổng lý văn phòng Phủ Thủ Hiến Việt Nam và Phó Đổng lý văn phòng Phủ Thủ tướng của Chính phủ Bửu Lộc. Năm 1955 ông đổi qua ngạch Thanh tra Hành chánh và Tài chánh, đến năm 1960 thì về hưu.

Sau ngày 01 11 1963, ông tham gia Hội đồng Nhân Sĩ Cách Mạng. Năm 1967, ông ứng cử Phó Tổng thống trong liên danh Trần Văn Hương. Năm 1968, ông giữ chức Quốc vụ khanh kiêm Viện trưởng Giám sát viện, rồi Quốc vụ khanh đặc trách Văn hóa cho đến năm quy tịch. Với trách vụ Quốc vụ khanh đặc trách Văn hóa, ông đã làm được những việc có ích cho đương thời và hậu thế: xây dựng Thư viện Quốc gia (ngay trên khuôn đất mà thực dân Pháp đã dùng xây khám lớn Sài Gòn gieo biết bao tội ác) nay là Thư viện Khoa học Tổng hợp thành phố, xúc tiến việc thành lập Văn khố quốc gia và Nhà văn hóa, thành lập và đẩy mạnh hoạt động của Ủy ban Điển chế văn tự, lập Ủy ban dịch thuật và xuất bản các sách Hán Nôm quý hiếm, thành lập Chi nhánh Bảo tồn Cổ tích Huế.

Sự nghiệp lịch sử của ông đối với Phật giáo từ khi ông bắt đầu trở thành cư sĩ Phật tử. Trong những năm làm việc đó đây khắp lục tỉnh miền Tây, ông để tâm nghiên cứu tìm hiểu về Phật giáo, Nho giáo, và các tư tưởng tôn giáo triết lý khác. Đến đâu ông cũng tham vấn các vị danh nho nổi tiếng để thử tài học vấn và biện bác, nhưng chưa vị nào giúp ông thỏa nguyện. Đến khi làm việc ở Sa Đéc, ông đến tham vấn Hòa Thượng Thích Hành Trụ thế danh Lê Phước Bình, là giảng sư tại chùa Long An, chính nơi đây ông thực sự qui ngưỡng cảm phục trước đức độ và trí tuệ của vị danh Tăng nên cầu làm đệ tử của Ngài. Hòa Thượng Thích Hành Trụ đặt pháp danh cho ông là Chánh Trí. Từ đây, ông bắt đầu dốc lòng đem khả năng và trình độ học thức của mình ra hộ trì chánh pháp.

Đối với phong trào chấn hưng Phật giáo, ông là một kiện tướng trong hàng cư sĩ đã đóng góp công sức rất lớn. Là một Phật tử thuần thành, ông ăn chay trường từ ngày thọ Tam quy ngũ giới, làm Phật sự không biết mệt mỏi. Năm 1950, tại Sài Gòn, ông vận động thành lập Hội Phật Học Nam Việt. Ban đầu hội đặt trụ sở tại chùa Khánh Hưng, sau dời qua chùa Phước Hòa. Ông vận động và đứng ra xây dựng ngôi chùa lịch sử Xá Lợi, một ngôi phạm vũ huy hoàng tráng lệ nhất, tiêu biểu cho nét văn hóa mới của Đông Tây hòa quyện, làm trụ sở của Hội Phật Học Nam Việt. Năm 1958 hội chuyển về chùa Xá Lợi. Ông làm Tổng thư ký của hội khi mới thành lập và Hội trưởng từ 1955 cho đến ngày ông mất. Hội đã mở các lớp Phật học phổ thông lúc bấy giờ do chư Thượng tọa Thiện Hòa, Trí Hữu, Thiện Hoa, Quảng Minh diễn giảng. Ông cũng tham gia soạn và giảng một số tiết mục cho học viên. Hàng tuần, tại chùa Xá Lợi, ông còn tổ chức các thời thuyết pháp cho đại chúng do ông mời các vị cao Tăng Đại đức trong nước hay nước ngoài đăng đàn. Có khi chính ông là giảng sư.

Bên cạnh đó, Hội Phật Học Nam Việt còn xuất bản tạp chí Từ Quang do ông làm chủ nhiệm kiêm chủ bút. Tạp chí này suốt gần 24 năm liên tục (1951 1975) đã đóng góp không nhỏ cho công việc phổ biến Phật học ở Sài Gòn và các tỉnh. Tạp chí đã được chư Tăng bên Giáo Hội Tăng Già Nam Việt sốt sắng góp phần về phương diện biên tập. Chính ông là người viết thường xuyên trên Từ Quang. Với lối hành văn nhẹ nhàng, bóng bảy và sâu sắc, với trình độ thâm hiểu nghĩa lý sâu xa của kinh điển, những bài ông viết đã được độc giả hoan nghênh, đã tạo cơ duyên cho nhiều người đến với đạo Phật. Ông cùng Hội Phật Học Nam Việt đã thành lập trên 40 Tỉnh hội vật Chi hội Phật học khắp miền Nam.

Để làm đòn bẩy thúc đẩy cho phong trào chấn hưng Phật giáo tại miền Nam, năm 1952, ông và Hội Phật Học Nam Việt đã tạo nên Phật sự vô cùng quan trọng, gây được tiếng vang khắp toàn quốc. Đó là lễ rước ngọc Xá Lợi tại Sài Gòn vào ngày 13 9 1952. Nhân khi phái đoàn Phật giáo Tích Lan đi dự Đại hội Phật giáo thế giới kỳ II tại Tokyo, có mang theo một viên ngọc Xá lợi để tặng quốc gia Nhật Bản. Trên đường đi, phái đoàn quá cảnh Sài Gòn 24 tiếng đồng hồ. Cuộc rước ngọc Xá lợi đã được đông đảo Tăng Ni, Phật tử và đồng bào thành phố và các tỉnh lân cận tham dự để chiêm bái Xá Lợi Phật đầu tiên đến Việt Nam.

Trong giai đoạn đấu tranh năm 1963 được coi là pháp nạn, ông giữ nhiệm vụ Tổng thư ký Ủy ban Liên phái Bảo vệ Phật giáo đòi hỏi chính quyền Ngô Đình Diệm thực thi bình đẳng tôn giáo. Ông và Hội Phật Học Nam Việt đồng ý để Ủy ban đặt trụ sở trung ương tại chùa Xá Lợi. Khi chính quyền cho quân đội và cảnh sát đánh phá, phong tỏa chùa, bắt bớ cầm tù Tăng Ni Phật tử, ông cũng chịu chung số phận. Chùa Xá Lợi trở thành địa điểm lịch sử trong cuộc đấu tranh kiên cường đẫm máu của Phật giáo đồ chống chế độ độc tài kỳ thị tôn giáo. Năm 1964, ông tham gia Ủy ban soạn thảo Hiến chương Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống Nhất và được bầu làm Phó Viện trưởng Viện Hóa Đạo. Nhưng vì bất đồng ý kiến về mặt tổ chức, chỉ một tháng sau ông từ nhiệm, quay về hoạt động cho Hội Phật Học Nam Việt trong cương vị Hội trưởng.

Khi Viện Đại Học Vạn Hạnh được thành lập, tạm đặt tại chùa Xá Lợi trong khi chờ xây xong cơ sở, ông nhận làm giáo viên cho Viện trước tiên, và sau đó ông còn giữ chức Phụ tá Viện trưởng đặc trách hành chánh và tài chánh, kiêm Tổng thư ký niên khóa 1967 1968.

