SỐ 1428 — LUẬT TỨ PHẦN

Phần 3: NÊU DẪN CÁC VIỆC:

THỌ GIỚI, THUYẾT GIỚI, AN CƯ, TỰ TỨ, DA THUỘC,

Y, THUỐC V.V…

Chương XVIII: PHÁP 905

1. Khách Tỳ-Kheo

Thế Tôn ở tại nước Xá-vệ.

Bấy giờ có khách Tỳ-kheo không hỏi cựu Tỳ-kheo mà vào trong phòng trống, rắn từ trên rớt xuống, bèn la lớn: "Rắn! Rắn!" Tỳ-kheo ở phòng bên cạnh nghe hỏi:

- Cái gì mà la lớn vậy?

Vị kia nói rõ nhân duyên. Các Tỳ-kheo nghe, trong đó có vị thiểu dục tri túc, sống khổ hạnh, ưa học giới, biết hổ thẹn, hiềm trách Tỳ-kheo khách rồi, đến chỗ Đức Thế Tôn, đảnh lễ sát chân, đứng qua một bên, đem nhân duyên này bạch đầy đủ lên Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn dùng nhân duyên này tập hợp Tăng Tỳ-kheo, ha trách Tỳ-kheo khách:

- Ngươi làm điều phi pháp, chẳng phải oai nghi, chẳng phải pháp Sa-môn, chẳng phải tịnh hạnh, chẳng phải hạnh tùy thuận, làm việc không nên làm. Trước khi vào phòng trống, sao không nói cho cựu Tỳ-kheo biết, để cho rắn từ trên rớt xuống, rồi la lớn, "Rắn! Rắn!" là sao?

Dùng vô số phương tiện ha trách rồi, Phật bảo các Tỳ-kheo:

- Từ nay về sau, cho phép chế pháp khách Tỳ-kheo cho Tỳ-kheo khách. Tỳ-kheo khách nên tùy thuận theo pháp khách Tỳ-kheo. 906

Phải tùy thuận như vầy: Nếu khách Tỳ-kheo muốn vào trong chùa, nên biết có tháp Phật, tháp Thanh văn, hay Thượng tọa, thì nên cởi giày dép xách nơi tay.

Có vị không đập giũ giày dép, nên khi xách làm bẩn tay. Đức Phật dạy:

- Không nên không đập giũ mà xách. Nên đập giũ.

Đức Thế Tôn bảo đập giũ, vị kia đem đập giũ nơi gốc cây. Thọ thần hiềm trách. Đức Phật dạy:

- Không nên đập giày dép nơi gốc cây. Nên đập nơi hòn đá, hoặc nơi đầu khúc cây, hoặc nơi bờ rào, hay hai chiếc đập với nhau.

Vị khách đến trong cửa, nên lấy tay đẩy cánh cửa ra. Cửa nếu có then khóa, thì nên mở. Nếu mở không được thì nên gõ thong thả khiến cho người bên trong nghe. Nếu họ không nghe thì nên gõ mạnh. Nếu không mở được thì nên giao y bát cho Tỳ-kheo thứ hai cầm, rồi đến nơi tường rào để tìm chỗ trèo vào bên trong để mở cửa.

Vị kia đi bên tả của tháp, vị thần bảo hộ tháp giận. Đức Phật dạy:

- Không nên đi bên tả, mà nên đi bên hữu của Tháp.

Vị khách Tỳ-kheo đến trong chùa phải máng y nơi trụ cột, móc long nha, hay giá của y. Hoặc để y bát nơi bên khe nước, nơi cây, nơi cục đá, hay trên cỏ, rồi đến chỗ rửa chân. Nếu không có nước thì hỏi, chỗ nào có nước. Tùy theo vị kia nói chỗ nào có nước thì đến đó để lấy. Nên hỏi:

- Nước có trùng hay không?

Nếu nói có trùng, mà loại trùng lớn thì làm chao động nước để nó tránh đi, rồi lấy bình múc.

Vị kia không rửa tay mà cầm bình lấy nước. Tỳ-kheo khác thấy nhờm gớm. Đức Phật dạy:

- Không nên không rửa tay mà cầm bình lấy nước. Cho phép lấy hai cánh tay ôm ngang bụng của bình hay lấy chéo y xâu qua quai bình.

Vị kia đến chỗ có nước, nên rửa tay cho sạch, và lấy đầy nước để rửa chân. Vị kia dùng tay rửa chân nhúng vào nước, Tỳ-kheo khác thấy gớm. Phật dạy:

- Không nên làm như vậy. Nên lấy một tay tạt nước, một tay rửa chân.

