Trình Tự Của Cư Sĩ Học Phật

Đạo Phật Của Tôi

NAM MÔ BỔN SƯ THÍCH CA MÂU NI PHẬT

Kính bạch chư Đại đức,

Thưa quí ông, quí bà,

Lời nói đầu tiên của tôi là thành thật cám ơn chư Đại đức và quí vị trong Ban tổ chức đã có mỹ ý mời tôi hôm nay đến đây giảng về Phật pháp.

Liền khi tiếp được thơ của Ngài Pháp sư Siêu Trần, tôi đã nhận lời ngay, không phải vì thấy ở lời mời của Pháp sư một cơ hội để phô bày cái tri kiến quá hẹp hòi của tôi, mà vì thấy một thiện duyên để siết chặt tình đồng đạo giữa hai khối Phật tử Hoa Việt cũng như để khơi nguồn cho một cuộc trao đổi tư tưởng, kinh nghiệm, giữa những người hiếu tu hiếu học.

Nhưng hăng hái nhận lời mời bao nhiêu, tôi phải đắn đo bao nhiêu khi phải chọn đầu đề cho buổi trình diễn hôm nay. Đắn đo vì nhiều lẽ. Một là Pháp pháp mênh mông như hư không vô tận, mà chỗ thấy của mình lại rất hẹp, làm sao nói cho cùng và khỏi sơ thất. Hai là những gì mình biết được, phần lớn là lượm lặt trong kinh sách chữ Hán một thứ chữ có tiếng là thâm sâu khó hiểu nay lại đem phô trương trước những bực vừa túc Nho, vừa làu thông Phật pháp, thì chẳng ra múa rìu trước cửa Lỗ Ban rồi còn gì? Vậy xin quý vị tha cho chỗ tôi không thể đem một câu chuyện giáo lý ra hầu quý vị, mà chỉ đem một kinh nghiệm bản thân ra trình bày. Tôi muốn đề cập đến cái Phật giáo của tôi.

Quý vị chắc đã ngạc nhiên tự Hỏi: Tại sao lại nói Phật giáo của tôi? Nếu diễn giả có cái Phật giáo của diễn giả, thì thính giả ắt mỗi người cũng phải có một cái

Phật giáo riêng biệt hay sao?

Thưa quý vị,

Trên nguyên tắc, tôi đồng ý với quý vị là Đạo Phật chỉ có một, dầu rằng trong nội bộ có chia ra Tiểu thừa và Đại thừa. Tuy nhiên, nếu chúng ta nhìn kỹ, chúng ta sẽ thấy rằng, trên thực tế, có bao nhiêu Phật tử là có bao nhiêu Đạo Phật.

Ông Giáp thích lễ bái, tụng niệm, vậy Phật giáo của ông là Đạo lễ bái. Bà Ất, kinh kệ không biết, chỉ chuộng có một việc dưng hương lễ Phật, vậy Phật giáo của Bà là Đạo đi chùa hành hương. Một Bà khác Bà Bính chẳng hạn cho việc ăn chay là quan trọng nhất, vậy Đạo Phật của Bà là Đạo ăn chay, và ai ăn chay mỗi tháng được nhiều ngày là người phước đức lớn. Một bà khác nữa chuyên việc bố thí, phóng sinh, thế thì đối với bà, Đạo Phật không đi xa hơn việc bố thí, phóng sinh. Có ông không lễ cũng không tụng, không dưng hương mà cũng không ăn chay, không phóng sinh mà cũng không bố thí, mà chỉ thích học đọc nhiều rồi đem ra bàn luận, vậy đạo Phật của ông là Đạo luận đàm. Một ông khác nữa, có óc triết lý, cố moi tìm trong kho tàng kinh điển để trình Đạo Phật với công chúng dưới hình thức một nền triết học thuần túy... Đây là sơ lược những quan niệm sai khác của hàng thiện tín, bằng phải kể những quan niệm của người ngoại cuộc, thì không làm sao nói cho cùng. Tai ta đã chứa đầy những lời phê pHán: nào Phật giáo là một Đạo mê tín dị đoan, yếm thế, tiêu cực, nào đạo Phật là một tôn giáo phản khoa học, phản tiến hóa...

Đến đây, quý vị không khỏi Hỏi: C ò n Phật giáo của diễn giả như thế nào? Ch í nh đó l à đ iều mà tôi muốn thành thật thưa cùng quý vị.

Thưa quý vị,

Theo chỗ hiểu và hành của tôi, Phật giáo, trước hết, là một lối sống, là một thuật sống mà cách đây trên hai ngàn năm trăm năm, một người của nhân loại nhưng là một người xuất chúng đã kinh nghiệm và truyền lại cho hậu thế. Bực vĩ nhân ấy là đức Bổn sư của tất cả chúng ta. Lối sống ấy, mọi người đều có thể theo, miễn có một ít nghị lực và một chí cương quyết khá vững bền. Thuật sống ấy đáng theo vì nó đem đến cho mọi người nhiều lợi lạc cả về hai phương diện vật chất và tinh thần. Đó là nguồn hạnh phúc chân thật mà không một ai trong chúng ta không mong mỏi. Đó còn là chiếc thang đưa con người lên đến những địa vị cao cả tuyệt vời mà ngôi vua ở thế gian này không đem ra so sánh được.

Lối sống ấy được đặt trên ba nguyên tắc căn bản và phải thực hiện với năm điều kiện cốt yếu. Những nguyên tắc và điều kiện ấy, không một Phật tử nào mà không biết, và chính vì cái chỗ quá quen biết ấy mà chúng ta xem thường cái tính cách quan trọng của chúng. Hôm nay, xin nói trước về ba nguyên tắc, còn năm điều kiện thì xin hẹn một khi khác.

Nguyên tắc thứ nhất là vấn đề chọn bạn. Cận mặc giả, hắc; cận đăng giả, minh, l à một câu ngạn ngữ quá thông thường, nhưng thử hỏi bao nhiêu người thận trọng trong việc chọn bạn? Vì không thận trọng hay ít thận trọng, nên ta thường gần những tổn hữu ác đảng m à kh ô ng hay, khiến ta dễ tiêm nhiễm những thói hư tật xấu, hao tổn sự nghiệp thanh danh, thậm chí sa ngã vào hố sâu tội lỗi mà cũng không ngờ. Vậy vấn đề chọn bạn rất trọng hệ và cần thiết. Ta có thể vì bạn mà hư, thì ta cũng có thể vì bạn mà nên, tùy sự lựa chọn của ta. Đây là một sự thật mà cổ kim hiền thánh đều công nhận.

Chọn ai bây giờ để kết giao? Chọn những người quen sống trong tình hòa nhã, không giận không tham, xa chốn phù hoa mà gần nơi đạo đức, lòng trong như nước suối, trí rảnh như chim ngàn. Tiêu biểu cao nhất cho hạng người đáng gần này là những bực chơn tu thật đức mà đoàn thể có cái tên là Tăng Già. Gần được những vị tu sĩ này, tâm hồn ta sẽ cảm theo mà trong sạch, thói tranh chấp của chúng ta sẽ vì cái tánh hiếu hòa của các ngài mà tiêu tan, cuộc đời giải thoát của các ngài sẽ làm ta thức tỉnh mà lần hồi cởi mở những xiềng xích, gông cùm, do thành kiến của xã hội, tập quán của thế tình và quan niệm si mê của tự ta đã rèn đúc để trói buộc thân tâm ta.

Nguyên tắc chọn bạn ấy nằm trong cái Quy y thứ ba là Quy y T ă ng.

Nguyên tắc thứ hai là vấn đề sống hợp với Luật thiên nhiên. Xin quý vị chớ vội ngộ nhận ý tôi. Ba chữ Luật thiên nhiên t ô i d ù ng ở đây là quyền biến mà dùng để chỉ cái mà Lương Khải Siêu tiên sinh gọi là công lệ, hay nhà khoa học gọi là định luật. Những công lệ hay định luật ấy chi phối muôn sự muôn vật mà không bị một ai chi phối hay tạo thành, do đó tôi tạm nói là thiên nhiên.

Vì chúng sinh không biết muôn sự, muôn vật ở đời, tuy có cái danh sơn hà, địa hải, cầm thú, thảo mộc, hay ông Giáp, bà Ất, tất cả đều là giả danh, đều toàn là không thật có, cho nên Phật dạy: cái mà thế tình lầm gọi là ta chỉ là thân vật chất kết hợp với tình cảm, tư tưởng, tri thức, v.v... mà thành. Phân tách những cái kết hợp ấy ra, đố tìm thấy cái ta, kh á c n à o c á i củ hành kia, một khi các bẹ đã bị lột hết rồi thì, ngoài cái trống rỗng ở trung tâm, còn gì là củ hành? Ai biết được cái trống rỗng của củ hành người, sẽ tránh được tất cả những cái nhọc nhằn, đau khổ vì ta. Biết như thế là biết được cái cống lệ V ô ng ã .

Cũng vì lầm tưởng vạn vật là miên viễn, danh lợi là trường tồn, cho nên thế nhân mới không ngại để cho ph ú qu í tr ư ờng trung dị bạch đầu. Tin vạn vật, danh lợi là thật có, nên đeo đuổi, là một cái lầm; tin chúng trường tồn bất biến, là một cái lầm khác to hơn, to cho đến nỗi răng long má óp mà vẫn không hay mình đã già. Làm quên như thế là dốt cái định luật V ô th ư ờng. N ó biểu diễn từng giây, từng phút trước mắt ta.

