Trình Tự Của Cư Sĩ Học Phật

NAM MÔ THƯỜNG TINH TẤN BỒ TÁT.

(Trích từ tập số 36, Tạp chí Từ Quang, năm 1954.)

Luận Về Chánh Kiến 1

Nam Mô A Di Đà Phật,

Thưa chư quí vị thính giả,

Thưa chư giáo hữu,

Trong một bài giảng trước, sau khi luận về Tứ diệu đế, chúng tôi có nói rằng, theo lời Phật dạy, có một con đường dẫn đến chỗ diệt khổ. Con đường siêu thoát ấy, kinh sách chữ Hán gọi là Bát chánh đạo. Và trước khi giải thích thế nào là Bát chánh đạo, chúng tôi xin thưa rằng đây là nền tảng của giáo lý nhà Phật. Tuy Phật giáo có một kho tàng kinh điển phong phú nhất đời, các kinh điển ấy đều nhắm một mục đích là làm sáng tỏ đạo Bát chánh, và người đời, nếu không hành đúng tám cái Chánh của Phật dạy và các Tổ đã xương minh, thì chắc chắn không bao giờ thành Phật tác Thánh được.

Nói sơ như thế để quí ngài và chư giáo hữu nhận rõ sự quan trọng của Bát chánh đạo, tức là Chân lý thứ tư trong Tứ diệu đế.

I. ĐỊNH NGHĨA

Lấy danh từ trong kinh điển chữ Hán mà dịch, thì Bát chánh đạo là con đường Tám Chánh. Nhiều học giả Âu Châu, chiếu kinh điển chữ Pali, dịch Chemin octuple, hay Chemin aux huit embranchements, ngh ĩ a l à con đư ờng tám nẻo.

Dịch như thế e sai, vì nếu thật có tám nẻo, thì người bộ hành biết đi nẻo nào, trong khi theo lời Phật dạy, ai đi trên con đường ấy, nhất định sẽ đến một nơi một mà thôi, là Niết bàn an lạc, giải thoát. Có lẽ sợ người đời hiểu lầm, nên ở Trung Hoa, có bậc cao minh thí dụ Bát chánh đạo như một sợi dây có tám tao đánh lại thành một. Theo chúng tôi, nên nói ngay là có một phương pháp, hay đúng hơn, một chương trình tu tập để thoát khổ được vui, gọi là Con đư ờng Bát Chánh.

Tại sao gọi Bát Chánh? Vì phương pháp ấy gồm có tám cái Chánh mà kinh sách thường sắp theo thứ tự như sau:

Chánh kiến

Chánh tư duy

Chánh ngữ

Chánh nghiệp

Chánh mạng hay chánh mệnh

Chánh tinh tấn

Chánh niệm

Chánh định.

Giải sơ lược, thì:

Chánh kiến là thấy biết ngay thẳng, chân chánh

Chánh tư duy là nghĩ ngợi chân chánh

Chánh ngữ là nói lời chân chánh, không tà vạy, bịa đặt

Chánh nghiệp là làm việc chân chánh

Chánh mạng là sinh sống bằng những nghề nghiệp chân chánh

Chánh tinh tấn là cố gắng trong ý chí, việc làm chân chánh

Chánh niệm là tưởng nhớ chân chánh

Chánh định là giữ tâm không loạn động, nằm vững trong chỗ chân chánh.

Chúng tôi nói giải sơ lược, vì chữ Chánh rất rộng nghĩa.

Nếu có người hiểu là ngay thẳng, thì cũng có người hiểu là đứng đắn. Mới nghe, hình có như chỗ bất đồng, nhưng xét kỹ thì tuy trên danh từ có khác, tựu trung có một ý nghĩa thôi. Thật thế, hễ cái gì đứng đắn là chân chánh, và cái gì chân chánh là đứng đắn, không thể sai chạy được.

Đó là về chữ Chánh. Đến như những chữ Kiến, Tư duy, Nghiệp, Mạng, Niệm, lời giải có nhiều chỗ khác nhau. Chỉ có những chữ Ngữ, Tinh tấn và Định là được các nhà đạo đức hay học giả Đông Tây cắt nghĩa một cách giống nhau.

II. TẠI SAO ĐỂ CHÁNH KIẾN ĐỨNG ĐẦU?

Như chúng ta đã thấy, trong tám Chánh, Chánh kiến được liệt vào hàng thứ nhất. Tại sao thế?

Khi nói về cái Khổ, chúng ta đã nhận rằng nguồn gốc của phiền não, khổ lụy là Vô minh, tức là sự tối tăm, ngu dốt, lầm lạc. Muốn diệt khổ, phải cạn nguồn Vô minh bằng Chánh kiến, tức là sự hiểu biết sáng suốt, thì chẳng khác dùng ánh đèn phá tan màn hắc ám. Vì đó mà Chánh kiến đứng đầu tám Chánh.

Trong chương trình hành động, tu dưỡng của người Phật tử, Chánh kiến quan trọng nhất. Hơn nữa, có thể nói Chánh kiến là then chốt, còn bảy Chánh kia là phụ thuộc, là những người cộng sự, giúp Chánh kiến phát sinh và lưu tồn mãi mãi.

Để nhận rõ vai tuồng của mỗi Chánh, có người chia chương trình tu dưỡng nói trên ra làm ba phần, tùy theo kết quả.

Có những cái Chánh dẫn dắt đến sự hiểu biết sáng suốt, đúng Sự thật, gọi là Phật tri kiến (cái thấy biết của Phật là bậc đã thức tỉnh, không còn mê mộng nữa), hay là Vô thượng chánh đẳng chánh giác. Đó là phần thứ nhất, gồm có Chánh kiến và Chánh tư duy.

Có những cái Chánh khác làm cho người đời sống theo cang thường luân lý, xa hẳn những cái bỉ ổi, xấu xa. Đó là phần thứ hai gồm có Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng, Chánh tinh tấn.

Lại có những cái Chánh khác giúp người đời tập trung tư tưởng vào chỗ chân chánh, tốt lành, không nghĩ tưởng quàng xiên, dứt những ý niệm làm phát sinh các việc làm bằng miệng hay bằng tay sái quấy. Đó là phần thứ ba, gồm có Chánh niệm và Chánh định.

Do theo cách sắp thành ba phần như thế, chúng ta có thể kết luận rằng: Con đường Bát chánh là một phương pháp giúp chúng ta tập trung tư tưởng vào chỗ Chân chánh, để sống một đời sống đạo đức hiền lành, hầu đạt đến chỗ giác ngộ hoàn toàn. Nói một cách khác, đó là một chương trình tu tập để sửa đổi, trau giồi nhân phẩm về hai mặt luân lý và trí huệ.

Mà muốn sửa đổi, trau giồi nhân phẩm của mình cho hợp với luân lý, cho ra người trí huệ, lẽ cố nhiên phải có thay đổi trong sự nhận xét việc đời. Thay đổi như thế là đắc Chánh kiến. Có thể nói cái chánh kiến đầu tiên làm cho con người tỉnh ngộ, là khi đang chạy theo đường danh nẻo lợi, cho đến đỗi:

Mùi tục lụy lưỡi tê tân khổ,

Bước thế đồ, gót rỗ kỳ khu,

con người bỗng dừng chơn tự Hỏi: có nên tiếp tục bôn xu trục tẩu như thế không? Danh lợi, lợi danh, những cái ấy có thật đem hạnh phúc lại cho ta không? Ai cũng bảo giàu sang là sung sướng, nghèo hèn là khổ cực, thật có phải vậy chăng?

Bao nhiêu điều ta nghĩ ngợi, nói năng, hành động, thật có xứng đáng với cái phẩm giá con người, và thật có ích lợi không? Có tự vấn như thế, tất phải tự tìm câu trả lời.

Tìm bằng cách nào? Bằng cách xem xét lại những gì chúng ta tin tưởng bấy lâu, những cử chỉ hành động hằng ngày của chúng ta, xem coi những cái ấy có đứng đắn thật không, có căn cứ vững chãi thật không, nhất là có thật đưa chúng ta đến nơi an lạc hạnh phúc, hay lại dẫn chúng ta đến chỗ âu sầu khổ não.

