Kinh Duy Ma Cật Chú Giải

BỒ TÁT TRÌ THẾ

Kinh: Phật bảo Bồ tát Trì Thế: “Ông đến ông Duy Ma Cật thăm bệnh.” Ngài Trì Thế bạch Phật: Bạch Thế Tôn! Con không kham lãnh đến thăm bệnh ông ấy. Vì sao? Nhớ lúc xưa con ở nơi tĩnh thất, khi ấy ma Ba Tuần dẫn theo mười hai ngàn thiên nữ, hóa trang như trời Đế Thích trống phách đàn ca lại chỗ con. Ma cùng với quyến thuộc cúi đầu làm lễ dưới chân con, chấp tay cung kính, đứng về một bên. Con tưởng là trời Đế Thích.

Tổ Thập nói: Ba Tuần, Tần gọi là kẻ giết hại. Thường muốn chặt lìa cái huệ mạng (trí huệ, sanh mạng) của con người cho nên gọi là kẻ giết hại. Cũng có tên là ác trong ác. Ác có ba thứ: một là ác, hai là đại ác, ba là ác trong ác.

Nếu bị người dùng cái ác hại mình, mình trở lại dùng cái ác trả thù đó là ác. Nếu người chẳng làm hại mình, vô cớ làm hại người đó là đại ác. Nếu người đến cúng dường, kính nể, chẳng nghĩ đến báo ân, ngược lại còn làm hại đó là ác trong ác. Sự phản ác của ma Vương rất nặng. Chư Phật thường muốn giúp chúng sanh yên ổn nhưng ma Vương trái lại luôn phá hoại, quấy rối cho nên nói là rất nặng vậy.

Sư Triệu nói: Ma thấy sự an tĩnh của ngài Trì Thế nên muốn

làm rối loạn tâm đó. Nếu ma hiện nguyên hình sợ khó trao lời cho nên biến thành trời Đế Thích. Lúc ấy ngài Trì Thế không dùng lục thông quán sát nên cho là Đế Thích.

Kinh: Nên bảo rằng: “Lành thay! Kiều Thi Ca đến! Dù có phước, cũng chẳng nên tự phóng túng.

Tổ Thập nói: Kiều Thi là họ. Tên hiệu là Ma Ca Đà.

Sư Triệu nói: Kiều Thi Ca là họ của vua trời Đao Lợi.

Sư Sanh nói: Vì lẽ cúng dường mà đến cho nên lành vậy. Dẫn theo các cô gái đàn ca đó là tính cách tự buông lung. Phước có nhưng tự buông lung, ngược lại là mầm tội vậy.

Kinh: “Phải quán ngũ dục là vô thường để cầu gốc lành.

Sư Sanh nói: Ngũ dục là chỗ ham muốn của ngũ tình. Phàm dùng làm điều phóng túng thì của báu phải hư, nếu biết cái đó là vô thường thì mới có thể dùng cái đó để cầu cái gốc lành vậy.

Kinh: “Nơi thân, mạng, tiền của, mà tu pháp bền chắc.”

Sư Triệu nói: Kiên pháp là ba pháp bền chắc thuộc về thân, mạng, tiền của. Nếu quên thân mạng, ném bỏ tiền của, lìa xa phong tặng, các thứ ràng buộc mà tu theo đạo thì được cái thân vô cực, cái mạng vô cùng, cái tiền của vô tận. Ba cái đó trời đất cháy mà chẳng cháy đến, kiếp số hết mà chẳng tận cùng cho nên gọi là pháp bền chắc. Vì vua trời Đao Lợi ham luyến ngũ dục, không nghĩ đến vô thường cho nên khuyên tu pháp bền chắc vậy.

Kinh: Ma vương nói với con: “Thưa chánh sĩ! Xin Ngài nhận mười hai ngàn thiên nữ này để quét tước, giặt rửa.”

Sư Sanh nói: Do khéo thuyết pháp cho nên ma mới giả bộ theo điều thiện. Thật ra muốn dùng gái làm rối loạn vậy.

Kinh: Con đáp: “Kiều Thi Ca! Ta là kẻ sa môn Thích tử, ông đừng dùng vật phi pháp này cho ta, đó chẳng phải chỗ ta cần.” Nói chưa dứt lời bỗng ông Duy Ma Cật đến nói với con: “Đây chẳng phải là Đế Thích mà là ma đến khuấy rối Ngài đấy.” Ông lại bảo ma rằng: “Những cô gái này có thể để cho ta, như ta mới đáng nhận.”

Sư Triệu nói: Vì lẽ ngài Trì Thế chưa tỏ rõ nên ma mới biến ra dạng đó. Muốn lãnh giáo hóa các cô gái cho nên mới bày ra phương cách này. Ta là kẻ bạch y đáng nhận các cô gái này, sao lại lấy cho Tăng?

Kinh: Ma liền kinh sợ nghĩ rằng: “Ông Duy Ma Cật chắc chẳng nỡ làm phiền ta.” Muốn ẩn hình mà đi, nhưng không thể ẩn được. Dùng hết thần lực cũng không đi được. Bỗng nghe có tiếng giữa hư không: “Này Ba Tuần! Hãy trao tặng các thiên nữ này cho ông Duy Ma Cật rồi mới đi được.” Ma vì sợ hải nên miễn cưỡng cho. Khi ấy ông Duy Ma Cật bảo các thiên nữ rằng: “Ma đã trao các ngươi cho ta, nay các ngươi đều nên phát tâm vô thượng chánh đẳng chánh giác.”

Sư Triệu nói: Ở với ma cho nên theo cái học tham dục, với ta phải theo cái giáo lý của đạo vậy.

Kinh: Liền theo chỗ thích hợp mà thuyết pháp, khiến phát

ý đạo. Rồi lại nói: “Các ngươi đã phát ý đạo rồi, có cái pháp để tự vui, chớ nên vui theo cái vui của ngũ dục nữa.”

Tổ Thập nói: Tánh của cá duy chỉ nương theo nước. Tánh của đàn bà thì chỉ vui ở cái dục. Ban đầu phát đạo ý, tự khích lệ tu thiện nhưng chưa có thể vui. Nhóm chứa công đức đã thuần rồi thì hân hoan vui sướng càng sâu, qua gian nan chẳng thay đổi, giẵm lên sự khó khăn càng thuần hậu. Trong lòng đầy tình thương, ngoài không còn cái vui nào nữa, khiến nên dùng điều này làm sự tự vui ắt nhàm chán cái vui nơi cõi trời.

Từ đây về sau liệt kê vạn pháp ấy. Chỗ cốt yếu là giữ cái vui trong pháp, chẳng cần giữ cái pháp vậy. Kinh: Thiên nữ liền hỏi: “Thế nào là pháp vui? Đáp rằng: “Vui thường tin Phật, vui muốn nghe pháp, vui cúng dường Tăng, vui lìa ngũ dục.

Tổ Thập nói: Đó là tin giới. Lúc được bốn sự tin, trước hết tin pháp, kế đó tin Phật, sau tin Tăng và giới luật.

Hỏi rằng: Bốn tín có phải là trước tin pháp, kế tin Phật, sau tin tăng và giới luật không?

Đáp: Ví như người bệnh nặng uống thuốc, nếu bệnh lành thì tin thuốc hay. Thuốc hay chắc phải do thầy thuốc, do đó ắt tin thầy.

Tuy thầy giỏi thuốc hay nhưng cần nhất là do người khám bệnh, do đó ắt tin theo người khám bệnh. Ba việc trên tuy đã tốt đẹp rồi cũng cần phải do ta khéo nghỉ ngơi, ắt tin vào ta vậy.

Bốn tín trong pháp cũng y vậy. Lúc tư duy thật tướng thấy được cái chân thật rồi, phiền não liền trừ được, ắt là tin ở pháp mầu nhiệm. Tam Bảo tuy mầu nhiệm, cốt nhứt ở sự tu hành là do bởi giới nghiệp được thanh tịnh. Cho nên cái bệnh tật xưa ràng buộc dứt trừ được, ắt là phải tin theo giới.

Thâm tín bốn pháp, tâm tưởng vui vẻ khả dĩ hòa thần vui tánh, cho nên chỗ vui ở cung trời chẳng sánh được.

Kinh: “Vui quán ngũ ấm như oán tặc. Vui quán tứ đại như rắn độc. Vui quán nội nhập như xóm vắng. Vui giữ gìn đạo ý. Vui làm lợi ích cho chúng sanh. Vui cung kính, cúng dường bậc sư trưởng. Vui rộng bố thí. Vui giữ bền giới luật.

Vui nhẫn nhục nhu hòa. Vui siêng nhóm căn lành. Vui thiền định chẳng loạn. Vui lìa cấu nhiễm tỏ sáng trí huệ. Vui rộng

Bồ đề tâm. Vui hàng phục chúng ma. Vui dứt các phiền não. Vui nghiêm tịnh cõi Phật. Vui thành tựu tướng tốt mà tu các công đức. Vui trang nghiêm đạo tràng.

Sư Triệu nói: Đạo tràng, giống như chỗ đức Thích Ca thành đạo dưới gốc cây bồ đề, ba ngàn hai trăm dặm chung quanh kim cang làm đàn tràng. Mỗi vị Phật tùy theo quốc độ lớn nhỏ mà giữ diện tích đàn tràng rộng hẹp không định số.

Kinh: “Vui nghe pháp thâm diệu mà không sợ. Vui ba phép giải thoát, chẳng vui sai lúc.

Sư Triệu nói: Ba pháp giải thoát là Không, Vô tướng, Vô tác. Lấy đó mà cưởi mở ràng buộc gọi là giải thoát. Ba thừa do theo chỗ đó gọi là cửa. Hàng nhị thừa bước vào ba cửa giải thoát chẳng thấu cái tột cùng, giữa đường nắm giữ cái chứng gọi là sai thời vậy. Chỗ đó bậc Đại sĩ chẳng vui theo.

Kinh: “Vui gần bạn đồng học, vui giữa đám người chẳng phải đồng học mà tâm không chướng ngại.

Tổ Thập nói: Ta học Đại thừa, người cũng vậy thì gọi là đồng học. Chỗ tu tập chẳng giống nhau gọi là không đồng học. Chỗ đồng ắt vui, chỗ khác cũng vui, tâm đó bình đẳng chưa từng tăng giảm.

Kinh: “Vui giúp đỡ ác tri thức, vui gần thiện tri thức. Vui tâm hoan hỷ thanh tịnh. Vui tu vô lượng pháp đạo phẩm. Đó là pháp vui của Bồ tát.” Khi ấy ma Ba Tuần bảo các thiên nữ: “Ta muốn cùng các ngươi đồng trở về thiên cung.” Các thiên nữ đáp: “Ông đã đem chúng tôi cho cư sĩ, có pháp vui chúng tôi vui lắm, không còn muốn vui theo ngũ dục nữa.” Ma nói: “Cư sĩ, ông hãy buông xả các nàng này. Người đem tất cả các vật của mình để bố thí cho người khác mới là Bồ tát.” Ông Duy Ma Cật nói: “Ta đã buông xả rồi, ngươi hãy đem đi, mong cho tất cả chúng sanh được pháp nguyện đầy đủ.”

Tổ Thập nói: Ông cư sĩ để các thiên nữ trở về với ma thì cái nguyện của ma trọn đủ, cho nên nhân đó phát ra cái nguyện mong cho tất cả chúng sanh được pháp nguyện đầy đủ. Đó là nguyện của ông Duy Ma Cật.

Sư Triệu nói: Phát nguyện là pháp thường của Bồ tát. Đem thiên nữ trả lại cho ma thì cái nguyện của ma đầy đủ. Cho nên nhân đó sanh nguyện: Mong cho tất cả chúng sanh được pháp nguyện đầy đủ, như cái nguyện cầu của ma được đầy đủ vậy.

Kinh: Lúc ấy các thiên nữ hỏi ông Duy Ma Cật rằng: “Chúng tôi phải làm gì khi ở ma cung?”