Ngoài những Phật sự nói trên, ông còn để tâm nghiên cứu kinh điển Phật Đà. Với học lực uyên thâm và sự thông hiểu sâu sắc giáo lý ông đã dành nhiều thời gian dịch và trước tác các tác phẩm có giá trị về Phật học như sau:

Tâm và Tánh (do Nhà xuất bản Đuốc Tuệ Hà Nội ấn hành năm 1950).

Ý nghĩa Niết Bàn (1962).

Một đời sống vị tha (1962).

Tâm kinh Việt giải (1962).

Le Bouddhisme au Viet Nam (1962).

Pháp Hoa huyền nghĩa (1964).

Địa Tạng mật nghĩa (1965).

(Do Hội Phật Học Nam Việt ấn hành).

Ngoài ra, ông còn một số tác phẩm chưa xuất bản như: Truyền tâm pháp yếu, Tây Du Ký, Hư Vân Lão Hòa Thượng, Kinh Vô Lượng Thọ, Kinh Quán Vô Lượng Thọ, Mười lăm ngày ở Nhật, Vòng quanh thế giới Phật giáo, Đạo đời, Khảo cứu về Tịnh Độ Tông, Mật Tông và một tác phẩm đang viết dở là Kinh Lăng Nghiêm.

Ngày 15 4 1973, ông còn cùng các đại biểu các tỉnh của Hội Phật Học Nam Việt họp đại hội tại chùa Xá Lợi, chia tay vào lúc 23 giờ khuya. Sáng 17 4 1973 tức rằm tháng ba năm Quý Sửu, vào lúc 8 giờ 15, ông nằm ngay thẳng, từ giã cõi trần rất nhẹ nhàng, thanh thản, hưởng thọ 69 tuổi.

Ông đã cống hiến trọn đời cho việc phụng sự Phật pháp. Ông là một người cư sĩ mẫu mực uyên thâm giáo lý, tận tụy với đạo dù đang ở những địa vị cao của quan trường. Ông là một điển hình cho sự tích cực của hàng cư sĩ lợi đạo ích đời theo tinh thần đạo Phật, và là điểm sáng chói ở miền Nam trong phong trào chấn hưng và thống nhất Phật giáo, góp phần lớn lao trong sự nghiệp truyền bá tri thức Phật học, nhất là phát triển hệ thống Phật học cư sĩ do ông sáng lập ra vẫn còn duy trì hoạt động cho đến ngày nay.?

Trình Tự Của Cư Sĩ Học Phật

Nhân đọc Thái Hư Đại Sư, thấy bài Trình tự của cư sĩ học Phật hàm chứa nhiều lời chỉ bảo thiết thực, lời lẽ lại giản dị dễ hiểu, nên phỏng viết lại, làm món quà cống hiến bạn đường trước thềm năm mới. CHÁNH TRÍ

Trình là lịch trình, con đường trải qua. Tự là tuần tự, trước sau thứ lớp. Vậy trình tự của cư sĩ học Phật là con đường mà người tại gia tu Phật phải theo thứ lớp trải qua các giai đoạn.

Theo Thái Hư Đại sư, con đường ấy có tất cả tám giai đoạn như sau:

Tìm sách vỡ lòng về Phật pháp học đọc để khai tâm mở trí và kiến lập lòng tin. Nên nhận kỹ hai chữ vỡ lòng. Mới bước vào đường đạo, không nên tìm những kinh sách quá cao để xem đọc, mà trái lại, phải cố học những sách dạy ta những giáo lý căn bản, để hoán cải những tri kiến phàm phu của chúng ta và làm phương khai tâm mở trí hướng về ánh sáng giác ngộ của Phật. Càng học đọc, càng thâm hiểu; càng thâm hiểu, lòng tin nơi phương pháp giải thoát của Phật càng dày, nhờ đó mà phát tâm tu hành.

Làm lễ quy y, tập hành thiện nghiệp. Lễ quy y như thế nào, phần đông ai cũng biết, nhưng nhận chân tính cách quan trọng của lễ này, có lẽ không mấy ai, phi những người đã kiến lập lòng tin trên sự hiểu biết giáo pháp căn bản của Phật như vừa nói. Vậy, trước phải có phần nào sáng suốt, nhiên hậu mới quy y, và quy y trong hoàn cảnh này mới thật là quy y chân chính.

Quy y xong, tập hành thiện, dù là những việc lành nhỏ nhặt cũng chớ từ.

Thọ ngũ giới. Đã quy y hành thiện, một ít lâu sau, thấy tự mình đã có phần thay đổi tốt hơn trước, trong tư tưởng, lời nói, việc làm, thì xin thọ năm giới là không sát sinh, không tà dâm, không vọng ngữ, không trộm cắp, không uống dùng những chất làm say, có hại cho trí tuệ.

Hành bát quan trai. Đã thọ xong năm giới, hằng nắm giữ thanh tịnh, thì trong chốn nhân gian, đã vào hàng hiền thánh. Đến đây nên bước thêm một bước, học tập từng kỳ ngắn một, những hành vi đại khái của Phật mà thọ Bát quan trai.

Quan có nghĩa là phân ra từng kỳ là mấy ngày, lại có nghĩa là đóng cửa không cho tất cả các việc làm ác còn có ngõ ra. Bởi vậy, theo phép thọ Bát trai giới, kỳ hạn ngắn nhất là một ngày một đêm, dài hơn một chút là hai ngày hai đêm, hoặc dài hơn là bảy ngày bảy đêm, cho đến trăm ngày trăm đêm tức là ba tháng mười ngày tùy ý người tập tu, muốn ước định mỗi kỳ dài vắn.

Khi xin thọ Bát quan trai, người cư sĩ phải hướng về vị Đại đức sa môn mà tuyên cáo trước đại chúng lời nguyện của mình thọ giới trong mấy ngày mấy đêm. Thọ xong rồi, suốt thời kỳ đã lập nguyện, phải ở tại chùa hoặc trong tịnh thất và giữ mình như một người xuất gia, bao nhiêu tập nhiễm, thị hiếu của thế gian phải dẹp bỏ hết. Ngày đêm tinh tấn không gián đoạn, cung kính trước Tam Bảo, giữ mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý cho trong sạch như Phật, không sát sinh, không trộm cắp, không dâm, không vọng ngữ, không ẩm tửu, không trang sức các thứ phấn sáp nước hoa, không mặc quần áo lụa hàng màu sắc, không nằm giường cao và rộng lớn, không giữ tiền của bạc vàng và xem hát nghe ca buổi tối, hễ quá ngọ là không ăn. Tùy kỳ hạn của mình tự nguyện, phải nắm giữ và tu hành như thế, ngăn đón mọi điều ác, dứt nghĩ ngợi, trí thảnh thơi, thoát ly các tục nhiễm, tiết giảm việc ăn ngủ. Sẽ có hai kết quả: gần là một người có nhân cách mới, cao thượng, nghiêm khiết, dung mạo đoan trang, mặt mày sáng rỡ; xa sẽ thông cảm với pháp giới thanh tịnh của Như Lai.