Lại nữa, ai là người không sợ đau ốm, thế mà mấy ai chịu giữ vệ sinh hay tiết chế trong việc ăn uống. Cũng không ai là người không sợ cái chết sớm đến, nhưng lạ thay, gần như không ai không đổ xô vào cửa ca lâu, tửu điếm. Cũng không ai không sợ tù tội, thế mà khi lòng tham, lòng sân, lòng si nổi dậy, dễ mấy ai giữ mình đừng phạm phép nước lệ quan. Tóm lại, ai cũng sợ hưởng cái quả không hay, mà rất ít người biết tránh gây cái nhân không tốt, chỉ vì còn mê muội về cái định luật Nh â n quả bất di bất dịch.

Còn nhiều cái luật thiên nhiên khác nữa, nhưng thiết nghĩ biết được bao nhiêu đó đã khá đầy đủ cho cuộc sống hằng ngày. Biết và sống đúng với những định luật vừa kể là Quy y Ph á p, c á i quy y thứ hai của con nhà Phật.

3. Nguyên tắc thứ ba là trở về với Ánh sáng. Những lầm lẫn vừa kể ở hai đoạn trước, một khi vạch ra, không ai không nhận là đúng. Mà hễ nhận là đúng thì phải nhận luôn rằng trước kia mình đã sống trong mê muội, trong đui mù. Điều cần thiết bây giờ phải xây lưng với cái tối tăm đã từng làm cho chúng ta sai đường lạc lối, mà quày về với nguồn Ánh sáng nhờ đó mà chúng ta thấy đâu chơn đâu giả, đâu là hạnh phúc chơn thật, đâu là khổ đau trá hình, đâu là giải thoát tự tại, đâu là giam cầm hệ lụy. Nguồn Ánh sáng ấy độc nhứt vô nhị, vì nếu nhựt nguyệt tuy minh, nan chiếu phúc bồn chi hạ, trái?

lại ánh quang minh kia không đâu không soi thấu, dầu là những nơi thâm sâu kín đáo nhứt của tâm hồn con người. Do đó mà có cái danh hiệu là Si ê u Nhựt Nguyệt quang. Quay về và sống trong Ánh sáng ấy là Quy y Phật, c á i quy y thứ nhứt của hàng Phật tử.

Phải hiểu Quy Phật, Quy y Pháp, Quy y Tăng là ba lời thệ nguyện lớn của người nhập môn cầu Đạo, hay để nói theo quan niệm tôi, của người muốn chết với đời sống cũ, để sinh sang một đời sống mới. Tiếp theo lời thệ nguyện ấy, phải có một cuộc đại cách mạng xảy ra trong thân tâm người Phật tử, tức là trong tư tưởng, lời nói, việc làm, bằng không thì chưa phải là người đã thật quy y. Nếu sau quy y, trong vòng năm, bảy tháng mà những bạn tiểu nhơn rượu tối trà trưa còn đến gõ cửa, nên biết rằng trong nhà mình chưa có người quân tử tiết tháo, và như thế thì mình chưa thật Quy y T ă ng. Hoặc đứng trước một cái lợi, dù chánh dù bất chánh, mà lòng mình còn bồng bột, trước một cái chết mà lòng mình còn đau khổ, hoặc muốn tránh cái quả bất thiện mà lại cố tình gây cái nhân quá ác., .., thì nên biết rằng mình đã trái với cái Quy y Ph á p. Hoặc xúc sự mê muội, như thấy sắc động lòng, thấy tiền chóa mắt, lấy buồn làm vui, lấy khổ làm sướng, như thế là chưa phải thật Quy y Phật.

Nhưng từ nguyên tắc đến thực hành, con đường không phải gần và không khó khăn, vì vậy Đức Từ Phụ của chúng ta mới bày vẽ cho chúng ta năm điều kiện hay phương tiện giúp chúng ta tiến bước dễ dàng. Năm điều ấy là Ng ũ giới m à mỗi chúng ta đều biết. Đó là bức rào kiên cố để giữ người quyết tâm qua cầu sanh tử khỏi lọt xuống ngọn á i h à thi ê n x í ch l ã ng, đó l à thầy chỉ đường chân chánh cho những ai muốn lìa khổ hải vạn trùng ba đ ể lên bờ Đại giác.

Như trên đã trình, Phật giáo quả là một thuật sống thần diệu, nếu chúng ta chưa hưởng được phần nào những cái êm đẹp, cao cả, thảnh thơi của lối sống ấy, chúng ta nên tự trách mà đừng đổ lỗi cho Phật giáo. Chúng ta phải hết lòng tin tưởng ở cái hiệu lực của thuật sống đó, và cương quyết trì chí thực hành cho đến kết quả. Phật không nói ngoa với chúng ta đâu.

(Trích từ tập 87, 88, Tạp chí Từ Quang năm 1959.)

Bài Giảng: Tu Là Gì?

Định nghĩa chữ Tu, Tu có phải việc riêng của nhà Sư không? Tại sao người đời phải Tu? Tu theo Đạo Phật là như thế nào? Tu có lợi ích gì cho mình, cho gia đình, cho xã hội, cho nhơn loại và về những phương diện nào?

Xứ ta là một xứ có nhiều tôn giáo. Nhưng lạ một điều hễ nói đến chữ Tu là người ta nghĩ ngay đến đạo Phật.

Ông này theo Đạo Chúa, bà nọ vô Đạo Tin Lành, bác kia nhập môn (tức là theo Đạo Tam kỳ hay Cao Đài), nhưng chỉ có những người Đạo Phật là Tu.

Để chỉ có một việc là vâng chịu giáo lý của tôn giáo, tại sao lại dùng nhiều danh từ sai biệt như thế? Có phải chăng vì Phật giáo đã được truyền sang nước Việt trước nhứt hết, đã được ban bố khắp chốn cùng nơi và người dân Việt, từ ngàn xưa, đã thấm nhuần giáo lý của đức Thích Ca cho nên dân gian dành riêng chữ Tu cho những ai muốn khép mình trong quy tắc của Đạo Phật? Đây không phải là vấn đề, nên không bàn dài. Sở dĩ nêu câu hỏi này ra là để chúng ta cũng nhận rằng hễ nói Tu là Tu theo Đạo Phật.

Nhưng Tu là gì?

Biết bao hình ảnh, tiếng ấy sẽ gây trong đầu óc ta: nào những nhà Sư đầu tròn áo vuông, chùa am ẩn bóng, chay lạt nâu sồng, ly gia cát ái, cách biệt thế gian; nào là những người được đời ban cho hai chữ mê tín, đ a số là các cụ bà, tay lần chuỗi, miệng niệm Nam mô; nào là những kẻ chán đời hay bất đắc chí, trốn nợ trần gian, lánh xa trách nhiệm, mượn câu kinh bài kệ làm kế tiêu dao; nào nào gì nữa mà mỗi hình ảnh là khêu gợi một khinh bỉ, một nhạo báng, nhớ đến bắt buồn. Tại sao đời lại khe khắt như thế đối với hàng đệ tử Phật mà lại rộng dung với tín đồ của biết bao nhiêu vị Giáo chủ khác?

Tôi không dám nói lời bất công. Tôi chỉ tiếc hai điều: một là có người tự xưng là Tu lại không Tu, hai là đời không chịu tìm hiểu nghĩa chữ Tu là gì. Tu mà không tu là thế nào, chắc đời đã thấy nhiều bằng cớ cho nên mới khinh nhạo. Đến như nghĩa chữ Tu mà đa số vẫn chưa tự giải, để có nhiều thành kiến bất hảo đối với số người chân chánh theo Đạo Phật, tôi xin phép quý ngài lấy làm đề buổi nói chuyện hôm nay.

Theo thiển kiến, dầu nói Tu trơn hay nói Tu theo đạo Phật, chữ Tu cũng chỉ có nghĩa là Sửa mà thôi, như chúng ta nói Tu kiều bồi lộ (sửa cầu đắp lộ).

Từ chỗ dở, một anh thợ tập sự, ngày ngày vâng theo lời bác thợ chánh, Sửa đổi cách làm việc của mình cho đến chỗ hay, anh thợ ấy đã Tu, Tu cái nghề của mình. Một chị thợ may, trước vụng sau khéo, là cũng nhờ hằng ngày Tu luyện nghề mình, Sửa đổi từ cách cầm kim cầm kéo, đến cách đánh mực, lên trôn... Nói tóm, trong tứ dân, sĩ, nông, công, cổ, không nghề nào, nghiệp nào mà không cần sửa đổi, dồi mài, tu luyện cho càng ngày càng hay. Thế thì quý ngài Tu, tôi Tu, tất cả chúng ta đều Tu.

Chữ Tu đã định nghĩa như thế thì Tu đâu phải là việc riêng của các Nhà Sư, mà của tất cả mọi người, trong đó dĩ nhiên có các Nhà Sư.

Quý ngài sẽ vặn lại về mặt tôn giáo, chữ Tu đâu có nghĩa như thế. Thưa quý ngài, dầu đứng về phương diện nào, chữ Tu vẫn nghĩa là Sửa mà thôi.

Hôm nay tôi là một người trà đình, tửu điếm, báo vợ hại con, phụng thờ cha mẹ thiếu hiếu, cư xử với anh em không hòa... Nếu một năm, ba năm, năm năm về sau bao nhiêu tật xấu thói hư tôi đều dứt bỏ được một phần hay tất cả, tôi đã Tu rồi đấy, vì tôi đã Sửa mình tôi từ chỗ Làm Người dở đến chỗ làm người hay. Sửa những cái dở khác như tham lam trộm cướp, gian xảo, giận hờn, thù oán, u mê, si ám, đều là Tu cả.