III. VAI TUỒNG CỦA CÁI CHÁNH KHÁC

Nhưng dừng bước như thế chỉ là một sự thức tỉnh trong chốc lát. Cái tự vấn kia, nếu có thể đem lại cho chúng ta sự sáng suốt hằng thường, là chỉ khi nào chúng ta đừng hay nghĩ vơ nghĩ vẩn, mà phải chú ý vào mỗi câu hỏi, ít ra mười lăm, hay hai mươi phút, đó là Chánh định, và mỗi câu hỏi phải đứng đắn, ngay thật, đừng vì mình mà bào chữa lỗi mình, đó là Chánh niệm. Nhưng nếu nay tự vấn, tự đáp, rồi mai nghỉ mốt thôi, thì cũng không làm sao có Chánh kiến được. Vì đó mà Chánh tinh tấn trở thành quan trọng: phải cố gắng mãi, đừng lúc nào dừng, trên con đường tự giác, tự ngộ. Muốn được như thế phải sửa đổi nghề nghiệp, hành động, lời nói, ý nghĩ, sửa thế nào cho nó phù hợp với lối sống của chúng ta đã chọn, hướng về sự thật. Sự thật trong chỗ hiểu biết, Sự thật về hạnh phúc của con người, Sự thật về cái chân giá trị của mọi sự mọi vật. Vì đó mà những cái Chánh mạng, Chánh nghiệp, Chánh ngữ, Chánh tư duy thành cần thiết. Làm được như thế, rốt cuộc mới được Chánh kiến.

Thế thì Chánh kiến là điều kiện đầu tiên của công phu tu tập, mà cũng là kết quả huy hoàng của sự tu tập ấy.

Một điều nhận xét chót: Chánh kiến là của quí nhất, nhưng muốn được báu ấy, cần phải có sức phụ giúp của bảy cái Chánh kia. Nói một cách khác, phải thực hành cho trọn vẹn bảy cái: nghĩ ngay, nói ngay, làm ngay, sống ngay, cố gắng trong nẻo ngay, nhớ ngay, định ngay, mới thâu hoạch được cái Chánh đầu tiên là Chánh kiến, cửa giải thoát, mầm an lạc.

Như đã nói, Chánh kiến là thấy biết ngay thẳng, chân chánh. Muốn thấy cần phải ngó phải trông. Ngó trông vào đâu?

1 Phải ngó trông nơi chúng ta trước hết.

2 Ngó trông cái hoàn cảnh trong đó chúng ta đương sanh sống, tức là cõi đời này, với muôn sự, muôn vật trong đời, trên mặt đất này.

3 Xa hơn nữa, ngó trông đến cái vũ trụ bao la trong đó trái đất chúng ta đang ở quay quần như một bọt nước giữa bể đại dương.

Ngó trông nơi chúng ta.

Có người sẽ Hỏi: Trừ những người mù, ở đời ai lại không ngó, không thấy, cần gì phải nhờ đạo Phật mới ngó, mới thấy? Xin thưa: quả có như thế, nhưng cái lối ngó và thấy của Phật dạy có khác với cái ngó và thấy của thế gian, vì vậy nên gọi là Chánh kiến, nó trái ngược với những Tà kiến, Biên kiến của người đời, của chúng sanh. Tà kiến là thấy không ngay ngắn, thấy xéo; Biên kiến là chỉ cái thấy ở bìa, ở chéo, thấy có một góc, mà không thấy toàn diện.

Muốn thấy ngay như Phật dạy, cần phải ngó ngay và xem xét tỉ mỉ, phân tách mọi sự mọi vật, đừng để cái bề ngoài làm lầm, tức là phải tìm thấy cái phần bị che đậy, cái phần bề trong.

Bây giờ chúng ta thử lấy vài thí dụ cho dễ nhận.

1 Ngó cái thân của chúng ta, cái xác thịt của chúng ta, mỗi chúng ta đều cho đó là một khối đông đặc, da thơm thịt mát, nhưng sự thật có quả thế không? Chúng ta hãy dùng đôi mắt trí huệ thử xem coi dưới lằn da mỏng có gì chứ? Đây là đôi mắt phượng, đã từng làm ngã quán xiêu đình với cái trong như nước hồ thu, với cái liếc bén tợ kiếm báu. Nhưng hãy dẹp những cái ấy đi và ngó sâu vào một chút, thì hỡi ôi! Chỉ là hai cái lỗ hủng đen ngòm, trông thấy mà ghê như ở các đầu lâu... Này đây là đôi má hồng ửng đỏ, điểm chuyết đồng tiền, trông duyên dáng tệ, nhưng cũng hỡi ôi! Lớp da đào non kia chỉ để che đậy hai cái lỗ hủng khác mà xuyên qua đó, chúng ta thấy nào răng nào nướu, cái chơm chởm, cái đỏ au, không có gì là đẹp cả. Lột, chúng ta hãy lột lớp da vàng trắng, đỏ đen đang bao phủ các giống người trên thế gian để xem cho tận mắt, hầu đừng cho trắng đẹp hơn đen, vàng quí hơn đỏ. Nếu khôi giáp bỏ rồi, chỉ còn bộ thân gầy gò, ghẻ lác, thì một khi lớp da kia vứt đi, cũng chỉ còn thịt gân tanh thúi, hay những lỗ hang mà ở tận phía trong, còn những gì gớm ghiếc hơn nữa, như đờm, dãi, ruột, phèo, tim, gan, tì, phế v.v... Trong tim, gan, trong ruột phèo, còn gì nữa, tưởng không nói mà ai cũng biết. Nếu chúng ta chăm chỉ thêm chút nữa, như nhà bác học trong phòng khảo cứu, cố công phân tách, tìm tòi, chúng ta sẽ thấy không có gì gọi là xương thịt, là tim gan... mà toàn là những tế bào kết khối lại thành những vật mà chúng ta cho những tên xương thịt, tim gan... Xét xa hơn nữa, nhỏ nhặt hơn nữa, tế bào cũng không còn là tế bào mà là những cái gì lẩm tẩm, nhỏ hơn hột bụi, nhỏ đến mắt thường không trông thấy được mà khoa học gọi là nguyên tử. Đến đây thì thấy cái tiếng th â n chỉ là một giả danh, một lối nói cho gọn cho tiện, chớ thân không phải là một vật có thật, mà thân chỉ là một danh từ để chỉ cái đống nguyên tử chồng chất, dính níu với nhau thành tế bào, tế bào liên kết với nhau thành xương thịt, gan phổi, rồi tất cả những món này bỏ vào một cái đãy giả danh là da, để rồi gọi cái bao ấy là thân. Chỉ có thế thôi! Vậy mà chúng ta dám la: Nó đánh tôi, khi một người khác chỉ đụng đến cái bao. Tôi hay Ta ở chỗ nào đâu?

Người Phật tử chân chánh phải có gan ngó thẳng vào những sự thật ấy, vì đạo Phật là một đạo thực nghiệm, nghĩa là một đạo dạy người đời phải giải phẫu, thí nghiệm mọi sự mọi vật và tự mình xem ngó cho thấy sự thật chán chường, đừng nghe người khác nói mà tin, đừng theo sách vở mà tin, đừng theo thành kiến, tập quán mà tin. Phải có gan. Thật thế, nếu không đủ can đảm thì làm sao dám ngó những cái xấu xa, hôi thúi tàn ẩn dưới lớp da thơm thịt mát kia? Vì vậy cái lối dò xét, quan sát của nhà Phật hết sức là lạnh lùng, lãnh đạm: phải tìm sự thật là cứ tìm, thấy được gì là cứ thấy, tốt thì hay tốt, xấu thì hay xấu, không vì sợ xấu mà bịt mắt. Người Phật tử là vô úy, không biết sợ gì hết!

Xem xét cái xác thịt xong, bây giờ chúng ta hãy xét đến cái phần vô hình của xác thịt, là cảm giác như nóng, lạnh, ngọt, cay, là ý niệm tư tưởng về ngon dở, tốt xấu, là những lo nghĩ tính toan như những đợt sóng nối tiếp nhau trong đầu óc, là những cái nhận biết của chúng ta, như biết nóng lạnh, biết ngon dở, biết xấu tốt, nói tóm là phần tình cảm trong thân ta, mà đạo Phật gọi là Thọ, Tưởng, Hành và Thức.