Trong đời sống tầm thường, nếu lâu lâu xa lánh chức nghiệp của mình một thời gian ngắn như thế, cũng là một phương tiện hay để an nhàn tĩnh mịch, kiểm điểm cái hay dở mà sửa đổi, huống hồ trong việc tu hành. Mỗi lần thọ Bát quan trai có một công lực hay hơn nhiều năm giữ ngũ giới. Tuy biết không phải đợi có thọ tam quy ngũ giới rồi mới được thọ bát quan trai, nhưng chỉ có những người đã thọ năm giới và ba quy trước, sau lại thọ thêm bát quan trai, mới thâu thập được cái công hiệu vừa nói.

Trì tâm giới. Đã hằng ngày nắm giữ năm giới, hoặc lâu lâu thọ Bát quan trai trong một thời gian ngắn xong, nếu muốn cầu tăng tấn, thì phải nên tịnh ý là nơi phát sinh độc phiền não, nghĩa là phải tiến tới việc trì tâm giới, sùng hành thập thiện. Thân không sát sinh, trộm cắp, dâm dục; miệng không vọng ngữ, ác khẩu, lưỡng thiệt, ỷ ngữ, rất tốt. Nhưng ý phải không tham, không sân, không si, mới là hoàn toàn.

Dứt mọi ác của thân, đồng với việc giữ năm giới; dứt mọi ác của miệng, ắt cũng bỏ luôn thói đâm bị thóc thọc bị gạo, rủa sả mắng chưởi, nói giọng cầu cao, gìn giữ miệng mình càng ngày càng nghiêm mật hơn; tịnh trừ ý ác, ắt hành mười thiện.

Tuy nhiên, mười thiện là căn bản của Thánh chúng, cương lãnh của vạn đức, nhánh nhóc không lường, nhặt nhạnh khó tận, nên phải tu tới cấp Bồ tát thứ hai (nhị địa) mới nắm giữ thanh tịnh được, vì phải đến quả Phật mới thành tựu viên mãn, còn bậc phàm tăng không dễ tinh nghiêm, huống là kẻ cư sĩ. Vì vậy, phải cố gắng lắm lắm, và nên tìm bậc sa môn Bồ tát xin thọ mười trọng giới trong Kinh Phạm võng và hết lòng nghiêm giữ mới mong thành tựu. Suy rộng ra thì thấy có nắm giữ vẹn toàn giới luật mới có thể làm việc lành và giúp ích mọi loại hữu tình. Đó là cơ sở của vạn hạnh Bồ tát. Phải là người trí mới đạt đến chỗ siêu nhiên ấy được.

Tu định huệ. Như đã nói ở các khoản trước, bắt đầu phải học (giải) để sanh lòng tin (tín), kế đó tập giữ giới và hành thiện. Phàm học Phật, phải lấy Tín làm mẹ, trì giới làm cơ sở. Lòng tin đầy đủ thì giới luật đến, hễ gốc vững thì đạo sinh chừng ấy có thể tiến bước mà tu định huệ.

Định, huệ mà không rèn luyện trong lòng tin chân chính, trong việc giữ giới thanh tịnh, thì định ấy sẽ là tà định của tạp ma, còn huệ kia cũng sẽ là cuồng huệ của phược nhiễm. Ngoại đạo bàng môn chỉ lấy tà định mà hại người; kẻ khôn lanh luận hay nói giỏi của thế gian thường lấy cuồng huệ mà hoặc chúng. Những cái hại vừa kể toàn do chỗ lòng tin và trí sáng chưa được sâu chặt.

Tu tập thiền định, tức tu chỉ quán. Theo Thánh giáo, có năm phép quán gọi là: Bất tịnh quán, Từ bi quán, Duyên khởi quán, Sổ tức quán, Niệm Phật quán.

Bất tịnh, Từ bi, Duyên khởi là những phương pháp để trị ba chứng Tham, Sân, Si. Tu tập ba pháp môn này không phải dễ.

Sổ tức (đếm hơi thở) là để trừ chứng tán loạn và buồn ngủ. Đây là cửa bước vào cõi Định. Còn Niệm Phật là con đường tắt để đến chỗ xa lìa các chướng ngại, lấy thói quen làm căn cứ.

Ngoài năm pháp môn chỉ quán vừa kể, ở Trung Hoa còn lưu truyền những phương tiện khác như lễ Phật, xưng danh, tụng kinh, tham thoại, trì chú.

Niệm Phật, thật ra là dứt nghĩ xằng tưởng quấy, để tâm tưởng nhớ đến công đức và tướng tốt của Phật, vì vậy cũng là một pháp môn hay để đình chỉ các tưởng, y như phép chỉ quán. Trong việc niệm Phật, lại chia ra có lễ Phật và xưng danh. Lễ Phật là giữ thân nghiêm chỉnh, hết lòng cung kính lễ bái trước tượng Phật, hoặc hằng ngày, hoặc có kỳ, như lễ bái ngày rằm, ba mươi chẳng hạn. Trong lúc lễ bái, tưởng niệm công đức, tướng tốt của Phật. Như thế thì ba nghiệp thân, khẩu, ý được trừ, lâu ngày chầy tháng, định tâm sẽ hiện, cũng như tập ngồi thiền, tu tam muội.

Xưng danh niệm Phật là miệng đọc danh hiệu của chư Phật, chư Bồ tát, tâm để vào các đức tốt của các ngài, không còn nghĩ tưởng sái quấy. Pháp môn này căn cứ trên hai bộ Kinh Vô lượng thọ Phật và Phật thuyết A Di Đà, lấy việc niệm danh hiệu của đức Phật A Di Đà, hoặc một ngày, hai ngày, chí bảy ngày mà tâm không tán loạn, làm cốt yếu.

Ba phép quán Bất tịnh, Từ bi và Duyên khởi có lẽ đã làm phát sinh hai pháp môn Tụng kinh và Tham thoại đầu.

Tụng kinh là để soi rõ những phiền não, phân biệt trong tâm, rồi lần hồi chinh phục Tham, Sân, Si. Nhờ Tham thoại đầu mà Tham, Sân không còn nổi dậy, đánh đổ luôn tánh Si.

Tụng kinh thì thường tụng Bát nhã tâm kinh, Pháp Hoa kinh v.v... bất luận kinh nào, nhưng tụng một thứ thôi. Như nếu nhờ tụng Pháp Hoa mà được định, thì gọi là đ ắc Pháp Hoa tam muội.

Tham thoại đầu, là tự ra cho mình một đầu đề, thí dụ như: Bản lai diện mục, rồi hết sức tham cứu, nghiền ngẫm, suy tìm cho thấy được cái diệu nghĩa.

Trì chú là đọc tụng những bài dịch âm, gần giống như việc tụng kinh, niệm Phật. Muốn trì chú, phải có thầy truyền dạy chân ngôn bí giáo, lấy việc định tâm làm kỷ luật, thiết lập đàn tràng, thân tay bắt ấn, quán tưởng một chữ nào đó, như chữ A phạn tự (cũng đọc là Ám hay Úm), đồng thời miệng đọc chú (chân ngôn). Ba nghiệp thân khẩu ý sẽ ứng đối với nhau một cách huyền bí. Giữa tâm người hành giả và bậc Thánh đức (Phật hay Bồ tát) mà người ấy tôn thờ, sẽ có một sự giao cảm lạ thường, dung hòa nhau như nước trong biển cả. Như thế cũng là tu định. Định có rồi, đem các lối quán đã chỉ mà thực hành, sẽ mau tiến bộ.

