Kinh Duy Ma Cật Chú Giải

Phẩm Phật Đạo

Kinh: Bấy giờ ngài Văn Thù Sư Lợi hỏi ông Duy Ma Cật rằng: “Bồ tát như sao là thông đạt Phật đạo?”

Sư Triệu nói: Như trên nói rằng đạo của chư Phật lấy không đắc mà đắc. Đạo ấy sâu xa huyền nhiệm chẳng phải chỗ thông hiểu của kẻ hành đạo tầm thường. Thông hiểu đó ắt có nhân gì, cho nên hỏi chỗ nhân gì.

Sư Sanh nói: Pháp ứng hóa không trái là đạo của Phật vậy. Đã rõ thể tánh đó là thông đạt vậy.

Kinh: ông Duy Ma Cật đáp: “Bồ tát hành phi đạo là thông đạt Phật đạo.”

Tổ Thập nói: Phi đạo có ba thứ: 1. Quả báo về sự dữ; 2. Gây nghiệp về sự dữ . 3. Nghiệp thiện của thế tục và quả báo về nghiệp thiện. Kẻ phàm phu chẳng phải gốc chân thật đó mà làm đều gọi là phi đạo. Ở chỗ phi đạo đó mà chẳng mất bản thể cho nên hay nhân theo phi đạo để hoằng đạo. Nhân phi đạo mà hoằng đạo ắt thông đạt vậy. Thí như vị lương y, rõ dược tánh của vật, nên làm nghề thuốc, gặp bệnh bèn trị...

Sư Triệu nói: Phàm lấy đạo làm đạo, phi đạo làm phi đạo ắt nhơ xấu đồng khởi, phiền não hê lụy bày ra, làm sao hiểu được cái bí yếu diệu tuyệt của tâm, thấu đạt đạo bình đẳng?

Nếu có thể chẳng lấy đạo làm đạo, chẳng lấy phi đạo làm phi

đạo, ắt tâm dứt tuyệt phải quấy gặp vật bèn ứng cơ.

Vì ở chỗ phải mà chẳng phải thật của tình, gặp trái mà chẳng phải trái của ý, cho nên có thể xem tốt xấu bằng nhau. Đi nghịch mà thường xuôi, hòa với ánh sáng trần lao, càng tối càng sáng. Đó gọi là thông đạt, vô ngại, Phật đạo bình đẳng vậy.

Kinh: Lại hỏi: “Thế nào là Bồ tát hành phi đạo? Đáp rằng: “Bồ tát làm năm tội vô gián mà không buồn giận.

Sư Triệu nói: Tội ngũ nghịch tất do phiền hận sanh ra. Tội này khi bỏ xác thân rồi thì sa vào địa ngục chịu khổ sở vô gián (không ngừng). Bồ tát diễn làm tội ngũ nghịch nhưng không phiền hận là do chẳng lấy nghịch làm nghịch cho nên hay đồng nghịch đó. Nếu lấy nghịch làm nghịch ai dám đồng?

Kinh: “Đến trong địa ngục mà không có tội cấu.

Sư Triệu nói: Tội cấu là nhân của địa ngục, thị hiện thọ quả báo thật không có nhân đó.

Kinh: “Đến trong loài súc sanh mà không có lỗi vô minh, kiêu căng, ngã mạn.

Sư Triệu nói: Si mê kiêu mạn quá nặng thường đọa làm súc sanh.

Kinh: “Đến trong loài ngạ quỷ mà sẵn đủ công đức.

Sư Triệu nói: Keo kiệt, tham lam vô phước thường đọa làm quỷ đói.: “Hành đạo cõi sắc và vô sắc mà không cho là thù

thắng.

Tổ Thập nói: Phạn bản nói là đến cõi sắc và vô sắc. Người phàm sanh lên đó ắt cho là Niết bàn đệ nhất tối thắng. Nay thực hành mà sanh lên đó nhưng chẳng cho là thù thắng.

Kinh: “Hiện hành tham dục mà lìa đắm nhiễm. Hiện hành giận dữ mà đối với chúng sanh không có giận hờn ngăn ngại.

Hiện hành ngu si mà dùng trí huệ điều phục tâm đó.

Sư Triệu nói: Hiện hành tam độc nhưng chẳng trái tam thiện.

Kinh: “Hiện hành keo kiệt, tham lam mà xả bỏ cái có trong ngoài, chẳng tiếc thân mệnh. Hiện hành phá giới mà an trụ tịnh giới, cho đến tội nhỏ cũng hết lòng sợ sệt. Hiện hành giận dữ mà thường từ bi, nhẫn nhục. Hiện hành lười biếng mà siêng tu công đức. Hiện hành loạn ý mà thường niệm định.

Hiện hành ngu si mà thông đạt trí huệ thế gian và xuất thế gian.

Sư Triệu nói: Hiện hành sáu điều tồi tệ nhưng chẳng trái với lục độ.

Kinh: “Hiện hành điều xúc xiểm, gian dối mà khéo phương tiện tùy thuận nghĩa kinh.

Tổ Thập nói: Tuy đồng tướng với xúc xiểm, gian dối nhưng thật chẳng trái nghịch điều ngay thẳng, gọi là khéo phương tiện tùy thuận nghĩa kinh vậy.

Kinh: Hiện hành kiêu căng ngã mạn mà đối với chúng sanh dường như cầu qua sông.

Tổ Thập nói: Lời nói khiêm nhường tự hạ là chỗ để cho vật giẵm đạp, khinh khi. Nhẫn thọ chẳng ngã mạn như cây cầu vậy.

Kinh: “Hiện hành phiền não mà tâm thường thanh tịnh.

Hiện vào nơi ma nhưng thuận theo trí huệ Phật, không theo giáo lý của ma. Hiện vào hàng Thanh văn mà nói pháp chưa từng nghe cho chúng sanh.

Sư Triệu nói: Thanh văn chẳng theo người để nghe học chẳng thể tự ngộ. Huống chi có thể vì người mà nói chỗ chưa từng nghe ư?

Kinh: “Hiện vào hàng Bích chi Phật mà thành tựu lòng đại bi giáo hóa chúng sanh.

Sư Triệu nói: Đại bi là pháp của Đại thừa chẳng phải chỗ bậc Bích chi có thể làm.

Kinh: “Hiện vào hạng nghèo khổ khốn cùng mà có viên ngọc báu trong tay công đức không cùng. Hiện vào hạng tàn tật mà có đầy đủ tướng tốt để tự trang nghiêm. Hiện vào hạng hèn hạ, nhưng sống trong chủng tánh Phật đầy đủ các công đức.

Tổ Thập nói: Tánh Phật chủng tức là vô sanh nhẫn, được cái nhẫn thâm sâu này gọi là pháp sanh, ắt siêu xuất khỏi thấp hèn bước vào cảnh giới Phật vậy.: “Hiện vào hàng ốm yếu xấu xa mà thân thể như Na La Diên tất cả chúng sanh đều muốn xem.

Sư Triệu nói: Na La Diên Thiên là tên lực sĩ, tề chỉnh tốt đẹp, chí khí mạnh mẽ.

Kinh: “Hiện vào hạng già cả bệnh tật mà đoạn hẳn gốc bệnh, siêu vượt nỗi sợ chết. Hiện làm hạng giàu có mà thường xem vô thường, thật chẳng có chỗ tham. Hiện có thê thiếp nàng hầu mà thường vui xa lánh bùn lầy ngũ dục. Hiện nơi hạng đần độn mà thành tựu biện tài tổng trì chẳng mất. Hiện vào tà tế nhưng dùng chánh tế cứu giúp các chúng sanh.

Sư Triệu nói: Chỗ bến sông có thể qua gọi là chánh tế. Chỗ nguy hiểm lừa dối là tà tế. Phật đạo là chánh tế, ngoại đạo là tà tế.

Kinh: “Hiện vào khắp các nẻo để đoạn dứt nhân duyên sanh tử.

Sư Triệu nói: Vào khắp các nẻo khác, đâu phải mong cầu mà là muốn đoạn dứt cái duyên sanh tử.

Kinh: “Hiện nơi Niết bàn nhưng chẳng đoạn dứt sanh tử.

Sư Triệu nói: Hiện thân Niết bàn mà vào đường sanh tử văn trên đã liệt kê, đối với Bồ tát đều là phi đạo. Nhưng ở trong đó mà vô ngại mới là đạo, cho nên mới là thông đạt Phật đạo.

Kinh: “Ngài Văn Thù Sư Lợi! Nếu Bồ tát hay như thế mà hành phi đạo, chính là thông đạt Phật đạo.” Bấy giờ ông Duy Ma Cật hỏi ngài Văn Thù Sư Lợi rằng: “Những gì là hột giống Như Lai?”

Tổ Thập nói: Từ gặp nhau đến giờ, chỉ mình ông Duy Ma Cật nói. Nay khiến người khác nói là muốn hiển rõ cái đức đó, cũng nói rằng tìm tòi cái tốt đẹp để cúng dường.

Sư Triệu nói: Đã biện luận thông suốt Phật đạo, lại hỏi chỗ đạo ấy sanh ra. Ông Duy Ma, ngài Văn Thù thay nhau mà hỏi đáp, ứng vật mà làm cho rõ vậy.