Thế là Tu thân, mà hễ Tu thân thì xét minh, sửa nết là đủ, cần gì bày vẽ cho lắm chuyện, như ăn chay, niệm Phật, lễ bái, tụng kinh?

Thưa quý ngài, nếu đời toàn là tòng, bá thì bất tất phải có những bày vẽ ấy. Nhưng hỡi ôi! Nếu chúng ta bình tâm mà xét chúng ta sẽ thấy rằng tòng, bá bao giờ cũng ít, mà sắn bìm kim cổ vẫn nhiều. Tòng, bá cứng rắn; tòng, bá tự cao; sắn, bìm yếu đuối; sắn bìm phải nhờ nọc, trụ mới lên. Do đó mà tôn giáo phát sanh.

Vậy thì tôn giáo chỉ lập cho những người yếu tánh! Vâng chỉn thế. Nhưng ai dám tự hào rằng mình là người mạnh tánh, tức là có đủ sáng suốt nhận lỗi mình và cũng đủ can đảm sửa lỗi mình? Thường thấy, mình đối với mình bao giờ ta cũng đóng vai trạng sư, đem tất cả hùng biện binh vực mình, không viện lẽ này lại đem lý khác, bao giờ ta lại khoác áo quan tòa, nghiêm trang dõng dạc, buộc tội thẳng ta. Lại nữa, có khi cũng nhận cái sai, cái quấy của mình, nhưng khốn nỗi, quan tòa cũng ta mà bị cáo cũng ta, cho nên rốt cuộc, bao nhiêu lời la quở trong lúc giác ngộ muốn làm tòng, bá lại thành nước đổ lá môn, rồi lại bìm, sắn vẫn hoàn bìm, sắn bò mãi dưới nơi đen tối thấp hèn.

Tòng, bá có chí của tòng, bá. Ta có chí tòng, bá chưa? Ta nên tự vấn và tự đáp một cách thành thực. Nếu thấy rằng ta còn bìm, sắn thì ngại gì, hổ hang gì mà chẳng tìm nọc, trụ để leo.

Người đời phải Tu là thế, theo nghĩa tôn giáo, tu theo đạo nào cũng được, miễn đừng sai cái tôn chỉ chánh đáng làm lành lánh dữ.

Thế nhơn thục vô quá, cải chi vi thánh hiền ng ư ời đời ai không sai, sửa cho được cái sai là làm thánh làm hiền. Làm thợ còn muốn thành người thợ khéo, người thợ l à nh nghề, làm người ta há không muốn làm người khéo, người l à nh ư? Ng ư ời lành là thánh, là hiền. Người trọn lành là Phật.

Đã nhận mình còn chỗ sai cần phải sửa đổi, sao ta chẳng noi gương người bộ hành biết mình lầm đường, tức tốc quay đầu xoay hướng, lại hẹn nay hứa mai, quên rằng sống chết nào do ta định đoạt? Trong một bài sám, thấy có câu: thân này chẳng độ còn chờ thân nào, thật chí lý thay! Kiếp này, ta được làm người, có đủ trí huệ, khôn ngoan hơn vạn vật không thừa gió bẻ măng, biết kiếp sau còn có cơ thuận tiện như thế này chăng? Đây cũng là một lẽ khiến chúng ta chẳng nên phỉ báng những người ngày hôm qua là chè chén, bạc bài, mà hôm nay lại Tu. Nếu Tu là một việc dành riêng cho những phần tử hiền lành tốt nết của Nhơn loại thì tôn giáo, theo tôi là thừa. Bao giờ ai lại vác củi về rừng, khuyên người phải l à m việc phải! Gặp những trường hợp như tôi nói trên, ta sẽ làm một việc hết sức chánh đáng là khuyến khích kẻ biết tự tỉnh và lấy đó làm gương. Như thế cũng là một cách phục thiện, lại tránh được cái ác, là vui thấy người ta ra khỏi cảnh ác.

Tu là sửa dở thành hay, xấu thành tốt. Đã đành, nhưng sửa cách nào? Tu là như thế nào?

Như chúng ta biết, một cuộc chơi nào, dầu thanh cao như ngâm thơ đánh đàn, hay ô trược như ca lâu đổ bác, mỗi mỗi đều có cái quy tắc, cái nghệ thuật của nó. Phải theo đúng quy tắc và nghệ thuật ấy mới đáng mặt kh á ch t à i hoa. Đến như các môn thể thao, luyện gân cường cốt, cũng thế. Muốn trở nên một nhà quán quân bơi lội, đánh vợt v.v... điều kiện cốt yếu không ngoài chỗ phải biết quy tắc của môn mình thích và phải chơi cho đúng điệu.

Muốn tu theo đạo Phật, phải theo quy tắc nhà Phật, phải am tường nghệ thuật của người tu và tu cho đúng điệu. Chưa hề thấy một người tu Phật chân chánh mà lại không quy y, ăn chay, niệm Phật, giữ giới, tức là những bổn phận căn bản của Phật Tử, dầu xuất gia, dầu tại gia. Không giữ đúng bốn điều ấy là những người giả danh dối thế, không vì một mục đích bất chánh này thì cũng vì một tà tâm tư lợi khác. Quy y, ăn chay, niệm Phật, giữ giới, là quy tắc, là nghệ thuật, là cái đ iệu của người muốn hưởng cái thú tối thanh cao là thú tu Phật.

Vì sao lại đặt ra bốn điều kiện căn bản, tối yếu ấy?

Đây xin tóm tắt để hiểu đại ý, vì nói cho đủ thì một là không đủ thời giờ, hai là sẽ vượt khỏi phạm vi buổi nói chuyện hôm nay.

Quy y: Quy là về, là dựa vào. Người muốn vào cửa đạo Phật, phải phát thệ quay về và nương dựa vào Phật, Pháp, và Tăng. Danh từ Phật học gọi là Quy y Phật, Quy y Pháp, Quy y Tăng.

Phật là Giác ngộ là thấy rõ chân lý, là nhập một với chân lý, vì vậy thề về với Phật là về với chân lý, dứt bỏ mê lầm gọi là vô minh, và trọn đời dựa vào chân lý ấy mà tu thân xử thế.

Pháp là lời giảng dạy của Đức Phật, là giáo lý của Đức Phật, mà giáo lý ấy không ngoài chỗ diễn tả, giải thích những định luật có sẵn trong vũ trụ, như luật vô thường, luật nhân quả, luật luân hồi v.v... cho nên ta có thể nói về với Pháp là về với luật trời đất, thiên nhiên, (loi de la nature), và trọn đời dựa vào luật ấy mà tu thân xử thế. Các định luật về vật lý học, hóa học v.v... (loi physiques, chimiques...) đâu phải do bộ óc của những nhà bác học tạo ra. Các định luật ấy có sẵn trong trời đất, ghi chép khắp nơi, trong những cái to lớn như núi cao biển rộng, cũng như trong những cái bé nhỏ như cát bụi, vi trùng, nhưng phải có cặp mắt và cái óc của nhà bác học mới đọc được mới hiểu được những định luật ấy và đem ra áp dụng trong đời. Những luật Vô thường, Nhân quả, Luân hồi... nói trên cũng thế. Đức Thích Ca đâu có bày, đâu có tạo: những luật ấy có sẵn trong mọi vật, mọi loài. Cái biệt tài của Ngài, cái bác học của Ngài, cái bác học mà những nhà bác học hiện đại lần lượt phải công nhận ở chỗ Ngài có cặp mắt và cái óc khác đời, đọc được và hiểu thấy được những luật ấy, trong khi gần như tất cả nhân loại không thấy gì hết. Chữ Pháp của nhà Phật không khác chữ Thiên của nhà Nho trong câu: Thuận thiên giả, tồn; nghịch thiên giả, vong. Thi ê n đâ y là thiên lý, như ta nó i luật trời đất, hay luật thiên nhiên (loi de la nature). Ngày l à m đê m nghỉ là thuận với lẽ trời ít đau, lâu chết là phải. Đến như lấy đêm làm ngày, mê vui tửu sắc, tránh sao khỏi chứng lao mau xuống đất. Xét so như thế, ta có thể thêm rằng Quy y Pháp là thuận thiên vậy.

Tăng là đoàn thể các nhà tu, sống trong tinh thần hòa hiệp, biểu hiệu cho đức tánh hòa của vũ trụ, đúng với câu thi ê n đ ịa hòa nhi vạn vật sanh của Nho giáo. Nóng, lạnh không hòa, mùa màng thất bác; âm, dương không hòa thảo mộc, cầm thú phải tuyệt; trên dưới không hòa, nội loạn ắt dấy; cha con không hòa luân thường đảo ngược; vợ chồng không hòa, gia đình tan nát; anh em không hòa nồi da xáo thịt... Hòa là một công lệ trong trời đất (l'harmonie dans la nature). Quy y Tăng là về với hòa và dựa vào cái hòa mà tu thân xử thế.

Thế thì Quy y Phật, Quy y Pháp, Quy y tăng là xây lưng cho mê muội, ngu dốt, đấu tranh, và hướng về chơn lý, luật trời, hòa thuận.