Các phép chỉ quán nói qua, hay dở ở chỗ hành. Phải hành thế nào cho tới chỗ diệt tình, sanh trí, Định Huệ đều được, rồi bắt đầu tham khảo các kinh sách khó hơn, như các loại Kinh A Hàm, Bảo Tích, Bát Nhã, Thâm Mật, Lăng Già, Hoa Nghiêm, v.v... cũng như các Bộ Luận Câu Xá, Thành Thực, Trung Quán, Thành Duy Thức, Du Già Sư Địa.

Cầu vãng sinh. Từ trước đến đây là nói về Tín, Giải và Hành. Tín, Giải mà Hành cho thâm, không hề lơ lảng thì kết quả ắt mong chờ được. Nhưng nếu cố tâm trì chí như thế mà nghiệp duyên còn nặng, ác duyên sở bức, thì không thể không cầu tha lực để thêm duyên cho sự tu hành. Cầu tha lực tức là nguyện vãng sinh, hoặc về cung Đâu suất, nhờ oai lực của Đức Di Lặc, hoặc về Cực Lạc nhờ sự tiếp dẫn của Đức A Di Đà, và hết lòng tin tưởng rằng khi lâm chung, sẽ được Phật Thánh rước về các cõi ấy. Như thế là đủ Tín, Nguyện, Hành.

Phát Bồ đề tâm. Kiên cố phát Bồ đề tâm, thương xót các loại hữu tình trong năm cõi, thệ nguyện cứu vớt làm các hạnh Bồ tát, y như Phật đã làm khi còn tu tập, thí như hoa Ưu đàm ở trong lò lửa thế gian, là việc hết sức khó. Nhưng việc khó làm mà làm được mới gọi là hoa Ưu đàm ngàn năm mới nở một lần.

Tới đây, chúng ta đã thấy những giai đoạn mà người cư sĩ tu Phật cần phải trải qua, từ gần đến xa, từ dễ đến khó. Tuy chẻ ra tám đoạn, nhưng tựu trung có ba là Tín, Nguyện, Hành.

Muốn đắc quả Giác ngộ, Giải thoát, cần phải thực hiện ba điều kiện vừa nói. Trong Tín có Giải, vì lòng tin của người tu Phật không phải lòng tin mù quáng nên phải giải, mà muốn giải, phải học cho rõ thông sự lý. Hiểu rõ rồi đem ra thực hành, nhưng thực hành có kiên cố là nhờ sự phát nguyện. Nguyện là tự thệ, tự hứa với mình, cương quyết đi tới cùng, không nửa đường bỏ dở.

(Trích từ tập số 84 85, Tạp chí Từ Quang, năm 1959.)

Chữ Hiếu Trong Đạo Phật

Hôm nay là rằm tháng bảy, ngày xá tội vong nhân mà cũng là ngày báo hiếu cha mẹ bảy đời của con nhà Phật.

Nhưng tại sao không bàn về chữ hiếu trơn, lại khu biệt trong đạo Phật?

Như chúng ta biết, luân lý nước nhà chịu ảnh hưởng hai nền văn hóa, có chỗ đồng mà cũng có chỗ dị, nhưng cả hai đều do sự đô hộ của Trung Hoa sang. Một là văn hóa của Nho giáo, hai là văn hóa của Phật giáo. Cùng truyền sang nước ta gần như trong một thời kỳ đầu thế kỷ thứ hai hay thứ ba sau Tây lịch, nghĩa là cách đây lối 1.700 hay 1.600 năm, nền văn hóa ấy, có lúc tranh nhau, có lúc hòa nhau, giống như bên chánh quốc Trung Hoa, gây một ảnh hưởng sâu xa và hỗn hợp trong dân chúng, đến nỗi rất khó mà phân giới hạn giữa luân lý Nho giáo và luân lý Phật giáo. Bài luận của chúng tôi hôm nay chỉ là một cố gắng cỏn con để thử vạch những chỗ khác nhau giữa giáo lý của đức Thánh Khổng Tử và đức Phật Thích Ca, tức là thử vạch cái giới hạn đã nói, trên phương diện bổn phận con đối với cha mẹ.

Bây giờ xin nói trước về hai chữ Hiếu đễ của Nho giáo.

Khổng giáo chủ dạy người thực hành đạo Nhân, mà gốc đạo Nhân là Ái và Kính. Vì vậy trong sự giáo hóa, Khổng Tử lấy hiếu đễ làm trọng.

Người có hiếu trước hết phải nuôi cha mẹ, nuôi thì phải kính, không kính thì không phải hiếu. Ý này thấy trong lời nói của đức Khổng với môn đệ là Tử Du: Kim chi hiếu giả, thị vị năng dưỡng; chí ư khuyển mã, giai năng hữu dưỡng, bất kính hà dĩ biệt hồ?. Đ ời bây giờ cho việc nuôi dưỡng cha mẹ là hiếu, vậy chớ đối với chó ngựa không nuôi sao? Nếu nuôi cha mẹ mà không kính thì lấy gì phân biệt với việc nuôi thú kia? Vậy nuôi cha mẹ cốt ở sự thành kính, dầu phải ăn gạo xấu, uống nước lã, cha mẹ cũng vui lòng.

Khi cha mẹ còn, không nên làm điều gì để cho cha mẹ lo buồn, bởi vậy không nên đi đâu xa, hay có đi thì phải nói cho cha mẹ biết chỗ đi: Phụ mẫu tại, bất viễn du, du tất hữu Phương.

Chẳng những kính cha mẹ mà phải kính luôn những người cha mẹ đã tôn trọng, yêu những người cha mẹ đã yêu. Nhưng vì Khổng gia chủ trương đạo chiết trung, nên lại dạy thêm không nên nhắm mắt theo những điều trái đạo của cha mẹ. Trong trường hợp cha mẹ làm điều lầm lỗi, phải tìm cách êm đềm dịu dàng mà can ngăn, cha mẹ không nghe thì lại kính mà không trái lễ, dẫu có điều đau đớn khó nhọc cũng không oán giận... Để giải rõ điểm này, đức Khổng nói: ... Cha c ó con can ng ă n, th ì kh ô ng h ã m v à o đ iều vô lễ; kẻ sĩ có bạn can ngăn thì không làm điều bất nghĩa. Cho nên con theo mạng lệnh của cha há đã là hiếu, tôi theo mạng lệnh của vua há đã là trung? Chỉ có biết xét cái đáng theo mà theo, mới gọi là hiếu, là trung vậy. Nh ư ng đ ức Khổng không chịu cho con đi tố cáo cha. Một hôm Diệp Công bảo Khổng Tử rằng: X ó m ch ú ng t ô i c ó ng ư ời cứ lấy cái thẳng mà khiến mình; cha đi ăn trộm dê mà con đi làm chứng. Khổng Tử Đáp: Người ngay thẳng xóm chúng tôi cư xử khác, cha che chở cho con, con che chở cho cha, cái trực ở trong đó vậy.

Lại nữa, người có hiếu là khéo nối được cái chí của cha mẹ, khéo noi được việc làm của cha mẹ. Khéo là khéo biết phân biệt cái chí của cha mẹ và công việc của cha mẹ đã làm, để xem cái gì hay thì theo, cái gì dở thì bỏ, chứ không phải gặp thế nào cũng nhắm mắt mà theo.