Sư Triệu nói: Xưa tại ma cung dùng ngũ dục làm vui. Nay học đạo Bồ tát có cái vui của pháp. Trở lại trời ma phải sống thế nào đây?

Kinh: Ông Duy Ma Cật nói: “Các cô! Có pháp môn tên là “Vô Tận Đăng” các cô nên học. Vô tận đăng là ví như một ngọn đèn mồi qua trăm ngàn ngọn đèn khác, chỗ tối đều sáng, sáng mãi không dứt, như thế đó các cô.

“Phàm một vị Bồ tát mở mang dẫn dắt, trăm ngàn chúng sanh phát tâm vô thượng chánh đẳng chánh giác mà cái đạo lý ấy không hề dứt, tùy chỗ thuyết pháp mà tự tăng thêm lợi ích cho các pháp lành, đó gọi là vô tận đăng. Các cô tuy ở tại ma cung mà dùng vô tận đăng này làm cho vô số thiên nữ khác phát tâm vô thượng chánh đẳng chánh giác đó là báo ân Phật, cũng là làm ích lợi lớn cho tất cả chúng sanh.”

Bấy giờ các thiên nữ cúi đầu đảnh lễ dưới chân ông Duy Ma Cật rồi theo ma Ba Tuần trở về thiên cung. Bỗng nhiên hết thảy đều biến mất.

Bạch Thế Tôn, ông Duy Ma Cật thần lực tự tại trí huệ biện tài như thế nên con không kham lãnh đến thăm bệnh ông.

TRƯỞNG GIẢ TỬ THIỆN ĐỨC

Kinh: Phật bảo trưởng giả tử Thiện Đức: “Ông đi đến ông Duy Ma Cật thăm bệnh.”

Ông Thiện Đức bạch Phật: Bạch Thế Tôn, con không kham lãnh đến thăm bệnh ông. Vì sao? Nhớ lúc xưa, con có tổ chức một hội bố thí lớn ở nhà cha con.

Tổ Thập nói: Hội bố thí lớn có hai loại: Một là không dùng lễ pháp chỉ bố thí rộng rãi. Hai là dùng theo kinh sách ngoại đạo, đủ thứ phép tắc lễ nghi cúng tế. Dịp bố thí ở đây ông Thiện Đức dùng lễ pháp bố thí.

Sư Sanh nói: Pháp của người Bà la môn, bảy ngày cúng Phạm thiên, làm bố thí lớn để mong sanh về chỗ kia. Nói mình là trưởng tử thừa nghiệp cha là vậy. Đó là lý do tại sao làm cái hội pháp thí lớn.

Kinh: Cúng dường tất cả sa môn, Bà la môn, hàng ngoại đạo, kẻ nghèo khó, hèn hạ, cô độc, xin ăn.

Tổ Thập nói: Pháp Phật và ngoại đạo, phàm người xuất gia đều gọi là Sa môn. Còn người học ngoài có tài biện luận rộng rãi đều gọi là ngoại đạo.

Người xin có ba thứ: một là thầy tu, hai là quý nhân, ba là kẻ hèn hạ. Tùy theo chỗ cầu xin đều gọi là người khất thực.

Kinh: Đã hết bảy ngày; lúc ấy ông Duy Ma Cật đến trong hội, nói với con: “Này Trưởng giả tử! Phàm hội đại thí chẳng phải như hội ông lập ra, nên lập hội pháp thí, đâu phải bố thí tiền của mà cho là hội pháp thí.”

Tổ Thập nói: Thấy sự bố thí đó chẳng có tùy hỷ nên trách móc vậy.

Bố thí có ba thứ: một là tài thí, hai là tâm thí, ba là pháp thí. Lấy tiền của cho người là tài thí, lấy tâm từ, tâm bình đẳng cho người gọi là tâm thí, thuyết pháp ích lợi cho người là pháp thí. Đó cũng là cái chỗ Bồ tát làm việc thiện, đều là lợi ích cho chúng sanh. Ích lợi cho chúng sanh có hai thứ: một là ích lợi hiện thời, hai là ích lợi cho mai sau, hai cái ích lợi đó đều gọi là pháp thí.

Nay muốn ông Thiện Đức hành pháp thí, tâm thí cho nên bác bỏ tài thí vậy.

Kinh: Con nói: “Thưa cư sĩ, sao gọi là hội pháp thí? Ông đáp: “Hội pháp thí ấy không trước không sau, nhứt thời cúng dường tất cả chúng sanh nên gọi là hội pháp thí.”

Sư Triệu nói: Phàm dùng cách tập hợp người, không thể trong một lúc mà đủ khắp. Dùng tiền của cứu giúp người không thể trong nhất thời mà gồm hết. Vì lẽ cái hội thông khắp không ranh giới đó trùm khắp không hở sót, cái ân đức của pháp cao xa bao bọc ấy chẳng thay đổi mà che phủ đồng đều, cho nên mới không giới hạn trong một hội. Nên chi đạo không đâu mà không nhuần mát, vô tâm không đâu không chứa đức mà vạn vật tự tròn đầy. Há sao lại giữ cái ân huệ bọt bèo mà buông bỏ cái lợi ích lớn như sông biển.

Muốn nhứt thời cúng dường khắp mà làm cái tục pháp có sau trước là sao?

Kinh: Con hỏi: “Cái đó thế nào? Ông đáp: “Nghĩa là vì Bồ đề mà khởi tâm từ.

Tổ Thập nói: Khởi tâm từ có ba loại: Kẻ phàm tục vì sự sanh về trời Phạm. Bậc nhị thừa vì cầu công đức. Bồ tát vì cầu Phật cứu thoát chúng sanh. Đây muốn khiến cầu Phật đạo mà khởi từ tâm. Từ đây về sau tùy theo văn mà tìm nghĩa, chẳng cần phải giống nhau hết thảy, chỉ khiến chẳng sai cái pháp thí mà thôi.

Kinh: “Vì cứu chúng sanh khởi tâm đại bi. Vì giữ gìn chánh pháp khởi tâm hoan hỷ. Vì nhiếp thâu trí huệ, làm theo tâm xả. Vì nhiếp phục tham lẫn, khởi bố thí ba la mật. Vì dạy kẻ phạm giới khởi trì giới ba la mật. Vì pháp vô ngã, khởi nhẫn nhục ba la mật. Vì lìa tướng thân tâm khởi tinh tấn ba la mật.

Tổ Thập nói: Xa lìa có hai loại: Cái thân xả bỏ cho sự việc gọi là thân xa lìa. Tâm không bị ràng buộc bởi tưởng nghĩ gọi tâm xa lìa. Đối với thân tâm mà chẳng chấp trước cũng gọi là xa lìa.

Kinh: “Vì Bồ đề khởi thiền định ba la mật. Vì nhất thiết trí khởi trí huệ ba la mật. Vì giáo hóa chúng sanh nên khởi nơi không.

Sư Triệu nói: Ôm giữ chúng sanh ắt trái với nghĩa không. Ôm giữ cái lý không thì bỏ chúng sanh. Khéo thông suốt pháp tướng ắt trống rỗng cái tâm ôm giữ đó. Suốt ngày giáo hóa chúng sanh, suốt ngày chẳng trái với cái không ấy.

Kinh: “Chẳng bỏ pháp hữu vi mà khởi vô tướng.

Tổ Thập nói: Vô tướng vốn vắng bặt hữu vi cho nên khuyên dạy chẳng buông bỏ.

Kinh: “Thị hiện thọ sanh mà khởi vô tác.

Sư Triệu nói: Tác là tạo tác sanh tử vậy. Bồ tát thọ sanh chẳng phải sanh ra do sự tạo tác. Chính vì bậc đại sĩ thọ sanh thường khởi vô tác.

Kinh: “Hộ trì chánh pháp, khởi lực phương tiện. Vì độ chúng sanh khởi tứ nhiếp pháp. Vì kính thờ tất cả khởi pháp trừ khinh mạn. Đối thân, mạng, tài sản, khởi ba pháp bền chắc. Đối lục niệm pháp khởi pháp tưởng nhớ. Đối sáu pháp hòa kính, khởi tâm ngay thẳng, chất trực.

Tổ Thập nói: Muốn dạy trong chúng hòa hiệp phải do sáu pháp. Một là lấy tâm từ mà khởi thân nghiệp. Hai là lấy tâm từ mà khởi khẩu nghiệp. Ba là lấy tâm từ mà khởi ý nghiệp. Bốn là lúc ăn bớt cơm trong bát cúng dường cho một vị thượng tòa, hai vị hạ tòa. Năm là giữ giới trong sạch. Sáu là trí huệ sạch trơn phiền não.

Nếu làm sáu pháp này, ắt trong chúng hằng hòa thuận không còn có sự tranh giành. Xưa có hai nhóm Tăng tranh giành nên Phật nhân đó thuyết sáu pháp hòa kính vậy.

Kinh: “Chân chánh thực hành thiện pháp khởi sự sống trong sạch. Tâm thanh tịnh vui vẻ, khởi gần bậc thánh hiền. Chẳng thường ghét người, khởi tâm điều phục. Vì pháp xuất gia, khởi tâm sâu vững. Vì làm đúng như nói nên khởi đa văn.

Vì pháp vô tranh, khởi cảnh nhàn không.

Sư Triệu nói: Tranh đua thì rơi vào phe nhóm. Không tranh đua thì thoát khỏi mà an nhàn vậy.

Kinh: “Hướng theo Phật huệ khởi pháp thiền định. Cởi mở ràng buộc cho chúng sanh, khởi địa vị Tu Hành.

Sư Triệu nói: Cái hạnh của mình chẳng trau dồi, làm sao cởi mở cho ai được!

Kinh: “Vì đầy đủ tướng tốt và thanh tịnh cõi Phật khởi nghiệp phước đức.

Tổ Thập nói: Tất cả Thiện pháp phân ra làm hai nghiệp gọi là nghiệp phước đức và nghiệp huệ minh. Trong Lục độ ba độ trước thuộc nghiệp phước đức. Ba độ sau thuộc nghiệp huệ minh. Đầy đủ hai nghiệp ắt thành Phật đạo, ví như hai bánh xe đến đích. Nghiệp phước ắt được các quả báo tướng tốt, cõi nước thanh tịnh. Nghiệp huệ minh ắt được nhất thiết trí nghiệp vậy.

Kinh: “Biết tất cả tâm móng động của chúng sanh ứng hợp thuyết pháp, khởi ra trí nghiệp.

Sư Triệu nói: Muôn hạnh của Đại thừa chia làm hai nghiệp.

Dùng cái trí mà làm tiêu chuẩn cho các hạnh cho nên riêng lập nghiệp trí, các hạnh thuận theo cho nên tổng hợp đức nghiệp. Luận chỗ gầy dựng thì chẳng phải một nghiệp mà thành. Cho nên trau dồi pháp tướng tốt, quốc độ thanh tịnh...trong các kinh hệ trọng là ở chỗ dùng đức nghiệp.

Biết sự móng tưởng mà thuyết pháp là dùng trí nghiệp. Cái trí nghiệp này quan trọng. Cái công dụng đó không phải mới đầu mà chưa có ích đâu!

Kinh: “Biết tất cả các pháp, chẳng giữ chẳng bỏ, vào cửa nhất tướng, khởi huệ nghiệp.

Sư Triệu nói: Cái quyết định nghiệm lý gọi là trí. Lập tâm phân biệt rành rẽ mỗi mỗi gọi là huệ. Đã biết cái móng tưởng của chúng sanh, định các pháp tướng, rồi sau mới thuyết pháp, thì chỗ trọng yếu là dùng trí. Nay đây lập tâm phân biệt rành rẽ cái pháp tướng, khiến vào một cửa pháp, thì cần yếu là dùng huệ vậy. Riêng gốc nói rằng trí nghiệp huệ nghiệp là vậy.

Kinh: “Dứt lìa tất cả phiền não, tất cả chướng ngại, tất cả các pháp bất thiện, khởi tất cả thiện nghiệp.

Tổ Thập nói: Trở lại tóm tắt hai nghiệp phước đức, huệ minh. Hai nghiệp này có đủ, ắt tội lỗi chướng ngại đều diệt trừ hết. Hai câu sau này cũng tóm tắt hai nghiệp trên.