Kinh: Ngài văn Thù Sư Lợi đáp: “Có thân là hột giống.

Sư Triệu nói: Có thân là thân kiến vậy. Phàm tâm không có chỗ quyết định tùy vật mà biến, tại tà thì tà, tại chánh thì chánh. Tà, chánh tuy khác nhau nhưng hột giống đó không khác. Vì sao? Biến tà thành chánh, sửa ác thành thiện, há riêng có cái chánh khác cái tà, cái thiện khác cái ác ư? Như vậy ắt chánh do tà khởi, thiện nhân ác sanh cho nên nói các phiền não ràng buộc là hột giống của Như Lai.

Kinh: “Vô minh hữu ái là hột giống.

Tổ Thập nói: Nói tổng quát, đây chia làm hai cửa, tất cả các kết (phiền não) thuộc hai cửa này cho nên riêng đơn cử hai cửa vậy. Từ đây về sau theo thứ tự mà mở rộng.

Kinh: “Tham sân si là hột giống. Bốn điên đảo (tứ điên đảo) là hột giống. Năm món ngăn che (ngũ cái) là hột giống.

Thập nói: Bốn điên đảo là nhân, năm món ngăn che là quả, sống chết là hai bánh xe, hai bánh xe đã đủ, sáu nẻo bèn theo.: “Lục nhập là hột giống.

Tổ Thập nói: Nghĩa là nói lục tình ái. Ái là gốc của sự sanh, cho nên riêng nói rộng.

Kinh: “Bảy thức xứ là hột giống.

Tổ Thập nói: Trong sơ thiền trừ kiếp ban đầu của Phạm vương cho đến kiếp ban đầu của các Tiểu phạm (trời phạm nhỏ). Từ đó về sau hợp lại thành Thức trụ thứ nhất.

Kiếp đầu chỉ có Phạm vương chưa có các người trời Phạm khác, ý Phạm vương muốn có người trời Phạm khác, các người trời Phạm khác lúc ấy gặp cơ hội liền sanh ra. Phạm vương nhân đó khởi tà kiến cho là mình đã tạo ra, các người trời Phạm khác cũng tự cho mình từ Phạm vương sanh ra. Tuy có tinh thô nhưng cái tà tưởng đó chẳng khác. Đó gọi là thân khác nhau mà cùng một tưởng. Đó là Thức trụ thứ hai.

Hạng nhị thiền hình không có hơn kém nhưng tâm chưa nhất định. Trừ người giải thoát còn người khác cũng đủ thứ niệm khác nhau. Đó gọi là một hình mà khác tưởng. Là cái Thức trụ thứ ba. Bậc tam thiền hình không có tinh thô. Tâm không có cái tưởng khác lạ, chỉ có một lạc tưởng. Đó là Thức trụ thứ tư vậy. Đồng với tiền tam địa của cõi vô sắc gọi là Thức trụ thứ bảy. Thức trụ là thức được an trụ. Thức, niệm phân minh không có phiền não lo lắng, không có hư hoại thì gọi là trụ. Nẻo dữ ắt khổ sở đau đớn hư hoại vậy.

Tứ Thiền ắt không có tưởng hoại, không có tưởng diệt định hoại, cũng vì các địa kia tâm tưởng còn chút tối tăm, niệm chẳng phân minh cho nên thức chẳng an trụ vậy.

Hỏi rằng: Cõi Dục giới cũng bị nẻo dữ làm hư hoại, làm sao an lập thức trụ vậy?

Đáp rằng: Giữ cái địa chẳng giữ cảnh giới hư hoại. Nẻo dữ, đường lành của Dục giới trái đường, khác địa, khổ vui khác nhau nghĩa là chẳng liên hệ với nhau cho nên chẳng cùng hư hoại.

Lại còn nghĩa: Thế nào là ứng hợp với bậc Thất trụ?

Kinh: “Tám pháp tà là hột giống. Chín món não xứ là hột giống.

Thập nói: Thương người oán ta, ghét cái hiểu biết của ta, phiền não cái thân ta. Một đời là ba, ba đời là chín. Lại có nghĩa nói là cửu kết vậy.

Kinh: “Mười đường bất thiện là hột giống. Nói tóm lại sáu mươi hai kiến và tất cả phiền não đều là hột giống Phật cả.”

Sư Triệu nói: Chúng sanh trần lao tức thành Phật đạo. Không có người nào khác thành Phật cho nên đó là hột giống Phật vậy.

Kinh: Ông Duy Ma Cật hỏi: “Sao thế?”

Sư Triệu nói: Phàm cái đạo tột diệu ắt có cái nhân tột diệu, nhưng nói trần lao là hột giống là sao vậy?

Kinh: Đáp rằng: “Nếu thấy vô vi mà vào chánh vị thì

chẳng có thể lại phát tâm vô thượng chánh đẳng chánh giác nữa.

Tổ Thập nói: Pháp nhẫn đến bậc La hán, pháp vô sanh đến bậc Phật đều gọi là chánh vị. Nói vô vi mà vào ấy là do giữ tưởng thấy nên nhập chánh vị mà giữ chứng.

Lại nói thấy vô vi, cái vô vi ấy là tột đế, tột đế là pháp chứng, quyết định rõ ràng. Lúc thấy hai đế trước, tuy không trái thể, nhưng chưa quyết định rõ ràng, cho nên nói là cứ theo sự quyết định mà giữ chứng vậy.

Sư Sanh nói: Nhân đây hiện ra rõ ràng vậy. Thấy vô vi vào chánh vị ấy, nếu từ pháp nhẫn trở lên, kết sử đã đoạn dứt, đã đến chỗ đó mới là thấy.

Vì gốc muốn bỏ sanh tử cầu ngộ. Ngộ rồi ắt ở ngoài sanh tử, không còn trở lại trần lao, tức là nghĩa ngộ, cho nên chẳng có thể lại phát tâm bồ đề vậy.

Kinh: “Ví như chỗ gò cao không có Hoa sen, nơi thấp ước bùn lầy mới có hoa đó. Như thế, thấy vô vi vào chánh vị ấy rốt cuộc chẳng lại có thể sanh nơi Phật pháp nữa. Trong bùn lầy phiền não mới có chúng sanh khởi Phật pháp vậy.

Sư Sanh nói: Thí dụ sự vào chánh vị.

Kinh: “Lại như gieo hột giống trên hư không, rốt cuộc chẳng được trổ sanh, ở đất mầu mỡ mới tươi tốt được. Như thế người vào vô vi chánh vị ấy, chẳng sanh nơi Phật pháp.

Khởi ngã kiến như núi Tu Di còn có thể phát tâm vô thượng chánh đẳng chánh giác sanh trong Phật pháp. Cho nên phải biết tất cả phiền não là hột giống Như Lai, ví như không xuống biển cả không thể có được bảo châu vô giá. Như thế, không vào biển phiền não không thể được báu nhất thiết trí.”

Sư Triệu nói: Bậc nhị thừa đã thấy vô vi an trụ nơi chánh vị, rỗng tâm yên lặng vui vẻ trong tịch diệt. Đã không sợ sanh tử mà còn có cái vui của pháp vô vi đạm bạc tự đủ, chẳng mong chẳng cầu. Ai lại chịu dùng Đại thừa làm tâm để che lấp cái ấy sao?

Kẻ phàm phu trầm luân trong năm đường, bị phiền não che lấp, tiến thì không có cái vui của pháp vô vi, lùi thì có cái sợ sanh tử. Lại thêm ngã tâm tự cao, chỉ có cái tối tăm thêm thôi. Cho nên có thể ở chốn trần lao, nêu tâm vô thượng, cây rễ sanh tử mà bày hoa Chánh giác.

Tự không phải kẻ phàm phu chôn mình nơi vực sâu thăm thẳm, bơi lặn trong biển trần lao, thì sao có thể được báu vô thượng ấy? Bồ tát có nghĩa là "phàm phu giác". Nhị thừa có cái xấu hổ vì rễ mục.

Kinh: Lúc ấy, ngài Đại Ca Diếp khen rằng: “Lành thay!

Lành thay! Ngài Văn Thù Sư Lợi, lời nói hay quá. Thật đúng như lời Ngài nói, đám trần lao ấy là hột giống Như Lai. Chúng tôi nay chẳng còn dám lại phát tâm vô thượng chánh đẳng chánh giác. Cho đến kẻ phạm năm tội vô gián còn có thể phát ý sanh nơi Phật pháp mà nay chúng tôi không thể phát được. Ví như kẻ căn cơ đã hư hỏng thì nơi ngũ dục chẳng có thể được lợi gì. Như thế, hàng Thanh văn đã dứt lìa cái sự ràng buộc ấy, nơi Phật pháp chẳng có ích gì vì đời đời không có chí nguyện.

Sư Triệu nói: Ông Ca Diếp tự biết lòng mình hèn yếu chẳng thể phát ý Đại đạo được. Đến việc thắng cầu thì cũng chẳng bì kịp người đã phạm tội ngũ nghịch cho nên khen ông Văn Thù Sư Lợi nói hay vậy.