Từ trước đến đây là nói về đạo hiếu khi cha mẹ còn sanh tiền. Đối với cái chết của đấng sanh thành, đức Khổng dạy: Sanh, sự chi dĩ lễ; tử, táng chi dĩ lễ; tế chi dĩ lễ. Sống thì lấy lễ mà thờ, chết thì lấy lễ mà táng, lấy lễ mà tế. Lễ là hợp nghĩa lý, là vừa phải, chứ không thái quá hay bất cập, miễn là vừa sức nhà giàu nghèo. Có chỗ Khổng Tử lại nói: Lễ dữ kỳ xa giả, ninh kiệm; tang dữ kỳ dị giả, ninh thích. Lễ mà xa xỉ, thì thà rằng kiệm ước còn hơn; tang mà quá rườm rà thì thà rằng thương buồn còn hơn. Lại nữa, phải v ô cải, nh ư trong c â u Phụ tại quan kỳ chí, phụ một quan kỳ hành, tam niên vô cải ư phụ chi đạo, khả vị hiếu hỹ. Cha còn phải xem cái chí của cha, cha mất phải xem việc làm của cha, ba năm không đổi cái đạo của cha, khá gọi là hiếu vậy. theo Trần Trọng Kim, phải hiểu câu ấy như thế này: Lúc cha còn thì xem cái chí của cha, để có điều gì phải thì theo và có điều gì trái thì can. Việc cha đã làm mà có nên thay đổi, thì đợi hết ba năm tang chế rồi hãy thay đổi, trước là để tỏ lòng bất nhẫn của người hiếu tử, sau là khi làm việc thay đổi như vậy, cần phải kính cẩn thận trọng.

Tóm lại mà nói, Khổng giáo dạy về chữ hiếu có mấy điều sau đây:

Khi cha mẹ còn sanh tiền phải hết lòng thương yêu là ái, và hết sức phụng dưỡng với một tấm lòng kính trọng. Đừng để cha mẹ lo buồn vì mình. Phải yêu kính, tôn trọng những người những vật được cha mẹ yêu quí. Phải khéo nối chí của cha mẹ, khéo noi được việc làm của cha mẹ. Gặp khi cha mẹ lầm lỗi, phải êm dịu can ngăn, nhưng không nên thẳng thắn đến nỗi tố cáo cha mẹ, vì như thế thì trái sự ôn hòa và lẽ trung dung.

Khi cha mẹ chết, phải lấy lễ mà táng, lấy lễ mà tế, tùy gia kiệm ước, chớ nên thái quá. Ít ra trong ba năm tang khó, phải giữ gìn cái chí của cha không nên thay đổi làm buồn lòng người quá cố.

Như thế, thật là chi tiết, thật là rõ ràng. Làm người mà giữ đúng như thế thì hoàn thành đạo hạnh Nhân thừa của nhà Phật.

Nhân thừa là đạo làm người. Nhưng đạo Phật đâu phải chỉ dạy đạo làm người, đạo Phật hoài bão cao hơn, đạo Phật tự đặt cho mình cái mục đích đưa loài người đến bậc siêu phàm vì căn bản của loài người là siêu phàm. Vì cái hoài bão, cái mục đích này cả hai đều xây dựng trên Sự thật tuyệt đối chớ không phải trên những Sự thật tương đối của thế gian nên Phật giáo hình như ít chú trọng đến vấn đề luân lý nói chung, và vấn đề hiếu đễ nói riêng.

Tuy vậy, Phật giáo không phải quên hẳn việc đời và đạo hiếu. Kinh Thiện Sinh có dạy đủ bổn phận của cha mẹ đối với con, của con đối với cha mẹ, bổn phận của thầy trò, của chồng vợ, của bạn bè, của chủ tớ. Con đối với cha mẹ, kinh dạy:

Giữ đủ lễ,

Sớm cùng khuya,

Có việc gì, Phải làm đỡ.

Phải thương nhớ

Đức cù lao

Khi yếu đau

Phải chạy chữa,

Chăm chức sự, yên lòng già.

(Bản dịch của chùa Quán Sứ Hà Nội)

Chỉ vắn tắt như thế thôi, nhưng hàm nhiều ý. Giữ đủ lễ là kính, phải thương nhớ là ái. Phải giúp đỡ, lo thuốc men là dưỡng. Chăm nom chức sự cho yên lòng cha mẹ, là tránh những lo buồn. Đối chiếu với nền luân lý đạo Nho thì thấy bao nhiêu đó cũng đủ rồi và hai bên có rất nhiều chỗ đồng trong việc phụng thờ cha mẹ trong lúc sanh tiền.

Trái lại, đạo Phật không nói đến bổn phận của người con đối với cái tử và táng hoặc có đề cập đến, lại nói rất ít. Đây là điểm bất đồng căn bản của hai giáo lý.

Đạo Nho đặc biệt chú trọng đến việc tang, tế, vì đạo Nho cho chết là còn, cho nên có chỗ dạy: sự tử như sự sanh, thờ kính cha mẹ chết y như lúc còn sanh tiền. Rồi phải tế lễ kể như cha mẹ còn tại thế, mỗi bữa phải dưng cơm cúng nước.

Đạo Phật khác lại, quả quyết rằng các vong linh, sau 49 ngày là phải tùy nghiệp lực dắt dẫn mà chịu sự quả báo, hoặc lành hoặc dữ, trong sáu nẻo luân hồi, chớ không tự do quanh quẩn theo con cháu trong cõi vô hình được. Mà dầu trong khoảng 49 ngày đi nữa, đã ra người thiên cổ, cởi bỏ xác thịt là cái khí cụ dùng để tiếp xúc với đời, thì còn lấy gì mà hưởng những phẩm vật mà tế lễ, mà dưng cúng. Dùng tiền bạc để sắm đồ tế là một lãng phí vô ý thức, giết trâu mổ lợn mà tế là phạm tội đại bất hiếu, vì tạo nghiệp ác để cho vong linh cha mẹ chịu trách nhiệm lây. Kinh Địa tạng nói: Người ở đời ai khỏi tạo nghiệp dữ. Nội những nghiệp không hay của cha mẹ tạo trong lúc sống đã quá nặng rồi, nỡ nào làm cho những nghiệp ấy nặng thêm bằng việc sát hại thú vật để tế lễ. Thế chẳng khác người đi đường mang vác hành lý quá nhiều rồi mà mình còn bắt mang thêm nhiều vật khác. Vì vậy kinh Địa tạng dạy: muốn báo hiếu khi cha mẹ chết, thì nên đem tâm thanh tịnh đọc kinh cầu nguyện, xuất tiền làm việc bố thí để cho hương linh trong mười phần hưởng được một, công đức, thiện nghiệp.

Xem như trên, chúng ta thấy lối xử sự nào hợp lý, giữa hai chủ trương của Nho và Thích. Nói Nho, Thích ở đây là nói Nho, Thích chánh tông, chớ không nói đến những hành vi hay tư tưởng chỉ có cái áo Nho, Thích bề ngoài.

Tại sao có sự sai khác về điểm Sự Tử này? Chúng ta đã nói lúc nãy là tại có sự sai khác về mặt giáo lý.

Giáo lý của đạo Phật không căn cứ trên tình cảm thay đổi và dối gạt, cũng không căn cứ trên những nhận xét của ngũ quan, lại cũng không căn cứ trên những suy diễn của trí óc nông cạn của loài người. Lối tế lễ, thờ cúng theo đạo Nho là do óc suy diễn mà ra. Thế nào gọi là suy diễn? Lấy việc sống mà suy ra việc chết rồi cho vong linh người chết cũng có những nhu cầu như người sống, gọi là suy diễn. Do đó mới đốt nhà minh khí, đốt giấy áo giấy quần, đốt giấy tiền vàng bạc, để cho người chết có nhà ở, có y phục che thân, có tiền bạc để dùng. Cũng do lối suy diễn ấy mà vật bò mổ lợn để làm cỗ thết hương hồn, hay cúng rượu cúng trà, tóm lại những gì cần thiết cho đời sống của một người còn sống.