Vị kia rửa chân bên hữu trước, bên tả sau. Đức Phật dạy:

- Nên rửa chân bên tả trước, rửa chân bên hữu sau.

Vị ấy không lau giày dép mà mang nên làm bẩn y. Đức Phật dạy:

- Không nên không lau giày dép mà mang. Phải lau rồi mới mang.

Vị kia không đợi chân khô, mang giày dép vào nên bị hư mục.

Phật dạy:

- Không nên làm như vậy! Phải đợi chân khô nước rồi mới mang giày dép.

Khách Tỳ-kheo nên hỏi: Tôi có chừng ấy tuổi hạ. Có phòng dành cho tôi không?

Vị tri khách nên trả lời: Có. Vị khách hỏi:

- Phòng này có người nào ở hay chưa? Nếu nói không có người ở thì nên hỏi:

- Có ngọa cụ hay không? Nếu nói có thì nên hỏi:

- Có chăn hay không có chăn? Nếu nói có thì nên hỏi:

- Có lợi dưỡng hay không?

Nếu nói có lợi dưỡng thì nên hỏi:

- Có đồ dùng hay không? Nếu nói có thì hỏi:

- Có y của phòng hay không? Nếu nói có thì hỏi:

- Có phước nhiều 907 hay không? Nếu nói có, mà cần lấy thì nên nói:

- Tôi muốn lấy.

Vị kia đến phòng, nên đẩy cánh cửa ra. Nếu có then khoá, thì nên mở. Vị kia mở cửa rồi tay nên cầm hai má cửa, thò đầu vào trong phòng xem coi có rắn có độc trùng hay không? Nếu có thì đuổi nó ra chứ đừng để.

Vị kia khi vào trong phòng rồi thì nên trải giường nệm, ngọa cụ, gối, chăn chiên trải trên đất. Nếu trải trên gỗ, trên ván, hay trên đất thì nên biết rõ mặt trong, mặt ngoài. Quét sạch phòng. Dọn rác và đất. Trước hết nên tìm chỗ nào bỏ được thì bỏ. Nếu lượm được kim, chỉ dao con, hoặc đồ hư cũ, cho đến một viên thuốc, nên để vào một chỗ, nếu có chủ biết, họ sẽ đến lấy. Vị kia nên lau quét những nơi như khe cửa, cây trụ, long nha, giá máng y. Nếu vách bị lở hư, hoặc hang chuột, nên trét thì trét. Nếu nền đất không bằng phẳng thì nên dùng bùn đất tu bổ cho bằng, rưới nước cho sạch. Lấy đồ trải dưới đất, đập giũ phơi khô rồi đem vào phòng. Trước đây trải không tốt thì nên trải lại. Nếu trước đã trải tốt thì trải lại như cũ. Đem đồ kê giường ra lau chùi cho sạch, rồi đem vào. Quét giường cho sạch, đập giũ, rồi đem vào trong phòng, để lên trên đồ kê. Lấy ngọa cụ, gối, chăn chiên đập giũ cho sạch, trải lên trên giường giây. Y thường mặc, y không thường mặc, vị kia để chung một chỗ. Khi lấy y thường để mặc, nhầm lẫn với các y khác. Đức Phật dạy:

- Y thường mặc nên để riêng một chỗ.

Vị kia dùng cái đãy đựng bát, đãy đựng giày dép, ống đựng kim chỉ, đồ đựng dầu, để chung chỗ. Các Tỳ-kheo khác gớm. Đức Phật dạy:

- Không nên để chung như vậy. Mỗi thứ nên để chỗ riêng.

Trước khi vào phòng, nên coi khung cửa cao hay thấp rồi hãy đóng. Khi ra khỏi phòng nên xem coi bốn phía vách có đất bụi hay không. Nếu có đất bụi, nên dội nước quét dọn, rồi mới đi. Nên lấy cái ghế rửa sạch. Nên chuẩn bị đủ bình nước sạch, bình rửa, đồ đựng nước uống. Nên hỏi: Chỗ nào là chỗ đại tiện? Chỗ nào là chỗ tiểu tiện? Chỗ nào là tịnh địa? Chỗ nào bất tịnh địa? Tháp Phật là tháp nào? Tháp nào là tháp Thanh văn? Phòng nào là phòng đệ nhất Thượng tọa? Phòng nào là phòng đệ nhị, đệ tam, đệ tứ Thượng tọa? Vị kia nên kính lễ tháp của Phật trước, rồi lễ tháp của Thanh văn, bốn Thượng tọa tùy theo thứ tự mà kính lễ.