Cái phần hữu hình là sắc thân, là xác thịt, không phải là ta, vậy cái phần vô hình này có phải là ta không? Không. Nếu nói những cảm giác là ta, thì cái cảm nóng là ta hay cái cảm lạnh là ta, huống chi trong một phút đồng hồ chúng ta có biết bao nhiêu là cảm giác sai khác với nhau, cũng như tư tưởng, lo nghĩ và nhận thức, cái này qua là cái kia đến như dòng nước chảy, hết giọt này đến giọt khác, không bao giờ ngừng.

Tình cảm thay đổi nhanh chóng như thế, trong xác thịt cũng có sự đổi dời luôn luôn. Cứ mỗi giây phút một là có những tế bào chết và nhường chỗ cho những tế bào khác mới sanh ra. Vì vậy, dầu về mặt hữu hình vật chất như xác thịt, hay về mặt vô hình như tình cảm, cái thân tổng hợp hai phần này là một cái gì biến đổi luôn, không bao giờ tồn tại. Chúng ta vừa đưa ngón tay vào ngực nói: tôi đây, thì cái tôi xác thịt của chúng ta đã có một phần khác rồi, thí dụ như khác ở chỗ tóc ra thêm một phần, hơi thở ngắn hay dài hơn một tí, hoặc mạch máu nhảy mau hay chậm hơn một ít. Về mặt tình cảm, tư tưởng, cũng thế. Chúng ta vừa cất giọng xưng mình là người ngay thật, biết đâu một tư tưởng bất chánh đã đến rồi và choán mất chỗ của cái tư tưởng ngay thẳng trước đó một giây? Thế mà chúng ta cứ mê chấp là cái thân này thường còn một mực mãi mãi, quên phứt bốn giai đoạn thành, trụ, hoại, không. Thân dầu có lớn, phải đến lúc hết lớn, hết lớn rồi để biến sắc, răng long tóc bạc, biến để mà chết, mà diệt, tiêu mất tìm không ra.

Xác thịt chứa những cái không trong sạch, cái tâm cũng có thể chứa những cái tình cảm không trong sạch. Chúng ta đã moi gan, xẻ ruột để thấy những cái dơ bẩn phần trong, thì chúng ta cũng phải có can đảm phân tách, mổ xẻ những tình cảm của ta để thấy cái sự thật nằm dưới những cái giả nhân, giả nghĩa. Chúng ta hãy đặt tất cả những tình cảm của chúng ta dưới ống kính hiển vi của trí huệ vô tư, công bình, rồi chúng ta sẽ thấy. Trong cái thân vô hình của chúng ta cũng có những cái hang đen thẳm, trong đấy những rắn căm hờn, thù oán, những ong độc hiểm châm biếm, những sư tử đội lốt chiên con, những cọp đói giả vờ nằm ngủ, những kẻ cướp khăn áo chỉnh tề, những phàm phu quàng chiếc ca sa, những gái thất trinh ra màu đứng đắn, những trai bạc nghĩa tỏ dạng trung thành, tất cả những nhân vật ấy chen chúc nhau ở đấy mà nào ta có ngờ. Không ngờ cho nên, khi gặp hoàn cảnh thuận tiện, là chúng vồ ra nơi cửa miệng, nơi tay chơn của chúng ta mà hành động một cách mà chính tâm linh lành sạch của chúng ta phải tiếc than, hối hận.

Để kết luận buổi nói chuyện hôm nay, chúng ta có thể nói phải do thân tâm của chúng ta mà đạt cho được chánh kiến.

Chúng ta phải biết chúng ta, biết một cách rõ ràng, về hai phương diện vật chất và tinh thần. Một khi thấy rõ, thấy ngay thật, chân chánh, đứng đắn, chúng ta sẽ không còn lấy xác thịt, lấy tình cảm làm ta.

Không lấy xác thịt làm ta, thì chúng ta không còn quí trọng cái đãy da đựng đồ ô uế kia nữa, đến nỗi phải lắm khi vào lòn ra cúi, hay gian xảo trộm cắp, để sắm cho nó miếng ăn ngon, hay bộ quần áo đẹp.

Không lấy tình cảm làm ta, thì chúng ta sẽ thấy những lời chưởi rủa, cộc cằn, châm biếm, láo xược, không có một giá trị gì, không có một ý nghĩa gì đối với những người sáng suốt. Những lời như thế chỉ làm thương tổn được những kẻ còn để cho danh từ lừa dối, mê hoặc. Chúng ta cũng thấy luôn rằng những cái thương ghét, giận hờn, lo sợ, vui buồn đều vô căn cứ vững chắc, mà tất cả đều do những vọng động ham muốn, hay không ham muốn, ưa thích hay không ưa thích của tâm mê mờ tạo ra thôi, chớ thật ra trên đời, không có gì tuyệt đối đáng thương hay đáng ghét, tuyệt đối đáng vui hay đáng buồn.

Xét cái lẽ thay đổi của thân tâm, chúng ta không còn bận lòng về đường sống chết, thạnh suy. Có sanh là có già, có già là có chết, hỏi thử loài nào, vật nào, trên mặt đất này tránh khỏi cái công lệ bất di bất dịch ấy. Hiểu được như thế, chúng ta sẽ đem hết sức mình sống một đời sống đầy đủ, ở ăn cho phải đạo, cha ra cha, con ra con, chồng ra chồng, vợ ra vợ, bằng hữu ra bằng hữu, rồi đời ta có dài, có ngắn mặc kệ! Đức Khổng há không bảo: Sớm nghe đạo, chiều chết cũng vui?

Cái hay của Chánh kiến về thân tâm ta là giúp ta biết ta, biết ta để ở ăn cho đúng đạo, tức là đúng với Chân lý, mà đúng với Chân lý, là đúng với chữ Thiện mà trên trời đất không còn gì tôn quí hơn. Mà đúng với Thiện là hợp với tâm Phật vậy.

Nhưng biết ta chưa đủ, còn cần phải biết thêm cái hoàn cảnh trong đó chúng ta đang sanh sống. Đó là đầu đề của buổi nói chuyện tới.

Nam mô Thường Hoan hỷ Bồ tát

Luận Về Chánh Kiến 2

Nam Mô A Di Đà Phật

Thưa chư quí vị thính giả,

Thưa chư giáo hữu,

Chúng ta đã thấy rằng, muốn có chánh kiến, cần phải xem xét ở ta, ở hoàn cảnh, và sơ lược, chúng ta cũng đã thấy cái mặt thật của thân và tâm, tức là đã xét ở ta rồi.

Hôm nay, chúng ta thử xét cái hoàn cảnh trong đó chúng ta đang sanh sống, nảy nở, với muôn sự, muôn vật mà hằng ngày chúng ta tiếp xúc, đụng chạm.

Nói đến hoàn cảnh, tức là nói đến cái gì ngoài ta. Cái ngoài ấy có thể chia ra làm hai: cái gần và cái xa.

Gần như manh quần tấm áo, miếng ăn thức mặc, hay nhà cửa để che mưa tránh nắng.

Đây là những nhu cầu cho đời sống con người, giàu như nghèo, sang như hèn, nhỏ như lớn. Đã nói là nhu cầu thì không ai không biết cái ăn, cái mặc, cái ở. Nhưng đánh giá cho đúng những cái ấy, thật ra chưa mấy người, trừ những nhà chân tu đạo đức, hay những bậc triết gia thâm hiểu việc đời.

Đây xin nói về cái ăn trước.

Thành thật mà xét, chúng ta thấy có hai hạng người: hạng tìm cái ăn ngon, hạng không cần ngon mà cố được cho nhiều. Vậy đàng nào phải, đàng nào quấy. Cái ăn phải vụ ở chỗ ngon hay ở chỗ nhiều?