Đạo Phật là đạo Lý trí, là tiếng nói của Chân lý, của Sự thật. Người tu hành theo giáo lý của đạo Phật phải là người sáng suốt không còn bị tình cảm dối gạt, không bị ngũ quan làm mê muội, không suy diễn dại khờ. Vì vậy xử đạo hiếu, người Phật tử có một thái độ khác với thế tình thường bị Nho giáo ám ảnh. Trước cái chết là kết quả dĩ nhiên của mọi đời sống, đúng với cái luật hữu thỉ hữu chung, hữu sanh hữu diệt, người Phật tử không cho đó là một sự đau thương đến khóc ra máu. Trái lại, họ xem đó là một sự giải thoát cho tâm linh, cho nên đem hết lòng thành, tụng kinh niệm Phật để cho vong linh cha mẹ quá cố tỏ ngộ chân lý, sám hối tiền khiên, thoát khỏi mê đồ, vãng sanh Tịnh độ. Nếu có của tiền và muốn dùng tiền của trong việc báo hiếu, thì đem ra giúp kẻ cơ hàn, cô quả, nhân danh cha mẹ, để hồi hướng một phần thiện quả. Tuy biết, như Kinh Địa Tạng đã dạy rất chí lý, công đức ấy cha mẹ quá cố chỉ hưởng được một trong mười phần, cái một ấy vẫn hơn rất nhiều những việc cúng tế linh đình, nhọc tốn mà không ích lợi cho một ai hết, chưa nói đến cái ác nghiệp sát sanh hại mạng, làm liên lụy cho kẻ chết người sống, trên đường quả báo.

Người Phật tử có thể hối tiếc một việc, là cha mẹ không sống thật lâu như ý mong ước, để lòng phụng dưỡng cho thỏa lòng.

Cây muốn lặng mà gió chẳng dừng, là tiếng than thở não nùng của những người con hiếu thảo phải đạo, muốn sớm khuya hầu hạ mãi mãi, mà luật vô thường lạnh lẽo không chìu.

Nói tóm lại, người Phật tử tự thấy mình có nhiều bổn phận đối với song thân quá cố, nhưng là những bổn phận đối với thiêng liêng, bất diệt của tâm linh chớ không phải đối với đời sống vật chất mà người đời lầm tưởng còn tiếp tục trong cõi sống của hương hồn. Cần phải nhận thức rõ ràng điểm này nếu muốn xử sự đúng với chân tinh thần Phật giáo.

Trước khi kết thúc, chúng tôi cần phải thêm mấy lời. Người Phật tử chân chánh phải đừng câu nệ tiếng thị phi, khen chê của khách bàng quan, mà phải dám sống trung thành với giáo lý của đức Bổn sư, chống lại với thành kiến sai lầm hay phong tục hủ bại. Đừng sợ người đời chỉ trích những hiếu sự nghịch đời của mình, vì chính cái nghịch đời ấy là cái hợp đạo. Mà cũng đùng có ý mua chuộc tiếng phong tặng của đời. Đời mà khen là trái với đạo đó.

Hiếu theo đạo Phật, mới là chánh hiếu. Chỉ có những người thông suốt chân lý mới giữ được, hành được, vì nó ăn về bề sâu, thấu đến chỗ u ẩn nhứt của tâm hồn. Những cái hiếu khác là cái hiếu bề ngoài, ai làm cũng được và có thể mướn người khác thay mình mà làm.

Cái tâm nguyện của người Phật tử hiếu thảo là vô giá, không hề mua chuộc được. Coi tuồng như không có gì là trọng, là lớn, mà nó nặng vô cùng và bao la không bờ bến, không như cái hiếu tế lễ, thờ cúng, dầu nó đồ sộ đến đâu, vẫn phải có chừng mực, ranh giới, vì thuộc phạm vi hữu hình.

Ai là Phật tử, xin nên suy nghiệm.

(Trích từ tập số 79 Tạp chí Từ Quang, 1958.)?

Tu Đô Đề

Rằm tháng bảy với lễ Vu lan là mùa báo hiếu của hàng Phật tử. Để tô điểm cho thật rực rỡ lễ này, hằng năm, các tổ chức Phật giáo trong nước, ngoài những nghi lễ long trọng thuộc mặt hình thức, còn cho xuất bản nhiều loại kinh sách, tạp chí, tán dương lòng hiếu nghĩa. Thể theo quan niệm chính đáng ấy, chúng tôi xin hiến quý vị một bài trích dịch trong kinh Hiền Ngu, tựa là Tu đô Đề, thuộc phẩm thứ 7. Đây là lời kinh:

Tôi nghe như vầy: Một lúc nọ Phật ở tại Tinh xá Trúc viên, thành La duyệt kỳ, thường ngày Thế Tôn và A Nan là đệ tử hầu Ngài, đắp y trì bát, vào thành khất thực. Trong thành có một ông Cụ và một bà Cụ, đôi mắt đều đui, nghèo nàn khổ sở, không nơi nương dựa, phải tá túc dưới cửa thành. Ông bà có một con trai, tuổi vừa lên 10, hằng bữa đi xin để nuôi cha mẹ. Được trái ngon vật tốt thời đem về cung dưỡng cha mẹ, còn những đồ dư, đồ thừa, trái xấu trái chát thời dành cho phần mình. Thấy em bé, tuy tuổi còn thơ mà cung kính hiếu thuận, A Nan động lòng thương xót.

Một hôm, khất thực xong, Phật trở về Tinh xá diễn thuyết kinh pháp cho hàng đệ tử nghe. A Nan bèn quì gối chắp tay thưa: Theo b ư ớc Đức Thế Tôn, vào thành Xá vệ, tôi có thấy một đứa bé từ tâm hiếu thuận, cùng với cha mẹ đui mù, chui đụt tại dưới cửa thành. Hằng ngày đi đông đi tây, xin được cơm rau, trái cây, thời lựa trái ngon tốt dưng cho cha mẹ, còn nó thì chỉ ăn những món hư thúi, vụn vặt. Ngày ngày như vậy, thật đáng yêu đáng kính. Phật nói với A Nan: Ph à m ng ư ời xuất gia hay tại gia, hễ từ tâm hiếu thuận, nuôi dưỡng mẹ cha thì công đức to lớn không sao lường được. Tại sao thế? Ta nhớ lại trong thời quá khứ, ta đã từng từ tâm hiếu thuận, cung dưỡng cha mẹ cho đến đỗi bỏ thân da thịt, cứu tế cha mẹ trong cơn tai ách. Nhờ công đức ấy mà ở cõi trên thời được làm thiên đế, ở cõi dưới sanh làm thánh chúa, rốt hết đến thành Phật.

A Nan bạch: Xin Phật dạy cho con biết coi trong thời quá khứ, Phật đã thương yêu hiếu thuận với cha mẹ, hy sinh thân mạng, cứu giúp cha mẹ trong cơn hoạn nạn như thế nào?

Phật nói: Vậy A Nan hãy nghe ta nói đây.

A Nan bạch: V â ng, t ô i xin hết lòng nghe Phật.