Vị kia nắm cẳng chân mà lễ. Không nên nắm cẳng chân mà lễ. Có vị nắm đầu gối mà lễ. Không nên nắm đầu gối kính lễ. Có vị lật ngược y, quấn y nơi cổ, trùm đầu, dùng y phủ cả hai vai, mang giày dép mà hành lễ. Đức Phật dạy:

- Những kiểu như trên không nên làm.

Từ nay về sau, để trống vai bên hữu, cởi bỏ giày dép, đầu gối bên hữu chấm đất, nắm hai gót chân, nói như vầy:

- Thưa Đại đức, con xin kính lễ.

Bốn vị Thượng tọa tư duy trong phòng, nên tùy theo cấp bực mà kính lễ. Vị kia nên hỏi:

- Chỗ nào là chỗ đại thực, tiểu thực của chúng Tăng? Chỗ nhóm họp, chỗ thuyết giới ở đâu? Vị nào được Tăng sai đi thọ thực? Đàn-việt có dâng thức ăn vào ngày mồng một, mồng tám, mười lăm 908 không? Đàn-việt có thỉnh theo thứ tự đến chỗ nào thọ thực không? Lại hỏi:

- Ngày mai có Đàn-việt nào mời chúng Tăng thọ đại thực hay tiểu thực không? Có Đàn-việt nào bị Tăng tác pháp Phú bát không? Nhà nào là học gia? Chỗ nào có chó dữ? Chỗ nào là có người tốt? Chỗ nào là có người xấu?

- Từ nay về sau, Ta quy định phép tắc cho khách Tỳ-kheo. Khách Tỳ-kheo nên tùy thuận. Nếu không tùy thuận nên như pháp trị. Từ nay về sau Ta quy định phép tắc cho cựu Tỳ-kheo. Cựu Tỳ-kheo phải tùy thuận.

Phải tùy thuận như vầy:

- Cựu Tỳ-kheo nghe có khách Tỳ-kheo đến, nên ra ngoài nghinh đón, rước y bát, rồi đem để hoặc có nhà tắm, trên gác, hoặc chỗ đi kinh hành. 909 Mời khách Tỳ-kheo ngồi. Đưa nước rửa chân, đồ đựng nước, khăn lau chân. Xách giùm giày dép để phía bên trái, đừng để dính bùn bẩn. Nếu dính bùn bẩn, nên dời đến chỗ khác. Vị kia vì khách Tỳ-kheo rửa chân rồi, nên thu dọn đồ rửa chân để lại chỗ cũ, và nên hỏi: "Trưởng lão có uống nước không?"

- Nếu nói cần uống nước thì vị kia nên đem bình lấy nước. Vị kia không rửa tay mà cầm bình, các Tỳ-kheo gớm. Nên hai tay ôm bình, hay lấy chéo y móc vào cái quai. Đến chỗ múc nước, rửa tay cho sạch. Nếu là nước ao, nước dòng, thì nên lấy tay khoát bỏ nước trên mặt, múc nước sạch ở dưới. Vị kia gánh nước giữa trưa, nước bị nóng. Đức Phật dạy:

- Nên lấy cỏ hay lá cây phủ lên trên rồi gánh đi. Vị kia không rửa sạch lá bằng nước. Đức Phật bảo nên rửa sạch.

Vị kia uống rồi không rửa tách, mời người uống. Mời Tỳ-kheo, Tỳ-kheo gớm. Phật dạy:

- Nên rửa rồi mới đưa cho người khác.

Vị kia vừa đưa nước vừa nói, nước miếng văng vào trong nước. Đức Phật dạy:

- Không nên vừa bưng nước vừa nói như vậy. Nếu cần nói, nên quay mặt đi mà nói.

Vị kia không rửa đồ mà đem cất. Các Tỳ-kheo thấy gớm. Phật dạy:

- Không nên như vậy.

Vị kia nên hỏi: Đại đức Trưởng lão bao nhiêu tuổi?

Nếu khách Tỳ-kheo nói tôi chừng ấy tuổi thì nên theo đó mà chỉ dẫn:

- Thầy nghỉ phòng này. Đây là giường giây, giường cây, nệm, gối, chăn chiên, đồ trải dưới đất, đây là ống nhổ, đây là đồ tiểu tiện, đây là chỗ đại tiện, đây là chỗ tiểu tiện, đây là tịnh xứ, đây là bất tịnh xứ, đây là tháp Phật, đây là tháp Thanh văn, đây là phòng của đệ nhất Thượng tọa, đây là phòng đệ nhị, đệ tam, đệ tứ Thượng tọa, đây là chỗ đại thực tiểu thực của chúng Tăng, đây là chỗ ban đêm họp, đây là chỗ bố-tát, Tăng sai thọ thực, cho đến chỗ nào, Đàn-việt nào thỉnh Tăng thọ đại thực tiểu thực vào sáng mai, nhà nào Tăng tác pháp phú bát, nhà nào là học gia, nhà nào có chó dữ, chỗ nào tốt, chỗ nào xấu.