Chiếu theo giáo lý nhà Phật, thì đàng nào cũng sai hết, vì không một vật gì trên thế gian có một giá trị tuyệt đối, nghĩa là không có một món ăn nào là tuyệt đối ngon, hay tuyệt đối dở. Cái ngon của ông này có thể là cái không ngon của ông khác, và trái lại, cái dở của bà này có thể lại là cái ngon của bà kia. Vì đó, nếu sầu riêng đư ợc một số người thích ăn, thì lại có một số khác không thể chịu được nỗi cái mùi nặng nề của thứ trái ấy. Đó là cái lẽ tương đối về chữ ngon. Đến như việc cứ kể nhiều là được mà không kể ngon, thì xem hình như có hai điều không được đúng, không được đẹp. Tuy cái ngon không có một giá trị tuyệt đối, nhưng ăn mà biết mùi vị là một nét tiến bộ trên đường văn minh vật chất. Nếu nhứt luật bỏ ngon vụ nhiều thì thành quá tham cái ăn rồi còn gì đâu. Vậy chọn cái ăn ngon, tuy sai, vẫn còn khá hơn cái tham ăn nhiều.

Nhưng, như vừa nói, trước Chân lý, bác muốn ăn ngon và bác muốn ăn nhiều, hai bác đều sai hết, vì cả hai đều sống để mà ăn, trong khi, đúng với Chân lý, thì ăn chỉ để mà sống.

Ăn để mà sống, là lấy cái sống làm mục đích và dùng cái ăn làm phương tiện. Còn sống để mà ăn thì ngược lại, lấy cái ăn làm mục đích ở đời và cho cái sống là một phương tiện để thực hành cái mục đích dồn nhét dạ dày, hoặc với những thức sơn hào hải vị như những nhà sành ăn, hoặc với bất cứ thức gì, miễn đầy bát đầy dĩa là được. Xét như thế thấy rõ rằng hai đàng, một muốn ăn ngon, một muốn ăn nhiều, đều là tham ăn hết, chỉ khác nhau ở chỗ người tham ngon, người tham nhiều thôi.

Sanh ra làm người, có phải để làm mỗi một việc ăn không? Chắc chắn rằng ai cũng phải bảo là không. Vậy đối với cái ăn mà phần đông đều cho là thông thường, không chịu để ý xem xét cho chu đáo, tức là quán sát như nhà Phật nói, thái độ của mỗi Phật tử chúng ta phải như thế nào cho hợp với đạo lý tức là Chân lý?

Chân lý của cái ăn đã nêu rành mạch trong câu ă n đ ể sống. Ă n g ì c ũ ng đư ợc, không luận ngon dở, quí tiện, là những cái tương đối không có giá trị vững chắc. Điều cốt yếu là phải những món ăn lành, không sanh bệnh, đủ chất bổ cho cơ thể và hợp với cơ thể. Hiểu như thế, tức là nhận rằng miếng ăn không cần phải cầu kỳ, như đạo Nho đã dạy: Thực bất cầu bảo. Ă n kh ô ng cầu kỳ, đi tìm đi kiếm những thức lạ, hay chiên nấu những món khó khăn, cốt no dạ là được.

Đạt được cái chân lý về giá trị miếng ăn, các nhà hiền triết, đạo đức không còn thiết đến việc cỗ bàn nữa. Có thể nói họ miễn cưỡng mà ăn, vì biết không ăn có hại cho sức khỏe của xác thịt là một khí dụng trong tay chúng ta để làm những ích lợi chính cho chúng ta và cho muôn loài, trên cả hai phương diện tinh thần và vật chất.

Có thể nói những bậc hiền triết đạo đức ấy đã giải thoát được cái tệ tham ăn ngon, ăn nhiều, nhờ đó mà họ dư ngày giờ để trau dồi trí huệ, tu sửa đức hạnh, có khi cũng dư luôn tiền bạc để làm việc từ thiện, nếu họ là những nhà giàu. Nhưng trong mười bậc đại trí như thế này, chỉ một ít là người có tiền, còn gia dư là những người vừa đủ phương thế để sống, hoặc khiếm khuyết không chừng. Khiếm khuyết là chúng ta đứng ngoài xem vào mà bảo như thế, chớ chính các bậc ấy có thấy gì là thiếu thốn đâu, như ông Nhan Hồi thuở xưa, ăn cơm nguội, uống nước lã, nằm lấy tay gối đầu, mà vẫn vui vẻ sung sướng luôn, làm cho đức Khổng phải khen. Bảo sao cổ nhơn không nói: Tri túc thường túc, tri túc thường lạc. Có bao nhiêu là dùng bấy nhiêu và cho như thế là đủ rồi thì không bao giờ thấy mình thiếu thốn chỗ nào, vì vậy nên nói là hằng đủ. Thấy mình không thiếu thì còn ân hận, còn mong cầu, còn khổ sở gì mà không bảo là thường lạc?

Thật ra cái đạo tri túc không riêng gì của nhà Nho. Chính đức Thích Ca cũng dạy như thế.

Tri túc của Phật giáo có một ý nghĩa sâu xa. Ai tri túc được là người đã nhận rõ cái giá trị của mọi vật cần thiết cho đời sống mình. Nhờ biết rõ nên không còn chạy theo cái xa hoa lãng phí, không lấy phương tiện làm mục đích, họ tự mình giải thoát những thành kiến, tập quán về miếng ăn, không thấy người ta bảo ngon mà cũng gọi là ngon, không nghe người nói là quí mà cũng a dua gọi là quí.

Tiến lên một bước nữa, người Phật tử chân chính và sáng suốt thấy rằng cướp xương máu của các loài động vật khác để bồi bổ xác thịt mình là phạm một tội bất công, là ỷ mạnh ỷ khôn hiếp những vật yếu đuối ngu dại hơn mình, vì vậy họ ăn rau cải, hoa quả. Cao hơn nữa, họ lấy đôi mắt trí hụê xem xét thì thấy rằng muôn loài trong vũ trụ đều có một cái giống nhau là sự sống. Đồng một bản thể mà đi làm hại lẫn nhau là một sự sai lầm to lớn, luôn luôn có một sức phản động bất lợi không ngờ cho người ưa giết chóc.

Lại nữa, chúng ta hãy tưởng tượng sự thung dung, an nhàn, tự tại của những người ăn chay trong những lúc thịt cá khó kiếm hay đắt giá như vàng. Mặc ai chạy ngược chạy xuôi, hoặc để kiếm cho ra con gà, con cá, hoặc để tìm cho đủ số tiền mua một miếng thịt lợn thịt bò, mặc ai than thở vì giá đắt hay vì thịt cá không có, họ vẫn thản nhiên, như không có chuyện gì xảy ra. Có phải họ đã là người giải thoát và sung sướng hơn những người ăn mặn không?

Ngồi lên bàn ăn, một dĩa rau, một bát tương là đủ cho họ rồi, họ ăn ngon lành, họ không còn thèm khát gì nữa hết. Trái lại biết bao người, ngồi trước một bữa cơm có khi thật là tươm tất mà vẫn thấy thiếu thốn, vì cái món thèm ăn hay thích nhứt không có trên bàn. Rồi lòng bất bình, ý giận dũi nảy sanh, khiến cho ăn hết ngon và khổ sở vô cùng.

Cái chánh kiến của nhà Phật đem đến cho các hàng Phật tử quyết tâm quy y những lợi lạc như vừa kể về miếng ăn.

Đến những thức mặc và nhà ở cũng thế.

Người Phật tử biết rằng mặc để che thân cho ấm áp, khỏi bụi dơ, còn ở là để che mưa đỡ nắng. Cái lẽ chân thật của mặc và ở là như thế, vì vậy mặc gì cũng được, ở đâu cũng được, đúng với câu: C ư bất cầu an, l à ở không cần đòi hỏi nhà cao cửa rộng, mà chỉ vụ chỗ an thân là được.

Hiểu được như thế, giữ mình được giải thoát như thế thì làm sao còn bị vật chất nô lệ, thì làm sao bị người khác lấy cái mùi chung đỉnh lừa gạt mình để đến nỗi chôn vùi danh giá?

Có thanh cao trong việc ăn ở hằng ngày, mới mong bước lên nấc thang đạo đức siêu việt được. Người mà còn lo ăn ngon mặc đẹp, thì khó mà nói đến chuyện đạo đức.