Kinh: Cho nên ngài Văn Thù Sư Lợi! Kẻ phàm phu còn trở lại với Phật pháp mà hàng Thanh văn thì không. Vì sao?

Vì kẻ phàm phu nghe Phật pháp có thể khởi đạo tâm vô thượng, chẳng đoạn dứt Tam Bảo. Còn chính Thanh văn trọn đời nghe Phật pháp, thập lực, tứ vô úy... mà đời đời chẳng thể phát được đạo ý vô thượng.”

Sư Triệu nói: Kẻ phàm phu nghe pháp có thể nối giống Phật ắt là báo ân được, có quay trở lại vậy.

Bậc Thanh văn riêng vui một mình, chẳng hoằng hóa Tam Bảo thì đối với Phật pháp là không quay trở lại vậy.

Lại nữa, kinh Pháp Hoa rằng: Trong nhị thừa mà biết “ngừng” thì rốt cuộc thành Phật. Kinh này lấy căn cơ hư hỏng để bảo rõ đừng mong cầu lại nữa.

Niết bàn là chỗ chân thật của đạo, chỗ cực kỳ huyền nhiệm vậy. Kẻ nhị thừa kết tập chưa hết, ám chướng chưa trừ tận như thế sao lại lấy cái tâm bị bụi nhơ ràng buộc mà cầu cái đạo tột chân ư? Vì cái "tam hữu phần" hết cho nên giả nhận Niết bàn, chẳng phải Niết bàn thật. Kinh này sẽ nêu chỗ mệt mỏi chán nản sanh tử của hàng nhị thừa, tiến tới chỗ tự ngừng, tiềm ẩn vô vi, bền bỉ lâu dài, đối với kẻ phàm phu ắt là dứt tuyệt đời đời.

Lại nữa, lúc khen ngợi Đại thừa là lúc khiển trách Tiểu thừa. Bậc chí nhân tùy theo chỗ khác nhau của con người mà ứng hợp nên pháp chẳng một được. Cho nên các kinh có chỗ nói chẳng giống nhau vậy.

Kinh: Lúc ấy trong hội có Bồ tát tên là Phổ Hiện Sắc Thân hỏi ông Duy Ma Cật rằng: “Cư sĩ! Ai là cha mẹ, vợ con, thân thích, quyến thuộc, quan dân, bạn bè của Ngài? Tôi trai tớ gái, voi ngựa, xe cộ ở đâu?”

Sư Triệu nói: Ông Tịnh Danh quyền đạo vô cùng, ẩn hiển khó lường. Ngoài hiện có gia quyến như của đời, trong lấy pháp làm gia quyến. E kẻ lầm lạc thấy hình dạng bề ngoài mà chẳng thấu đạo, cho nên khởi ra lời hỏi này.

Kinh: Ông Duy Ma Cật dùng kệ đáp rằng:

Trí độ mẹ Bồ tát

Phương tiện ấy là cha.

Sư Triệu nói: Trí để soi trong, quyền để dùng ngoài, muôn hạnh sanh ra từ đó. Là chỗ xuất ra chư Phật, cho nên Bồ tát lấy trí làm mẹ, lấy quyền làm cha. Kinh: Đạo sư tất cả chúng Đều do đấy sanh ra.

Tổ Thập nói: Phật và Bồ tát thông thường gọi là Đạo sư. Vì kẻ mới học là kẻ chưa lìa được thọ sanh cho nên ứng hiện có cha mẹ. Nay muốn chỉ rõ chỗ đó nên dùng pháp giáo hóa chúng sanh, dứt tuyệt cái thọ thân, cho nên lấy pháp đáp lại vậy.

Kinh: Pháp hỷ dùng làm vợ.

Sư Triệu nói: Pháp hỷ là thấy pháp bèn sanh vui vẻ. Người đời lấy sắc đẹp của vợ làm vui, Bồ tát lấy pháp hỷ làm vui.

Kinh: Tâm từ bi là gái.

Tổ Thập nói: Tánh từ bi yếu ớt theo vật vào hữu vi. Dường như tánh con gái yếu mà tùy theo vật.

Kinh: Tâm lành, thành thật trai.

Tổ Thập nói: Tâm thành thật nên nơi việc hay làm. Dường như con trai có tánh trung trinh vững chắc nên thành gia nghiệp vậy.

Kinh: Rốt ráo vắng lặng nhà.

Tổ Thập nói: Ngăn che gió mưa, chẳng gì hơn nhà, diệt trừ các tưởng chẳng gì huyền diệu hơn Không. Cũng có thể tuyệt dứt cái vấn nạn về tật bệnh, khó khăn, hàng phục ma oán. Do nhà kín đáo, thâm sâu, vững chắc mà trộm cướp hoạn nạn tự tiêu tan.

Cũng nói rằng chẳng phải là do chân yếu, gặp lúc thì lại tạm dừng bước. "Không" mới là tông yếu dùng làm cái nhà thường ở.

Kinh: Đệ tử đám trần lao.

Tổ Thập nói: Đám trần tức là chúng sanh trần lao, giáo hóa khiến theo ta, khiến theo Chánh đạo.

Kinh: Tùy ý mà chuyển hóa.

Tổ Thập nói: Chuyển khiến theo pháp giáo hóa của ta vậy.

Sư Triệu nói: Chúng sanh trần lao, tùy ý mà chuyển hóa, không đâu chẳng là đệ tử.

Kinh: Đạo phẩm thiện tri thức.

Do đấy thành chánh giác.

Tổ Thập nói: Ba mươi bảy phẩm trợ đạo là ba thừa đều dùng. Bồ tát thêm dùng Lục độ làm pháp trợ đạo. Giữ cái thân thiết đó để phụ cho việc gìn giữ hộ vệ. Lợi ích thành tựu, nghĩa giống như "tam ích" (ba sự ích lợi). Cho nên, giống như bậc thiện tri thức.

Kinh: Các độ là bạn lữ.

Tổ Thập nói: Hoặc có tuy là thiện tri thức nhưng chưa có thể là bạn đến cùng. Hoặc có tuy là bạn nhưng chưa phải thiện tri thức. Lại nữa, lời nói bạn lữ, để nói rõ là thiện tri thức thì phải theo tới cùng ắt tới đạo tràng.

Kinh: Tứ nhiếp các kỹ nữ.

Tổ Thập nói: Tứ nhiếp tụ chúng giống như kỹ nữ dùng nghệ thuật lôi cuốn quần chúng.

Kinh: Ca ngâm tụng lời pháp.

Lấy đó làm âm nhạc.

Sư Triệu nói: Miệng ngâm lời pháp dường như âm nhạc.

Kinh: Tổng trì là vườn hoa.

Tổ Thập nói: Tổng trì rộng thâu, là rừng huyền diệu, dạo chơi hoan hỷ. Dường như vườn trồng các thứ kỳ hoa dị thảo vậy.

Kinh: Cây rừng, pháp vô lậu.

Sư Sanh nói: Pháp vô lậu rễ sâu không thể nhổ được. Lại nữa, lý cao mà giúp người mới học là tượng của cây vậy. Lậu pháp chẳng còn lẫn lộn trong đó là nghĩa của rừng vậy.

Kinh: Hoa giác ý sạch màu.

Tổ Thập nói: Thể của hoa chưa nở thì chẳng đẹp, nở rồi thì sẽ tàn. Nở, chưa nở, phải đúng kỳ mới tận hết được cái tuyệt diệu đó. Điều thuận giác ấy lại cũng như thế, cao ắt tan rơi, thấp ắt bị vùi lấp. Cao thấp thích hợp thì thừa cái đó mà thẳng qua. Tướng khai hợp (nở chưa nở) đó dường như hoa thanh tịnh vậy.

Kinh: Giải thoát trí huệ quả.

Tổ Thập nói: Giải thoát là quả vô vi. Trí huệ là quả hữu vi.

Kinh: Bát giải là ao tắm.

Định nước lặng trong đầy.

Tổ Thập nói: Công dụng của nước là trừ nhơ bẩn nóng nực.

Tính của giải thoát cũng trừ nóng nảy ngăn ngại.

Sự Sanh nói: Ngừng ắt có thể soi được, đó là nghĩa của nước.

Định ý đầy ắp tự nhiên, đầy đủ lặng trong.

Kinh: Rải bảy thứ tịnh hoa.

Tổ Thập nói:

Giới tịnh: Trước sau thanh tịnh, chỗ làm của thân khẩu không một chút ác ý, cũng chẳng khởi nhơ, cũng chẳng giữ tướng, cũng chẳng nguyện thọ sanh. Cho người sự vô úy chẳng phân biệt chúng sanh.

Tâm tịnh: Tam thừa chế phục tâm phiền não, đoạn tâm kết, cho đến lậu tận tâm của tam thừa đều gọi là tâm tịnh.

Kiến tịnh: Thấy chân tánh của pháp chẳng khởi vọng tưởng đó là kiến tịnh.

Độ nghi tịnh: Nếu chỗ thấy chưa sâu xa, hiện thời tuy hiểu, sau sanh nghi. Nếu thấy thâm sâu đoạn dứt nghi ngờ gọi là độ nghi tịnh.

Phân biệt đạo tịnh: Nếu thấy thật đạo nên làm, trái đạo nên bỏ đó là phân biệt đạo tịnh.