Kinh: “Vì được tất cả trí huệ, tất cả thiện pháp, khởi tất cả các pháp trợ giúp Phật đạo.

Sư Triệu nói: Tất cả trí huệ là trí nghiệp, tất cả thiện pháp là đức nghiệp. Pháp giúp Phật đạo là các pháp vô lậu của Đại thừa. Trí, pháp hai nghiệp chẳng phải chỗ thành của pháp hữu lậu. Nên thành ấy là nói về các pháp giúp Phật đạo vậy.

Kinh: “Như vậy đó! Thiện nam tử! Đó là hội pháp thí.

Như Bồ tát trụ nơi hội pháp thí đó là vị đại thí chủ, cũng là phước điền cho tất cả thế gian.”

Bạch Thế Tôn! Khi ông Duy Ma Cật nói pháp ấy, trong đám Bà la môn hai trăm người phát tâm vô thượng chánh đẳng chánh giác.

Lúc đó tâm con được thanh tịnh, ngợi khen chưa từng có, cúi đầu đảnh lễ dưới chân ông Duy Ma Cật. Rồi con mở chuỗi anh lạc giá đáng trăm ngàn dâng lên. Ông không chịu nhận. Con nói: “Thưa cư sĩ, xin ông hãy nhận, tùy ý trao cho.”

Ông Duy Ma Cật liền nhận chuổi Anh lạc, chia làm hai phần; một phần đem cho người xin ăn hèn hạ nhất trong hội; một phần dâng lên đức Nan Thắng Như Lai tất cả chúng trong hội đều thấy cõi quang minh của đức Nan Thắng Như Lai. Lại thấy chuỗi ngọc Anh lạc và cõi đức Phật ấy biến thành đài báu bốn cột, bốn mặt đều trang nghiêm rực rỡ chẳng ngăn che nhau.

Sư Sanh nói: Chia làm hai phần là để tỏ bày bình đẳng. Hiện thần lực là để tỏ rõ chỗ đứng ứng nghiệm của pháp thí. Biến thành đài báu bốn cột, tài thí sau làm được vậy! Cái pháp thí hội chân thật rõ ràng là vậy. Cho nên không đâu mà chẳng khắp.

Kinh: Khi ấy ông Duy Ma Cật hiện thần biến xong lại nói rằng: “Như người chủ thí dùng tâm bình đẳng thí cho một người xin ăn rất hèn hạ cũng như tướng phước điền của Như Lai, mà không có chỗ phân biệt. Lòng đại bi bình đẳng, chẳng cầu quả báo, đó gọi là đầy đủ pháp thí vậy.”

Sư Triệu nói: Nếu hay đồng đều chỗ sang hèn thì chỉ một hạnh báo. Lấy tâm bình đẳng đại bi mà bố thí thì mới là đầy đủ pháp bố thí vậy.

Kinh: Trong thành những người xin ăn hèn hạ bậc nhất thấy thần lực như vậy và nghe lời nói kia đều phát tâm Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Cho nên con không kham lãnh đến thăm bệnh ông.

Như vậy chư Bồ tát mỗi vị đều đến trước Phật nói duyên cớ của mình, khen ngợi thuật lại những lời của ông Duy Ma Cật và đều nói: “Không kham lãnh đến thăm bệnh ông.”

Phẩm Văn Thù Sư Lợi Thăm Bệnh

Kinh: Lúc bấy giờ, Phật bảo ngài Văn Thù Sư Lợi: “Ông đến Ông Duy Ma Cật thăm bệnh.” Ngài Văn Thù bạch Phật: “Bạch Thế Tôn! Bậc thượng nhân kia khó bề đối đáp.

Tổ Thập nói: Văn Thù Sư Lợi, Tần gọi là Diệu Đức. Kinh nói rằng: đã từng thành Phật hiệu là Long Chủng Tôn (tôn quý nhất trong loài rồng).

Sư Triệu nói: Ba mươi hai ngàn vị sao chẳng đủ sức? Ngài Văn Thù Sư Lợi sao lại hơn hết? Ý rằng: Bậc chính nhân ứng biến khôn lường, ẩn hiển đều tốt đẹp, cho nên lần lượt thay đổi ngắn dài để ứng hợp với cơ duyên đó thôi. Nào ai dám quyết chắc chỗ hơn kém, luận chỗ được thua ư? Ngài Văn Thù ứng hợp với tâm mọi người nên phụng mệnh đi thăm, cho nên trước khen ngợi cái đức của ông Tịnh Danh để làm cho chúng nảy sanh cái tư tưởng khó nỗi gặp vậy, người đó đạo cao tột khó nỗi đối đáp, phải vâng thánh chỉ của Phật đi thăm bệnh đó thôi.

Kinh: “Ông ấy thấu biết sâu xa thật tướng khéo nói pháp yếu. Biện tài thông suốt trí huệ không ngăn ngại rõ thấu tất cả pháp thức của Bồ tát. Thâm nhập kho tạng bí mật của chư Phật.

Sư Triệu nói: Gần thì biết tường tận pháp tắc của hàng Bồ tát. Xa thì thâm nhập bí tạng của chư Phật. Bí tạng là tạng bí mật nơi thân, khẩu, ý của chư Phật.

Kinh: “Hàng phục các ma, du hý thần thông. Trí huệ phương tiện đều được rốt ráo.

Sư Triệu nói: Chúng ma là bốn loại ma.

Tổ Thập nói: Thần thông biến hóa gọi là du (đi chơi). Người, vật, đối với ta chẳng phải là thật cho nên gọi là hý (đùa chơi, vui chơi). Lại nữa thần thông tuy rộng lớn nhưng bậc giỏi ấy thì dễ.

Đối với ta không khó dường như dùa chơi thôi. Cũng nói nơi thần thông ấy khéo hay nhập, trụ, xuất, tự tại vô ngại vậy.

Kinh: “Dầu vậy, con xin vâng thánh chỉ của Phật đến thăm bệnh ông.”

Sư Triệu nói: Đức đó như vậy, không phải chỗ đủ sức đối phó nên thừa thánh chỉ của Phật sau mới đi là vậy.

Kinh: Lúc ấy trong chúng hàng Bồ tát, hàng Đại đệ tử, Đế

Thích Phạm thiên, Tứ Thiên vương đều nghĩ rằng: “Nay hai vị Đại sĩ Văn Thù Sư Lợi và Duy Ma Cật cùng đàm luận ắt nói diệu pháp.” Tức thời tám ngàn Bồ tát, năm trăm Thanh văn, trăm ngàn Thiên nhân đều muốn đi theo.

Tổ Thập nói: Các vị Thanh văn này chuyên lấy lìa khổ làm tâm, chẳng cầu pháp sâu xa, cho nên chẳng cùng đi. Năm trăm vị đệ tử trí huệ thâm nhập, vui nghe pháp sâu xa, nên cùng đi.

Kinh: Bấy giờ ngài Văn Thù Sư Lợi cùng các vị Bồ tát các vị Đại đệ tử và các Thiên nhân cung kính vây quanh đi vào thành Tỳ Da Ly.

Sư Triệu nói: Vườn Am La ở ngoài thành, nhà ông Tịnh Danh ở trong thành.

Kinh: Lúc ấy, trưởng giả Duy Ma Cật thầm nghĩ: “Nay ngài Văn Thù Sư Lợi và đại chúng cùng đến viếng thăm.” Liền dùng sức thần thông làm cho trong nhà trống không, chẳng có vật gì và người hầu hạ nào, chỉ để một chiếc giường cho ông nằm bệnh.

Sư Sanh nói: Phát lên cái niệm ấy, nhân đó dùng nhà trống để chỉ cái tâm không, có bỏ dẹp cho nên mới không, mật nhiệm ý chỗ nêu bày tông yếu. Hiện thần thông chính là thể hiện của niệm ấy nên làm như vậy.

Sư Triệu nói: Hiện ra tật bệnh, cái sự hiện giờ vậy. Dọn dẹp trong nhà, bỏ kẻ hầu hạ, lấy cớ để mở đầu câu chuyện, sự chứng ở sau. Chỉ để một cái giường là do chỗ mượn tòa ngồi.

Kinh: Ngài Văn Thù Sư Lợi vào nhà rồi, thấy trong nhà trống rỗng, không có vật gì, chỉ có một mình ông nằm trên giường. Khi ấy ông Duy Ma Cật nói: “Lành thay! Ngài Văn Thù Sư Lợi mới đến! Cái tướng chẳng đến mà đến, cái tướng chẳng thấy mà thấy.”

Sư Triệu nói: Sắp nói rõ cái pháp thân Đại sĩ vậy. Cử động, tiến, ngừng đều chẳng lìa thật tướng. Thật tướng chẳng đến, lấy đó mà đến. Thật tướng chẳng thấy, lấy đó mà thấy. Chẳng đến mà hay đến, chẳng thấy mà hay thấy, pháp thân như thế thì cái lành nào giống vậy được?

Kinh: Ngài Văn Thù Sư Lợi nói: “Như vậy đó cư sĩ! Như đã đến lại là chẳng đến. Như đã đi lại là chẳng đi.

Sư Triệu nói: Nói rõ cái tướng không có đến đi, đó là cái diệu dụng của ông Tịnh Danh vậy. Phàm cái đi, cái đến, cái gặp nhau đều là nhân cái duyên ấy mà tạm gọi vậy thôi.

Chưa đến chẳng là đến. Đến rồi chẳng lại đến. Bỏ cái đến rồi, chẳng có cái đến, thì chỗ nào còn có sự đến đi. Cái thấy cũng vậy thôi. Chỗ biện luận khúc chiết này phải tìm trong các luận.

Kinh: “Vì sao? Vì đến không từ đâu đến. Đi không có chỗ tới. Chỗ thấy được lại là chẳng thể thấy được.

“Thôi việc ấy hãy để đó. Bệnh của cư sĩ đây có chịu nổi chăng? Điều trị có bớt không? Không đến nỗi tăng chớ? Thế Tôn ân cần hỏi thăm nhiều lắm? Bệnh của cư sĩ do đâu mà khởi? Sao sanh lâu vậy? Phải làm sao mới dứt được?”

Tổ Thập nói: Kinh sách của ngoại đạo chỉ biết có bệnh của tam đại, chẳng biết địa đại, Trong Phật pháp nói bệnh của tứ đại, bệnh sanh ra do nơi tứ đại tăng giảm. Tứ đại tăng giảm tất có nguyên do, cho nên hỏi cái nguyên do dấy ra vậy.

Sư Triệu nói: Cái sứ mạng đã bày bố cho nên lại hỏi cái nguyên do sanh ra bệnh, Cái bệnh này do đâu mà khởi? Khởi lên lâu mau rồi? Làm sao mà diệt trừ được?

Kinh: Ông Duy Ma Cật đáp: “Từ si và ái bệnh tôi liền sanh.

Sư Triệu nói: Trả lời cho sự lâu mau vậy! Bồ tát tật bệnh gì? Vì thương xót người mà sanh ra tật bệnh. Tật bệnh của chúng sanh thì si ái là cội gốc. Tật bệnh của Bồ tát thì đại bi là nguồn, Phàm cao ắt do thấp khởi, bệnh phát sanh ra do lòng đại bi. Bệnh đại bi phát ra từ nơi si ái. Nhưng si ái không đầu mối, không biết ngọn nguồn. Bệnh tôi lâu mau đồng với cái căn nguyên đó. Đây nói rõ cái nguyên nhân của bệnh đại bi, chẳng phải là tự mình bệnh đâu.

Kinh: “Vì tất cả chúng sanh bệnh, thế nên tôi bệnh, Nếu tất cả chúng sanh được không có bệnh ắt bệnh tôi dứt.

Sư Triệu nói: Trả lời về chỗ dứt bệnh vậy. Bệnh của Bồ tát nhân bởi người mà sanh ra. Bệnh người đã dứt ta lại còn bệnh nào? Nhưng vì chúng sanh vô biên, si ái không cùng cho nên tâm đại bi đó cũng không cùng.