- Nay ta vì cựu Tỳ-kheo quy định phép tắc. Cựu Tỳ-kheo nên tùy thuận. Nếu không tùy thuận thì nên như pháp trị.

2. Vệ Sinh

Thế Tôn ở tại thành Vương-xá.

Bấy giờ tại Xá-vệ có Bà-la-môn xuất gia làm Tỳ-kheo, rất nhờm gớm đồ đại tiểu tiện của chính mình, nên dùng (932al) cỏ sắc bén lau chùi, thương tổn thân thể, sinh ghẻ, chảy máu bẩn thân, bẩn y, bẩn ngọa cụ, bẩn giường. Các Tỳ-kheo hỏi:

- Trưởng lão có bệnh gì? Vị kia nói rõ nhân duyên.

Các Tỳ-kheo nghe, trong đó có vị thiểu dục tri túc, sống khổ hạnh, ưa học giới, biết hổ thẹn, hiềm trách Bà-la-môn xuất gia làm Tỳ-kheo: "Tại sao lại nhờm gớm đồ đại tiểu tiện của chính mình, dùng cỏ sắc bén để lau chùi, làm thương tổn thân thể, chảy máu bẩn thân, bẩn y, bẩn ngọa cụ, bẩn giường?" Các Tỳ-kheo đến chỗ Đức Thế Tôn, đảnh lễ sát chân, rồi ngồi lui qua một bên, đem việc này bạch đầy đủ lên Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn dùng nhân duyên này tập hợp Tăng Tỳ-kheo, ha trách Tỳ-kheo kia:

- Ngươi làm điều sai quấy, chẳng phải oai nghi, chẳng phải pháp Sa-môn, chẳng phải tịnh hạnh, chẳng phải hạnh tùy thuận, làm điều không nên làm.

Này Bà-la-môn, xuất gia làm Tỳ-kheo, sao ngươi lại nhờm gớm đồ đại tiểu tiện của mình, dùng cỏ sắc bén chùi, gây tổn thương thân thể, chảy máu mủ bẩn thân, bẩn y, bẩn ngọa cụ, bẩn giường?

Dùng vô số phương tiện ha trách rồi, Phật bảo các Tỳ-kheo:

- Từ nay về sau, Ta vì Tỳ-kheo quy định pháp đến nhà xí. Các Tỳ-kheo nên tùy thuận pháp này.

Nên tùy thuận như vầy:

- Không nên nín lâu đại tiểu tiện. Khi đi nên cầm cỏ để chùi.

Có vị là hạ tọa đi trước Thượng tọa, hoặc vừa nói vừa đi, hoặc đ trước hoặc đi sau, lật ngược y, hoặc quấn nơi cổ, hoặc phủ đầu, hoặc mang giày dép. Đức Phật dạy:

- Không được như vậy.

Nếu đi trước thì được phép đi trước. Đến bên ngoài nhà xí, nên búng tay hay tằng hắng để cho có người hay phi nhân biết. Đến nhà xí, chỉ mặc áo lót bên trong. Y máng nơi trục cây, long nha, giá móc y, hoặc bên bờ nước, cỏ cây, ốc đá, có cỏ thì để y nơi đó. Nếu sợ mưa ướt thì nên để chỗ không mưa. Nếu bị mưa gió văng ướt y thì cho phép cầm y nơi tay theo chiều dọc, đừng để vướng nơi hố xí. Đặt gót chân vững chắc hai bên. Trước khi lên hố xí, nên xem có rắn, rít, bò cạp... Nếu có thì đuổi ra.

Có vị chưa ngồi xong, vén y lên lộ hình. Đức Phật dạy:

- Không nên làm như vậy. Nên vừa ngồi xổm vừa từ từ vén y.

Ngồi xổm xong, nên xem kỹ lại, đừng để bàn chân trước gần hai bên, khiến đại tiểu tiện hay khạc nhổ bẩn lỗ xí.

Có vị rặn lớn tiếng, khiến các Tỳ-kheo nghe cảm thấy gớm. Đức Phật dạy:

- Không nên rặn như vậy.