Nếu thân chúng ta có tứ tướng là sanh, trụ, dị, diệt, thì ngoài trời đất, có xuân, hạ, thu, đông. Tuổi thanh xuân, khí lực dồi dào của chúng ta là mùa xuân của vạn vật, hoa cỏ xanh tươi đua nở, loài loài hớn hở sống vui. Đến cái tuổi trụ, tức vào trạc ba mươi trở lên, thì cái sức mạnh ở người gần như chậm lại, khác nào ngoài vũ trụ vạn vật chịu ảnh hưởng nóng bức của mùa hè. Chợt đến lúc tóc điểm sương, răng long, gối mỏi, thì cái cảnh ở người nào khác cảnh ở cây cối gặp thu sang, lá vàng lợp đất, còn đâu cái xanhum mỹ miều của xuân thiếu thời. Kịp khi đông đến thì thật là cảnh tang tóc thảm đạm. Đâu đâu cũng âm u, những mạch nhựa sống trong thân cây gần như ngưng chảy, biểu tượng cảnh người chết nằm đơ, tay chân gầy guột, máu ngưng, hơi tắt. Đó là một cuộc vô thường hằng năm, đến như những cái vô thường nhanh chóng mà nhà Phật gọi là s á t na v ô th ư ờng, th ì ở người cũng như ở vạn vật trong vũ trụ đều diễn ra từng giây từng phút. Ấy chẳng qua, như lời Phật dạy rất đúng, hễ có sanh là có diệt. Núi cao, bể cả kia, từ chỗ không mà ra có, là sanh, sanh rồi trụ, trụ rồi dị để rốt cuộc chung chịu số phận của muôn loài là diệt, có khác chăng là núi bể phải trải qua hằng ngàn năm mới đi hết con đường từ sanh tới diệt, mà hạn sống của con người chỉ trăm năm là cùng, nên người lầm tưởng đó là những vật bất biến và bất diệt.

Nhận lẽ vô thường xong, người học phép chánh kiến xét đến một lẽ khác thì thấy vạn vật đều vô ngã, ngh ĩ a l à kh ô ng một vật nào là thực có, y như cái ta của chúng ta. Tất cả là do nguyên tử hợp thành, như nhà khoa học hiện nay bảo. Phật giáo dạy: tất cả là do nhân duyên hợp thành. Nếu thân chúng ta là do bốn chất cứng, lỏng, nóng và hơi hợp thành thì vạn vật cũng do những chất ấy kết hợp với nhau, theo một số lượng riêng biệt, mà thành hình nếu đủ điều kiện thuận tiện gọi là thuận duyên. Đã là do nhiều chất mà thành thì trong sự phối hợp ấy đã có chứa mầm chia rẽ, bảo sao, một ngày kia, sự chia rẽ ấy không thành sự thật, tức là cái cảnh diệt hoại vừa nói lúc nãy. Vậy thì những tiền thân, người, thảo mộc, cầm thú, v.v... toàn là những danh từ để chỉ những cái giả hợp trong một thời gian, chớ những vật ấy không thật có. Muốn cho dễ hiểu, xin lấy chữ Hội làm thí dụ. Hội là một danh từ chỉ một số người đồng ý kết liên để thực hiện một mục đích gì đó. Trên giấy tờ, trong ngôn ngữ, Hội ấy là một vật có, vì được nhắc nhở đến luôn, và có những hoạt động mà ai cũng bảo của Hội ấy. Nhưng nếu có người hỏi Hội ở đâu, thì đố ai chỉ được. Nếu chỉ những ông hội viên, hay Ban cán sự, thì đó là từng người một, chớ phải Hội đâu. Nếu chỉ cái nhà trong đó các hội viên thường lui tới nhóm họp mà bảo đó là Hội, lại càng sai lắm. Đại để tất cả những cái mà chúng ta gọi là vạn vật trong vũ trụ đều như thế. Không một cái nào là thật có, chỉ là những đống nguyên tử hình dáng khác nhau, công dụng khác nhau, luôn luôn biến dịch, dời đổi trong nội dung cũng như bề ngoài, vì đó Phật giáo gọi là ch ư h à nh m à ch ú ng ta đ ặt cho những tên khác nhau cho tiện bề chỉ, nói. Tóm lại, vũ trụ vạn pháp là những hình bóng và danh từ đạo Phật gọi là danh sắc và vì thế cho nên tất cả là v ô ng ã, ngh ĩ a l à kh ô ng c ó thực thể.

Biết như thế, người Phật tử sẽ sáng mắt khi xem xét đến cái giá trị của những danh từ ít cụ thể hơn như giàu, nghèo, sang hèn, cao thấp, ngon dở, ... và họ sẽ rất hối hận thấy mình bấy lâu đã để cho những danh từ trống rỗng ấy ám ảnh. Thế nào gọi là giàu? Nếu bảo lắm của nhiều tiền là giàu, thì tại sao biết bao người của chất thành đụn mà vẫn thấy mình thiếu thốn mãi, nên cứ cằn mót và thâu nạp luôn? Nếu nói ít tiền ít bạc là nghèo, sao lại có người cơm áo lắm khi không đủ no đủ ấm mà vẫn thấy mình rất là đầy đủ, không còn thèm khát gì, mong muốn gì? Còn sang hèn phải chăng ở chỗ ăn ngon ăn dở, ở chỗ mặc đẹp mặc thô? Nếu cái sang có thật, thì chắc nó phải ở chỗ nào khác chớ lý đâu cái giá trị quí báu của chữ sang lại ở những thức vật chất kia, mà bất luận kẻ gian người ngay, hễ có tiền là mua sắm được?

Thế mà con người lắm khi chết được về những danh từ giàu nghèo, sang hèn ấy!

Cứ dùng lối quán sát thành thực, can đảm như thế mà xét xem thế sự vạn vật, người Phật tử tiến lần trên con đường Chánh kiến. Trải qua mấy trạm đầu, họ giật mình thức tỉnh, họ nhìn đời khác hơn trước kia và tất cả, mọi sự mọi vật, đều thay đổi giá trị, màu sắc, trước mắt họ cũng như trong thân tâm họ. Lắm khi họ phải cười cho những ý nghĩ, lời nói hay việc làm không ngây thơ thì cũng điên cuồng của họ thuở trước. Những danh từ giàu nghèo, sang hèn mà người đời thường tranh chấp nhau, trở thành những tấm bình phong che đậy một cái trống rỗng phía sau; và bao nhiêu tin tưởng bấy lâu về hạnh phúc, theo quan niệm sai lạc thông thường, đều sụp đổ như những tòa lâu đài cũ kỹ dưới sức tàn phá của một trận bão to. Họ sẽ cười to hơn khi họ nhớ rằng, trước kia, khi chưa nghe Phật chỉ con đường Chánh kiến, họ đã mê mệt, họ đã vất vả rất nhiều vì những danh từ ấy.

Người Phật tử được sáng suốt sẽ như nhà đắc đạo kia, than thở cho đời sống khổ não của tất cả chúng sanh và đời người sẽ hiện ra rõ rệt trong cảnh chen lấn đổ xô về đường danh nẻo lợi, ai ai cũng đưa tay vồ bắt cái hạnh phúc xa trông, càng đuổi càng lùi, chẳng khác cái bóng, để rốt cuộc nhào xuống cái hố cuối cùng là nơi an giấc ngàn thu. Thế mà trước khi duỗi tay buông bỏ thế sự, biết bao người đã phải tranh giành, xâu xé với nhau, chẳng khác cọp beo gào cấu nhau trong cũi sắt... Trước những sự thật chua chát, ti tiện đớn đau đã diễn ra như thế ấy từ xưa đến nay dưới gầm trời thản nhiên bất động này, lòng người Phật tử đắc chánh kiến bỗng nhiên se lại và một từ tâm vô hạn phát sanh.