Do đó trước thương xót không cùng, lấy si ái làm ranh giới, sau tâm đại bi không tột nên cùng dứt với chúng sanh.

Đây là cái nguyên lai chỗ đến của tâm đại bi để nói rõ chỗ vô cùng của tâm đại bi.

Kinh: “Vì sao? Bồ tát vì chúng sanh nên vào sanh tử, có sanh tử ắt có bệnh. Nếu chúng sanh được lìa bệnh ấy, ắt Bồ tát cũng không còn bệnh.

Sư Triệu nói: Phàm pháp thân vô sanh huống lại có hình? Đã không có hình, bệnh do đâu mà khởi. Nhưng vì chúng sanh thọ sanh nên chẳng được không hình. Đã có hình ắt chẳng được không tật bệnh. Cho nên tùy theo lâu mau cùng nhau đồng bệnh. Như ai kia lìa bệnh Bồ tát ắt cũng không còn bệnh.

Kinh: “Ví như ông trưởng giả chỉ có một người con, đứa con ấy mắc bệnh, cha mẹ cũng bệnh. Nếu con khỏi bệnh, cha mẹ cũng khỏi bệnh. Bồ tát cũng thế! Đối với tất cả chúng sanh thương mến như con nên chúng sanh bệnh ắt Bồ tát bệnh. Chúng sanh khỏi bệnh, Bồ tát cũng khỏi bệnh. Lại ông hỏi bệnh ấy nhân dâu mà khởi? Bệnh của Bồ tát do đại bi mà khởi vậy.”

Ngài Văn Thù Sư Lợi hỏi: “Cư sĩ! Nhà này sao trống không và không có kẻ hầu hạ”. Ông Duy Ma Cật đáp: “Quốc độ của chư Phật lại cũng đều không.”

Sư Triệu nói: Sự bình đẳng của đạo, lý chẳng hai đường. Quốc độ mười phương không đâu chẳng không. Sao lại riêng hỏi sự trống không của một cái nhà ư?

Kinh: Lại hỏi: “Lấy gì làm không?”

Sư Triệu nói: Trong nhà vì không có đồ vật nên là không. Cõi

Phật vì lẽ nào là không? Đem ra bàn luận nghĩa "không" rốt ráo vậy!

Kinh: Đáp rằng: “Lấy không làm không.”

Sư Triệu nói: Phàm chỗ do tâm sanh, tâm nhân cái có mà khởi. Lãnh vực của cái phải quấy là chỗ còn vọng tưởng. Cho nên bàn có luận không riêng khác loạn xạ rồi tranh đua ấy thôi.

Như có thể làm trống rỗng cái lòng ôm bám đó, rõ thấu cái

thật cảnh của tâm, về trong cái thường tồn mầu nhiệm thì có không xem là một. Tuy trở lại cái trí khắp muôn vật nhưng chưa từng cho là có. Nẻo u ám tối tăm không soi sáng chưa từng cho là không. Cho nên hay đồng cùng trời đất làm một ý chỉ mà chẳng trái với cái thật đó. Soi suốt các cái có nên vật với ta đồng một. Vật, ta đồng một cho nên trí không dụng công soi xét. Không trái nghịch với cái thật ấy cho nên vật vật đều tròn đủ.

Cho nên kinh rằng: Thánh trí vô tri. Lấy hư không làm tướng, các pháp vô vi, cùng đồng ngang nhau vậy.

Cho nên lấy trí không mà không ở nơi cái có thì bèn là có mà tự không vậy. Đâu phải giả mượn cách trừ bỏ rồi sau mới là không.

Trước không có cái trí không, sau không có cái pháp không. Rõ thẳng Pháp Không, chẳng dùng cái giữ định cho nên trong chiếu ra chân trí, ngoài chứng pháp không vậy.

Kinh: Lại hỏi: “Đã không sao còn dùng cái không?”

Sư Triệu nói: Trước là không cái pháp không, sau là không cái trí không vậy. Các pháp bổn tánh tự không sao lại mượn cái trí không rồi sau mới không ư?

Kinh: Đáp rằng: “Vì không phân biệt cái không cho nên là không.”

Sư Triệu nói: Trí sanh ra, khởi ở chỗ phân biệt. Nhưng các pháp vô tướng cho nên trí không phân biệt. Trí không phân biệt tức là trí không. Các pháp vô tướng tức là pháp không. Dùng trí không phân biệt nơi pháp tức biết pháp không. Đâu phải riêng có cái trí không để mượn dùng làm không cái pháp sao? Vậy ắt trí trong khi chẳng phân biệt pháp, lúc ấy trí pháp đều đồng một cái không, chẳng lại còn cái không khác? Cho nên nói rằng: Dùng sự không phân biệt là trí không vậy.

Kinh: Lại hỏi: “Cái không có thể phân biệt được ư?”

Sư Triệu nói: Trước cho rằng dùng sự không phân biệt làm trí không cho nên biết pháp không, chẳng còn trở lại cái không nào nữa.

Tuy rằng không khác nhưng cái tướng khác nhau đã thành hình. Cái tướng khác nhau đã thành hình ắt phân biệt sanh ra.

Nếu trí và pháp không khác cái không ấy, thì do đâu cho rằng dùng cái không phân biệt làm trí không cho nên mới biết pháp không sao?

Hỏi: Cái trí không, pháp không có thể phân biệt được ư?

Trí, pháp đều không cho nên tóm gọn một câu Nhất không trọn đủ vậy.

Kinh: Đáp rằng: “Phân biệt cũng không.”

Sư Triệu nói: Xem lời nói ấy, phân biệt vốn ở nơi vô phân biệt vậy. Nếu có thể vô tâm nơi phân biệt thì phân biệt là ở nơi vô phân biệt vậy. Tuy lại trọn ngày phân biệt mà chưa từng phân biệt. Cho nên nói phân biệt cũng không.

Kinh: Lại hỏi: “Cái không, phải tìm nơi đâu?”

Sư Triệu nói: Trước nhận lấy cái chánh trí chỉ rõ cái không. E cho kẻ không biết gọi cái nghĩa không (tức là Đệ Nhất Nghĩa

Không) chỉ ở trong cái chánh chẳng có trong cái tà, cho nên hỏi cái chỗ của nghĩa Không ở đâu để tỏ rõ ra cái tà chánh chẳng khác vậy. Kinh: Đáp rằng: “Nên trong sáu mươi hai kiến mà tìm.”

Sư Triệu nói: Phàm tà nhân chánh sanh, chánh nhân tà mà khởi. Gốc đó là tánh, tánh không có hai, cho nên muốn tìm cái không của cái chánh trí ấy phải nên trong tà kiến mà tìm.

Kinh: Lại hỏi: “Sáu mươi hai kiến phải tim nơi nào?” Đáp rằng: “Phải tìm trong pháp giải thoát của chư Phật.”

Sư Triệu nói: Buông xả tà kiến là giải thoát, trái ngược giải thoát là tà kiến. Như vậy ắt tà kiến giải thoát đều không. Nguồn gốc ấy là một cái Không mà thôi. Cho nên tìm các tà kiến phải tìm gốc nơi giải thoát.

Kinh: Lại hỏi: “Pháp giải thoát của chư Phật phải tìm nơi đâu?” Đáp rằng: “Phải tìm nơi tâm hạnh của tất cả chúng sanh.

Sư Triệu nói: Cái tâm hạnh của chúng sanh tức là hạnh trói buộc. Hạnh trói buộc tức là nơi phát sanh ra giải thoát.

Lại nữa tà chánh cùng một gốc; giải thoát ràng buộc cùng một cửa. Gốc là chân tánh chưa từng sai khác. Cho nên tìm cái pháp giải thoát của Phật phải ngay nơi tâm hạnh chúng sanh vậy.

Kinh: “Lại còn chỗ Ngài hỏi sao không có kẻ hầu hạ ấy?

Tất cả chúng ma và các ngoại đạo đều là kẻ hầu hạ của tôi.

Sư Triệu nói: Kẻ hầu hạ của trần thế chỉ cung kính rồi vâng theo mạng lệnh hầu dâng chỗ cần dùng, gọi đó là kẻ hầu hạ. Còn kẻ hầu hạ của Bồ tát là kẻ vì lẽ tự kiêu rồi nghịch mạng ngoảnh mặt xoay lưng lại với đạo, giống như người Đại thừa dùng hòa nhã để rõ cái tùy thuận; hầu hạ cung dưỡng pháp thân gọi là kẻ hầu.

Vì thế chúng ma, ngoại đạo là kẻ cung cấp người hầu hạ trước tiên vậy.

Kinh: “Vì sao vậy? Vì các ma ấy ưa sanh tử, còn Bồ tát thì ở nơi sanh tử mà chẳng bỏ. Ngoại đạo ưa kiến chấp còn Bồ tát đối nơi các kiến chấp mà chẳng động.”

Tổ Thập nói: Là nói rằng chẳng thấy có cái tướng khác vậy.

Sư Triệu nói: Ma ưa bám ngũ dục, chẳng cầu xuất thế, cho nên bị sống chết ràng buộc. Ngoại đạo tuy cầu pháp xuất thế nhưng chấp trước đạo mình cho nên bị tà kiến ràng buộc. Bậc đại sĩ xem sanh tử đồng Niết bàn nên chẳng bỏ, xem tà kiến đồng chánh kiến nên chẳng động. Chẳng động, chẳng bỏ cho nên có thể lấy đó làm kẻ hầu hạ vậy.

Kinh: Ngài Văn Thù Sư Lợi hỏi: “Bệnh của cư sĩ đồng trạng với tướng nào?”

Tổ Thập nói: Ngay sự mà xem, nếu không có bệnh mà nói có, lại chưa thấy tướng có đó, cho nên tìm tướng đó vậy.

Kinh: Ông Duy Ma Cật đáp: “Bệnh của tôi không có hình dạng, chẳng thể thấy được.”

Sư Triệu nói: Đại Bi chẳng cần có duyên, nhưng không đâu chẳng duyên. Không đâu chẳng duyên cho nên hay ứng vật mà sanh tật bệnh, ứng vật mà sanh bệnh ắt ở nơi ta chưa từng có bệnh vậy.

Cho nên có thể đồng dùng cái tướng bệnh của chúng sanh mà chẳng trái nghịch với đạo vô tướng ấy là sao? Đại bi không có duyên, không có duyên ắt vô tướng, vì lẽ đó sanh bệnh, bệnh cũng vô tướng cho nên nói rằng bệnh tôi không có hình trạng chẳng thể thấy được.

Kinh: Lại hỏi: “Bệnh ấy do thân hợp hay do tâm hợp?”

Sư Triệu nói: Hoặc nghe bệnh chẳng thể thấy được, bèn gọi là cái tâm bệnh vô hình, cho nên nói rằng chẳng thể thấy được. Hoặc nói rằng thân bệnh vi tế cho nên chẳng thể thấy được, vì đó sanh ra sự hỏi han. Bệnh nơi thân tâm hợp với cái gì mà nói rằng chẳng thể thấy được?

Kinh: Đáp rằng: “Chẳng phải thân hợp, vì thân tướng vốn lìa. Cũng chẳng phải tâm hợp vì tâm như huyễn.”

Sư Triệu nói: Thân tướng lìa ắt chẳng phải thân. Tâm như huyễn ắt chẳng phải tâm. Thân tâm đã không thì bệnh hợp với cái gì? Không hợp nên không bệnh. Không bệnh cho nên không thể thấy được vậy.

Kinh: Lại hỏi: “Địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại, bốn

đại đó bệnh hợp với đại nào?”

Tổ Thập nói: Đây là nói rõ bệnh khởi do đâu. Bệnh khởi chẳng do một sự, ắt do bốn đại giả hợp sanh ra. Giả hợp mà sanh ắt bệnh không có tự tánh. Không có tự tánh ắt giống như trước đã nói là chẳng thể thấy được. Đây tuy nói rõ chỗ bệnh nhân đâu mà khởi nhưng lại nói rõ chỗ vì sao không có bệnh.