Phật tiếp: Thời quá khứ, cách nay vô số kiếp, ở cõi Diêm phù đề có một đại quốc tên là Đặc xoa thi lợi, vua tên Đề Bà, có mười người con trai, Thái tử nhỏ nhứt tên là Thiện Trụ. Trong nước, dân chúng nhờ chính đức của vua, mà nhà nhà no đủ, chốn chốn an vui.

Chẳng may, một đại thần tên là La Hầu, sanh lòng phản nghịch, thí vua chiếm ngôi, lại còn sai quân ra các trấn sát hại các vị Thái tử. Vị Thái tử nhỏ nhứt, vì lòng trung hậu nên thường được quỉ thần kính mến, một hôm ra dạo vườn hoa, thời có một quỉ Dạ xoa, từ dưới đất hiện lên, quì gối thưa rằng: Đ ại thần La Hầu đã làm phản thí vua và sai quân giết chết các anh của Thái tử rồi. Nay lại sai binh đến đây làm hại Thái tử nữa, vậy ngài nên lo kế tránh họa. Nghe đư ợc tin ấy, Thái tử Thiện Trụ hốt hoảng, trọn đêm thao thức, tìm kế thoát thân. Thái tử có một con trai, đặt tên là Thiện Sanh, tức là Tu đô Đề, hình dung đoan chánh, trí tuệ thông minh, Thái tử yêu quí vô cùng. Nghĩ đến cái họa chết sắp tới, Thái tử bồn chồn không an, hết đi rồi đứng, hết ra lại vào, bồng con than thở, đôi hàng không ngưng. Phu nhân thấy thế mới gạn hỏi nguyên do. Thái tử bảo: Chuyện này khanh là đàn bà không nên biết đến.

Phu nhân Đáp: Thái tử cùng tôi là niềm vợ nghĩa chồng, sống chết có nhau, hoạn nạn tương tùy, nay có việc gì, xin cứ nói ngay.

Thái tử Đáp: Hôm nay ra v ư ờn dạo mát, gặp quỉ Dạ xoa dưới đất hiện lên mách rằng gian thần La Hầu đã giết thác Phụ hoàng, tiếm ngôi xưng đế, và đã sai quân ra các trấn giết luôn các Hoàng huynh. Nay mai đây sẽ đến lượt ta, vì vậy quỉ Dạ xoa khuyên ta nên kiếm phương đào nạn. Ta nghe mấy lời, lòng vừa thương xót, vừa sợ hãi vô cùng, lo cho binh giặc đến mau mà không kịp trốn tránh.

Phu nhân quì thưa: Hoạn nạn có nhau, thiếp nguyện theo hầu, xin Thái tử đừng sợ nỗi hiu quạnh về sau.

Thái tử bèn dắt vợ ẵm con, xuất thành tỵ nạn, ý muốn sang nước khác. Đường có hai ngả, một phải mất bảy ngày mới đến nơi, còn một ngả phải mất đến mười bốn ngày. Lúc ra đi vì hấp tấp, nên chỉ đem theo lương thực đủ ăn trong bảy ngày thôi. Nhưng khi xuất thành, lòng đang rối rít, nhè đường mười bốn ngày mà đi, hóa ra sau độ một tuần nhựt, lương thực đều hết, đói khát bức bách, không phương giải nạn. Cùng khuẩn quá, lại thấy con rên siết kêu la, lòng Thái tử thương xót vô hạn, bèn nghĩ đến việc giết vợ lấy thịt nuôi con. Thái tử mới bảo vợ ẵm con đi trước, rồi tay rút đao, muốn thực hành ý niệm. Lúc ấy đứa con day đầu ngó lại, chợt thấy cớ sự, hai tay chấp lại, xá cha kêu cầu: Xin h ã y giết con, chớ nên hại mẹ. Đứa trẻ cứ kêu mãi như thế làm cho Thái tử phải buông đao, và như thế trẻ kia cứu mẹ.

Thiện Sanh mới thưa tiếp: Xin cha mẹ đừng giết con chết ngay, mà nên mỗi bữa cắt một ít thịt để có ăn đi đường nhiều ngày. Nếu con chết ngay, thịt sẽ hôi thúi, ăn không được mấy hôm. Thấy con khẩn thiết ai cầu, vợ chồng Thái tử không biết làm thế nào, đành phải nghe theo, tay cầm đao cắt thịt con mà lòng mình đứt đoạn. Ngày nào cũng cắt, thịt tươi gần hết, duy còn bộ xương, mà cũng vẫn chưa đến nơi tỵ nạn. Đói khát càng thêm, Thái tử bèn lấy đao khoét mấy chỗ lắc léo mới tìm được chút ít thịt. Đến đây, Thiên Sanh suy nghĩ rồi thưa: Mạng con nay gần tuyệt, vậy xin cha mẹ coi trong thân con chỗ nào còn thịt là cứ lóc hết để con dưng cho cha mẹ. Vợ chồng Thái tử nghe lời bèn lóc thịt và phân ra làm ba phần, hai phần thì ông bà ăn, còn phần thứ ba thì để lại cho trẻ, rồi hai ông bà cất bước.

Đứa trẻ liền lập nguyện: lấy Th â n t ô i ng à y nay đã c ú ng d â ng cho cha mẹ, nguyện nắm công đức này, dùng cầu Phật đạo, tế độ mười phương, khiến tất cả chúng sinh, lìa mọi khổ não, đến Niết bàn an lạc. Ph á t nguyện xong, ba ngàn thế giới, sáu cõi chấn động, chư thiên trong Sắc giới, Dục giới đều ngạc nhiên, không biết cớ sao mà cung điện lay động, liền dùng thiên nhãn ngó xuống thế gian thấy Bồ tát cúng dường nhục thân cho cha mẹ, nguyện thành Phật đạo, thề độ chúng sanh. Bởi lẽ ấy nên trời đất rung chuyển. Chư thiên bèn xuống phàm, ẩn mình trên hư không, bi ai khóc lóc, lệ rớt như mưa. Lúc ấy Thần Đế Thích, muốn thử lòng vị Bồ tát trẻ tuổi, bèn hóa thành một đứa trẻ đến ăn xin. Thiện Sanh, trong tay còn một ít thịt của cha mẹ để lại, bèn cho đứa trẻ. Thần Đế Thích bèn hóa ra một con sư tử, nhảy tới muốn nuốt sống. Thiện Sanh nghĩ: Con th ú n à y muốn ăn ta. Thân tàn này còn được bao nhiêu xương gân, tủy não, thôi thì đem ban hết nó cho rồi. Ngh ĩ xong l ò ng sanh vui vẻ, không một chút hối hận. Lúc ấy, Thần Đế Thích thấy cái chí cùng cái tâm không lay động của trẻ, bèn hiện nguyên thân, đứng kề Thiện Sanh và Hỏi: Ng ươ i từ hiếu đến nỗi lấy thân máu thịt, cung dưỡng mẹ cha, vậy ngươi định dùng công đức ấy để cầu gì? Cầu được làm Thiên đế Ma vương, hay Phạm thiên vương?

Thiện Sanh Đáp: T ô i kh ô ng nguyện cầu sự khoái lạc của Ba cõi. Tôi quyết lấy công đức này mà cầu Phật đạo, nguyện độ mọi loài chúng sanh vô lượng. Đ ế Thích lại Hỏi: Ng ươ i hiến thân cho cha mẹ, vậy có chỗ hối hận không?