Cái thương này không phải là cái thương của nhi nữ thường tình, nghĩa là không phải do chỗ mắt thịt thấy, tai thịt nghe mà phát ra. Nếu người Phật tử đắc Chánh kiến thấy được nỗi cơ cực đau thương của đời, nếu họ nghe được những tiếng khóc của nhân loại bị lòng tham sân si hận dày vò, ấy là nhờ họ xem đời với đôi mắt trí huệ, nghe đời với đôi tai trí huệ. Nói một cách khác, nhờ họ có một cái trí huệ vượt lên trên những nhận xét nông nỗi của người đời thường bị ngũ quan, thành kiến hay tập quán làm sai, họ thấy rõ, thấy tận gốc rễ mọi sự mọi vật. Họ thấy ai cũng đầy đủ những đức tánh tốt đẹp, cao thượng, ai cũng tự do, ai cũng sáng suốt, ai cũng có thể sống trong hạnh phúc, thế mà đại đa số không chịu ngồi cao lại hạ mình xuống, không chịu tự do mà lại tự trói buộc như con tằm tự kéo tơ thành kén nhốt mình, không chịu vui với cảnh sống sáng suốt và hạnh phúc mà lại dấn thân trong chỗ đen tối của tham vọng, thù hằn, khiến cho thân tâm đêm ngày âu sầu, bệnh tật.

Những cái thí dụ của Phật, như câu chuyện anh đi ăn xin mà không hay trong mình có cục ngọc quí, ánh sáng trong đầu óc họ. Nếu anh cùng tử kia đã đáng thương vì lầm tưởng mình là người nghèo, thì trong nhân loại, ai tưởng mình là người yếu đuối, thấp hèn, không phương xử thế như những bậc Thánh Hiền trong sạch, cao cả, đều cũng là những người đáng thương cả.

Càng đáng thương hơn nữa là những ai thấy mình khác với người, hay chỉ thấy mình và những cái của mình, còn ngoài ra vũ trụ là không, quên câu vạn vật đồng nhứt thể của Phật dạy.

Hiểu được cái lẽ nhiệm mầu của câu này, tức là nhận được sự sống có một trong vũ trụ. Sự sống có một thì muôn loài liên quan mật thiết với nhau, không phải đụng đầu này mà không lay đầu kia. Được cái chánh kiến về phương diện này mới mong bỏ thói vị kỷ và làm phát sanh cái tâm vị tha, một điều kể ra không phải là khó hiểu lắm. Mỗi người là một phần trong cái toàn thể, làm cho toàn thể là làm cho phần ấy rồi. Không lo cho mình mà lo cho cái toàn thể của mình là nhân loại, tức là lo cho mình đó, và lo như thế, kết quả mới chắc chắn và đúng với đạo lý.

Đã thấy đời, hiểu đời, biết đời đúng với sự thật trăm phần trăm như thế, lẽ cố nhiên người Phật tử đắc chánh kiến sẽ sắp đặt cuộc sanh sống của mình một cách khác hơn từ trước đến nay, về mặt vật chất cũng như về mặt tinh thần. Sắp đặt như Phật dạy theo cái Chánh kiến, trong Bát Chánh Đạo.

(Trích từ tập số 37, 38, Tạp chí Từ Quang, năm 1954.)

Chánh Tư Duy

Trong Bát chánh đạo, sau Chánh kiến là Chánh tư duy.

Để định nghĩa danh từ này, xin mời chư giáo hữu cùng chúng tôi xem qua những giải thích của các nhà học giả Đông Tây.

Phật học Đại Từ điển cắt nghĩa: Ch á nh t ư duy nguy ê n chữ Phạn là Samkalpa, còn chữ Pa li là Samkappa. Chánh kiến là thấy và nhận rõ cái lý của Tứ đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo lấy cái Huệ vô lậu làm thể. Đã thấy cái lý Tứ đế rồi, theo đó mà t ư duy, khiến cho chơn trí ngày càng nảy nở. Ở đây, kẻ học đạo lấy Tâm vô sở lậu làm thể.

Sách Phật giáo vấn đáp của Sư Thiện Chiếu, trang 30, giải: T ư duy l à suy ngh ĩ ch á nh, ngh ĩ a l à suy ngh ĩ lẽ siêu việt, giải thoát, mà không suy nghĩ những việc trần tục thế gian.

Cứ như trên, chúng ta thấy rằng Tư duy có nghĩa là suy nghĩ.

Nhưng có những sách Pháp, bắt nguồn ở kinh Ba li, lại giải khác. Thí dụ như sách Tân Phật giáo và Phật giáo của đức Phật (Le Modernisme du Bouddhisme et le Bouddhimse du Bouddha) của Bà David Nel, thì cho Tư duy là Mục đích chân chánh (But droit). C ò n Đ ại đức Nyanatiloka lại dịch là Tư tưởng đúng đắn (Pensée juste).

Vậy nên theo lối giải nào?

Trước khi so sánh và suy luận để tìm một lối hiểu riêng của chúng ta, xin mời chư giáo hữu nghe tiếp Đại đức Nyanatiloka. Căn cứ trên kinh Pa li, Đại đức nói: T ư t ư ởng đúng đắn là gì? Là những tư tưởng giải thoát mọi sự thèm muốn, tham cầu, là những tư tưởng giải thoát các ác ý và hung bạo. Đ ại đức lại thêm: C ó hai thứ tư tưởng đúng đắn, chân chánh:

Những tư tưởng giải thoát mọi sự thèm muốn, ác ý và hung bạo là chánh tư duy nhập thế gian, có năng lực đem đến cho người những kết quả tốt đẹp ở cõi này.

Những tư tưởng, suy luận, bàn cãi, nhận định trong sạch, ngoài vòng thế sự và hợp với đạo lý, cũng là chánh tư duy, nhưng là chánh tư duy xuất thế gian.

Lấy mấy lời giải trên đây đem so với Phật học Đại từ điển, chúng ta thấy có nhiều chỗ đồng. Từ điển bảo: Đã thấy cái lý Tứ đế rồi, theo đó mà tư duy (suy nghĩ), khiến cho Chơn trí ngày càng nẩy nở. Thấy lý Tứ đế, tức là được một phần Chánh kiến, rồi dùng cái Chánh kiến ấy mà suy nghĩ đến mọi sự mọi vật ở đời, để tăng trưởng cái Chơn trí.

Chơn trí là cái Trí huệ sáng suốt, chân chánh, đúng đắn, hợp với chân lý, chớ không phải cái khôn ngoan tầm thường của người thế gian, chỉ biết nhận định, đo lường, so sánh cái bề ngoài man trá của sự vật, luôn luôn sai khác với Chơn lý. Phàm phu cho đời người mà được ăn ngon, mặc đẹp, ngủ nhiều là đầy đủ hạnh phúc rồi, ngoài ba cái ấy không còn gì cao quí, đáng mến hơn. Mê về sung sướng vật chất, họ không thể suy nghĩ đến những gì xa vời hơn sự ăn uống, ngủ chơi. Vì vậy quanh năm cuối tháng họ không làm gì hơn là tìm phương này thế nọ để phụng sự cái ăn uống, ngủ chơi của họ. Để đạt đến mục đích ấy, họ đem hết cái khôn ngoan của họ ra dùng trong chỗ làm thế nào cho có những miếng ăn lạ, thức uống say, rồi chẳng bao lâu, họ trở nên những bậc đại thông minh về việc nấu bếp, pha rượu. Có thể gọi cái thông minh ấy là trí huệ không? Không. Lại có kẻ, vì thiếu chánh kiến trong chỗ đánh giá sự vật, nên sanh tâm tham vàng quí bạc đến nỗi phạm tội trộm cắp, cướp giựt. Những người ấy không phải là hạng kém thông minh, vì nếu họ không khôn ngoan thì làm gì họ gạt được biết bao người, từ nạn nhân đến các nhà cảnh sát. Nhưng cái khôn của họ đó là cái khôn xảo quyệt, cái thông minh của họ đó là cái thông minh của chúng sanh, chỉ giỏi làm sai làm quấy, chớ không phải cái trí huệ của bậc quân tử, trượng phu, siêu phàm, nhập thánh. Cái Trí huệ này gọi là Chơn trí.

Làm thế nào có Chơn trí và làm cho Chơn trí ngày càng nẩy nở? Phải sửa lối suy nghĩ, tư tưởng của mình. Mà muốn sửa đổi được, trước hết phải có Chánh kiến.