Kinh: Đáp rằng: “Bệnh ắt chẳng phải địa đại, cũng chẳng lìa địa đại. Thủy hỏa phong đại cũng lại như vậy.

Sư Triệu nói: Bản tánh của tứ đại tự nó không có bệnh; những duyên đã hội hợp tăng giảm, tương khắc, do đó sanh ra bệnh hoạn. Muốn nói có bệnh thì bản tánh tự không. Muốn nói không bệnh lại nương cái giả mà có. Cho nên bệnh chẳng phải địa đại cũng chẳng lìa địa đại. Các đại khác cũng giống như vậy.

Kinh: “Nhưng bệnh của chúng sanh từ nơi tứ đại khởi. Vì chúng sanh có bệnh cho nên tôi bệnh.”

Sư Triệu nói: Tứ đại vốn không, bệnh cũng chẳng có. Nhưng cái bệnh hư giả của chúng sanh từ tứ đại khởi cho nên tôi vì cái bệnh hư giả đó ứng với cái bệnh kia thôi.

Ngược tìm gốc đó, kia với ta đều không thật, mà muốn nhìn cái hình tướng đó, làm sao có được. Kinh: Khi ấy ngài Văn Thù Sư Lợi hỏi ông Duy Ma Cật: “Bồ tát an ủi khuyên bảo Bồ tát có bệnh như thế nào?”

Sư Triệu nói: An ủi khuyên bảo người có bệnh đáng phải là

ngài Văn Thù mà sao hỏi ngược lại ông Tịnh Danh? Là để những người nhóm hội chú tâm vào đó, lại để biết rõ về bệnh tật ấy. Muốn nhân chỗ đó để hiểu rõ về cái việc nhóm hội lại mà an ủi khuyên nhủ vậy.

Đây bày tỏ cái đạo không chứng của Đại thừa. Vì lẽ an ủi khuyên bảo mới nhóm hội, mới bày ra cái bệnh của Bồ tát, cho nên mới có sự hỏi han này đây vậy.

Kinh: Ông Duy Ma Cật đáp: “Nói thân là vô thường, chẳng nói chán lìa cái thân.

Tổ Thập nói: Có ba loại pháp: Có pháp thế gian, có pháp xuất thế gian. Xem biết vô thường mà chán cái thân đó là pháp của hàng Thanh văn. Kẻ đắm đuối cái thân mà chẳng biết vô thường ấy là pháp phàm phu.

Xem biết vô thường mà không chán lìa thân ấy là pháp của bậc Bồ tát. Nay vì cái bệnh hoạn ấy nên nói Bồ tát pháp. Dùng cái pháp Bồ tát mà bệnh ắt lòng không bối rối.

Sư Triệu nói: Cái pháp an ủi vỗ về ứng hợp với kẻ bệnh là nói cái vô thường của thân, lìa bỏ tham lam chấp trước vào thân. Chẳng nên vì đó nói chán lìa, khiến cầm giữ chỗ chứng đắc vậy.

Chẳng suy xét thấy lý vô thường, chẳng nhàm chán, lìa bỏ ấy là phàm phu.

Suy xét thấy lý vô thường mà nhàm chán lìa bỏ ấy là hàng nhị thừa.

Suy xét thấy lý vô thường mà chẳng nhàm chán lìa bỏ ấy là bậc Bồ tát vậy. Lấy đó mà an ủi khuyên nhủ kẻ mới học tập, khiến giúp cho an tâm khi bệnh, để cứu giúp chúng sanh. Chẳng chán sanh tử, chẳng ưa Niết bàn, đó là cái pháp an ủi, khuyên nhủ của hàng Bồ tát vậy.

Kinh: “Nói thân có khổ, chẳng nói ưa thích Niết bàn; nói thân vô ngã mà nói khuyên dạy dìu dắt chúng sanh. Nói thân không tịch, chẳng nói rốt ráo tịch diệt.

Tổ Thập nói: Tùy theo người sáng trí, tối dạ, cho nên nói có chỗ rộng, chỗ vắn tắt. Ví như cây lớn chẳng phải một búa mà ngã được, rễ đã bám sâu lâu đời, chẳng phải một pháp mà trừ được. Hoặc mặc dầu đã nghe lý vô thường, còn nói là chẳng khổ, ắt phải vì đó nói lý khổ. Đã nghe khổ bèn cho rằng có cái chủ tể của sướng khổ cho nên phải nói lý vô ngã, lý không.

Sư Triệu nói: Tuy thấy thân khổ, nhưng chẳng ưa thích cái vui

Niết bàn. Tuy biết vô ngã nhưng chẳng vì lẽ chúng sanh là không mà thiếu sót trong việc dạy dỗ dìu dắt.

Tuy thấy thân không mà chẳng nắm giữ cái đạo rốt ráo Niết bàn, cho nên hay trụ sanh tử cùng với chúng sanh đồng bệnh. Bởi thế người khuyên nhủ an ủi nên nói chỗ ứng hợp thi hành, chẳng nên nói chỗ không ứng hợp thi hành.

Kinh: “Nói ăn năn đời trước mà chẳng nói thuộc vào đời trước.

Tổ Thập nói: Người có căn thông đạt nghe bốn câu trên ắt thường trong chỗ tật bệnh mà không rối loạn. Từ đây trở xuống lại vì kẻ căn tánh si mê nói lời rất gần, rất thân thiết để khuyên bảo tâm sai quấy vậy.

Hiện nay có bệnh ắt do tội trước cho nên khuyên dạy phải ăn năn cái tội trước. Đã nói có tội trước ắt dường như tội có tánh thường thuộc vào đời trước cho nên vì đó nói chẳng thuộc vào đời trước là trừ bỏ chỗ tưởng thường của họ.

Kinh: “Lấy bệnh mình mà thương đến bệnh người. Tổ Thập nói: Khiến nghĩ mình mà thương đến mọi vật vậy. Phải tâm niệm rằng: Ta nay mới có chút bệnh mà đã đau khổ như thế huống hồ chúng sanh trong đường dữ (địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh) chịu không xiết bao sự khổ vậy.

Kinh: “Phải biết cái khổ của vô số kiếp trước mà nay làm lợi ích cho tất cả chúng sanh.

Tổ Thập nói: Đến nay đã vô số kiếp chịu khổ không lường, chưa từng vì đạo. Vì đạo chịu khổ thì đương nhiên được lợi ích lớn và đã lấy lẽ này để tự khuyên bảo mình rồi, lại còn phải nhớ đến việc làm lợi ích cho chúng sanh khiến đều được lợi ích.

Sư Triệu nói: Phải tìm đời trước, khổ sở vô lường, nay khổ chốc lát, sao đủ để lo phiền. Nay dùng sức nghiên cứu bệnh này chỉ cứu vớt cái khổ của chúng sanh thôi.

Kinh: “Nhớ đến chỗ tu phước.

Tổ Thập nói: Pháp ở Thiên Trúc, từ lúc sanh cho đến lúc chết,

chỗ làm việc phước, mỗi việc đều có ghi chép cho nhớ. Như lúc sắp chết người thân cận nhắc lại khiến người đó nương phước, tâm không lo sợ.

Kinh: “Nhớ tưởng đến cái mạng sống trong sạch.

Tổ Thập nói: Mạng sống trong sạch là chánh mạng vậy. Tự nhớ lại từ khi sanh ra đến nay thường hành chánh mạng ắt hướng theo nẻo lành, ta còn chỗ nào sợ sao?

Sư Triệu nói: Chớ vì muốn khỏi bệnh mình mà khởi tà mệnh. Tà mệnh là làm cái việc trái đạo cốt để giữ mạng sống.

Kinh: “Chớ sanh lòng buồn phiền, thường khởi tinh tấn.

Tổ Thập nói: Tuy xác thân chết nhưng lòng chẳng quên tinh tấn.

Kinh: “Phải làm bậc y vương liệu trị các bệnh.

Tổ Thập nói: Phải nhớ lại cái nguyên nhân bệnh, phát ra cái nguyện lớn, cũng thế với các bệnh không thể cứu được, phải dùng thuốc pháp mà liệu trị các bệnh ấy.

Kinh: “Bồ tát nên như vậy mà an ủi Bồ tát có bệnh khiến Bồ tát có bệnh được hoan hỷ”. Ngài Văn Thù Sư Lợi hỏi: “Cư sĩ! Bồ tát có bệnh phải điều phục tâm như thế nào?”

Sư Triệu nói: Trước hỏi cái cách thức an ủi, khuyên dụ, nay hỏi đến pháp điều phục. Ngoài có cái khéo khuyến dụ an ủi, trong có cái khéo điều phục ắt có thể trải khắp sanh tử, cùng với quần sanh đồng bệnh, cay chua đều trãi qua mà chẳng lấy làm khổ. Đó tức là chỗ nguyên do ngài Tịnh Danh bệnh vậy. Sắp chỉ bày cho người mới tu tập cái đạo lý của tật bệnh cho nên mới hỏi như thế.

Kinh: Ông Duy Ma Cật đáp: “Bồ tát có bệnh phải nghĩ thế này: Bệnh ta đây đều do cái điên đảo vọng tưởng các phiền não đời trước sanh ra, không có thật pháp, ai chịu bệnh đó.

Sư Triệu nói: Cái pháp chịu bệnh trước cần phải biết cội gốc của bệnh. Bệnh sanh ra đều do cái vọng tưởng điên đảo đời trước. Vì vọng tưởng điên đảo nên phiền não sanh. Phiền não sanh ắt chẳng được không thân.

Đã có cái thân chẳng thể không tật bệnh, tìm ngược lại gốc bệnh, hư vọng chẳng thật. Gốc đã chẳng thật lấy ai chịu bệnh ấy.

Đây nói rõ ban đầu hành giả mới tu tập trước hết phải tập pháp quán vô ngã.

Kinh: “Vì sao? Vì tứ đại hòa hợp nên giả gọi là thân, tứ đại không có chủ nên thân cũng vô ngã.

Sư Triệu nói: Giải thích cái nghĩa vô ngã vậy. Tứ đại hòa hợp nên giả gọi là thân đó thôi. Tứ đại đã không có chủ thì thân ta do đâu sanh ra. Thí dụ như một hột cát không có dầu dính, một đám cát cũng vậy. Chủ và ta một vật mà khác tên đó thôi.

Kinh: “Lại nữa bệnh này khởi đều do chấp ngã, vì thế ở nơi ngã chẳng nên sanh chấp trước.

Tổ Thập nói: Bệnh dấy ra có hai việc: Một là do đời trước chấp ngã nên sanh nhiều kết nghiệp, cái quả kết nghiệp chín rồi ắt phải chịu khổ. Hai là do hiện tại chấp ngã nên tâm sanh phiền muộn. Chấp ngã tâm phiền muộn cho nên bệnh tăng thêm.

Sư Sanh nói: Trở lại nguồn thì bệnh này vốn không. Nhưng người có bệnh đều do chấp ngã mà sanh ra vậy. Như ở nơi ngã mà chẳng chấp trước thì bệnh sao có được?

Kinh: “Đã biết gốc bệnh, liền trừ cái tưởng có ta cùng cái tưởng có chúng sanh (ngã tưởng, chúng sanh tưởng).

Sư Triệu nói: Gốc bệnh tức là cái vọng tưởng nói trên, nhân có vọng tưởng nên thấy có cái ta và chúng sanh. Như tỏ rõ vọng tưởng điên đảo ắt chẳng có ta, chẳng có chúng sanh.

Kinh: “Phải khởi pháp tưởng.

Sư Triệu nói: Tưởng có ta là cái nặng của bệnh ấy, cho nên dứt trừ cái tưởng có ta mà khởi pháp tưởng. Pháp tưởng ở nơi Không là bệnh, ở nơi ngã là thuốc. Cao thấp cùng nhau chẳng có chi nên giả mượn đó để điều trị vậy.

Kinh: “Nên nghĩ rằng: Thân này chẳng qua chỉ là do các pháp hợp thành. Khởi chỉ là pháp khởi, diệt chỉ là pháp diệt.