Ăn chay: ăn chay có nhiều lẽ, mỗi lẽ là một sự ích lợi không cho xác thịt thì cũng cho tinh thần, không thể trong năm mươi phút nói cho cùng tận được. Trong các lý ấy, người Phật tử thấy có hai cái quan trọng nhứt là thực hiện lòng từ và giữ phép công bình. Cướp sanh mạng của giống khác để bồi dưỡng sanh mạng của mình, Từ ư? Thân mình muốn giữ nguyên vẹn lại đi giết chóc thân của loại khác. Công ư? Vả lại, bình dơ làm sao bảo nước sạch? Rất chí lý thay câu phương ngôn Âu Tây: một tinh thần trong sạch, trong một xác thịt trong sạch. C ũ ng v ì lẽ đó mà người Phật tử phải sửa xác thịt mình trong sạch để chứa cái tinh thần mà đồng thời họ cố gắng sửa cho trong sạch.

Niệm Phật: Niệm là tưởng nhớ đến. Niệm Phật là tưởng nhớ đến Phật, đến chơn lý. Nhớ tưởng từng giây, từng phút, đi đứng nằm ngồi, lúc nào cũng không dám lìa chơn lý, để cho thân, tâm hoạt động luôn luôn trong cảnh huy hoàng sáng suốt của sự giác ngộ, vị tha, tránh khỏi nẻo u minh đen tối của sự mê mờ, ích kỷ.

Giữ Giới: giới là những điều ngăn cấm, để cho người khỏi lọt xuống hố sâu thăm thẳm của tội lỗi, sai lầm, vừa làm khổ cho mình, vừa làm khổ cho không biết bao nhiêu người khác, hoen ố xã hội, tủi nhục nhơn loại. Trong tối ra sáng, không người dẫn là phải vấp. Non lòng nhẹ dạ chẳng ai dìu là phải té. Giới là người dìu dẫn ta đi, trong khi ta còn như đứa bé tập đi, như người trong hang tối ra ánh sáng.

Có dịp tôi sẽ hầu chuyện với quý ngài về cái hay của sự tụng kinh theo ý tôi. Vắn tắt hôm nay xin nói mau rằng sự tụng kinh cũng như nhiều phương diện khác của nhà Phật, là một cách bắt ngoài luyện vô, làm cho trước thân thuần, rồi sau tâm sẽ tịnh. Quý ngài dư biết rằng hễ quay cái cốt bàn đạp của một chiếc xe đạp, bánh sau sẽ quay theo, nhờ sợi dây chuyền (chaine) đưa cái động lực từ cốt ra bánh. Nếu ta làm ngược lại, nghĩa là quay cái bánh sau, chúng ta sẽ tạo một cái động lực phản lại, làm cho cái cốt bàn đạp phải quay theo. Bắt từ cốt làm động bánh sau là bắt cái tâm làm động xác thịt, hễ tâm trong sạch, thì xác thịt có những hành động trong sạch. Bắt từ bánh sau làm cho cốt động, là tập xác thịt làm tâm động, hễ xác thịt có những hành động trong sạch, thì tâm trong sạch. Đức Thích Ca quả là một nhà cơ khí đại tài, vì ngài thấy rõ và áp dụng một cách thần tình cái luật đ ộng lực cơ khí (moverment m é canique). Thật thế! Tập cho mắt xem kinh luận mà không xem dâm thơ ác truyện; tập cho tai nghe những lời đạo đức cao thượng mà không cho nghe những ngôn tình thấp thỏi; tập cho miệng nói những điều hòa nhã lợi tha mà không cho nói những điều tổn nhơn hại vật; tập cho mũi ngửi mùi thanh của hoa chưng hương đốt mà không cho ngửi mùi cá nướng thịt quay; tay hay mân mê thì cột chúng vào dùi chuông, dùi mõ; cứ như thế một ngày rồi lại một ngày, không chầy thì kíp, ý làm gì không bị xiềng, tâm làm gì không tịnh, trí huệ làm gì không phát ra! Có phải bắt ngoài đi vô mà kết quả không khác người lấy tâm sửa nết?

Nói tới đây, chắc quý ngài đã hội ý được những ích lợi của sự tu hành theo phương pháp nhà Phật. Và chắc các ngài cũng cho là vô lý cái sợ của một số người nông nổi, ngơm ngớp lo cho nhơn loại đi đến chỗ tiêu diệt nếu mỗi người đều theo cái đạo trường trai tuyệt dục. Các người ấy lo xa thật! Chúng tôi Phật tử cũng có chỗ sợ, nhưng chỉ sợ cho toàn thể nhơn loại không theo đường của Phật, để cho trong gia đình số phụ từ tử hiếu, phu xướng phụ tùy, huynh cung đệ kỉnh ngày càng thêm đông; để cho ngoài xã hội số người công dân tốt, biết kinh luật nước, hay nghĩ lợi chung ngày càng nhiều; để trong nhơn loại, người hết là con hổ với người...

Tôi xin phép mời các ngài cùng tôi cầu nguyện cho tất cả để Tu, rồi chúng ta sẽ thấy Địa ngục biến thành Thiên đường, y như lời Phật dạy.

Nam mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

(Trích từ tập số 3, Tạp chí Từ Quang năm 1951.)?

Lá Thư Gửi Bạn Đọc

Một độc giả thắc mắc có gửi cho chúng tôi một thư, đề ngày 30/12/57, mong chúng tôi viết một bài luận rất dễ hiểu đ ể ông thấu triệt ý ngh ĩ a những điểm sau đây:

Tại sao người Phật tử phải quy y?

Nếu là Phật tử mà không quy y thì có thể ngộ đạo được chăng?

Để làm vừa lòng một bạn đọc chưa được hân hạnh tiếp xúc lần nào, chúng tôi xin đem chỗ thấy thô sơ ra giải, nguyện các bậc cao minh chỉ giáo cho. CHÁNH TRÍ

Thưa giáo hữu T.K.L.,

Chúng tôi rất sung sướng tiếp được thư của giáo hữu hỏi về việc quy y, sung sướng vì nhận thấy ở giáo hữu một ý muốn tu hành chân chính, không kham nghe đâu tin đó mà quyết gạn đục lóng trong. Vậy để khỏi mất thời giờ, tôi xin lần lượt trả lời ngay mỗi câu hỏi của giáo hữu.

I. TẠI SAO NGƯỜI PHẬT TỬ PHẢI QUY Y?

Trước tiên chúng ta cần xét qua những điểm sau đây:

Tự đâu có lễ quy y?

Muốn cho đúng phải nói Tam quy: Quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng. Đâ y l à một phương thức (formule), chính đức Thế Tôn đã chế ra lúc Ngài còn hiện tiền và tự người xin làm đệ tử phải chính miệng mình xướng lên trước mặt Ngài, sau khi đảnh lễ. Theo lịch sử, lễ quy y giản dị như thế.

Ý nghĩa lễ quy y. Tuy giản dị, lễ này có một tính

cách rất quan trọng vì ý nghĩa thâm sâu của nó.

Quy là về, y là dựa vào. Về như người đi lạc hướng trở lại nẻo phải đi; dựa vào như trẻ con khép mình vào lòng mẹ hay như người bị mưa gió bão bùng núp mình dưới mái nhà che chở. Do đó mà danh từ Quy y (Namo) được người Pháp dịch là: chercher refuge. Vậy quy y Phật, Pháp, Tăng có nghĩa như thế nào?

Những giải thích về câu hỏi này rất nhiều, như sự quy y, lý quy y... Ở đây, chúng tôi không dám làm cho giáo hữu bận óc vì những danh từ Phật Học, cũng không đi sâu vào địa vực siêu hình học. Chúng tôi xin sơ lược như sau.

Chúng ta nhân loại có nhìn nhận rằng chúng ta đều sống trong chỗ tối tăm sai lầm không? Nếu nhìn nhận như thế, thì kíp bỏ nơi hắc ám, quày đầu trở về với ánh sáng và tắm mình trong đó. Như vậy là quy y Phật.

Chúng ta có nhìn nhận rằng chúng ta nhân loại học biết rất nhiều nhưng lại dốt cái khoa ch â n hạnh phúc kh ô ng? Nếu phải như thế thì mau mau bỏ những cái học tầm thường của thế gian mà quày đầu theo học cái biết của Phật và sống mãi trong cái biết ấy. Có biết và có hành cái biết của Phật mới hết khổ, tức là có hạnh phúc chân thật ngay đây và mãi mãi về sau. Như thế là quy y Pháp.

Rốt hết chúng ta có nhìn nhận rằng chúng ta nhân loại từ ngàn xưa cho đến nay cứ sống mãi trong cảnh tương tranh tương tàn không? Nếu phải như thế thì nên bỏ cái đời sống xâu xé, ganh tị, tranh nhau từ tấc đất, giết nhau vì lời nói mọn, cái lợi con, mà quày về sống đời sống hòa hợp an vui mà tập đoàn đệ tử chân chính của đức Phật là tượng trưng. Như thế là quy y Tăng.

Tóm lại, và muốn cho dễ hiểu như giáo hữu mong, chúng ta có thể nói:

Quy y Phật là bỏ tối về sáng.

Quy y Pháp là bỏ ngu về khôn.

Quy y Tăng là bỏ nghịch về hòa.