Chánh kiến là thấy cái mặt thiệt của ta và của hoàn cảnh trong đó ta đang sống, luôn cả những tư tưởng, thành kiến, tập quán của người đời. Người có Chánh kiến là người biết tất cả đều là giả tạm, từ những vật hữu hình như thân ta, nhà cửa, của cải, vợ con, cho đến núi sông, rừng biển, thảo mộc, cầm thú, tất cả cũng đều là giả tạm. Thậm chí đến những cái vô hình thường làm chết mệt người đời, như những tiếng phú quí, tôn vinh, v.v... hay bình dân hơn, những tiếng khen ông này giàu, bà nọ sang, cũng là trống rỗng, không có gì chơn thật.

Biết được như thế là tỉnh ngộ, là không còn sống say trong giấc mộng danh lợi ảo huyền nữa. Đã tỉnh đã chánh kiến tất nhiên phải ngó cuộc đời với đôi mắt khác. Những gì trước kia làm cho họ say mê, nghiêng ngả, nay họ ngó một cách thờ ơ, lãnh đạm. Họ biết cái giá trị không đáng một xu của những cái ấy. Họ nhận ra đó là những cạm bẫy để bắt những người mù, là những chén mật để nhử những đàn ruồi ham ngọt. Họ dửng dưng với đường danh nẻo lợi, họ chán phè trước những gì trước kia đã làm cho họ thích mắt khoái tai. Nhưng họ không phải vì thế mà trốn đời, mà nghĩ đến việc quyên sinh. Không, họ vẫn sống, nhưng sống với một đầu óc khác. Trước cảnh vật, họ có những nhận thấy khác, những quan niệm khác, nhờ đó mà họ suy nghĩ, tư tưởng khác.

Trước kia, thấy cá thịt, họ nghĩ đến việc chè chén, thì nay họ lại nghĩ đến cảnh trên dao dưới thớt đáng thương của những loài cùng sống một sự sống như họ, chỉ vì cái tham ngon miệng của người đời mà phải tán mạng, bị xắt bằm manh mún.

Trước kia thấy sắc đẹp là họ nghĩ đến cảnh nệm ấm chăn êm, nhưng nay họ lại nghĩ khác. Họ nghĩ đến sự tội phước, nghiệp báo của sự chim gái, họ nghĩ đến sự tổn thương của thân thế họ, danh giá họ, nếu em gái họ, con gái họ hay vợ họ bị người khác dòm ngó với đôi mắt thèm thuồng.

Nói tóm, khi còn tối tăm, buộc thân vào vòng sắc tướng, tham mê các thú vui vật chất ở đời, tinh thần của họ là tinh thần trụy lạc, ý nghĩ của họ là những ý nghĩ đê hèn, trí huệ của họ chỉ là sự thông minh gian xảo. Nay học Phật, hiểu Phật và cố gắng thực hành lời dạy của Phật, họ thấy rõ, họ hết mê, cố nhiên họ không còn nghĩ quấy, tưởng quấy. Họ đã sống một đời sống xuất thế gian rồi đấy, dầu rằng thân họ chưa lìa thế gian. Nhờ đó, trí huệ họ càng ngày càng tăng, từ chỗ tỉnh một, họ sẽ bước lần lên hai, ba, rốt cuộc đến mười là Toàn giác, Toàn trí hay Chơn trí.

Đã hiểu, đã có những suy nghĩ thoát trần, trong sạch như thế, lẽ cố nhiên họ phải tự đặt cho đời sống họ một mục đích khác hơn là mục đích ăn ngon, uống sướng. Vậy thì Chánh tư duy, tuy không có nghĩa là mục đích chân chánh, như Bà David Nel nói, tựu trung gần như thế.

Để kết luận, chúng ta có thể nói rằng mấy lời giải Đông Tây kể lúc đầu, nếu hiểu cho sâu, chẳng những không trái nhau mà còn có phần bổ cứu cho nhau vậy. Và chúng ta sẽ không sai lý kinh bao nhiêu nếu chúng ta định nghĩa Chánh tư duy là: Suy nghĩ trong sạch, sáng suốt, an lành và đúng với Sự thật.

(Trích từ tập số 67, Tạp chí Từ Quang, năm 1956.)?

Thế Nào Là Làm Lành Lánh Dữ

Thưa quí giáo hữu,

Trên phương diện tổng quát, có đạo nào, tôn giáo nào dạy làm dữ lánh lành không? Không, muôn ngàn lần không. Cái luân lý tầm thường ở đời mà chúng ta đã được học lúc nhỏ ở trường còn chủ trương làm lành lánh dữ, huống hồ là cái luân lý tôn giáo, do những bậc siêu phàm giảng dạy. Thế thì dầu không có các mối đạo ra đời, dầu cho các vị Giáo chủ không xuất thế, nhân loại đều đồng ý ở chỗ cần phải lánh dữ làm lành. Nói một cách khác, nhân loại có thể không cần tôn giáo cũng biết phải lánh dữ làm lành. Vậy thì, về phương diện này, tôn giáo không cần thiết.

Nhưng, có ai tìm hiểu coi tại sao loài người là giống thường tham lam, ích kỷ, thích sướng sợ khổ, mà lại đồng ý bảo nhau phải lánh dữ làm lành? Lạ lắm! Không một lẽ phải nào mà loài người không biết. Không một sự thật nào mà loài người không đạt đến. Làm lành lánh dữ là một trong những sự thật, một trong những lẽ phải vừa nói. Ai cũng biết cũng hiểu như thế cả, dầu là người đại ác, kẻ đại gian. Khác chăng là hai hạng người lành và ác cùng đồng ý ở chỗ phải làm lành lánh dữ, mà kẻ thì thực hành, người không thực hành. Hoặc giả, cùng nhận cái lẽ phải làm lành, nhưng kẻ ác chỉ muốn cho người khác làm lành với mình, còn mình thì không chịu làm lành với kẻ khác, như khi thiếu cơm rách áo, nếu có người giúp đỡ mình, thì biết thích biết vui, nhưng đến khi tự mình no ấm, lại hững hờ trước cảnh thiếu thốn của người khác. Lại nữa, như khi mình túng thiếu thì mong có người cho mượn tiền, hay khi mình té, thì rất sung sướng được người đỡ dậy, hay nữa khi mình có lỗi, thì rất hân hạnh được người tha thứ, nhưng đến lượt người khác, thì mình lại không cho họ hưởng những cái sung sướng và hạnh phúc ấy. Được giúp mà biết vui sướng, phải chăng là mình quí cái giúp? Cái giúp được quí, phải chăng vì nó có cái gì tốt đẹp, phải chăng nó hạp với cái sở thích của mình, nó đúng với cái gì mình hoài bão, ôm ấp trong lòng?

Cái tốt đẹp vừa nói là chữ Mỹ trong giáo lý nhà Phật. Mỹ là tốt đẹp. Cái hoài bão vừa nói là chữ Thiện, căn bản của loài người. Vì sẵn có cái đẹp, cái lành trong lòng, cho nên đứng trước cái đẹp, cái lành, là loài người biết ngay và đâm ra thích.

Chúng ta cứ thử lấy lọ bôi lên mặt một đứa nhỏ ba tuổi, tự nó sẽ lấy tay chùi và chống cự, nếu chúng ta muốn giở cái trò chơi nghịch ấy với nó lần thứ hai. Phải chăng nó biết để mặt sạch là đẹp còn làm cho mặt dơ là xấu? Nó tự nhiên mà có cái khiếu thẩm mỹ đó. Nó đói, chúng ta cho nó ăn, nó cười; chúng ta lấy chén cơm khi nó đang ăn, nó khóc. Nó cười vì đang mong ăn mà được món ăn; nó khóc vì đang được cái mong mà bị cướp. Cho ăn, chúng ta gọi là Thiện, cướp cái ăn, chúng ta gọi là Ác. Cười trước cái Thiện và khóc trước cái Ác, phải chăng đứa nhỏ kia biết thích cái Thiện, và cái Thiện hạp với nó? Trước cái đẹp, cái lành mà biết thích, trẻ kia quả có sẵn cái lành và cái đẹp trong lòng, vì đó là căn bản của nó vậy. Trẻ còn biết như thế, huống hồ người lớn. Tóm lại mà nói, thì loài người vốn lành (tánh bổn thiện). Phật dạy, tất cả chúng sanh đều có Phật tánh. Tánh là tánh Phật, lẽ cố nhiên phải lành sạch, tốt đẹp và chân thật.