Sư Triệu nói: Đây giải thích về pháp tưởng. Các pháp ngũ ấm tạm họp nhóm thành thân. Khởi chỉ là các pháp cùng khởi. Diệt chỉ là các pháp cùng diệt, không riêng có cái chân chủ tể của cái khởi diệt đó. Đã trừ cái tưởng có ta, chỉ thấy các pháp theo duyên mà khởi, cho nên gọi là pháp tưởng.

Kinh: “Lại nữa các pháp ấy đều không biết nhau, lúc khởi không nói ta khởi, lúc diệt chẳng nói ta diệt.

Sư Triệu nói: Muôn vật ngổn ngang, tụ tán ai làm? Duyên hợp ắt khởi lên, duyên tan ắt lìa. Tụ, tán không hẹn trước, cho nên các pháp không biết nhau vậy.

Kinh: “Bồ tát có bệnh kia, muốn diệt trừ pháp tưởng phải nghĩ rằng: Pháp tưởng đó cũng là điên đảo, điên đảo ấy tức là cái đáng lo sợ ta phải lìa nó.

Sư Triệu nói: Pháp tưởng tuy trừ dứt cái ta, nhưng đối với cái chân thật vẫn là điên đảo, chưa khỏi được chỗ lo sợ, nên phải xa lìa nó.

Tổ Thập nói: Hướng về pháp để trừ cái tà, từ đây về sau lấy cái không trừ bỏ cái pháp vậy.

Kinh: “Thế nào là lìa? Lìa ngã và ngã sở.

Sư Triệu nói: Cái ta (ngã) là chủ muôn vật, muôn vật là cái của ta (ngã sở). Nếu lìa xa ngã và ngã sở ắt chẳng pháp nào chẳng lìa.

Kinh: “Thế nào là lìa ngã và ngã sở? Ấy là lìa hai pháp. Thế nào là lìa hai pháp: Ấy là chẳng nghĩ đến các pháp trong ngoài, thật hành bình đẳng.

Sư Triệu nói: Có ngã và ngã sở ắt hai pháp từ đó sanh ra, hai pháp đã sanh ra rồi ắt trong ngoài hình thành. Trong ngoài đã hình thành ắt các pháp có tên khác nhau. Các pháp khác tên ắt phải quấy khuynh đảo lẫn nhau. Phải quấy khuynh đảo lẫn nhau ắt bệnh hoạn nhân đó thành nên. Nếu hay chẳng nghĩ các pháp trong ngoài, thật hành tâm bình đẳng ấy ắt nhập "không hạnh", không có bệnh hoạn của pháp tưởng. Các pháp trong ngoài đó là các trần vậy.

Kinh: “Thế nào là bình đẳng? Ấy là ngã bình đẳng, Niết bàn bình đẳng.

Sư Triệu nói: Tột cao, tận thấp xem như một, mới đúng là bình đẳng vậy.

Kinh: “Vì sao? Ngã cùng Niết bàn hai đều không.

Sư Triệu nói: Tức sự không gì chẳng khác. Tức lý không đâu chẳng một.

Kinh: “Lấy gì làm không? Chỉ là danh tự nên không. Như vậy hai pháp đó không có tánh quyết định.

Sư Triệu nói: Vì ngược với Niết bàn nên gọi là ta người. Xả bỏ ta người nên gọi là Niết bàn. Hai pháp ấy tạm nương nhau, cho nên danh tự mới sanh. Nhưng tự tánh của nó vốn không có quyết định tánh, nên cả hai đều là không vậy.

Kinh: “Được cái bình đẳng này, chẳng còn có bệnh chi khác, chỉ còn cái không bệnh, cái không bệnh cũng không.

Tổ Thập nói: Trên nói rõ cái vô ngã, vô pháp nhưng chưa lìa cái không, chưa lìa không ắt cái không còn ràng buộc; ràng buộc là bệnh cho nên nói rõ cái không bệnh cũng không vậy.

Sư Triệu nói: Chúng sanh bị vây bọc ràng buộc sâu dầy không thể buông xả ngay, cho nên phải từng bậc lìa dần cho dến chỗ không còn gì để lìa nữa. Trên dùng pháp trừ ngã, lấy không trừ pháp. Bây giờ dùng cái rốt ráo không, ngay cái không mà không mới thật sự không có tật bệnh.

Kinh: “Vị Bồ tát có bệnh này lấy cái không chỗ thọ (vô sở thọ) mà nhận các sự thọ.

Tổ Thập nói: Thọ là ba cái thọ: khổ, vui, không khổ không vui. Nếu có thể hiểu rõ cái thọ mà không thọ ắt có thể vì người cho nên thọ sanh mà nhận ba cái thọ đó.

Kinh: “Nếu chưa đến chỗ đầy đủ Phật pháp thì cũng không diệt bỏ cái thọ mà giữ lấy chỗ chứng đắc vậy.

Sư Triệu nói: Người khéo tự điều phục nơi chỗ có chẳng nhiễm có, nơi chỗ không chẳng nhiễm không. Đó là rốt ráo không thọ. Dùng cái tâm không thọ cho nên không gì không thọ. Không gì không thọ cho nên hay đời đời cùng chúng sanh đồng nhận cái thọ. Các thọ là: thọ khổ, thọ vui, thọ cái chẳng khổ chẳng vui. Phật pháp chưa tròn đủ, chúng sanh chưa độ hết, chẳng riêng mình diệt bỏ ba cái thọ mà giữ lấy chỗ chứng đắc (như các vị Tiểu thừa).

Kinh: “Dù thân có khổ, nên nghĩ đến chúng sanh nơi đường dữ mà khởi tâm đại bi.

Tổ Thập nói: Cái thân có công đức, trí huệ của ta còn khổ đau như vậy, huống hồ chúng sanh nơi đường dữ chịu vô lường khổ cực, phải tức thời khởi tâm đại bi để nhổ dứt cái khổ ấy.

Kinh: “Ta đã điều phục cũng phải điều phục cho tất cả chúng sanh.

Sư Triệu nói: Phải cùng khổ vui với cái khổ vui của chúng sanh.

Kinh: “Chỉ trừ bệnh đó, mà không trừ pháp.

Tổ Thập nói: Vọng kiến là chỗ thấy mấy pháp, thường, lạc, tịnh vậy. Sở dĩ nói không để trừ vọng kiến đó. Nên dùng cái không để diệt trừ, trừ ngay cái bệnh vọng tưởng đó thôi. Không có cái pháp để trừ cho nên vẫn ở chỗ đó mà chẳng trừ pháp đó.

Kinh: “Vì dứt tuyệt gốc bệnh mà dạy dỗ, dẫn dắt về lẽ ấy.

Sư Triệu nói: Các pháp duyên nhau mà sanh ra, tụ tán chẳng phải tự chúng, hội họp thì có hình, tan rã thì không tượng, pháp tự nhiên vậy đó. Đối với ta nào có tật bệnh gì? Tật bệnh sanh ra ấy là do cái vọng tưởng của ta vào pháp, tự mình làm ra bệnh hoạn đó thôi.

Pháp đâu phải khiến ta sanh vọng tưởng, như vậy ắt vọng tưởng là gốc bệnh, pháp chẳng phải là bệnh của ta. Cho nên phát khởi cái dạy dỗ dẫn dắt để trừ gốc bệnh, chẳng phải trừ pháp vậy.

Kinh: “Sao gọi là gốc bệnh? Vì có phan duyên, do nơi theo cái có phan duyên đó mà làm ra gốc bệnh.

Tổ Thập nói: Trước nói về Bồ tát tự tìm ra gốc bệnh. Lấy lý tâm, cho nên có thể có bệnh mà chẳng bối rối. Bây giờ nói rõ chỗ đoạn bỏ cái bệnh chúng sanh cho nên suy xét cái nguồn gốc của bệnh sau rồi mới theo chỗ ứng hợp. Cái linh cơ máy động, động ắt tâm có chỗ thuộc về, tâm có chỗ thuộc về gọi là phan duyên. Phan duyên thì giữ tướng, đó là cái đầu nguồn của vọng tưởng, gốc rễ của bệnh vậy.

Kinh: “Phan duyên nơi đâu? Ở nơi ba cõi.

Sư Triệu nói: Nói rõ cái cảnh của phan duyên. Pháp ngoài ba cõi là vô lậu, vô vi. Pháp đó vô tướng, không phải là chỗ vọng tưởng có thể nương vịn (phan duyên) theo được. Chỗ có thể phan duyên đó chỉ nơi tam giới mà thôi.

Kinh: “Làm thế nào đoạn bỏ phan duyên? Dùng vô sở đắc. Như vô sở đắc (không có chỗ được) ắt không có phan duyên.

Sư Triệu nói: Sở dĩ phan duyên vì ý có sự bám giữ. Sở dĩ có chỗ bám giữ vì ý còn có chỗ đắc. Như biết pháp là hư dối, chẳng giữ chẳng đắc ấy ắt phan duyên tự hết.

Kinh: “Sao gọi là vô sở đắc? Nghĩa là lìa hai kiến. Sao gọi là hai kiến? Ấy là nội kiến và ngoại kiến. Đó là vô sở đắc vậy.

Sư Triệu nói: Trong có vọng tưởng, ngoài có các pháp, hai cái đó đều hư giả, rốt cuộc không có chỗ đắc.

Kinh: “Ngài Văn Thù Sư Lợi! Bồ tát có bệnh điều phục tâm như vậy, vì đoạn dứt cái khổ già bệnh chết là Bồ đề của Bồ tát. Nếu không như vậy chỗ tu hành sửa trị của mình không có lợi lạc của trí huệ.

Sư Triệu nói: Như hay khéo điều phục cái tâm chẳng còn ôm chứa cái dị tưởng, nên đời đời ở nơi sanh tử để đoạn dứt cái khổ của chúng sanh, đó là đạo Bồ đề của Bồ tát.

Nếu chẳng hay được như thế, thì chỗ tu hành đó, trong chưa đủ có trí huệ, ngoài chưa đủ có lợi lạc.

Kinh: “Ví như chiến thắng kẻ thù mới là dũng. Cũng vậy vị nào dứt trừ già, bệnh, chết mới gọi là Bồ tát. Bồ tát có bệnh đó lại nên nghĩ như vầy: “Như bệnh của ta đây chẳng phải thật, chẳng phải có. Bệnh của chúng sanh cũng chẳng phải thật, chẳng phải có.”

Tổ Thập nói: Rõ biết cái bệnh chẳng có thật, chỉ là giả danh cho nên trong đó chẳng loạn. Nếu cho bệnh là thật là có ắt bệnh không thể trừ. Chúng sanh vô biên, bệnh cũng vô tận. Bệnh vô tận mà tánh nó thật có thì làm sao có thể độ được? Tức thời bị mê loạn, tâm sanh thoái chuyển. Nếu bệnh chẳng thật cũng dễ trừ thôi, tâm bi bèn nảy ra rộng thệ nguyện cứu hết thảy.

Kinh: “Khi xét nghĩ như vậy, đối với chúng sanh nếu có khởi lòng đại bi ái kiến, liền nên phải xả bỏ.

Tổ Thập nói: Gọi là chưa thâm nhập thật tướng thấy có chúng sanh, tâm sanh thương chấp do đó sanh thương xót gọi là đại bi ái kiến (chấp theo chỗ thấy hiểu lầm lạc sanh lòng thương muốn cứu khổ). Đại bi ái kiến hư vọng chẳng tịnh, hay khiến người tưởng ra cái mệt mỏi, chán nản, cho nên phải xả bỏ nó.

Sư Triệu nói: Nếu tự điều phục mình, trước phải quán tưởng cái bệnh của mình và bệnh của chúng sanh: chỗ thành tựu của nhân duyên hư giả không thật. Chỉ dùng cái tâm đó mà khởi tâm bi. Nếu cái thấy đó chưa thuần, thấy có chúng sanh để thương mà khởi thương xót, gọi là đại bi ái kiến. Cái tâm bi này tuy tốt đẹp, nhưng còn lẫn lộn cái ái kiến, tức là cảnh có tâm chưa miễn được hệ lụy, cho nên phải buông bỏ vậy.