Thử hỏi, trong đời ai là người muốn sống mãi trong đời tối tăm ngu dốt và xung đột? Chắc chắn là không một ai. Vậy tự cái ý muốn được thừa hưởng ánh sáng, hết ngu thành khôn, dứt tranh đoạt sống hòa thuận, mà người đời quy y. Muốn thì được, nhưng muốn có được là khi nào chúng ta tự nguyện, tự thệ, tự quyết. Đây là ý nghĩa của phương thức của Phật chế ra. Người lạy Phật xin làm đệ tử là người có cái muốn vừa nói, vậy phải tự miệng mình đọc cái phương thức Tam quy đ i. D á m đ ọc là tự mình đã thề độc với mình rồi đó. Thề độc như những người vào Hội Tam điểm (Franc maçonnerie), hay những người gia nhập vào những đoàn thể khác của thế gian mà qui điều bắt buộc có lời phát thệ. Để giữ trung thành với một chủ nghĩa luôn luôn sai lạc của thế tình mà có người dám thề, chúng ta há không dám thề để giữ trung thành với cái muốn đáng muốn của chúng ta sao?

II. PHẬT TỬ MÀ KHÔNG QUY Y THÌ CÓ THỂ NGỘ ĐƯỢC ĐẠO CHĂNG?

Chúng ta nên phân tích vấn đề:

Quy y không phải một đảm bảo. Như chúng ta thấy, quy y là một lời mình hứa với mình, quyết bỏ đường tà trở về nẻo chánh. Hứa mà có làm, lời hứa mới là đảm bảo, bằng không thì chỉ là lời hứa suông, không ăn thua vào đâu.

Không quy y có thể là Phật tử không? Thưa không. Tuy biết ngộ cùng không ngộ là tự tâm, chứ không phải tại cái việc quy y như vừa nói, nhưng trong chỗ kêu gọi (danh từ), một ông luật sư chưa phát thệ chưa phải là ông luật sư chính tông, thì giáo hữu cũng như chúng tôi, chúng ta không thể tự xưng là Phật tử chính cống, trước khi tuyên đọc Tam quy, dù ta có tập sự làm Phật tử rồi cũng vậy.

Không quy y có thể ngộ đạo được không? Được mà không được. Được vì biết bao nhiêu người quy y mà không ngộ gì hết, chỉ vì cái miệng quy mà tâm không quy. Còn không được là thế nào? Ngộ đạo là đã trở về và sống trong chân lý, vậy người ngộ đạo là người đã quy y rồi, hoặc bằng miệng cả tâm, hoặc bằng tâm trơn. Vậy giáo hữu nên tự hỏi coi giáo hữu có đủ cương quyết tự hứa thầm và tự làm không? Nếu đủ thì tự quy y đi, bằng không thì phải quy y dưới chân Phật, trước chư Tăng, cho có chứng cớ, để sau giáo hữu khỏi quên...

Kính chúc giáo hữu tinh tấn dũng mãnh trên đường quy y.

(Trích từ tập số 72, 73, Tạp chí Từ Quang năm 1958.)

Lập Nguyện

Sở dĩ tu hành mà không chuyên nhứt được, thường nửa đường bỏ dở, là vì thiếu lập nguyện kiên cố. Mà lập nguyện kiên cố được, chỉ là những người quyết chí, và quyết chí được cũng chỉ những người hiểu rõ tại sao phải tu và sự tu hành cho mình những kết quả gì thiết thực và lợi ích cho cuộc sống của mình trong gia đình, trong xã hội, trong nhân loại.

Đọc V ươ ng D ươ ng Minh của Ô. Phạm Văn Hùm, thấy có bài luận về lập chí. Xem đến cuối, nhận rằng lập chí của Vương Học không khác lập nguyện của Phật gia, vậy xin thuật lại để cho quý giáo hữu đồng lãm.

Vương Dương Minh viết:

Này, sự học không gì cốt yếu bằng sự lập chí; phàm kẻ đi học cái chi phải lập chí trước. Nếu chí mà không lập, cũng như trồng cây không để cho rễ ăn xuống đất, chỉ tưới dội vun đắp ở trên thì khó nhọc mà không có kết quả vậy. Người ta sở dĩ nhùng nhằng cẩu thả, theo thói tục, tập điều xằng, mà chung qui làm một hạng người ô hạ đó, chỉ tại cái chí chẳng lập đó thôi. Cho nên Thầy Trình Tử có nói rằng, có cái chí cầu làm thánh hiền rồi sau mới có thể cùng dẫn vào cõi học được. Người ta thực có cái chí cầu làm thánh hiền, thì tất tư tưởng đến những điều thánh hiền sở dĩ làm thánh hiền ấy ở đâu. Thánh hiền sở dĩ làm thánh hiền, chỉ là cái tâm thánh hiền thuần hồ điều thiện mà không có điều ác. Nay ta muốn làm thánh hiền, cũng chỉ ở cái tâm ta thuần hồ điều thiện mà không có điều ác đấy thôi. Muốn cái tâm ta thuần hồ điều thiện mà không có điều ác, thì tất phải trừ khử điều ác đi, mà khuếch sung điều thiện. Muốn trừ khử được điều ác khuếch sung được điều thiện, thì tất phải cầu lấy cái phương pháp làm thế nào cho trừ khử được điều ác mà khuếch sung được điều thiện. Cái phương pháp trừ khử mọi điều ác khuếch sung mọi điều thiện, thì phải chất chính về thánh hiền đời xưa, mà cái công phu học vấn, bấy giờ mới không có thể thôi được.

Ôi bảo rằng chất chính về thánh hiền đời xưa đó, đã cho thánh hiền đời xưa là bậc tiên giác mà thờ làm thầy, thì nên chuyên tâm nhất chí, bắt chước đấng Tiên giác: ta với đấng Tiên giác có điều gì hợp thì chẳng được bỏ đấy mà chẳng suy nghĩ, tất phải suy nghĩ cho kỹ, suy nghĩ mà chẳng ra lại phải biện luận cho xác, cầu lấy minh bạch, không nên đem bụng hoài nghi. Cho nên sách Lễ Ký có nói rằng, thầy có nghiêm rồi sau đạo mới tôn, đạo có tôn rồi sau dân mới biết đường kính tín. Nếu đi học mà không có cái tôn sùng tín ngưỡng, thì đường thị thính cũng mù mịt ù lỳ, đường tư tưởng cũng hoảng hốt long bong, dẫu có đấng tiên giác làm thầy, nhưng cũng như không có thầy vậy.

Ôi! Bảo rằng khảo cầu lấy những sách vở đời xưa đó, thánh hiền đặt ra lời nói, đều là cái phương pháp dạy người ta trừ khử điều ác mà bảo tồn điều thiện. Vì ta muốn khử trừ điều ác, bảo tồn điều thiện của ta, mà chưa được cái phương pháp, cho nên phải cầu đến sách, thì trong khi dỡ sách ra xem đọc, mà suy xét thể nghiệm về tâm ta, cũng ví như khi đói đối với đồ ăn, vì cầu no mà thôi; khi ốm đối vị thuốc, vì cầu khỏi mà thôi; khi tốt đối với ngọn đèn, vì cầu sáng mà thôi; khi mỏi mệt đối với cái gậy, vì cầu đi mà thôi; há từng có cái tệ chỉ đọc lấy cho khỏe, nhớ lấy cho nhiều, giảng suông bàn hão, để giúp cho lỗ tai cửa miệng đó thay!

Sự lập chí cũng chẳng dễ đâu. Ông Khổng là thánh nhân còn nói rằng ta mười lăm tuổi mà chí học, ba mươi tuổi mà lập. Lập là gì? Lập là lập chí vậy, dẫu đến bảy mươi tuổi, chẳng qua ngoài phép độ cũng là cái chí chẳng qua đấy mà thôi. Cái chí há nên coi thường đó thay! Ôi! Chí là chủ của khí, là cái mạng của người, là cái rễ của cây, là nguồn của nước. Nguồn mà chẳng khơi đào thì dòng tắt, rễ mà chẳng vun trồng thì cây khô, mạng mà chẳng tiếp tục thì người chết, chí mà chẳng lập thì khí hôn mê. Cho nên người quân tử không cứ lúc nào, không cứ chốn nào, đều lấy sự lập chí làm thánh hiền làm gốc, thẳng mắt mà trông về cõi thánh hiền, không nghe thấy sự khác, lắng tai mà nghe về cõi thánh hiền, không nghe thấy sự khác, như mèo vồ chuột, như gà ấp trứng, tinh thần tâm tư ngưng tụ dung kết, rồi cái trí mới thường lập, thần khí mới thường tinh minh, nghĩa lý mới thường chiêu trứ, hễ có điều ác nó ở trong mình, thì mình biết ngay, tự nhiên điều ác nó không ở được nữa. Cho nên phàm có một điều tư dục nó manh ra, chỉ trách cái chí làm thánh hiền của ta chẳng lập, thì điều tư dục nó tức khắc thoái thính; có một điều khách khí nó động lên, chỉ trách cái chí làm thánh hiền của ta chẳng lập thì điều khách khí nó tức khắc phải tiêu trừ. Hoặc cái tâm giải đãi, cái tâm bồng bột, cái tâm nóng nảy, cái tâm ngạo nghễ, cái tâm giận hờn, cái tâm ghen ghét, cái tâm gian lận, cái tâm tham lam nó sanh ra, cũng chỉ trách cái chí thánh hiền của ta chẳng lập, thì tự khắc thành ra một người bất đãi, bất hối, bất táo, bất đỗ, bất phẩn, bất ngạo, bất lận, bất tham. Cớ là không một lúc nào chẳng phải là lúc lập chí, mà cũng không một sự gì chẳng phải là sự lập chí. Cái công phu lập chí của ta, đối với những cái nết xấu xa của ta, có thể ví như ngọn lửa đốt mớ lông, mặt trời mọc ra mà ma quỉ diệt tích vậy.

Phát nguyện hay lập nguyện của Phật tử như thế nào?