Nhưng cớ sao, đã biết thưởng thức cái đẹp, quí mến cái lành và trọng vọng cái chân thật, mà đa số, tối đại đa số, lại sống ngược, làm những việc xấu xa đê hèn, phạm nhiều tội ác và điêu ngoa, gian dối? Chỉ vì người có cái Mỹ, cái Thiện, cái Chân ở trong mình mà chưa nhận rõ ba cái ấy như thế nào, rồi vì đó mà lầm mắt cá với hột châu, lấy xấu làm đẹp, lấy ác làm thiện, lấy giả làm thật. Cũng do đó mà biết bao người tự phản mình mà không hay. Nói làm lành lánh dữ, mà miệng thốt những lời không lành chút nào, tay làm những việc không thể không nói là ác.

Một ông bạn học thức kể ra cũng có thể liệt vào hạng hiền lành, vì chưa thấy ông ta giành trâu cướp ruộng hay giết người giựt của, và một đôi khi cũng mở được lòng thương, giúp kẻ túng thiếu một hôm bảo chúng tôi: T ô i kh ô ng biết tu hành gì hết, và cũng không muốn nghĩ đến việc tu hành. Theo tôi ở đời làm lành lánh dữ là đủ, vì vậy trọn đời tôi không bao giờ làm ác với ai, nếu tôi không làm thiện được. C â u n ó i hay qu á, v à bạn chúng tôi rất thành thực khi thốt những lời ấy. Nhưng ông bạn chúng tôi quên một điều là cứ mỗi chiều thứ bảy, phải có một sòng thiên cửu cho ông. Cuộc mua vui giải sầu của ông lắm khi kéo dài đến chiều hay tối chủ nhật không chừng. Nếu chúng tôi không sợ ông giận, chúng tôi sẽ bảo khẽ ông: N à y b á c, b á c tự hào là chỉ làm lành lánh dữ, nhưng tôi, tôi thấy bác làm ác, nếu không trọn tuần, ít ra cũng từ trưa thứ bảy đến hết ngày chủ nhật mỗi tuần.

Ác chỗ nào đâu? Chúng tôi xin thưa:

Ông bạn tôi vì duyên cớ nào mà đánh bài thiên cửu? Ông muốn giải trí ư? Thưa không: giải trí nỗi gì mà có nhiều bàn, tôi thấy ông ra chiều suy nghĩ nát óc? Ông bán sầu mua vui chăng. Ông lầm: ông bán sầu của ông cho ai, phải chăng cho những người thua? Ông mua cái vui của ai, cũng phải chăng là mua với những người thua? Thế là ông ích kỷ, đem cái vui về cho mình và trao cái sầu cho người khác. Như thế mà dám tự hào là làm lành lánh dữ sao? Làm lành gì mà tiền của người ta mà mình dùa hốt bỏ túi, làm lành gì mà người ta đang cười nói vui vẻ, mình lại làm cho người ta sa sầm nét mặt, mím miệng bậm môi, có khi khí tức xông lên ở mặt ở mắt? Xây đắp cái sung sướng của mình trên cái bực tức đau khổ của người khác mà bảo là làm lành, thì thú thật, nếu mình không tự dối mình, cũng là người quá mê muội về cái lý làm lành.

Ông bạn tôi hôm nay, nếu nghe được tôi, sẽ cãi: bài thiên cửu là một lối chơi đấu trí, ví chẳng khác cờ tưởng, đâu phải là một lối lường gạt, gian lận. Giữa các người chơi có một sự công bình, nghĩa là mỗi người đều có một số con bài như nhau, ai kém trí thì thua người nhiều trí, mà thua thì phải mất tiền, có gì phải buồn. Luận như thế là chỉ thấy một chiều, luận theo nguyên tắc. Nhưng nào tôi thấy ông bạn tôi giữ đúng nguyên tắc ấy đâu. Tuy biết mỗi người đánh thiên cửu đều có 8 con bài như nhau, không ai hơn, không ai kém, nhưng giá trị 8 con bài của mỗi người đâu có giống nhau, vì vậy mới có người bài tốt, người bài xấu. Người bài tốt ăn người bài xấu là một sự bất công, mà hễ bất công thì không đúng đạo lý. Dùng cái lối bất công để mua vui là biểu lộ một tấm lòng bất thiện, mà bất thiện là ác, làm sao tự hào được là đ ời tôi chỉ biết làm lành lánh dữ. Ông bạn tôi là nhà cào bài, sẽ phản đối: Với nhiều thứ bài khác, hễ ai tốt là ăn, còn đối với thiên cửu chưa chắc người bài tốt là ăn, mà người bài xấu lại thua. Đã nói là một lối đấu trí mà! Thật thế, thiên cửu là một trường vật lộn thường dùng trí. Nhưng trí đây là trí gì chứ? Phải chăng cái trí gian xảo, lừa phỉnh, dối gạt, để cho người ta lầm mình? Lại cứ trông những tay bài: khi dùng mánh khóe gạt được người địch thì dáng mặt hả hê, cái thích ý hiện rõ ngay trên đôi mắt, trong tiếng cười. Gạt được người cho đến thích chí như thế, có thể bảo là mình có một tấm lòng quí chuộng điều lành không?

Cái thí dụ sơ lược vừa kể có mục đích chỉ cho chúng ta thấy rằng nguyên tắc làm lành lánh dữ dễ nói mà khó làm. Lắm khi không phải mình thiếu thiện chí, mà chỉ vì mình chưa phân biệt được thế nào là lành, thế nào là dữ. Chúng ta thấy được nhận được những cái ác to, như giết người, đốt nhà, cướp của, đánh người, v.v... Còn những cái ác khác vì nó nhỏ nhít thầm kín quá, nên ít người thấy được hay để ý đến, như một nụ cười sung sướng khi hay tin người nghịch của mình vừa gặp chuyện không may, hay một cái thản nhiên khinh bỉ trước cảnh đau khổ của kẻ khác, hay một lời rủa mát, v.v... Ngoài ra, chữ Ác đâu phải chỉ để dùng đặt tên cho những hành vi tan nhà hại cửa, đổ máu diệt thân. Chữ Ác có một nghĩa rộng lớn và sâu xa hơn nhiều mà chúng ta có thể tóm tắt như sau: Tất cả những tư tưởng hành động nào sái với Sự thật, với sự Tốt đẹp, tức là Chân và Mỹ, là bất Thiện, là Ác.

Không nhận được thế nào là Chân, thế nào là Mỹ, không cảm được cái lý Chân Mỹ và không sống trong cái Lý ấy thì chúng ta làm ác mãi, nghĩa là chúng ta làm sai với Chân lý, nghịch lại với cái Đẹp.

Người ta đang vui mà mình làm cho người ta thua mất ván bài đến nỗi nét mặt đang tươi bỗng sa sầm lại, có phải là mình đã cố tình làm mất cái Đẹp không?

Nếu mình biết trọng Sự thật, quí Sự thật, cớ sao không lật ngửa bài ra mà đánh với nhau, lại úp bài và che dấu? Cái gì làm trong bóng tối, trong sự giữ gìn che đậy, là gian dối, là không chân chánh, chân thật. Và như thế là Ác.

Thưa quí giáo hữu, lúc nãy chúng tôi có nói rằng căn bản của loài người là Chân Thật, Tốt đẹp và Lành sạch. Lẽ ra loài người phải ăn ở cư xử đúng với những đức tánh ấy, nhưng gần toàn thể nhân loại chưa làm được, vì một là chưa nhận rõ được thế nào là Chân Mỹ Thiện, hai là khi nhận được một phần nào, lại để cho thành kiến, tập quán, thị dục lôi kéo, xúi biểu, thành ra tri hành không hiệp nhứt. Nếu cái biết là khó, cái hành còn khó hơn thập bội. Khó chỉ vì cái biết của mình chưa đến nơi đến chốn, chưa vững chắc. Vậy cần phải học Phật Pháp cho thật kỹ, thật sâu, rồi đem ra ứng dụng hằng ngày để lấy kinh nghiệm. Có như thế mới phân biệt rành mạch được Thiện Ác, và chừng ấy họa may mới có thể nói là mình làm lành lánh dữ được.