Hành đoạn tri kiến tịnh: Hành là khổ khó, khổ dễ, vui khó, vui dễ, tứ hạnh vậy. Đoạn là đoạn dứt các kết vậy. Trong học địa hết rồi nhưng chưa có thể tự biết chỗ hành chỗ đoạn. Đã được vô học tận trí, vô sanh trí, tất tự biết thấy chỗ hành, chỗ đoạn, thông đạt rõ ràng gọi là hành đoạn tri kiến tịnh.

Niết bàn tịnh.

Kinh: Để tắm người không nhơ.

Tổ Thập nói: Không nhơ mà tắm là trừ nóng nực cho thỏa thích vậy, Bồ tát không có kết (ràng buộc) mà vào bát giải thoát, ngoài làm chúng sanh mà trong tâm tự vui.

Sư Triệu nói: Pháp tổng trì nhớ mãi là cái vườn chứa muôn thiện. Nơi rừng cây vô lậu trong vườn đó, trổ hoa thất giác kết quả giải thoát. Ao bát giải nghiêm tịnh chứa nước thiền định lắng trong đầy ngập, rải hoa thất tịnh tràn lan trên nước.

Nên sau đó kẻ sĩ không bụi trần nhàn tản nơi vườn rậm, tắm trong ao hoa này, an nhàn vui vẻ ngao du, vui tột mực vậy.

Đâu phải vui chơi rừng vườn hoa nước thế tục mà được vui như thế. Giác ý là Thất giác ý. Giải thoát là quả của hữu vi vô vi. Trí huệ là quả về trí vậy.

Kinh: Ngũ thông voi ngựa chạy

Đại thừa dùng làm xe

Điều ngự là nhất tâm

Dạo chơi đường bát chánh.

Tổ Thập nói: Xe Đại thừa dạo chơi khắp mười phương tự tại, vô ngại. Cùng chở chúng sanh đồng đến đạo tràng.

Tiếng nhất tâm Phạn bản nói là: Tâm hòa hợp đạo phẩm.

Trong có ba tướng: một là phát động, hai là nhiếp tâm, ba là xả. Nếu phát động quá ắt tâm tán loạn, tán ắt phải nhiếp. Nhiếp quá ắt bị chôn lấp. Bị chôn lấp ắt tinh tấn làm cho tâm phát động. Nếu động tĩnh được thích hợp ắt theo đó mà tiến dần dần, ở chỗ giữa đó là xả.

Xả tức là điều ngự (cầm cương). Điều ngự tức là hòa hợp vậy.

Nếu khéo điều ngự, chậm thì làm cho mau lên, nhanh thì sửa trị. Nhanh chậm phải lẽ thì buông ra khiến đi xe cứ thế mà đi, ắt tới chỗ muốn tới.

Sư Triệu nói: Pháp ngũ thông là voi ngựa. Đại thừa là ngồi lên xe. Nhất tâm là người cầm cương, đi trên đường Bát chánh đạo vậy.

Kinh: Tướng chánh phụ nghiêm thân

Trang sức tốt trau hình Hổ thẹn là quần áo.

Tổ Thập nói: Giữ yếu lý để ngừa quấy ngừng ác, như y phục để che gió lạnh.

Kinh: Thâm tâm là tràng hoa.

Tổ Thập nói: Tâm sâu vững, tin vui cho nên hay tu thiện. Ở chỗ thiện trước, dường như là tràng hoa trên đầu.

Lại rằng: Tâm sâu vững phát minh các việc thiện, cũng như tràng hoa trang sức hình thể.

Kinh: Giàu có bảy của báu.

Tổ Thập nói: Đó là tín, giới, nghe, xả, huệ, xấu hổ. Ở nhà thì hay buông xả tiền của. Xuất gia thì hay xả bỏ ngũ dục và phiền não. Do tin thiện nên trì giới. Trì giới ắt ngừng ác. Ngừng ác xong ắt tiến hành các việc thiện. Tiến hành các việc thiện cần yếu phải nghe nhiều. Nghe pháp cho nên hay xả, xả cho nên huệ sanh. Cho nên theo thứ tự mà nói về năm việc (ngũ sự). Năm việc đó là báu. Xấu hổ là người gìn giữ, người gìn giữ của cải cho chủ cũng là của cải, cho nên bảy việc đó thông thường gọi là của cải vậy.

Kinh: Dạy bảo tăng thêm ích

Như chỗ nói tu hành

Hồi hướng làm lợi lớn.

Tổ Thập nói: Hành là tự hành vậy. Dùng thất tài làm vốn, lại nữa ta người cùng lợi, lại dùng cái phước này hồi hướng Phật đạo. Thất bảo càng tăng, lợi càng lớn vậy.

Kinh: Tứ thiền làm giường ghế

Từ trong tịnh mạng sanh.

Sư Triệu nói: Tứ thiền là ngôi cao do tu tịnh mạng mà thành.

Kinh: Đa văn tăng trí huệ Để làm tự giác âm.

Tổ Thập nói: Nói về giường ắt đến chỗ an nghỉ, an nghỉ ắt biết đó có pháp. Cho nên sau đó nói về nhạc. Ở ngoại quốc người sang trọng khi ngủ, ra lệnh trước cho người cai nhạc rõ, lúc muốn thức dậy thì tấu nhạc, sau đó thức giấc. Đây nhân nghe nhiều pháp âm, tỉnh giấc an nghỉ thiền.

Kinh: Thức ăn pháp cam lồ.

Tổ Thập nói: Chư thiên lấy đủ thứ thuốc hay bỏ xuống biển, dùng núi Bảo Sơn nghiền ra, làm thành cam lồ, ăn vào thành tiên, gọi là thuốc bất tử.

Trong Phật pháp dùng Niết bàn làm cam lồ khiến đoạn dứt sanh tử đời đời, đó mới thật là thuốc bất tử vậy.

Cũng nói rằng cam lồ là vị của đất trong kiếp đầu tiên, ăn ắt trường sanh. Phật pháp là thật tướng của cam lồ, nuôi huệ mạng, đó mới thật là món ăn cam lồ vậy.

Kinh: Nước uống, vị giải thoát.

Tổ Thập nói: Vị có bốn loại: 1. Xuất gia, lìa ngũ dục; 2. Hành thiền, lìa rối loạn, phiền não; 3. Trí huệ, lìa vọng tưởng; 4. Niết bàn, lìa sanh tử. Cũng có hai thứ giải thoát:

1. Giải thoát phiền não; 2. Giải thoát chỗ ngại.

Cũng nói rằng: Tánh ái không chán gọi là khát. Ái đoạn dứt liền được giải thoát. Giải thoát ngừng khát ái, cho nên gọi là nước uống. Bốn vị trên cũng dùng trừ khát ái nên là nước uống.

Kinh: Tịnh tâm nhân tắm rửa.

Tổ Thập nói: Tâm tịnh ắt không nhiễm đắm, không nhiễm tức là vì tắm rửa. Cũng gọi là dạo chơi trong tám đường giải thoát.

Kinh: Giới phẩm là hương thoa.

Tổ Thập nói: Giới trong sạch trừ nhơ uế, chẳng mượn hương thơm.

Kinh: Trừ dẹp giặc phiền não.

Tổ Thập nói: Có hai cách đoạn dứt phiền não. 1. Già đoạn (đoạn dứt ngăn che); 2. Vĩnh đoạn (đoạn dứt vĩnh viễn). Trừ dẹp là già đoạn.

Trên nói về nuôi dưỡng bốn thể (thân tứ đại), bốn thể bình an khỏe mạnh ắt rộng hưng sự nghiệp.

Từ đây trở xuống nói về sự nghiệp đó.

Kinh: Dũng kiện chẳng ai hơn

Hàng phục bốn thứ ma

Cờ thắng dựng đạo tràng.

Tổ Thập nói: Ở ngoại quốc phá địch đắc thắng thì dựng cờ thắng. Đạo tràng hàng ma cũng biểu thị cái thắng tướng đó vậy.

Kinh: Tuy biết không khởi diệt

Vì dạy chúng có sanh

Khắp hiện vào các cõi

Như mặt trời đều thấy.

Sư Triệu nói: Biết không có khởi diệt ắt được pháp thân, không còn lại có cái phần sanh, vì người nên có sanh, cho nên chẳng ai chẳng thấy. Từ đây về sau khen đầy đủ cái đức biến ứng của Bồ tát. Lấy pháp làm nhà cho nên mới có thể như thế.

Kinh: Cúng dường khắp mười phương

Vô lượng ức Như Lai Chư Phật và thân mình

Không có tưởng phân biệt.

Tuy biết các cõi Phật

Và chúng sanh đều không

Mà thường tu tịnh độ

Giáo hóa đám quần sanh.

Bao nhiêu loài hữu tình

Oai nghi cùng hình tiếng Bồ tát lực vô úy

Đồng thời đều khắp hiện.

Rõ biết các việc ma

Mà hiện theo hạnh đó

Khéo dùng phương tiện trí Tùy ý đều hay hiện.

Hoặc hiện lão bệnh tử.