Theo giáo lý Đại thừa, người Phật tử nên có bốn nguyện lớn gọi là Tứ hoằng thệ nguyện:

Chúng sanh vô biên thệ nguyện độ

Phiền não vô tận thệ nguyện đoạn

Pháp môn vô lượng thệ nguyện học 4. Pháp đạo vô thượng thệ nguyện thành.

Cứ theo đây mà xét thì thấy:

Chúng sanh vô biên thệ nguyện độ, là nguyện làm điều thiện giúp ích mọi loài, thể theo lòng Đại từ đại bi của Phật mà cũng là một phương pháp làm phát động tâm từ bi nơi mình.

Phiền não vô tận thệ nguyện đoạn, là nguyện làm người giải thoát, không để cho tham lam, giận hờn, si mê trói buột nữa.

Pháp môn vô lượng thệ nguyện học, là nguyện học giáo lý Phật đà, bậc sáng suốt hoàn toàn, để trở nên người sáng suốt. Như thế là học để làm Phật, đồng một ý chí như người nguyện làm thánh hiền.

Phật đạo vô thượng thệ nguyện thành, là nguyện đi đến cùng con đường Giác ngộ. Câu nguyện thứ tư này xác nhận cái quyết chí của người Phật tử thề học và hành cho đến chỗ cực điểm đạo giác ngộ, để tự giải thoát và cứu độ mình cùng giải thoát và cứu độ muôn loài khác.

Cao cả và rộng lớn thay lời nguyện của người Phật tử! Nguyện là tự mình hứa hẹn với mình cũng như lập chí là tự mình vạch đường cho mình tiến bước. Nho gia lập chí thì hướng về thánh hiền mà tới, người Phật tử phát nguyện phải hướng về Phật và Bồ tát mà bước.

Bước như thế nào? Y như lời các bực tiên giác dạy:

1 Phải tư tưởng đến những điều gì đã làm cho Phật trở nên Phật.

2 Những điều ấy qui về chỗ tâm Phật hoàn toàn là tâm thiện, không còn một tí ác, đó gọi là tâm thanh tịnh.

3 Muốn tâm thanh tịnh, thuần thiện, phải khử trừ điều ác và mở mang điều thiện.

4 Muốn khử trừ điều ác và mở mang điều thiện, phải học cái biết của Phật và theo đó mà hành.

Vậy nguyên nhân của sự thành công trên đường tu hành là phải học Phật để biết phương hướng của Phật đã đi mà đi theo, để biết việc làm của Phật để bắt chước.

Về phương diện học, Vương Dương Minh khiến chúng ta nhớ đến lời dạy của Phật. Họ Vương bảo: cái học ví chẳng khác món ăn, vị thuốc, ngọn đèn, cây gậy. Món ăn giúp ta no, vị thuốc giúp ta khỏi bệnh, ngọn đèn giúp ta được sáng, chiếc gậy giúp ta đi được, vậy thì tất cả những món ấy đều là những phương tiện giúp ta đoạt mục đích mong muốn, chớ không phải mục đích mà phải ôm ấp mãi mãi. Thế nên khi no rồi thì còn cần gì trau chuốc miếng ăn, cũng như khi đã khỏi bệnh, đã thấy đường rồi, đã đi được rồi, thì không còn lý do gì mà lo tìm thuốc, thắp đèn hay chuốc gậy. Nói một cách khác, sách vở giúp ta học được cái biết của thánh hiền, khi đã biết như thánh hiền rồi, thì mục đích đã đạt, lý đã thông, còn cần gì phải nhớ cho thật nhiều, giảng suông bàn hão, làm vui tai vui miệng? Phật dạy một cách khác: Tất cả pháp môn của ta ví như chiếc bè dùng để qua sông, một khi đã qua sông rồi, thì còn mang bè theo mà làm gì? Chỗ khác, Phật nói: Lời ta dạy ví như ngón tay ta chỉ mặt trăng. Mặt trăng là chỗ phải ngó phải thấy đừng lấy ngón tay làm mặt trăng, tức như đã nói, đừng lấy phương tiện làm mục đích. Ngón tay chỉ phương hướng cứ theo đó mà đi là đến chỗ mặt trăng, nơi cứu cánh giải thoát.

Vậy để kết luận về phương diện học, chúng ta có thể nói: kinh sách rất cần để biết phương hướng mà đi, để có bè mà qua sông; nhưng nếu đọc kinh sách mà chỉ vụ chỗ nhớ cho nhiều mà không thấy cái lý của kinh sách chỉ, thì chẳng khác người cứ ngó ngón tay mà không hướng về mặt trăng và không thấy mặt trăng. Hay như người ngồi bè, cứ tưởng như thế là đủ mà không nghĩ đến việc qua sông, hay đã qua được đến bờ bên kia mà cứ vác chiếc bè đi trên đất liền mãi.

Về phương diện hành, có những điều kiện cần thiết như sau mà Vương Dương Minh cũng đã nhìn nhận là không thể bỏ qua được: 1 thẳng mắt mà trông về cõi thánh hiền, không trông thấy sự khác; 2 lắng tai mà nghe về cõi thánh hiền, không nghe thấy sự khác; 3 như mèo vồ chuột, như gà ấp trứng, tinh thần tâm tư ngưng tụ dung kết, rồi sau cái trí mới thường lập, thần khí mới thường tinh minh.

Người Phật tử nếu không thẳng mắt trông về cõi Phật, tức là trông về cõi Giác ngộ, Giải thoát, Thanh tịnh, tức phải liếc xem những màu sắc rù quến của cõi trần, và như thế thì trên bước đường tu hành ắt phải có những giờ ngày đình đốn, nếu không phải những bước rẽ sang nẻo khác. Vì không thẳng mắt trông về cõi Phật, nên lắm người còn thấy những cái khoái lạc vật chất ở đời, thành ra bỏ ngay đi quẹo. Vì không thẳng tai nghe về cõi Phật, nên tai thường bị những lời đường mật của tham, giận, si mê cám dỗ, cám dỗ đến nỗi lương tâm có la có quở cũng đánh trống lảng. Biết chăng lời nói của lương tâm là lời Phật vậy, vì tâm tức Phật, Phật tức tâm? So với phương pháp nhà Phật, thấy rõ rằng thẳng mắt trông về cõi thánh, lắng tai mà nghe về cõi thánh, là giữ giới vậy, vì người giữ giới đúng không bao giờ dám ngó, dám nghe những gì có thể khêu gợi trong ta những điều sái quấy, phi lễ, gian ác, dâm dật, v.v...

Phật bảo: Có giới là sanh định, có định là sanh huệ. Vương Dương Minh đã hiểu rõ điều này như ta thấy trong câu: như mèo vồ chuột, như gà ấp trứng, tinh thần tâm tư ngưng tụ dung kết. Cứ ngó con mèo rình chuột, con gà ấp trứng, chúng ta sẽ thấy cái thân bất động và đôi mắt đứng tròng của hai con vật ấy. Cử chỉ đó chứng tỏ chúng nó đang để hết tâm ý vào việc chúng đang làm, ngoài ra không còn nghĩ hay thấy việc gì, vật gì khác nữa. Tinh thần chúng ngưng tụ, hay như chúng ta nói hiện nay, chúng tập trung tư tưởng. Mà tập trung tư tưởng là định vậy.

Nhờ tinh thần ngưng tụ nên rồi sau cái trí mới thường lập, thần khí mới thường tinh minh. Đây là một lối giải câu Đ ịnh sanh huệ. Lấy một việc thông thường là đọc sách mà thí dụ. Đọc mà lo ra, đọc mà trí nhớ đến những việc đâu đâu, thì đọc cũng như không, chẳng hiểu một câu nào, không tường một lý nào. Không hiểu không tường thì có giúp gì cho trí huệ, trí huệ không được kích thích, không được bồi dưỡng thì không phát sanh, không chóng lớn.

Lại nữa, trong khi hành cái học mà không bịt tai bịt mắt trước những cám dỗ của đường danh nẻo lợi, của sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, nói tóm là của ngoại giới, thì tai đâu còn nghe, mắt đâu còn thấy cái khác giữa ta với thánh hiền, với Phật Bồ tát. Không thấy được cái khác ấy, tức là không thấy những khuyết điểm, những điều ác còn ở nơi ta. Không thấy những khuyết điểm thì làm sao bổ cứu, không thấy tự mình còn điều ác thì làm sao trừ ác để khuếch sung cái thiện?

Vậy thì sự tu học là một trường kỳ kháng chiến, trong ấy người chiến sĩ Phật tử phải lập nguyện thắng ma quân trong từng giây từng phút, không lúc nào dám hơ hỏng, lảng xao, mắt chỉ thấy có hình ảnh đức Phật, tượng trưng cho Từ, Bi, Hỷ, Xả, tai chỉ nghe những lời giải thoát, giác ngộ, thanh tịnh của Phật. Nói tóm là phải tinh tấn, dũng mãnh thực hành lời Phật dạy, thế là giữ giới, để hết tâm tư vào chỗ trông Phật xét mình, gọi là Định, rồi sẽ thấy tâm tình càng ngày càng trong sạch, trí huệ mình càng ngày càng sáng suốt, nhận xét hết mê mờ, xúc sự không còn lảo đảo như người say và hành động sẽ đúng với công bình chánh trực và thuần thiện.

Thế mới biết, đến chỗ chí Đạo rồi, thì Nho Thích đồng một căn bản, trên lý thuyết cũng như trên thực hành, nhứt là về mặt lập chí hay lập nguyện.