Có vị, khi đại tiện bất ngờ phát ra tiếng, nghi có tội. Phật dạy:

- Không phạm.

Có vị, khi ở trong hố xí nhăm dương chi, 910 hoặc ngủ, hay nhập định. Đức Phật dạy:

- Không nên như vậy.

Có vị nghi, không dám trên nước, trong hố xí đại tiểu tiện. Đức Phật dạy:

- Không phạm.

Có vị không dùng cỏ để chùi mà đứng dậy bẩn thân, bẩn y, bẩn ngọa cụ. Đức Phật dạy:

- Nên dùng cỏ để chùi, sau đó mới đứng dậy. Đức Thế Tôn dạy tiếp:

- Cho phép dùng cỏ để chùi.

Có vị dùng cỏ quá dài để chùi. Đức Phật dạy:

- Không nên dùng cỏ quá dài. Dài nhất là một gang tay mà thôi. Có vị dùng cỏ xoa-kỳ, 911 lá cây tạp, vỏ khô, cục phân bò để chùi.

Đức Phật dạy:

- Không nên dùng như vậy.

Có vị dùng cỏ ngắn quá để chùi nên bẩn tay. Phật dạy:

- Không nên dùng cỏ quá ngắn như vậy. Ngắn lắm là phải dài bằng bốn ngón tay.

Có vị dùng cỏ không đập giũ, nơi cỏ dính phân. Các Tỳ-kheo thấy gớm. Đức Phật dạy:

- Không nên dùng như vậy.

Có vị để thứ cỏ dùng rồi và chưa dùng chung một chỗ, khi lấy bị bẩn tay. Phật dạy:

- Nên để riêng.

Có vị vừa chùi xong liền đứng dậy, lộ hình. Đức Phật dạy:

- Không nên đứng dậy gấp như vậy. Nên đứng dậy từ từ và hạ y xuống.

Khi đến chỗ tẩy tịnh, nên búng ngón tay, khiến cho người hoặc phi nhân biết. Đến chỗ tẩy tịnh phải xem coi nếu có rắn, rít, độc trùng nên đuổi nó ra.

Có vị vén y trước sau đó mới ngồi, bị lộ hình. Đức Phật dạy:

- Không nên như vậy.

Có vị rửa trong đồ chứa nước. Các Tỳ-kheo thấy gớm. Đức Phật dạy:

- Không nên như vậy.

Có vị dùng nước rửa, khua động có tiếng, Tỳ-kheo khác nghe gớm.

Đức Phật dạy:

- Không nên như vậy.

Có vị dùng hết nước. Đức Phật dạy:

- Không nên dùng hết như vậy. Phải để lại ít nhất vừa đủ một người rửa.

Có vị rửa rồi không đứng lui, đứng ngay trên nước, bẩn y bẩn thân.

Đức Phật dạy:

- Không nên đứng như vậy. Nên đứng cách chỗ nước. Lấy tay, hoặc lá, hay đồ cũ chùi. Nếu tay bị thối nên rửa. Nếu dùng đất bủn, tro, bùn, phân bò để rửa mà vẫn thúi thì nên mài trên đá, hoặc vách tường, hay bột tháo đậu để rửa.

Có vị không xổ y xuống mà đứng dậy, lộ hình. Đức Phật dạy:

- Không nên như vậy. Nên từ từ hạ y xuống rồi mới đứng dậy. Có vị thấy đồ đựng nước rửa hết nước mà không múc nước đổ vào.

Phật dạy:

- Không nên không múc nước đổ vào.

Có vị trước nhà xí thọ kinh, tụng kinh, kinh hành, may y, trở ngại sự đại tiểu tiện của các Tỳ-kheo khác. Đức Phật dạy:

- Không nên làm như vậy.

Có vị ở bên hố xí tụng kinh, thọ kinh, kinh hành, may y. Tỳ-kheo khác thấy gớm. Phật dạy:

- Không nên làm như vậy.

Có vị thấy trên hố xí có rác rưới mà không dọn dẹp. Đức Phật dạy:

- Thấy rác rưới nên dọn dẹp. Nay ta vì các Tỳ-kheo quy định pháp đại tiểu tiện. Các Tỳ-kheo nên tùy thuận. Nếu ai không tùy thuận sẽ như pháp trị.