Tôi nay chí thành, cung dưỡng cha mẹ, không chút hối tiếc, dầu nhỏ như đường tơ kẽ tóc cũng vậy.

Ta trông ngươi, thịt thà đều hết mà ngươi nói không hối hận, thật là khó tin.

Nếu tôi thật không hối hận, thì tôi nguyện trong khi chưa thành Phật, thân thể tôi được bình phục như xưa.

Phát nguyện vừa xong, thân thể của Thiện Sanh trở lại da thịt đầy đủ, hồng hào như trước. Thần Đế Thích và chư Thiên, trăm miệng một lời, xưng tán: Lành thay!

Lúc ấy, hai vợ chồng Thái tử trở lại, theo sau có dân chúng trong nước tỵ nạn, mọi người thấy việc lạ thường đều cho là xưa nay chưa từng thấy. Nhà vua hay được việc này, hết lòng cung kỉnh, hoan hỉ vô lượng, bèn đem vợ chồng Thái tử và đứa con về cung nuôi dưỡng, cung kỉnh cực kỳ. Rồi lại kiểm điểm binh mã đưa Thái tử Thiện Trụ và vợ con về nước, tru diệt gian thần La Hầu, đưa Thiện Trụ lên ngôi, cha truyền con nối, nước nhà giàu có, dân chúng thái bình.

Tới đây, Phật bảo A Nan: Thái tử Thiện Trụ, lúc ấy là phụ vương ta hiện tiền. Phu nhân lúc ấy là Hoàng mẫu ta hiện nay còn Tu đô Đề là ta vậy. Do công đức từ tâm hiếu thuận vừa thuật lại, mà trải qua vô số kiếp, dầu ở cõi Thiên, dầu ở cõi người, ta đều sanh vào bậc được thần người cung kính, hưởng phước vô lượng, rồi cũng do đó nên ngày nay đạt đến quả vị Phật.

Chúng hội nghe Phật tự thuật túc thế bổn duyên, mỗi mỗi đều than thở và ca ngợi hạnh từ hiếu của ngài.

Quý vị vừa đọc xong bài kinh Tu đô Đề trích dịch trong bộ Hiền Ngu. Quý vị có tin đúng như lời kinh nói không? Chắc quý vị khó tin lắm và chúng tôi cũng đồng ý chỗ đó, vì sự tích như vừa kể có nhiều chỗ đáng hồ nghi. Nội việc lóc thịt tới còn bộ xương trơ trọi mà không chết, quả là một hiện tượng trái với khoa học. Đến như việc chồng muốn giết vợ để lấy thịt nuôi con, hay việc cha mẹ nỡ lòng ăn thịt con, thì dầu có lỗi với kinh sách, chắc chắn chúng ta không thể nào nhắm mắt tin liều cho được. Nhưng nếu chúng ta nhớ rằng lời Phật dạy có khi quyền khi thực, nghĩa là có khi phương tiện bịa ra một câu chuyện để ngụ một ý, mà cũng có khi đem cái lý cao siêu nói ngay, thì chúng ta không còn lấy làm lạ nữa và nhận ra ở đây một ngụ ngôn, trong đó có ẩn một bài học mà Phật để cho người nghe tự sức tìm hiểu.

Cái ý ẩn ở đây là gì? Chúng tôi không dám quả quyết, nhưng xin tùy chỗ cảm thấy của mình mà trình bày, mong nhờ các bậc cao minh chỉ giáo cho.

Con người ở đời có ba thứ của quí. Thứ nhứt là tiền bạc, nhà cửa, châu báu v.v...; thứ nhì là gia đình, vợ con; thứ ba là thân mình. Thân là ng ã, tiền của vợ con là ng ã sở, những vật sở hữu của cái ngã. Ai không sợ mất thân mình, tức là sợ chết? Mà hễ sợ mất thân mình thì cũng sợ mất luôn những gì thuộc về mình. Sở dĩ sợ mất thân xác thịt, là vì coi xác thịt là mình, là ta. Theo Phật đó là một sự sai lầm lớn lao, do đó mà phát sanh ra biết bao sai lầm khác, khiến người đời sống trong bóng tối của mê muội, mỗi bước là phải đụng vấp những chông gai, phiền não, khổ cực. Ở con người, cái quí đâu phải xác thịt, đâu phải cái thân, mà cái gì ẩn nấp một cách thiêng liêng trong cái đãy da bọc thịt xương ấy. Không có cái phần thiêng liêng vô hình vô tướng ấy, thì con người không còn là con người nữa. Đứng về mặt vật chất, thân hình nào mà trong không có cái thiêng liêng, sẽ thành một cái thây ma; đứng về mặt tinh thần, thì đó sẽ là một con quái gì còn thua con vật. Cái phần thiêng liêng quan trọng ấy, đạo Phật gọi là Tâm. Chính Tâm là chủ tể của thân, thân có còn mất, tâm vẫn bất diệt vì nó bất sanh. Vậy phải trọng tâm hơn thân, phải lo trau dồi tâm hơn bồi dưỡng cái thân, phải sống vì tâm hơn vì xác thịt. Nhẹ phần thân mà nặng phần tâm thì được người đời tặng cho những danh thơm là hiền nhân, quân tử. Giải thoát được cái thân, nghĩa là ra khỏi vòng luân hồi sanh tử, tử sanh, thì được cái toàn tâm sáng suốt vô cùng, gọi là Phật. Muốn giải thoát thân, phải có gan quên thân, bỏ thân; bỏ được thân là bỏ được luôn tất cả những gì bám níu theo thân là tiền của, vợ con, v.v... Đó là những sợi dây vô hình buộc trói chúng ta với cảnh đời nhiều đau khổ hơn sung sướng này.

Theo cái chủ trương của nhà Phật vừa nhắc sơ lại, chúng ta có thể kết luận rằng bài kinh Tu đô Đề hàm chứa cái lý phải xử đạo hiếu đến chỗ xả thân. Thật thế, trong đời có người dám tốn bạc muôn bạc vạn để nuôi dưỡng cha mẹ, nhưng không dám hay không chịu cho vợ con hay tự mình cực nhọc cùng cha mẹ. Thế là còn trọng thân mình và những người thân yêu của mình, và như vậy thì xử đạo hiếu trong ba phần mới có một.

Trong bài kinh Tu đô Đề, phải chăng cái ý chánh là, dầu trong việc hiếu, người đời cũng phải làm bổn phận mình với một tâm hồn giải thoát. Phải vì cha mẹ mà hy sinh tất cả, thậm chí đến cái thân hình của mình cũng đừng tiếc rẻ. Làm được như vậy là người có tâm giải thoát, mà hễ có tâm giải thoát ắt được giải thoát. Một khi được giải thoát gọi là thành Phật, thì lòng từ bi được rộng mở, không còn phân biệt thân sơ, rải lòng thương tất cả mọi loài, ban vui cứu khổ khắp cùng. Đó là lý ẩn trong lời nguyện của Tu đô Đề. Nếu xử đạo hiếu với cha mẹ mà còn tiếc thân, thì chẳng những đạo hiếu không trọn vẹn, mà đạo tu thân cũng còn lẩn quẩn trong vòng hệ lụy, trái với mục đích chánh của đời người, là phải đạt đến chỗ giải thoát, giác ngộ hoàn toàn vậy.

(Trích từ tập số 55, 56, Tạp chí Từ Quang, năm 1956.)