(Trích từ tập số 41, Tạp chí Từ Quang, năm 1955.)

Vô Minh Luận

NAM MÔ A DI ĐÀ PHẬT

Thưa chư quý vị thính giả,

Thưa chư giáo hữu,

Giáo lý nhà Phật, tuy chứa chất trong thiên kinh vạn điển như quí ngài và chư giáo hữu đều biết, nhưng không ngoài căn bản là Tứ Diệu đế.

Tứ Diệu đế, hay Bốn Chân lý diệu huyền, như người Âu Tây thường dịch (Les Quatre Vérités Saintes) là:

Khổ đế là Sự Khổ não ở đời (La Souffrance)

Tập đế là nguồn gốc của Sự Khổ (La Cause de la souffrance)

Diệt đế là Trừ diệt Sự Khổ (Cessation de la souffrance)

Đạo đế là Con đường dẫn đến sự diệt Khổ (La voie qui conduit à la cessation de la souffrance).

Đứng trước cái khổ thiên hình vạn trạng ở đời, khổ về thể xác, khổ về tâm hồn, mà người đời không một ai tránh khỏi, giàu như nghèo, sang như hèn, nam hay nữ, lão như ấu, thường thế tình có bốn thái độ:

Một là bướng bỉnh, không chịu nhận sự đau khổ, một trăm phần trăm có thật ở đời,

Hai là cúi đầu nhận chịu, cho đó là một tình thế không sao tránh khỏi.

Ba là che đậy cái khổ bằng những ngụy luận hùng hồn hay tráo trở, cho cái khổ có một giá trị cao cả, thiêng liêng, như câu: không trần ai sao rõ mặt công hầu, mà kỳ trung là để tự an ủi,

Bốn là chống trả lại với cái khổ, một lòng tin tưởng rằng có thể diệt trừ cái khổ được.

Phật giáo chủ trương cái thái độ thứ tư này: phải chống trả với cái khổ và đi đến chỗ diệt khổ.

Có mấy thứ khổ ở đời? Phật giáo, đại khái, chia có bảy thứ; sanh, già, bệnh, chết là bốn, còn ba nữa là: gần với cái mình không ưa thích, xa cái mình ưa thích và muốn mà không được. Bốn cái trước thuộc về khổ xác thịt (souffrances physiques), ba cái sau thuộc về khổ tinh thần (souffrances morales). Thật rõ là một bức tranh thảm đạm. Nhưng đức Cồ đàm không vì đó mà thất vọng. Ngài ra đi, từ giã cung điện nguy nga, chặt đứt các mối dây liên hệ xã hội, gia đình, không phải vì tiếng gọi xa xăm thần bí nào, mà chính vì sự thúc đẩy của một tấm lòng xót thương không bờ bến, quyết tìm đường giải thoát cho tất cả muôn loài.

Muốn trị bệnh, phải biết bệnh phát tại đâu; muốn trừ giặc phải biết giặc ở chỗ nào. Muốn diệt khổ cũng thế, phải biết căn nguyên của sự khổ. Đức Phật đã làm thế nào tìm ra nguồn gốc của sự khổ? Đây là lời kinh thuật lại:

Ngồi dưới cội Bồ đề, đức Phật nhập định quán sát, tự hỏi và tự trả lời như sau:

Cái gì tạo ra cảnh ốm, đau, già chết? Hay nói cho đúng hơn: cái gì phải có trước rồi ốm đau già chết mới có theo sau? Ngài tự trả lời: Phải có Sanh ra ở đời. Cái gì phải có trước, rồi cái sanh mới có theo sau? Đó là cái Có, Trung Hoa gọi là Hữu. Chữ Có ở đây nghĩa là có sống, có thân, có tạo nghiệp. Cứ tiếp tục tự hỏi và tự trả lời như thế, đức Phật thấy rằng sở dĩ có thân có nghiệp là tại có ôm ấp, nắm giữ, gọi là Thủ; có ôm ấp nắm giữ là tại có mê đắm gọi là Ái; có mê đắm, ưa mến là tại có cảm giác, lãnh chịu gọi là Thọ; có cảm biết, lãnh chịu là tại có động chạm với ngoại cảnh, muôn hình muôn vật, đó gọi là Xúc; sở dĩ đụng chạm, giao tiếp được với muôn hình muôn vật là nhờ Sáu căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) và có sáu trần thinh sắc, tiếng tăm, hơi thơm thúi, mùi ngọt cay, vật rờ đụng được và muôn sự muôn vật hoặc hữu hình, hoặc vô hình; sáu căn sáu trần ấy hợp lại gọi là Lục nhập. Rồi cái gì có trước, sáu căn sáu trần mới có theo? Đó là thân ta gọi là Danh sắc. Rồi sở dĩ có danh sắc là vì tại biết phân biệt, chọn lựa, ấy là Thức. Trước khi có Thức, phải có sự xao xuyến, vọng động, tính toan, gọi là Hành. Mà sở dĩ có Hành là vì u ám, mê muội, gọi là Vô minh. Đây là nguồn gốc của sự đau khổ. Từ nguồn gốc này là Vô minh dẫn chí Sanh, Già, Chết, có tất cả Mười hai nguyên nhân chằng chịt, nối tiếp nhau, như những cái khoen của một dây chuyền, gọi là Thập nhị nhơn duyên. Nhân là những cái nguyên nhân chánh, duyên là những cái nguyên nhân phụ. Có cái chánh mà không có cái phụ, như có lúa giống mà không có đất, nước, nắng... thì không bao giờ hột lúa thành cây lúa, nghĩa là kết quả. Hột lúa là nhân chánh; đất, nước, nắng là những nhân phụ gọi là Duyên.

Đã tìm được nguyên nhân của sự thống khổ ở đời, đức Phật mới tự hỏi ngược lại và cũng tự đáp như thế này:

Mê muội là Vô minh không có, thì sự tính toan, vọng động là Hành không có.

Hành không có thì sự phân biệt, chọn lựa là Thức cũng không có.

Thức không có thì thân (Danh sắc) không có.

Thân không có thì sáu căn, sáu trần, tức là Lục nhập không có.

Sáu căn không có thì sự tiếp Xúc không có.

Xúc không có, thì cảm giác tức là Thọ không có.

Thọ không có, thì không có Ái là mê đắm, thèm muốn.

Ái không có thì không có Thủ tức là đeo đuổi, ôm ấp, nắm giữ.

Thủ không có thì không có Hữu.

Hữu không có thì không có Sanh.

Sanh không có thì không có Già, Chết.

Lấy theo đây mà xét, thì thấy rõ rằng, một khi cái nguyên nhân căn bản là Vô minh đã dứt, thì cái quả kế là Hành không còn; Hành không còn thì lấy gì làm nhân để sanh ra Thức. Đến mấy cái nhân và quả sau cũng đều tiêu diệt luôn.

Ở đây, chúng tôi không có ý trình bày một cách rành mạch thuyết Thập nhị nhơn duyên, nên xin phép nói sơ như thế thôi, để có đủ thời giờ đề cập đến hai chữ Vô minh, chủ đề của bài giảng hôm nay.

Chúng tôi muốn nói nhiều về hai chữ Vô minh vì, như trên đã nhắc lại, đó là nguồn gốc của Sanh tử luân hồi, khổ đau buồn lụy. Vậy cần phải hiểu rõ Vô minh là thế nào, hiểu sâu hơn cái nghĩa thông thường của chúng ta đã biết, là mê muội.

Trước hết xin nói rằng từ xưa đến nay, thuyết này được nhiều bậc tiền bối đem ra diễn giải mỗi người mỗi cách. Vì vậy có sự sai biệt, nhứt là giữa hai phái gọi là Tiểu thừa và Đại thừa.

Tiểu thừa hình như qui hai chữ Vô minh về loài người mà thôi, vì vậy cắt nghĩa Vô minh là dốt nát, không hiểu và không nhận bốn cái Chân lý diệu huyền là Khổ, Tập, Diệt, Đạo.

Đại thừa tán rộng ra, cho Vô minh có nghĩa là bất giác (inconscience), tức là suy tính, hành động, đeo đuổi, tham muốn mà không biết làm như thế có đúng lẽ phải, có ích lợi không. Theo nghĩa này, thì chẳng những loài người vô minh, mà tất cả chúng sinh, tức là những loài có sự sống (êtres animés, créatures), vạn vật trong vũ trụ đều vô minh hết.

Chữ Sanh cũng có nghĩa rộng hơn. Đối với Đại thừa, không đợi có từ bào thai của mẹ lọt ra mới gọi là sanh. Sanh, trong thuyết Thập nhị nhân duyên, có nghĩa là hiện ra, bất luận là trong cõi nào, cõi hữu hình hay cõi vô hình, cũng đều gọi là sanh. Vì sao? Vì nếu có thằng ăn cắp trong cõi hữu hình, bị lính bắt, tay còn cầm vật lấy của người, thì cũng có thằng ăn cắp trong thâm tâm, trong tư tưởng. Nói một cách khác: hễ trong tâm dấy lên cái ý ăn cắp của người khác, thì trong phút ấy, ai có ý xấu đó đã sanh làm thằng ăn cắp rồi, đâu đợi đến thập ngoạt hoài thai.

Đến cái Ái là mê đắm, Đại thừa cũng cho rằng lắm khi không phải do cái nhận biết (Thức) hiện tiền sanh ra, mà là do cái tiềm thức (subconscient), hay do cái tham sống sợ chết (instinct de conservation) của muôn loài. Vậy thì không chỉ loài người là mê đắm, mà muôn loài đều mê đắm, như thảo mộc, như cầm thú, vì tất cả đều tham sống sợ chết, tức là mê đắm cái sống còn.