3. Khất Thực

Thế Tôn ở tại nước Xá-vệ. Bấy giờ có một Tỳ-kheo khất thực, tuổi còn nhỏ, không hiểu biết, không xem hình tướng của cửa ngõ, vội bước vào trong nhà có người nữ đang ngủ. Người nữ kia lộ hình, đang nằm ngửa ngủ, vật không sạch tiết ra nơi nữ căn. Tỳ-kheo thấy, hổ thẹn, sợ hoảng liền bỏ chạy trở ra lại. Tỳ-kheo vừa chạy ra khỏi nhà thì người chồng từ ngoài về nhà, thấy vợ mình lộ hình nằm ngửa ngủ, vật bất tịnh tiết ra bẩn thân, liền khởi ý nghĩ: Vợ ta nằm ngửa ngủ, vật bất tịnh tiết ra bẩn thân, mà Tỳ-kheo kia từ trong nhà gấp gáp chạy ra, chắc là đã phạm đến vợ ta. Ông liền đuổi theo Tỳ-kheo và hỏi:

- Ông phạm vợ tôi rồi chạy phải không? Tỳ-kheo kia nói:

- Cư sĩ đừng nói lời như vậy. Tôi không hề làm chuyện ấy. Cư sĩ nói:

- Ông từ trong nhà tôi đi ra, tại sao nói không làm chuyện ấy? Cư sĩ liền đánh Tỳ-kheo đến gần chết.

Bấy giờ, các Tỳ-kheo nghe, trong đó có vị thiểu dục tri túc, sống khổ hạnh, ưa học giới, biết hổ thẹn, hiềm trách Tỳ-kheo khất thực kia: Tỳ-kheo khất thực, tuổi trẻ không biết gì. Sao không để ý hình tướng cửa ngõ, lại vào trong nhà người, có nữ nhân đang ngủ?

Bấy giờ, các Tỳ-kheo đến chỗ Đức Thế Tôn, đảnh lễ sát chân, rồi ngồi lui qua một bên, đem nhân duyên này trình bày đầy đủ với Đức Phật. Đức Phật dùng nhân duyên này tập hợp Tăng Tỳ-kheo, ha trách Tỳ-kheo khất thực:

- Ông làm điều phi pháp, phá oai nghi, chẳng phải Sa-môn, chẳng phải tịnh hạnh, chẳng phải hạnh tùy thuận, làm điều không nên làm. Này Tỳ-kheo khất thực, tuổi nhỏ không biết gì, sao không xem xét tướng cửa ngõ, vào trong nhà người, có nữ nhân đang ngủ?

Dùng vô số phương tiện ha trách rồi, Đức Phật bảo các Tỳ-kheo:

- Từ nay về sau, ta vì Tỳ-kheo khất thực chế định phép tắc khất thực.

Tỳ-kheo nên tùy thuận như vầy:

Nếu Tỳ-kheo khất thực, vào thôn khất thực, thì sáng sớm rửa tay sạch, đến chỗ giá máng y, một tay dở y lên, một tay kéo lấy, trương y ra, đập giũ, xem coi đừng để rắn rít ở trong ấy. Sau đó mới mặc, cột giây lưng. Tăng-kỳ-chi, Uất-đa-la-tăng, cũng trương ra đập giũ rồi mặc. Xếp Tăng-già-lê đội lên đầu, hoặc phủ trên vai. Rửa sạch bát để vào trong đãy; hoặc dùng khăn tay gói, hay để trong đãy đựng bát. Cất áo lót, rửa chân, cất giày dép, chăn chiên. Lấy guốc dép đi đường. Tỳ-kheo nên cầm then cửa đi ra khỏi phòng, đóng cửa lại, xô thử, nếu không chắc thì đóng lại. Nếu chắc, thì buộc giây phía trong, rồi nhìn xung quanh, không có người thì giấu cái móc khóa. Nếu có người thấy thì cầm đi, rồi tìm chỗ bảo đảm để cất. (933al) Trên đường đi, thường tư duy thiện pháp. Gặp người nên hỏi chào: "Thiện lai!" Nếu gần đến tụ lạc, thì tạm đứng qua một bên đường, để bình bát xuống đất, lấy Tăng-già-lê trương ra đập giũ, sau đó mới mặc. Bên cạnh thôn, nếu có tiệm bán đồ dùng, hay có nhà, có thợ thuyền, thì cởi guốc dép đi đường gởi nơi đó. Khi vào xóm, nên xem xét tình hình ngõ hẻm, nơi chỗ trống, nơi nhóm chợ, nơi cổng chợ, hình tướng của xóm làng. Khi vào nhà bạch y thì nên để ý hình tướng của cửa thứ nhất, cho đến cửa thứ bảy.