Tổ Thập nói: Y như đức Phật muốn hóa độ vua Phất Ca Sa nên hiện làm thầy Tỳ kheo già. Cũng như chỗ biến hóa ở bốn cửa thành vậy.

Kinh: Thành tựu mọi chúng sanh

Rõ biết như huyễn hóa

Suốt thông chẳng có ngại.

Hoặc hiện kiếp tận thiêu

Trời đất đều rỗng suốt

Chúng sanh có thường tưởng Khiến soi rõ vô thường.

Tổ Thập nói: Hoặc thiêu thật, hoặc chẳng thiêu thật. Chẳng thiêu thật thì hai ngày cho đến ba, bốn ngày, lúc ra khỏi, chúng sanh thấy tướng thiêu liền ngộ vô thường. Trở lại chỗ chẳng bị thiêu vậy.

Kinh: Vô số ức chúng sanh Đều đến thỉnh Bồ tát

Một phen đến nhà kia

Khiến hồi hướng Phật đạo

Kinh sách, giới, chú thuật

Các nghề nghiệp khéo léo

Đều hiện làm việc ấy

Lợi ích mọi quần sanh.

Các đạo pháp thế gian

Nương trong đó xuất gia

Để giải mê cho người Mà chẳng đọa tà kiến.

Tổ Thập nói: Vì đồng tập (thói quen) tương cảm nên trước đồng mà sau trái. Người xuất gia có đức vì chỗ tông yếu của vật cho nên hiện vào xuất gia để tu đức dẫn dắt vật.

Sư Triệu nói: Chín mươi sáu giống (là giống ngoại đạo) đều xuất gia cầu đạo. Tùy theo sự xuất gia đó, muốn tháo mở cái lầm lạc đó, chẳng đồng cái "kiến" vậy. Kinh: Hoặc làm nhật nguyệt thiên Phạm vương chủ thế giới.

Tổ Thập nói: Kiếp ban đầu chưa có mặt trời, mặt trăng, cũng chưa có chúng sanh, u tối chẳng thấy mặt trời, mặt trăng cho nên làm mặt trời mặt trăng để soi sáng. Kinh: Hoặc khi làm đất nước Hoặc lại làm gió lửa.

Tổ Thập nói: Kiếp ban đầu đất chưa thành, dùng thần lực khiến gió sáu phương thổi nước kết thành đất. Hoặc thấy người đi trong biển lúc thuyền muốn chìm, vì đó hóa làm đất, giúp cho được yên ổn. Đến chỗ cần nước, lửa, gió đều ứng theo chỗ cầu, hoặc hóa làm, hoặc dùng thân làm ra. Món ăn, thuốc men cũng như vậy.

Kinh: Trong kiếp có tật dịch

Hiện làm các cây thuốc.

Nếu người nào dùng uống Bệnh trừ, các độc tiêu.

Tổ Thập nói: Hoặc giúp trừ bệnh, hoặc được thành tiên, nhân đó mà giáo hóa làm cho vào chánh đạo. Ở nước ngoài có cây thuốc kỳ diệu hoặc tựa hình người, hoặc tựa hình voi ngựa. Tựa hình voi ngựa, có người cưỡi lên liền bay lên không mà đi. Hoặc chỉ thấy nghe thuốc đó các bệnh liền tiêu.

Kinh: Trong kiếp có đói khát

Hiện làm đồ ăn uống

Trước cứu người đói khát

Sau giảng dạy chánh pháp.

Trong kiếp có đao binh

Vì đó khởi từ bi

Hóa độ chúng sanh ấy

Khiến trụ cảnh không tranh.

Tổ Thập nói: Sắp đến lúc tận thế, đao binh khởi. Đời sống con người còn mười tuổi. Đức Bà Tu Mật từ cung trời Đao Lợi giáng xuống, đầu thai trong gia đình vua làm vua. Có lời giáo hóa mọi người. Tổ tiên chúng ta mạng số rất lâu, sau giận dữ, oán thù không lòng lành, cho nên đoản thọ, vậy các người phải làm lành, mọi người vâng mệnh, ác tâm từ từ giảm đi. Từ đây về sau, sanh con sống đến hai mươi tuổi, như thế nối nhau đến thời kỳ của đức Di Lặc là tám mươi bốn ngàn tuổi.

Kinh: Như có chiến trận lớn

Ở trong lực bình đẳng Bồ tát hiện uy thế

Hàng phục để yên hòa.

Tổ Thập nói: Hai bên đang đối địch, giúp cho bên yếu, hai bên đã ngang nhau không có thắng bại, nhân đó mà hai bên lìa nhau yên ổn vậy.

Kinh: Trong tất cả cõi nước

Chỗ nào có địa ngục

Đi ngay đến nơi ấy

Cứu vớt người khổ não.

Trong tất cả quốc độ

Súc sanh ăn lẫn nhau

Đều hiện sanh nơi đó Làm cho được lợi ích.

Tổ Thập nói: Thế giới thời cổ xưa, người không có lễ nghĩa, muốn giết hại người già cả. Khỉ, voi, chim chóc đến tôn kính người già cả làm cho người, thú tu thiện, tất cả cùng nhau hòa thuận, như trong Đại Trí Độ Luận nói.

Kinh: Thị hiện trong ngũ dục

Lại cũng hiện tu thiền

Khiến tâm ma rối loạn Chẳng thể thừa dịp hại.

Sư Triệu nói: Muốn nói hành thiền, lại thọ ngũ dục. Muốn nói thọ ngũ dục hiện chứng thiền. Chẳng lường được biến hóa đó. Vì lẽ, quấy rối vậy.

Kinh: Hoa sen sanh trong lửa

Thật đáng gọi hiếm có

Tại dục mà tu thiền

Hiếm có cũng như thế.

Sư Triệu nói: Nếu chẳng phải chỗ yếu chỉ tĩnh loạn ngang bằng, ai có thể lưỡng toàn được.

Kinh: Hoặc hiện làm dâm nữ

Dẫn dắt kẻ háo sắc Trước lấy dục dụ người Sau khiến vào trí Phật.

Hoặc làm chủ ấp làng

Hoặc làm thầy khách buôn

Quốc sư và đại thần

Để lợi ích chúng sanh.

Các chỗ có kẻ nghèo

Hiện làm kho vô tận

Nhân đó khuyên dẫn người Khiến phát Bồ đề tâm.

Kẻ kiêu căng ngã mạn

Hiện làm đại lực sĩ Tiêu phục mọi cống cao

Khiến trụ đạo vô thượng.

Sư Triệu nói: Tâm kiêu mạn tự cao, như đỉnh núi chẳng ngừng được nước. Bồ tát hiện làm lực sĩ hàng phục tâm tự cao đó, sau mới dùng nước pháp tưới nhuần.

Kinh: Như có kẻ sợ sệt Đứng đầu mà an ủi

Trước thí pháp vô úy

Sau khiến phát đạo tâm.

Hoặc hiện lìa dâm dục

Làm vị tiên ngũ thông Khai dẫn cho chúng sanh

Khiến nương giới nhẫn từ.

Tổ Thập nói: Đời không có bậc hiền thánh, chúng sanh hèn yếu, chẳng thể nhập pháp thâm sâu cho nên dùng giới nhẫn giáo hóa vậy.

Kinh: Thấy người cần hầu hạ

Hiện làm kẻ tôi tớ

Đã đẹp ý người kia

Bèn phát khởi đạo tâm.

Tùy theo việc cần dùng

Mà vào trong Phật đạo Dùng sức phương tiện khéo Cấp đầy đủ món cần.

Đạo không lường như thế Chỗ hành không bờ bến Trí huệ không ranh giới

Độ thoát vô số chúng.

Khiến cho tất cả Phật

Trong vô số ức kiếp Khen ngợi công đức đó

Dường như không thể hết.

Ai nghe pháp như thế

Chẳng phát Bồ đề tâm

Trừ những kẻ kém cỏi Ngu si không trí huệ.

Phẩm Vào Pháp Môn Chẳng Hai

Kinh: Bấy giờ ông Duy Ma Cật nói với các Bồ tát rằng: “Các Nhân giả! Sao là Bồ tát vào pháp môn chẳng hai? Các vị tùy thích mà nói.”

Tổ Thập nói: Hữu vô thay đổi xoay dùng, cái "thường" của Phật pháp, phẩm trước có nói, nên đây nói cửa "không".

Lại nữa, từ lúc nhóm hội đến giờ chỉ có hai người đối đáp, còn ngoài ra đều im lặng, nay muốn mỗi vị hiển bày cái đức đó, cho nên hỏi khiến hết thảy nói ra.

Cũng nói rằng: Hoặc là tình chẳng giống nhau, phát ngộ có nhân, nên khiến mỗi vị nói ra chỗ ngộ, giải thích rộng ra cho đám đông chưa hiểu biết. Đại phàm hội thành công là ở chỗ nói rõ cái tông yếu, vì lẽ đó chung cuộc mới mỹ mãn.

Giờ pháp tòa sắp tan, muốn nghiệm xét cái đến sâu xa đó nên nói rộng pháp chẳng hai, đó mới tột tận chỗ nhiệm mầu vậy.

Hỏi rằng: Cũng có ba bốn cho đến vô lượng pháp môn mà sao chỉ nói chẳng hai?