Kinh: “Vì sao? Bồ tát phải trừ dứt khách trần phiền não mà khởi lòng đại bi.

Sư Triệu nói: Tâm gặp duyên ở ngoài, phiền não dấy lên cho nên gọi là khách trần. Cái pháp của Bồ tát cần yếu là dứt trừ khách trần mà khởi đại bi. Nếu ái kiến chưa đoạn dứt ắt phiền não còn thấm nhiễm cho nên phải xả bỏ vậy.

Kinh: “Theo cái ái kiến đại bi ấy, ắt nơi sanh tử có tâm mệt mỏi chán nản. Nếu lìa được ắt không còn mỏi chán, sanh ra nơi nào cũng không bị ái kiến che lấp.

Tổ Thập nói: Nếu trừ được cái ái kiến tức là ném bỏ sự kết tập của nghiệp thọ pháp mà hóa sanh, tự tại vô ngại vậy.

Sư Triệu nói: Phàm có chỗ hiểu biết, ắt chắc có chỗ mắc vướng, có chỗ thương ắt có chỗ ghét. Đây còn có cái giới hạn của đạo, sao có thể đến được cái dụng không giới hạn. Nếu có thể lìa đó ắt pháp thân hóa sanh không đâu chẳng có, sống chết không cùng, chẳng phải xa lánh. Đâu còn cái khuất lấp ngăn che của ái kiến mà lao khổ mệt mỏi chán nản ư?

Kinh: “Đời sống không bị ràng buộc hay vì chúng sanh nói pháp cởi mở sự ràng buộc.

Sư Triệu nói: Cái ái kiến đã trừ, pháp thân đã lập ắt đời sống không còn bị ràng buộc mà cũng hay cởi mở ràng buộc cho người.

Kinh: “Như Phật nói: “Nếu tự có ràng buộc mà cởi mở cho người thì không thể được. Nếu tịnh không ràng buộc mới có thể cởi mở cho người được.” Vậy nên Bồ tát chẳng nên khởi sự ràng buộc. Sao gọi là ràng buộc? Sao gọi là cởi mở? Tham đắm vị thiền, đó là ràng buộc của Bồ tát.

Tổ Thập nói: Tham đắm vị thiền có hai chướng: chướng Niết bàn và chướng Bồ tát đạo.

Sư Triệu nói: Ba cõi thọ sanh, nhị thừa giữ sự chứng đều do luyến đắm vị thiền, cho nên bị ràng buộc.

Kinh: “Dùng phương tiện mà sanh đó là sự cởi mở của

Bồ tát.

Sư Triệu nói: Tự đã lìa sanh, phương tiện vì vật mà thọ sanh ắt ta người đều không có ràng buộc cho nên là cởi mở vậy.

Kinh: “Lại nếu không có phương tiện thì huệ buộc. Có phương tiện là huệ giải. Không có huệ, đó là phương tiện buộc. Có huệ đó là phương tiện giải.

Sư Triệu nói: Khéo chứa các đức gọi đó là phương tiện. Thấu đáo pháp tướng gọi đó là huệ. Hai hạnh đều đầy đủ mới là cởi mở. Nếu không có phương tiện mà có huệ thì chưa khỏi ràng buộc. Nếu không có huệ mà có phương tiện cũng chưa khỏi ràng buộc.

Kinh: “Sao gọi là không có phương tiện thì huệ buộc?

Bồ tát dùng tâm ái kiến mà trang nghiêm cõi Phật, thành tựu chúng sanh, ở trong pháp không vô tướng vô tác mà tự điều phục, đó là không có phương tiện thì huệ buộc.

Tổ Thập nói: Quán không mà chẳng giữ, vượt qua cái có mà chẳng bám trước, đó gọi là phương tiện khéo vậy.

Đây nói rõ từ bậc Lục trụ trở xuống chưa có thể vô ngại, đang tu pháp quán Không thì không có chỗ cầm giữ chấp trước, đến khi ra khỏi quán trong đời giáo hóa người thì sanh ra cái kiến thủ tướng (chấp theo tướng). Tâm yêu thương chấp trước vụng về khi ra nơi cái động vậy.

Khéo trong pháp tịnh quán, quán Không Huệ chẳng chấp giữ hình tướng, tuy là không có phương tiện nhưng theo huệ mà nhận danh. Trong đây chỉ giữ cái vượt qua pháp hữu vi, mà chẳng giữ làm phương tiện, cho nên nói là có huệ mà không có phượng tiện vậy.

Từ bậc Thất trụ trở lên, tâm đó hằng định, động tĩnh chẳng khác cho nên nói là huệ có phương tiện vậy.

Sư Triệu nói: Bậc Lục trụ trở xuống, tâm chưa thuần nhất, nơi có thì bỏ không, nơi không thì bỏ có, chưa có thể dùng cái bình đẳng chân tâm có không đều vượt qua, nên trong chỗ trang nghiêm cõi Phật giáo hóa người vật ắt còn xen trộn ái kiến. Đó chưa được gọi là khéo phương tiện tu đức, cho nên không có phương tiện. Dùng ba pháp Không tự diều phục cho nên có huệ vậy.

Kinh: “Sao gọi là có phương tiện thì huệ giải? Bồ tát chẳng dùng tâm ái kiến trang nghiêm cõi Phật, thành tựu chúng sanh, ở trong pháp không vô tướng vô tác để tự điều phục, mà chẳng mệt mỏi chán nản gọi là có phương tiện thì huệ giải.

Sư Triệu nói: Bậc Thất trụ trở lên, sẵn đủ hai hạnh, dạo chơi trong đường sanh tử mà chẳng mệt mỏi chán nản, đó là giải vậy.

Kinh: “Sao gọi là không có huệ thì phương tiện buộc? Bồ tát ở trong sự tham muốn, sự oán giận, tà kiến, các phiền não mà vun trồng cội đức đó là không có huệ phương tiện buộc.

Tổ Thập nói: Từ bậc Thất trụ trở xuống, còn có sự hơn kém chẳng đồng nhau. Đây nói rõ bậc mới tu tập chẳng tu theo pháp chánh quán, chẳng chế phục được phiền não, cho nên nói là không có huệ.

Hay tu đức hồi hướng, mong cầu quả lớn cho nên gọi là có phương tiện.

Như vậy tu pháp Tứ niệm xứ, trừ bốn sự điên đảo thì gọi là huệ lìa phiền não. Lại khéo hồi hướng, tâm không thối chuyển, gọi là hay cầu phương tiện.

Bậc Lục trụ trở đi, tuy trong cảnh ràng buộc nhưng nếu đủ hai pháp đó ắt là trong ràng buộc mà cởi mở vậy.

Trên nói về Vô tướng huệ vượt qua cái có mà chẳng chấp trước phương tiện, đó là hai cửa xuất thế gian vậy. Đây nói về hữu tướng huệ và hay cầu phương tiện, đó là hai cửa của pháp thế gian vậy.

Kinh: “Sao gọi có huệ phương tiện giải? Là xa lìa các sự tham muốn, oán giận, tà kiến, các phiền não mà vun trồng các cội đức, hồi hướng vô thượng chánh đẳng chánh giác, đó là huệ phương tiện giải.

Sư Triệu nói: Trên có “phương tiện huệ giải” nay có “huệ phương tiện giải”. Đến chỗ cởi mở tuy giống nhau nhưng khi làm có sự trước sau. Ban đầu làm có khi trước dùng cái phương tiện tích đức, rồi sau mới trau dồi pháp Không Huệ. Cũng có khi trước tu Không Huệ, rồi sau tích đức mỗi cái đều tùy theo chỗ thích hợp, cái cởi mở đó không khác nhau.

Lìa phiền não tức là pháp Tam Không để điều phục mọi chỗ làm. Tích đức hướng về Bồ đề tức là làm trang nghiêm cõi Phật, giáo hóa chúng sanh.

Trước sau tuy nói khác nhưng bổ túc cho nhau để thật tốt đẹp vậy.

Kinh: “Ông Văn Thù Sư Lợi! Bồ tát có bệnh ấy nên như vậy mà quán các pháp. Lại quán thân vô thường, khổ, không, phi ngã đó là huệ.

Tổ Thập nói: Trên bốn câu nói chung về cái huệ phương tiện nơi thế gian và xuất thế gian. Nay bốn câu này riêng nói rõ cái huệ phương tiện xuất thế gian, cũng gồm luôn cái huệ phương tiện trên. Đây cốt yếu nói rõ pháp dùng huệ phương tiện trong chỗ bệnh tật, cho nên có thể chẳng diệt thân thủ chứng.

Nếu cho thân là có, bệnh đến ắt buồn. Nếu biết thân không thật ắt trong chỗ bệnh mà không rối loạn. Cái huệ xuất thế gian cũng có sâu cạn. Vô thường là cái tướng ban đầu của Không môn, cho nên trước nói vô thường, vô thường là cái huệ cạn xuất thế gian vậy.

Kinh: “Tuy thân có bệnh vẫn hằng nơi sanh tử giúp ích cho tất cả chúng sanh mà không chán nản mệt mỏi đó gọi là phương tiện.

Tổ Thập nói: Sanh tử đáng chán mà chẳng nhàm chán, khéo ở chỗ hiểm nạn cho nên gọi là phương tiện vậy.

Kinh: “Lại nữa quán thân: thân chẳng lìa bệnh, bệnh chẳng lìa thân.

Tổ Thập nói: Lìa thân ắt không có bệnh, cho nên thân và bệnh chẳng lìa nhau. Lại rằng: Thân, bệnh vốn một tướng cho nên chẳng xa lìa nhau.

Kinh: “Bệnh đây, thân đây, chẳng mới chẳng cũ, đó gọi là huệ. Dẫu thân có bệnh nhưng không diệt mất, đó gọi là phương tiện.

Sư Triệu nói: Cái tên mới cũ do ở chỗ trước sau, nhân vậy lìa thân không bệnh, lìa bệnh không thân. Do các duyên lập nên có gì là trước, có gì là sau. Đã không có trước sau ắt cũng không có mới cũ. Mới cũ đã không ắt thấu nhập thật tướng cho nên gọi là huệ.

Đã có cái huệ ấy nên cùng với người bệnh tật y nhau, chẳng giữ Niết bàn, gọi đó là phương tiện.

Ban đầu nói chỗ tự điều phục, tức là nói về sự. Khuyến dụ vỗ về để người tự điều phục tóm lại là quyền trí. Quyền trí rất quan yếu trong kinh nầy cho nên hội lời để nói vậy.

Kinh: “Ngài Văn Thù Sư Lợi! Bồ tát có bệnh nên như vậy mà đều phục tâm, chẳng trụ trong chỗ điều phục mà cũng chẳng trụ trong tâm không điều phục.

Sư Triệu nói: Hạnh Đại thừa không lời lẽ, không hình tướng, mà chữ điều phục là để tượng ra văn nghĩa ở trước. Nay đây bày rõ cái yếu lý ngoài lời lẽ, cho nên cả hai đều chẳng trụ, tức là chỗ tột bậc điều phục vậy.

Kinh: “Vì sao? Nếu trụ nơi tâm không điều phục đó là pháp của người si mê. Nếu trụ nơi tâm điều phục đó là pháp Thanh văn. Cho nên Bồ tát chẳng nên trụ nơi tâm điều phục hay tâm không điều phục. Lìa hai pháp ấy là Hạnh Bồ tát. Triệu nói: Chỗ nói chẳng điều phục là từ nơi kẻ mê mà ra.

Chỗ gọi điều phục là từ nơi bậc Thanh văn mà ra. Hành đạo Đại thừa tuyệt không có danh tướng. Muốn nói là chẳng điều phục thì đồng với kẻ mê. Muốn nói là điều phục thì đồng với Thanh văn. Hai cái ấy đều lìa mới hợp với cái hạnh trong đạo của Bồ tát vậy.

Kinh: “Ở nơi sanh tử mà chẳng làm hạnh nhỏ, ở nơi Niết bàn mà chẳng diệt độ, là hạnh Bồ tát.