Rốt hết đến cái Thủ là ôm ấp, nắm giữ, kéo níu về mình những vật mình ưa thích, thì cũng không chỉ riêng gì loài người. Đá nam châm mà chúng ta coi như vật vô tri vô giác, hễ để gần những vật kim khí như cây kim chẳng hạn, thì đá nam châm kia liền hút và ghì nắm bên mình.

Xem thế để hiểu rằng luật Thập nhị nhân duyên không riêng để giải thích sự sanh tử luân hồi của loài người, mà của tất cả vũ trụ vậy.

Bây giờ xin trở lại với hai chữ Vô minh.

Trên mặt văn tự, chúng ta thấy danh từ này có hai chữ: Vô và Minh, dịch ngay của danh từ chữ Phạn là A và Vidya.

Tâm con người vốn là sáng suốt, vốn là Minh, như vầng nguyệt trên Trời. Nhưng một khi có một ý nghĩ sai lầm hiện ra thì nó che mất cái sáng của Tâm, cũng như đám mây đen che mất cái sáng của trăng. Vì đó nên cái Minh, tạm thời thành vô minh để rồi trở lại Minh, một khi đám mây kia tan. Thế thì tại tối tăm, ngu xuẩn nhứt thời mà người đời làm ác làm quấy, chớ người đời không phải hoàn toàn có cái tâm đen tối. Chúng ta nên nhận rõ điều này để hiểu rằng Vô minh nói trong Thập nhị nhân duyên không phải có một, mà trong muôn đời muôn kiếp của ta, không biết có bao nhiêu lần vô minh. Có khi, chỉ trong một ngày thôi, chúng ta cũng không biết mấy lần vô minh, vì nóng giận, chưởi mắng là vô minh, tham lam ích kỷ, lợi mình hại người là vô minh, trà trưa rượu tối, đờn địch ca xang là vô minh... Còn gì nữa, mỗi chúng ta nên tự kiểm điểm việc làm hằng ngày, ắt sẽ thấy đâu là minh đâu là vô minh. Minh thì thuận với Từ bi, Hỷ xả, lợi mình lợi người, vui mình vui người. Vô minh là trái lại.

Đó là điều nhận xét thứ nhứt.

Điều nhận xét thứ nhì là có người hiểu Vô minh là ngu dốt, là sai lầm, là không biết gì hết. Chúng tôi hiểu ngược lại, Vô minh không phải là không hiểu biết gì hết (absence de connaissance) mà là một cái hiểu biết sai lầm, bị vật dục làm mờ tối, dơ bẩn. Một người, nếu thật không biết gì hết, thì không bao giờ làm gì hết. Nhưng có ai nhận rằng mình không biết gì hết đâu? Ai cũng cho là mình sáng suốt, là biết hết, vì vậy nên mới nghĩ, mới nói, mới làm. Có trúng với đạo lý không? Ai ai cũng tưởng là trúng hết. Kẻ xâm chiếm tài sản hay tình thương của người khác, vẫn có những lý lẽ của họ, rất đúng với cái hiểu biết của họ lắm. Nhưng đó là cái hiểu biết bị lòng tham dục làm sai lầm. Vậy nên ghi cái nghĩa rộng của Vô minh là sự hiểu biết sai lầm, là cái đạo lý của kẻ mê muội vì dục vọng.

Điều nhận xét thứ ba: Kẻ bị chứng vô minh, hiểu biết sai lầm không nhận được rằng Ng ư ời kh ô ng phải là cái gì đông đặc, thuần một chất, mà là một khối, do nhiều chất kết hợp lại mà thành. Lấy xác thịt mà nói, thì đó là sự cấu tạo của bốn chất cứng, lỏng, nóng, hơi, tức là địa, thủy, hỏa, phong hợp lại mà thành. Về phần vô hình mà chúng ta gọi là tinh thần (personnalité morale) thì đó cũng là một đống tình cảm, thành kiến, dục vọng, kết tinh mà thành. Trong cũng như ngoài, coi hình như năm này tháng nọ, không thay đổi gì cả, nhưng thật ra trong một nháy mắt, cái xác vật chất cũng như cái tinh thần hay tâm trạng của ta biến đổi không biết ngằn nào mà nói. Biết đâu, trong một hơi thở mà tóc ta không dài hơn trước một phần nào? Biết đâu ta vừa mở miệng nói: anh tốt bụng quá mà cái anh kia đã xấu mất đi rồi, vì trong thâm tâm anh vừa mới nổi lên một cái ý niệm xấu xa gì đó?

Không nhận rõ những điều vừa kể, hay hiểu sai như thế, chúng ta mới lầm thấy có cái ta của chúng ta, và cái ta của người khác, nghĩa là thấy có ta và người, khác nhau. Rồi ngó xa hơn nữa, chúng ta thấy có những cái ta kh á c nữa, mà chúng ta đặt cho những cái tên như sơn hà, đại địa, như cầm thú, thảo mộc. Nhưng sơn là gì? Đáp: Sơn là núi, chớ là gì. Nhưng núi là gì? là một gò đá cao. À, thế thì có một gò đá cao mà chúng ta cho cái tên là núi chớ không có núi thật. Quả là truyện bịa đặt, gạt nhau với những danh từ là danh từ, chẳng khác con nít chơi, lấy những mảnh giấy nhỏ mà bảo nhau đó là tiền. Bây giờ xin bước tới bước nữa và Hỏi: Gò đá là gì? Đáp là những tảng đá nằm chồng chất nhau. Thế thì Gò cũng không công, chỉ là một danh từ để chỉ những tảng đá kia.

Suy qua Người thì đó cũng là những danh từ đặt ra để chỉ người gò đống xương thịt và tình cảm, chớ không có gì thật gọi là Người. Người đã không có thật thì làm gì có những cái do c á i kh ô ng thật ấy bày ra, bịa ra. Cái Vô minh này, nhà Phật gọi là Ngã chấp, nghĩa là mê muội nên tưởng có cái ta thật sự và không biến đổi.

Điều nhận xét thứ tư: Vô minh làm cho ta lầm nhận sự đau khổ làm sự vui sướng. Đây là một bằng cớ khác chỉ cho chúng ta thấy rằng Vô minh không phải là kh ô ng biết gì hết. Ng ư ời vô minh biết lắm chớ, họ nói cái này là hạnh phúc, là sang cả, họ hãnh diện lắm, nhưng khi cơn say phú quí đã tàn, họ nhìn lại mới thấy là họ đã biết sai. Vậy chúng ta có thể nói thêm rằng Vô minh là bức màn che lấp sự vật và không cho chúng ta trông thấy những sự vật ấy đúng như sự thật.

Điều nhận xét thứ năm: Chúng ta đừng thấy Vô minh đứng đầu trong Thập nhị nhân duyên mà hiểu lầm rằng đó là cái nguyên nhân đầu tiên, có một không hai của bao nhiêu kiếp sống của không biết từ bao giờ cho đến nay. Như đã nói lúc nãy, vô minh lúc nào cũng có thể hiện ra, nghĩa là lúc nào chúng ta cũng có thể mê muội, dốt nát, ngu xuẩn hết. Chỉ trong những phút chúng ta đừng tưởng rằng chúng ta là một vật thật có cũng như muôn vạn sự vật khác trên đời này, thì chúng ta mới được nói là hết vô minh. Thế thì vô minh là hằng có ở mỗi chúng sanh, không đợi có nhân mới sanh ra. Tuy không có gì sanh vô minh, như chúng ta không thể biết gì sanh ra lửa, nhưng chúng ta có phương thế làm cho hết lửa, là đừng thêm củi. Muốn diệt vô minh, phải làm thế nào trừ cho hết lòng ham muốn và sự tạo nghiệp do lòng ham muốn thúc đẩy.

Điều nhận xét thứ sáu: Theo các Tổ, sở dĩ thắng vô minh không được, là vì chúng sanh thường có những chứng bệnh này: 1 thiếu sự đè nén tình cảm, nghĩa là không làm chủ được sáu căn; 2 tiếp xúc với lục trần, thọ cảm đủ thứ mà không hay không biết một cách sáng suốt; 3 vô ý, lơ đãng, nghĩ gì, nói gì, làm gì, không bao giờ để ý đến, hành động gần như người máy; 4 không được nghe người giảng thuyết Tứ Đế; 5 nghe mà không trọn lòng tin; 6 không thân cận những bậc thiện tri thức đã dày công trổi bước trên con đường Đạo hạnh.

Vì những thiếu sót vừa kể, người đời mới nghĩ ác, nói ác, làm ác, tăng trưởng tánh ham muốn, thèm thuồng, ác độc, lười biếng, giải đãi, kiêu ngạo, nghi ngờ, bất quyết. Rồi chính những tánh xấu này làm cho Vô minh càng ngày càng dày chặt. Và cái vòng lẩn quẩn mười hai nhân duyên cứ quay mãi, lôi cuốn chúng ta trong chỗ sanh tử luân hồi, không biết đến đâu là dứt.

Trừ được những thiếu sót nói trên, sẽ diệt được Vô minh. Vô minh diệt xong, là không còn sanh tử khổ lụy nữa, cái vòng nhân duyên sẽ dứt. Đó là phần thứ tư trong Tứ Đế, gọi là Đạo, hay là con Đường của Tám cái Chánh (Bát Chánh Đạo).