Có Tỳ-kheo khất thực, vào trong nhà người, gió thổi y tuột khỏi vai. Vị kia sửa lại y ngay trước mặt người nữ. Đức Phật dạy:

-không nên sửa lại y ngay trước mặt người nữ mà phải quay vào vách.

Có Tỳ-kheo khất thực, tay bên hữu bưng bát, tay bên tả nắm cây gậy, bị lộ hình. Đức Phật dạy:

- Không nên như vậy. Nên bưng bát tay bên tả, còn tay bên hữu nắm gậy.

Có Tỳ-kheo khất thực đứng giữa đường, khiến cho nam nữ phải tránh đường. Các cư sĩ thấy cơ hiềm: Sa-môn Thích tử không biết hổ thẹn, không có yểm túc, mà tự nói tôi biết chánh pháp. Nhưng có chánh pháp nào như vậy trong khi đứng giữa đường, khiến cho nam nữ phải tránh? Các Tỳ-kheo bạch Phật. Đức Phật dạy:

- Tỳ-kheo khất thực, không nên đứng giữa đường.

Khi Đức Thế Tôn dạy không nên đứng giữa đường, có vị lại đứng chỗ vắng.

Đức Phật dạy:

- Không nên đứng như vậy. Nên đứng chỗ có người thấy.

Có Tỳ-kheo khất thực đến nhà người, chủ nhà đem thức ăn ra, liền vội bước đến trước để nhận. Các cư sĩ thấy cơ hiềm: Sa-môn Thích tử không biết yểm túc, mà tự nói tôi biết chánh pháp. Nhưng có chánh pháp nào như vậy? Bước tới vội vã để nhận thức ăn, giống như chết đói?

Các Tỳ-kheo bạch Phật. Đức Phật dạy:

- Tỳ-kheo khất thực không nên nhận thức ăn như vậy. Hoặc có người nữ, người bệnh, người có thai, người bồng con, hoặc trời mưa, hoặc người ấy hai tay cầm đồ vật, hoặc đất bị bùn nước, nên gọi Tỳ-kheo đến, Tỳ-kheo nghi, không dám bước đến trước để nhận. Đức Phật dạy:

- Nếu họ gọi thì nên đến để nhận.

Có Tỳ-kheo khất thực nhận được cơm khô, bột bánh, thịt cá để chung một chỗ. Tỳ-kheo khác thấy gớm. Đức Phật dạy:

- Không nên để chung lại một chỗ như vậy. Nếu chỉ có một cái bát thì nên dùng lá cây hay vỏ cây hoặc lá mía ngăn ra. Hoặc dùng bát kế hay bát nhỏ để đựng. Bột bánh thì nên lấy khăn tay gói lại.

Có Tỳ-kheo khất thực đến nơi đại gia khất thực. Cư sĩ thấy cơ hiềm nói: Sa-môn Thích tử không biết yểm túc mà tự nói tôi biết chánh pháp. Nhưng có chánh pháp nào như vậy, trong khi đến đại gia khất thực, tợ như lúc mất mùa đói kém?

Các Tỳ-kheo bạch Phật. Đức Phật dạy:

- Không nên lựa đại gia (nhà giàu) mà khất thực. Nên theo thứ tự mà xin. Không được lựa chọn như vậy.

Có Tỳ-kheo khất thực, nài nỉ xin cho được mới đi. Các cư sĩ thấy vậy, cơ hiềm nói: Sa-môn thích tử không biết hổ thẹn, không có yểm túc mà tự nói tôi biết chánh pháp. Nhưng có chánh pháp nào như vậy, trong khi đến người cưỡng ép xin cho được mới đi, giống như lúc cơm gạo khan hiếm? Các Tỳ-kheo bạch Phật. Phật dạy:

- Không nên làm như vậy. Nếu biết sẽ được, thì nên đợi.

Tỳ-kheo khi quay về, nên để ý cửa thứ nhất, cho đến tướng của đống rác. Ra khỏi thôn, đến lấy đôi guốc đi đường để mang. Để bình bát bên đường, xếp Tăng-già-lê, vắt lên vai hoặc đội trên đầu. Khi đi đường nên tư duy thiện pháp. Nếu gặp người nên nói: "Thiện lai!" để chào hỏi. Tỳ-kheo khất thực kia, đối với chỗ thường ngồi để ăn, nên đến quét cho sạch, rưới nước, đồ đựng nước, đồ đựng thức ăn thừa, ghế ngồi, hòn đá rửa chân, vật chùi chân, khăn lau đâu vào đó. Thấy Tỳ-kheo khất thực khác đến nên đứng dậy ra ngoài đón rước, bưng bình bát, để vào chỗ để bát, hay treo lên, lấy y trương ra xem, đừng để đất bụi, bùn, chim làm bẩn. Nếu có bẩn cần lau thì phải lau, cần vuốt thì vuốt, cần đập giũ thì đập giũ, cần giặt thì giặt; giặt rồi vắt nước phơi khô để trên giường giây, giường cây. Vị kia nên mời Tỳ-kheo khất thực ngồi, đưa đồ đựng nước, đưa nước, đưa đá rửa chân, khăn lau chân, lấy guốc dép để bên tả, đừng để chỗ bùn bẩn, nước văng. Nếu có nước văng nên dời đến chỗ khác.