Đáp rằng: Hai việc nhỏ nên lầm lạc còn cạn mỏng, các cửa khác việc rộng lớn nên ràng buộc sâu xa. Hai cái trên phá được thì những cái còn lại có thể biết vậy.

Lại nữa, muôn pháp sanh ra đều từ duyên khởi. Duyên khởi sanh pháp nhiều ít chẳng đồng, chỗ cực kỳ cần yếu ấy là theo hai duyên, chưa từng nghe chỗ có một duyên sanh ra vậy. Như thế, chỗ có duyên khởi, tột cùng nơi hai pháp, hai pháp đã bỏ liền vào huyền cảnh.

Cũng nói rằng: Hai pháp môn thâu tóm tất cả pháp môn. Như sao chẳng phá cái một?

Đáp rằng: Nếu gọi là số ắt chẳng phải "cái một", nếu xem "cái một" là một thì cũng chưa lìa "cái hai". Bỏ "cái hai" thì "một" này liền hết.

Lại nữa, còn "cái một" vô tướng, mượn gọi tên là "thật không". Chỗ thật không ắt thể và tướng tuyệt dứt, cho nên thẳng tay vứt bỏ liền tự không vậy.

Sư Triệu nói: Từ đầu kinh đến giờ, chỗ nói rõ tuy có khác, nhưng đều là đạo Đại thừa vô tướng. Đạo vô tướng ấy tức là pháp môn bất khả tư nghị giải thoát vậy.

Pháp bất khả tư nghị giải thoát tức là cái nghĩa độc nhất của pháp chẳng hai. Cái này chính là chỗ ngài Tịnh Danh hiện bày tật bệnh, tạo nên chỗ ngài Văn Thù lập ý thăm hỏi tật bệnh.

Phàm đạo Thánh thành thì chẳng gì là chẳng do theo đó, cho nên "sự" là mối của đoạn này. Đàm luận là lời nói đầu tiên nghiệm xét chỗ quay về "một" mà xong vậy thôi!

Nhưng học giả khai tâm có chốn, nên thọ tu tập chẳng đồng. Hoặc quán sanh diệt để trở về cội gốc. Hoặc vượt hữu vô đạt cái "thể chân". Hoặc tìm tội phước mà được cái một. Hoặc xét thân khẩu mà biết sâu chỗ yên lặng. Đường đó tuy khác chỗ hội chẳng khác. Chẳng khác cho nên giữ chỗ giống nhau của mọi người, nhân đó chứng cái ý chỉ lớn lao bộ kinh này vậy.

Kinh: Trong pháp hội có Bồ tát tên là Pháp Tự Tại nói rằng: “Các Nhân giả! Sanh diệt là hai, pháp vốn không sanh nay ắt không diệt. Được vô sanh pháp nhẫn ấy chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Sư Triệu nói: Diệt ấy là diệt cái sanh. Nếu ngộ vô sanh thì diệt có chỗ nào diệt đâu, đó tức là vô sanh pháp nhẫn.

Đây là Bồ tát nhân quán sanh diệt ngộ đạo, cho nên nói chỗ mình giải thoát là pháp môn chẳng hai, sau này đều giống vậy. Vạn pháp vân vân... lìa “Chân” đều gọi là hai, cho nên dùng cái chẳng hai làm chỗ nói.

Kinh: Bồ tát Đức Thủ nói: “Ta (ngã), cái của ta (ngã sở).

Vì có “ta” cho nên liền có “cái của ta”. Nếu không có ta liền không có “cái của ta”, đó chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Sư Triệu nói: Cái Diệu chủ (chủ trong thân tục gọi là hồn) thường còn, cái ta vậy. Cái thân và muôn vật là chỗ có của ta. Ngã sở là chỗ có của ta. Pháp đã vô ngã thì ai có vậy?

Kinh: Bồ tát Bất Thuấn nói:

Tổ Thập nói: Bất Thuấn có ba nghĩa: Một là y như trời. Hai là ái kính Phật thân nhìn chẳng nháy mắt. Ba là tâm không bị việc trần tục che lấp, huệ nhãn thường mở.

Kinh: “Thọ, không thọ là hai.

Tổ Thập nói: Thọ (lãnh nhận), không thọ là giữ tướng mà chẳng giữ tướng vậy. Cũng có ngũ ấm lậu gọi là thọ. Vô lậu gọi là không thọ. Cũng nói rằng: Tâm thọ, tâm không thọ như bộ A Tỳ Đàm nói về tâm.

Kinh: “Nếu các pháp không thọ thì không thể đắc, vì không thể đắc nên không lấy.

Tổ Thập nói: Bỏ "thọ" vậy.

Kinh: “Không bỏ.

Tổ Thập nói: Bỏ "không thọ" vậy.

Kinh: “Không gây ra.

Tổ Thập nói: Là nói chẳng trở lại thọ cái nghiệp chúng sanh vậy.

Kinh: “Không hành.

Tổ Thập nói: Tâm "hành" diệt dứt vậy.

Kinh: “Đó chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Sư Triệu nói: Có tâm ắt có chỗ thọ, có chỗ thọ liền có chỗ "không thọ". Đó là hai. Nếu ngộ pháp vốn không, thì cả hai đều không thọ, ắt chẳng "đắc" chẳng "hành", đó là pháp chẳng hai vậy.

Kinh: Bồ tát Đức Đảnh nói: “Nhơ, sạch, là hai. Thấy được thật tánh của nhơ liền không có tướng sạch. Thuận theo diệt tướng chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Tổ Thập nói: Như rửa vật nhơ, hết nhơ mới sạch, sạch hết, hết ắt không có cái sạch vậy.

Sư Triệu nói: Sạch sanh nơi nhơ, thật tánh vốn không nhơ thì sạch nơi chỗ sạch nào?

Kinh: Bồ tát Thiện Túc nói: “Động, niệm là hai. Không động thời không niệm. Không niệm liền không phân biệt. Thông suốt lý ấy là vào pháp môn chẳng hai.”

Tổ Thập nói: Tâm mê hoặc hơi khởi gọi là động. Giữ tướng vướng mắc sâu gọi là niệm. Trước sau là hai vậy.

Kinh: Bồ tát Thiện Nhãn nói: “Một tướng, vô tướng là hai. Nếu biết một tướng tức là vô tướng, cũng chẳng giữ vô tướng, vào bình đẳng chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Sư Triệu nói: Nói cái một để bỏ cái hai, chẳng phải nói một vậy. Nói cái không để bỏ cái có, chẳng phải nói không vậy. Nhưng hoặc có kẻ nghe một liền giữ tướng một, nghe không liền giữ tướng không, cho nên mới có hai cái đó.

Kinh: Bồ tát Diệu Tý nói: “Tâm Bồ tát, tâm Thanh văn là hai. Quán tướng của tâm vốn không, như huyễn hóa, thời không có tâm Bồ tát tâm Thanh văn, chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Tổ Thập nói: Dùng thí (cho) để báo đáp cho nên tay có thể xuất ra không hết vật báu, như năm sông chảy, cho nên gọi là Diệu Tý (tay mầu diệu).

Kinh: Bồ tát Phất Sa nói:

Tổ Thập nói: Trong Nhị Thập Bát Tú là tên của sao quỷ. Sanh ra gặp sao đó, nhân đó dùng làm tên gọi.

Kinh: “Thiện, chẳng thiện là hai. Nếu không khởi thiện, chẳng thiện, vào vô tướng tế mà thông suốt, chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Tổ Thập nói: Tất cả tâm thiện hữu lậu, đến cái thiện về thân, khẩu nghiệp vô lậu đến Niết bàn đều gọi là thiện. Tất cả phiền não gây bởi nghiệp thân, khẩu gọi là chẳng thiện.

Kinh: Bồ tát Sư Tử nói: “Tội phước là hai.

Tổ Thập nói: Phiền não trong ba cõi, phiền não tương ứng và phiền não gây ra do nghiệp thân khẩu đều gọi là tội. Tất cả thiện hữu lậu đều gọi là phước.

Kinh: “Nếu thông suốt tánh của tội thì tội cùng phước chẳng khác. Dùng kim cương huệ dứt lìa tướng ấy, không buộc, không mở chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Tổ Thập nói: Kim Cương trấn trong lòng đất phía dưới đến tận mặt đất, rồi mới ngừng. Thật tướng huệ phải thấu tận pháp tánh sau mới ngừng vậy.

Kinh: Bồ tát Sư Tử Ý nói:

Tổ Thập nói: Sư tử qua sông, nước lặng mới lội thẳng qua, quanh co thì chẳng vượt qua. Đây là bậc Đại sĩ dùng thật trí huệ vào sâu các pháp vượt qua bờ kia cho nên mượn để gọi tên.

Kinh: “Hữu lậu vô lậu là hai. Nếu được các pháp bình đẳng thì chẳng khởi tưởng hữu lậu vô lậu. Chẳng chấp có tướng, chẳng trụ vô tướng, chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Bồ tát Tịnh Giải nói: “Hữu vi vô vi là hai, nếu thường lìa tất cả thì tâm như hư không, dùng huệ thanh tịnh không ngại chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Bồ tát Na La Diên nói: “Thế gian xuất thế gian là hai.