Sư Triệu nói: Muốn nói tại nơi sanh tử, sanh tử chẳng thể nhơ lấm. Muốn nói tại Niết bàn mà lại chẳng diệt độ. Đó là nhân Trung Đạo mà hành vậy, chẳng tại sanh tử, chẳng trụ Niết bàn.

Kinh: “Chẳng phải hạnh phàm phu.

Tổ Thập nói: Hạnh phàm phu có ba loại: Hạnh lành, hạnh chẳng lành, hạnh chẳng động (hạnh chẳng động là hạnh của sắc giới và vô sắc giới) trên hai cõi ấy thọ mạng lâu dài kẻ ngoại đạo cho là thường còn, thường còn là nghĩa bất động. Đức Phật cũng nhân theo cái gọi của thế gian mà gọi thôi.

Kinh: “Chẳng phải hạnh hiền thánh là Hạnh Bồ tát.

Tổ Thập nói: Đó là hành ba pháp giải thoát mà chẳng giữ chứng vậy.

Kinh: “Chẳng phải hạnh nhơ, chẳng phải hạnh sạch là

Hạnh Bồ tát. Tuy vượt trên hạnh ma mà thị hiện việc hàng phục các ma là Hạnh Bồ tát.

Sư Triệu nói: Cái chẳng thể đắc mà có, cái chẳng thể đắc mà không, chỉ có hạnh Đại thừa thôi. Vì sao? Muốn nói là có thì vô tướng vô danh. Muốn nói là không thì muôn đức phân minh. Muôn đức phân minh cho nên tuy không mà có, vô tướng vô danh cho nên tuy có mà không. Như vậy tuy nói có nhưng chẳng trái với cái không. Nói không nhưng chẳng trái với cái có.

Do đó, chương này hoặc nói có làm hoặc nói không làm. Có, không tuy khác nhau nhưng tột cùng thì chẳng khác.

Ma hạnh là bốn ma hạnh, đã vượt qua lâu rồi nhưng thị hiện ra sự hàng phục ma ấy để chỉ rõ có chỗ vượt trên vậy.

Kinh: “Cầu nhất thiết trí, không cầu trái lúc, đó là Hạnh Bồ tát.

Tổ Thập nói: Công hạnh chưa đủ mà cầu quả trọn đủ gọi là cầu trái lúc.

Sư Triệu nói: Nhất thiết trí thì chưa thành mà giữa đường cầu chứng gọi là trái lúc.

Kinh: “Tuy quán các pháp chẳng sanh mà không nhập chánh vị là Hạnh Bồ tát.

Tổ Thập nói: Nói quán vô sanh là pháp thủ chứng. Nói không nhập chánh vị để nói rõ chỗ chẳng chứng.

Sư Triệu nói: Chánh vị là địa vị thủ chứng. Ba thừa cùng quán vô sanh, người huệ lực yếu chẳng thể tự ra khỏi. Người huệ lực mạnh vượt qua mà chẳng chứng.

Kinh: “Tuy quán mười hai duyên khởi nhưng vào các tà kiến là Hạnh Bồ tát.

Sư Triệu nói: Quán duyên khởi là đạo đoạn dứt tà kiến, nhưng có thể trở lại đồng với tà kiến. Đâu phải chỗ kẻ nhị thừa làm được ư?

Kinh: “Tuy nhiếp độ tất cả chúng sanh mà chẳng đắm trước là Hạnh Bồ tát.

Tổ Thập nói: Là Tứ nhiếp pháp vậy. Tứ nhiếp là pháp thương chúng sanh. Nay nói rõ tuy thương mà chẳng đắm trước vậy.

Kinh: “Tuy vui xa lìa nhưng chẳng nương theo thân tâm dứt đoạn đó là Hạnh Bồ tát.

Tổ Thập nói: Tâm thức diệt tận gọi là xa lìa. Xa lìa lại là nghĩa không. Tiếng "chẳng nương" nói rõ nơi không mà chẳng nắm giữ tướng.

Sư Triệu nói: Lìa nhỏ là lìa sự huyên náo của đời. Lìa lớn là lìa sự dứt đoạn thân tâm. Bồ tát tuy vui cái lìa lớn nhưng chẳng nương theo mà trụ trong ấy.

Kinh: “Tuy hành ba cõi nhưng chẳng hoại pháp tánh là Hạnh Bồ tát.

Sư Triệu nói: Ba cõi tức là pháp tánh, ở đó có chỗ nào hư hoại sao?

Kinh: “Tuy hành nơi Không nhưng trồng cội đức là Hạnh Bồ tát.

Sư Triệu nói: Làm nơi không để trừ cái có mới trồng các đức vậy.

Kinh: “Tuy hành Vô tướng mà cứu độ chúng sanh là Hạnh Bồ tát.

Sư Triệu nói: Hành vô tướng là muốn diệt cái chúng sanh tướng nên mới độ chúng sanh vậy.

Kinh: “Tuy hành Vô tác mà hiện thọ thân là Hạnh Bồ tát.

Sư Triệu nói: Hành vô tác là muốn chẳng tạo sanh tử nên mới hiện thọ nhận cái thân.

Kinh: “Tuy hành Vô khởi mà khởi tất cả hạnh lành là Hạnh Bồ tát.

Sư Triệu nói: Hành vô khởi là muốn diệt các khởi tâm nên mới khởi các hạnh lành.

Kinh: “Tuy hành sáu ba la mật mà biết khắp các tâm, tâm sở của chúng sanh là Hạnh Bồ tát.

Tổ Thập nói: Sáu ba la mật là pháp tự hành, tự hành đã đủ, rồi mới giáo hóa người. Giáo hóa người mới biết tâm chúng sanh. Nay tuy tự hành nhưng đã có thể biết người. Lại nữa pháp Lục độ thứ sáu: pháp Quán Vô tướng mà chẳng bị vô tướng làm ngại, cũng có thể biết tâm chúng sanh vậy.

Sư Triệu nói: Pháp Lục độ là hạnh vô tướng. Vô tướng ắt vô tri nên mới biết khắp tâm hạnh chúng sanh.

Kinh: “Tuy hành lục thông nhưng chẳng dứt hết các lậu là Hạnh Bồ tát.

Sư Triệu nói: Tuy có đủ lục thông nhưng chẳng làm cái hạnh lậu tận. Sao vậy? Bồ tát xem lậu tức là vô lậu, cho nên hay ở mãi nơi sanh tử, cùng với chúng sanh đồng phiền não (lậu). Đâu phải vì phiền não dứt mà tự khác với phiền não ư?

Kinh: “Tuy hành tứ vô lượng tâm mà không tham đắm sanh về cõi Phạm Thiên là Hạnh Bồ tát.

Tổ Thập nói: Bốn vô lượng hạnh ứng sanh về bốn cõi thiền.

Nay riêng nói cõi Phạm Thiên vì lẽ chúng sanh tôn thờ Phạm Thiên nên đem sự tôn thờ đó ra nói. Bốn cõi thiền thường gọi là Phạm Thiên vậy.

Kinh: “Tuy tu pháp thiền định giải thoát tam muội mà chẳng tùy theo thiền định mà sanh là Hạnh Bồ tát.

Tổ Thập nói: Thiền là Tứ thiền. Định là Tứ không. Giải thoát là Bát giải thoát. Tam muội là Không, Vô tướng, Vô tác.

Sư Triệu nói: Dùng cái nhân đó mà chẳng lấy cái quả đó nên khá gọi là hạnh tự tại.

Kinh: “Tuy hành bốn pháp niệm xứ mà không mãi mãi rốt ráo lìa thân, thọ, tâm, pháp là Hạnh Bồ tát.

Sư Triệu nói: Bậc Tiểu thừa tu pháp Quán thân, thọ, tâm, pháp, lìa bỏ mà giữ chứng. Bậc Bồ tát tuy có tu pháp Quán bốn sự ấy nhưng mãi mãi chẳng lìa bỏ để giữ chứng.

Kinh: “Tuy hành tứ chánh cần nhưng chẳng bỏ thân tâm tinh tấn là Hạnh Bồ tát.

Sư Triệu nói: Là pháp Tứ chánh cần của Tiểu thừa vậy, công phu xong rồi ắt buông bỏ mà tịch diệt vào nẻo vô vi. Bậc Bồ tát tuy cũng đồng tu hạnh ấy nhưng chẳng đồng chổ xả bỏ đó.

Kinh: “Tuy hành tứ như Ý túc mà được tự tại thần thông

là Hạnh Bồ tát.

Sư Triệu nói: Tuy đồng hạnh như ý túc của Tiểu thừa nhưng đã được lâu rồi tự tại thần thông như ý túc của Đại thừa. Đó là nhân của pháp thần thông vậy.

Kinh: “Tuy hành ngũ căn nhưng phân biệt rõ căn tánh mau chậm của chúng sanh là Hạnh Bồ tát.

Sư Triệu nói: Bậc Tiểu thừa chỉ tự tu cái căn của mình, chẳng rành được căn người. Bậc Bồ tát tuy tự tu giống vậy nhưng rành biết căn người, khiến ta người đều thuận vậy.

Kinh: “Tuy hành ngũ lực mà vui cầu thập lực của Phật là

Hạnh Bồ tát. Tuy hành thất giác phần nhưng rành rẽ trí huệ của Phật là Hạnh Bồ tát. Tuy hành bát chánh đạo nhưng vui hành vô lượng pháp phương tiện của Phật đạo là Hạnh Bồ tát.

Sư Triệu nói: Tuy đồng cái căn, lực, giác, đạo của Thanh văn song chỗ chí hướng mong cầu hạnh Phật.

Kinh: “Tuy hành pháp chỉ quán trợ đạo mà chẳng rốt ráo sa vào nơi tịch diệt là Hạnh Bồ tát.

Sư Triệu nói: Buộc tâm nơi duyên gọi là chỉ. Rành rẽ thấu suốt gọi là quán. Pháp chỉ quán là pháp cốt yếu để trợ Niết bàn, Bồ tát nhân đó mà hành, chẳng thuận theo đó để sa vào Niết bàn vắng lặng.

Kinh: “Tuy hành các pháp bất sanh bất diệt mà dùng tướng tốt trang nghiêm thân là Hạnh Bồ tát.

Sư Triệu nói: Tu hạnh vô sanh diệt, vô tướng vốn là diệt hình tướng nhưng lại dùng tướng tốt để trang nghiêm thân.

Kinh: “Tuy hiện oai nghi của Thanh văn, Bích chi Phật nhưng chẳng bỏ Phật pháp là Hạnh Bồ tát.

Sư Triệu nói: Tuy hiện oai nghi của Tiểu thừa nhưng chẳng bỏ pháp Đại thừa.

Kinh: “Tuy tùy theo các pháp rốt ráo thanh tịnh nhưng tùy theo chỗ ứng hợp mà hiện thân là Hạnh Bồ tát.

Sư Triệu nói: Rốt ráo thanh tịnh lý không hình tướng mà ứng hợp theo người hiện muôn hình tướng vậy.

Kinh: “Tuy quán sát quốc độ của chư Phật vĩnh viễn vắng lặng dường hư không mà bày hiện ra đủ các cõi Phật thanh tịnh là Hạnh Bồ tát.

Sư Triệu nói: Không vốn chẳng hiện ra nhưng vì người mà hiện ra vậy.

Kinh: “Tuy đắc Phật đạo, chuyển pháp luân, nhập Niết bàn mà chẳng bỏ đạo Bồ tát là Hạnh Bồ tát.”

Sư Triệu nói: Tuy hiện thành Phật, chuyển pháp luân, nhập Niết bàn mà chẳng mãi mãi tịch diệt, trở lại nhập sanh tử tu pháp

Bồ tát như trên đã nêu ra. Đâu phải chỗ kẻ nhị thừa làm được, riêng chỉ Hạnh Bồ tát thôi!

Kinh: Khi ông Duy Ma Cật nói xong lời ấy đại chúng đi cùng ngài Văn Thù Sư Lợi trong đó tám ngàn vị thiên tử đều phát tâm vô thượng chánh đẳng chánh giác.