Tổ Thập nói: Thế gian là ba cõi. Xuất thế gian là tất cả pháp đạo phẩm vô lậu hữu vi vậy.

Kinh: “Thế gian tánh không, bèn là xuất thế gian trong đó chẳng vào chẳng ra.

Tổ Thập nói: Nghĩa xuất (ra) sanh nơi nhập (vào). Chẳng vào sanh tử cho nên chẳng xuất thế gian.

Kinh: “Chẳng đầy.

Tổ Thập nói: Phạn bản nói là tiến bộ.

Kinh: “Chẳng vơi, chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Sư Triệu nói: Phàm có vào ắt có ra, có ra ắt có đầy tràn. Có đầy ắt có vơi. Việc này trong đời thường có luôn.

Kinh: Bồ tát Thiện Ý nói: “Sanh tử Niết bàn là hai. Nếu thấy tánh sanh tử thì chẳng có sanh tử, chẳng buộc, chẳng mở, chẳng cháy, chẳng diệt. Thấu nhập như thế chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Tổ Thập nói: Trên nói vô vi là tam vô vi vậy. Bây giờ nói rõ rốt ráo Niết bàn vậy.

Sư Triệu nói: Buộc, cháy là tên riêng của sanh tử. Mở diệt là tên khác của Niết bàn.

Kinh: Bồ tát Hiện Kiến nói: “Tận, không tận là hai. Pháp rốt ráo dù tận hay không tận đều là tướng vô tận. Tướng vô tận tức là không. Không thì chẳng có tướng tận hay tướng không tận. Thấu nhập như thế chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Tổ Thập nói: Vô thường là cái cửa mới vào của không. Phá pháp tận gọi là không tận. Nếu một niệm chẳng sanh, chẳng có sanh thì sanh tận, sanh tận ắt rốt ráo không, đó gọi tận.

Sư Triệu nói: Pháp hữu vi là pháp hư giả, vô thường cho nên gọi là tận. Thật tướng của pháp vô vi là thường trụ cho nên chẳng tận. Nếu lấy tận làm tận, lấy không tận làm không tận thì đều là hai pháp. Như có thể ngộ cái tận, không tận đều là tướng vô tận ắt thấu nhập cái một không, chẳng hai pháp vậy.

Kinh: Bồ tát Phổ Thủ nói: “Ngã, vô ngã là hai. “Ngã” còn chẳng thể đắc thời cái “chẳng phải ngã” làm sao có thể đắc.

Thấy thật tánh của ngã ấy, chẳng còn khởi hai tướng, chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Sư Triệu nói: Vô ngã sanh ra từ ngã, thấy thật tánh của ngã, ngã vốn tự không, huống chi cái phi ngã.

Kinh: Bồ tát Điện Thiên nói: “Minh, vô minh là hai. Thật tánh của vô minh tức là minh. Minh cũng chẳng thể nắm giữ. Nếu thường lìa tất cả, ở trong đó bình đẳng chẳng hai, chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Sư Triệu nói: Minh là huệ minh. Vô minh là si mê, mờ tối. Thấy tánh của vô minh tức là thật minh. Nếu thấy minh là minh, đó tức là vô minh cho nên chẳng có thể nắm giữ vậy.

Kinh: Bồ tát Hỷ Kiến nói: “Sắc, sắc không là hai. Sắc tức là không chẳng phải sắc diệt rồi mới không. Tánh sắc tự không, thọ, tưởng, hành, thức cũng thế. Thức, không là hai. Thức tức là không, chẳng phải thức diệt rồi mới không, vì tánh thức tự không, thông suốt lý đó chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Sư Triệu nói: Sắc tức là không, chẳng đợi sắc diệt rồi mới là không. Vì thấy sắc khác với không nên ắt có cái hai sanh nơi pháp tướng.

Kinh: Bồ tát Minh Tướng nói: “Bốn chủng, không chủng khác nhau là hai. Tánh bốn chủng tức là tánh không chủng. Như lớp trước, lớp sau không thời lớp giữa cũng không. Nếu có thể như thế hiểu biết thật tánh các chủng chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Tổ Thập nói: Trong pháp của ngoại đạo có năm đại. Trong Phật pháp có bốn đại. Bốn chủng đó trong tác pháp (pháp làm ra) rất lớn. Cho nên gọi là lớn.

Sư Triệu nói: Tứ chủng là tứ đại vậy. Không chủng là không đại vậy. Đó là năm. Chúng sanh do đó sanh ra nên gọi chủng (giống, hột giống). Nhưng tánh của tứ đại không có trước, sau, giữa chẳng khác gì không đại.

Kinh: Bồ tát Diệu Ý nói: “Con mắt, sắc trần là hai nếu biết tánh mắt nơi sắc chẳng tham, chẳng sân, chẳng si bèn là tịch diệt. Như thế, tai với tiếng, mũi với hương, lưỡi với vị, thân với xúc, ý với pháp là hai. Nếu biết tánh của ý; nơi pháp chẳng tham, chẳng sân, chẳng si bèn là tịch diệt. An trụ trong đó, là vào pháp môn chẳng hai.”

Sư Triệu nói: Còn nơi tình trần, cho nên tam độc nhân đó sanh ra. Nếu ngộ tánh của lục tình (sáu căn) ắt nơi lục trần chẳng khởi tam độc. Đó là đạo tịch diệt vậy.

Kinh: Bồ tát Vô Tận Ý nói: “Bố thí, hồi hướng nhất thiết trí là hai. Tánh của bố thí tức là tánh của hồi hướng nhất thiết trí. Như thế, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí huệ, hồi hướng nhất thiết trí cũng là hai. Tánh của trí huệ tức là tánh của hồi hướng nhất thiết trí. Nơi trong đó vào nhất tướng ấy, chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Sư Triệu nói: Dùng pháp lục độ làm cái nhân mầu diệu. Hồi hướng nhất thiết trí ấy là hai pháp vậy. Nếu ngộ nhân quả tánh đồng nhau, thấu nhập nhất tướng, liền ứng với chẳng hai.

Kinh: Bồ tát Thâm Tuệ nói: “Không, vô tướng, vô tác là hai. Không tức vô tướng, vô tướng tức vô tác. Như không, vô tướng, vô tác, liền không tâm, ý, thức. Nơi một pháp giải thoát tức là ba pháp giải thoát. Đó chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Sư Triệu nói: Ba chỗ hành tuy khác nhau, nhưng đều là pháp vô duyên giải thoát. Cho nên không có tâm, ý, thức vậy. Vô duyên đã đồng thì ba pháp giải thoát cũng chẳng khác.

Kinh: Bồ tát Tịch Căn nói: “Phật, pháp và chúng là hai.

Sư Sanh nói: Có tướng ắt có đối, có đối ắt là hai. Chẳng can hệ đến một và hai vậy.

Kinh: “Phật tức là pháp.

Sư Sanh nói: Vì thể pháp là Phật. Chẳng thể lìa pháp mà có Phật. Nếu chẳng lìa pháp mà có Phật thì Phật chính là pháp vậy.

Như vậy Phật cũng là pháp đó thôi.

Kinh: “Pháp tức là chúng.

Sư Sanh nói: Thể pháp cũng là chúng (Tăng).

Kinh: “Tam Bảo đều là tướng vô vi, cũng như hư không. Tất cả pháp cũng vậy. Hay tùy theo hạnh ấy, chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Sư Triệu nói: Chân trí vô tướng là Phật bảo. Cái thật tướng vô vi là Pháp bảo. Tu hành theo đạo vô vi là Tăng bảo. Tam Bảo tuy khác nhưng đềụ là vô vi tướng.

Kinh: Bồ tát Tâm Vô Ngại nói: “Thân, thân diệt là hai.

Tổ Thâp nói: Thân là thọ ngũ ấm vậy. Thân diệt là niết bàn.

Kinh: “Thân tức là thân diệt. Vì sao? Thấy thật tướng của thân, chẳng khởi kiến thân và kiến thân diệt, thân và thân diệt chẳng hai, chẳng phân biệt. Nơi trong đó chẳng kinh chẳng sợ. Chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Sư Triệu nói: Lúc các pháp sanh thời không sanh. Lúc diệt thời không diệt. Thân còn, thân mất cũng chẳng khác thì sao có sự kinh sợ về việc trong đó ư?

Kinh: Bồ tát Thượng Thiện nói: “Thân, khẩu, ý nghiệp là hai. Ba nghiệp đó đều là tướng vô tác. Tướng vô tác của thân tức là tướng vô tác của khẩu. Tướng vô tác của khẩu tức là tướng vô tác của ý. Tướng vô tác của ba nghiệp này tức là tướng vô tác của tất cả các pháp. Có thể như thế, tùy theo huệ vô tác ấy, chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Sư Triệu nói: Ba nghiệp tuy khác nhưng một lẽ vô tác vậy. Chỗ sanh của các pháp vốn nơi ba nghiệp. Ba nghiệp đã không, cái gì tạo tác các pháp.

Kinh: Bồ tát Phước Điền nói: “Phước hạnh, tội hạnh, bất động hạnh là hai. Thật tánh của ba hạnh là không. Không thời không phước hạnh, không tội hạnh, không bất động hạnh. Nơi ba hạnh này mà chẳng khởi, chính là vào pháp môn chẳng

hai.”

Sư Triệu nói: Phước là thiện hạnh ở Dục giới. Tội là mười đường dữ. Bất động là hạnh của cõi sắc và vô sắc vậy.

Kinh: Bồ tát Hoa Nghiêm nói: “Do ngã mà khởi nhị nguyên là hai. Thấy được thật tướng của ngã thì chẳng khởi hai pháp. Nếu chẳng trụ hai pháp tất không có thức. Không có thức ấy chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Sư Triệu nói: Nhân ta cho nên có người. Hai tên sanh ra từ đó.

Như thấy thật tướng của ngã ắt cái thức ta người không do đâu mà khởi ra.

Kinh: Bồ tát Đức Tạng nói: “Có tướng sở đắc là hai. Như không có sở đắc ắt không có giữ, bỏ. Không giữ bỏ ấy, chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Sư Triệu nói: Đắc (được) là ở nơi ta. Tướng là cái bên kia. Ta chẳng có cái tướng đắc thì ai giữ, ai bỏ.

Kinh: Bồ tát Nguyệt Thượng nói: “Tối và sáng là hai.

Không tối, không sáng thời không có hai. Vì sao? Như vào định diệt thọ tưởng không có tối, không có sáng. Tất cả pháp tướng cũng như thế. Bình đẳng vào nơi ấy chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Tổ Thập nói: Yếu chỉ nơi đây là dứt tuyệt cái biết soi chiếu. Không có sáng, tối vậy.

Sư Triệu nói: Bậc nhị thừa vào diệt tận định. Sáu căn bỏ hết. Tâm tưởng dứt hết. Tuy trải qua ngày đêm mà chẳng biết cái khác của tối sáng. Bậc Bồ tát vô tâm nơi sáng tối đó thôi.

Kinh: Bồ tát Bảo Ấn Thủ nói: “Ưa Niết bàn, không ưa thế gian là hai. Nếu chẳng ưa Niết bàn chẳng chán thế gian thì chẳng có hai. Vì sao? Nếu có buộc ắt có mở. Nếu gốc không buộc thì ai cầu mở. Không buộc không mở ắt không ưa không chán. Đó chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Sư Triệu nói: Thế gian không buộc, sao mà chán? Niết bàn không mở sao mà ưa?

Kinh: Bồ tát Châu Đỉnh Vương nói: “Chánh đạo, tà đạo là hai. Trụ nơi chánh đạo thì không phân biệt thế nào là tà, thế nào là chánh. Lìa hai cái ấy chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Bồ tát Nhạc Thật nói: “Thật, chẳng thật là hai. Thật thấy ấy chẳng còn thấy thật, huống chi chẳng thật. Vì sao? Không phải chỗ thấy của nhục nhãn. Huệ nhãn mới thấy. Huệ nhãn đó chẳng thấy mà không gì chẳng thấy. Đó chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Sư Triệu nói: Thật tướng là cảnh của huệ nhãn, không phải chỗ thấy của nhục nhãn. Huệ nhãn còn chẳng thấy thật huống chi chẳng thật. Tuy nói là chẳng thấy mà không chỗ nào chẳng thấy. Đó là cái thể của chân huệ nhãn.

Kinh: Như thế, các vị Bồ tát mỗi mỗi đều nói xong. Bèn hỏi ngài Văn Thù Sư Lợi: “Thế nào là Bồ tát vào pháp môn chẳng hai? Ngài Văn Thù Sư Lợi nói: “Như ý tôi, nơi tất cả pháp chẳng lời lẽ, chẳng nói, chẳng chỉ bày, chẳng phân biệt, lìa mọi vấn đáp. Chính là vào pháp môn chẳng hai.”

Sư Sanh nói: Các Bồ tát mỗi vị trước đã nói nghĩa chẳng hai.

Tựa như có cái chẳng hai có thể nói được. Nếu có cái chẳng hai có thể nói được ấy, tức lại còn cái đối với một là chẳng hai vậy. Vì vậy ngài Văn Thù nói rõ ra chỗ không thể nói mới là chẳng hai vậy.

Kinh: Lúc ấy ngài Văn Thù Sư Lợi hỏi ông Duy Ma Cật rằng: “Chúng tôi ai ai cũng nói rồi; nhân giả nên nói thế nào là Bồ tát vào pháp môn chẳng hai?” Ông Duy Ma Cật im lặng không nói.

Sư Sanh nói: Ngài Văn Thù tuy rõ ra chỗ chẳng thể nói.

Nhưng chưa rõ ra chỗ nói là chẳng nói vậy. Do đó ông Duy Ma Cật im lặng không nói, để biểu thị cái lời về đó chẳng thật. Lời nói nếu là thật, đâu thể im lặng ư!

Sư Triệu nói: Có lời lẽ về nơi không lời lẽ. Chưa phải như không lời lẽ tại nơi không lời lẽ. Do đó im lặng vậy.

Phần trên các Bồ tát hiển bày lời lẽ về pháp tướng. Ngài Văn Thù có lời lẽ ở chỗ không lời lẽ. Ông Tịnh Danh không lời lẽ tại nơi không lời lẽ. Ba lẽ đó bày tỏ cái yếu lý tuy đồng, nhưng cái dấu tích có cạn sâu. Vì lời nói ở sau chỗ không lời lẽ. Biết thì ở sau chỗ không biết Tin vậy thôi!

Tổ Thập nói: Sau khi đức Phật nhập tịch sáu trăm năm. Có một người sáu mươi tuổi mới xuất gia, chưa bao lâu, tụng hết ba tạng kinh. Sau đó làm ra ba tạng luận nghĩa. Làm luận xong, nghĩ ngợi rồi nói: Trong Phật pháp còn có cái việc này sao? Chỉ có pháp thiền định, ta đang hành. Đối với việc thọ thiền pháp đó, tự phát thệ nguyện: Nếu không đắc đạo, không đủ tất cả công đức thiền định; trọn đời chẳng ngừng nghỉ, hông chẳng chạm đất. Nhân đó có danh là Hiếp Tỳ kheo. Ít lâu đắc thành A la hán, đủ tam minh lục thông, có tài hùng kiện, khéo hay luận nghĩa.

Có ngoại đạo sư tên là Mã Minh, trí huệ lanh lợi, tất cả kinh thư, đều biết chu đáo, cũng có tài hùng biện. Có thể phá các luận nghĩa. Nghe danh Hiếp Tỳ kheo, bèn đem các đệ tử sang, xướng lên rằng: Tất cả luận nghĩa đều phá được. Nếu ta chẳng phá được lời luận của người thì chịu cắt đầu.

Ông Hiếp Tỳ kheo nghe lời đó, im lặng chẳng nói. Ông Mã Minh liền sanh lòng kiêu mạn. Cho rằng người đó chỉ có hư danh, thật không biết gì, cùng đám đệ tử bỏ ra. Quay về giữa đường suy nghĩ kỹ. Nói với đám học trò: Người đó có trí huệ rất sâu xa, ta thua rồi. Học trò lạ lùng hỏi rằng: Vì sao? Đáp rằng: Tất cả ngôn ngữ đều có thể phá được nên ta nói tức là tự phá lấy ta. Người kia không nói thì không có chỗ phá. Liền quay lại đến chỗ ấy, nói với Hiếp Tỳ kheo rằng: Tôi chịu thua vì thật là ngu si, cái đầu ngu si này không phải chỗ cần của tôi; ông chặt đi. Nếu không chặt, tôi phải tự chặt.

Ông Hiếp Tỳ kheo nói: Chẳng chặt cái đầu của ông, chỉ chặt búi tóc của ông thôi. Việc đó ở thế gian chẳng khác gì chết vậy.

Ông Mã Minh liền xuống tóc làm học trò Hiếp Tỳ kheo, trí huệ biện tài thế gian chẳng bì kịp, làm rộng thêm kinh luận, hoằng hóa Phật pháp. Người đương thời gọi là Phật thứ hai.

Phàm lặng lẽ, tiếng lời tuy khác nhưng tỏ rõ cốt yếu chỉ có một vậy. Chỗ cùng hiểu tuy có một nhưng dấu tích có tinh thô. Có lời lẽ ở chỗ không lời lẽ, chưa bằng chỗ không lời lẽ nơi chỗ không lời lẽ. Cho nên chỗ im lặng ấy mới là diệu tuyệt của luận vậy.

Kinh: Ngài Văn Thù Sư Lợi khen rằng: “Hay thay! Hay thay! Đến chỗ không có chữ nghĩa lời lẽ, đó mới thật thấu vào pháp môn chẳng hai.”

Sư Triệu nói: Hiểu ngầm ấy, người đó là ngài Văn Thù, vì chờ đợi thốt lời nên khen hay vậy.

Kinh: Khi nói Phẩm Vào Pháp Môn Chẳng Hai này trong chúng có năm ngàn vị Bồ tát thấu vào pháp môn chẳng hai, đắc vô sanh pháp nhẫn.