Vị kia vì Tỳ-kheo khất thực rửa chân rồi, thì nên đem đồ đựng nước, đá rửa chân, các vật hoàn lại chỗ cũ. Nên dùng tháo đậu rửa tay cho sạch rồi trao nước cho Tỳ-kheo khất thực, kế đó trao thức ăn cho họ.

Khi vị ấy ăn nên cung cấp các thứ cần dùng. Nếu có nước sữa đông, nước sữa trong, giấm, hoặc muối hay rau thì nên trao cho vị ấy. Nếu trời nóng thì nên quạt, cần nước nên đưa nước. Nếu gần quá nửa ngày thì nên cùng ăn.

Tỳ-kheo khất thực ăn rồi nên lấy bát, mời rửa tay. Mình ăn xong, còn thừa thức ăn nên cho người, hoặc phi nhân, hoặc đổ chỗ đất không có cỏ, hay chỗ nước không trùng. Rửa đồ đựng thức ăn dư, để lại chỗ cũ. Nên để ghế ngồi, ghế rửa chân, đồ đựng nước, các vật trở lại chỗ cũ, quét dọn chỗ ngồi ăn cho sạch.

Có vị dùng bát đựng thức ăn dơ bị loại bỏ. Tỳ-kheo khác thấy gớm. Đức Phật dạy:

- Không nên dùng bát để loại bỏ đồ dơ. Nên dùng cái mâm để rửa hay lau quét. Bình bát thì để cho thanh khiết thọ trì.

Bấy giờ, có số đông Tỳ-kheo khất thực cùng ăn chung một chỗ. Có con chó có chửa, thấy đồ ăn muốn ăn mà ăn không được, vì đói nên thai bị trụy. Tỳ-kheo bạch Phật, Đức Phật dạy:

- Khi ăn, nếu có người hay phi nhân, nên cho ăn. Cho đến dù chỉ một vắt cơm. Nay ta vì Tỳ-kheo khất thực qui định pháp thức nên tùy thuận. Nếu không tùy thuận thì sẽ như pháp trị.

4. A-lan-nhã

Thế Tôn ở tại thành Vương-xá.

Bấy giờ có Tỳ-kheo A-lan-nhã, lười biếng, không có sở hữu bất cứ một thứ gì, không có đồ đựng nước, không có vật rửa chân, cũng không để lại thức ăn dư. Cách trú xứ không xa, có một số đông bọn cướp đang đi ngang qua đây. Một người trong bọn nói với các người khác: Thường pháp của Sa-môn Thích tử là có đồ đựng nước, đồ rửa chân. Cũng có thức ăn dư. Chúng ta hãy đến đó, nếu được thức ăn thì cùng ăn. Bọn giặc đến hỏi:

- Ông có nước không?

- Có đồ rửa chân không?

- Không.

- Có thức ăn dư không?

- Không. Bọn giặc nói:

- Ông ở tại chỗ A-lan-nhã mà không có nước, không có đồ rửa chân, không còn thức ăn hay sao?

Bọn giặc liền đánh Tỳ-kheo gần chết. Các Tỳ-kheo nghe, trong đó có vị thiểu dục tri túc, sống khổ hạnh, ưa học giới biết hổ thẹn, hiềm trách Tỳ-kheo A-lan-nhã: Thầy biếng nhác. Tại sao ở chỗ A-lan-nhã mà không có nước, không có đồ đựng nước, không có thức ăn dư?

Các Tỳ-kheo đến chỗ Đức Thế Tôn, đảnh lễ sát chân, rồi ngồi lui qua một bên, đem nhân duyên này bạch đầy đủ lên Đức Phật. Đức Phật dùng nhân duyên tập hợp Tăng Tỳ-kheo ha trách Tỳ-kheo A-lan-nhã kia:

- Ngươi làm việc sai quấy, chẳng phải oai nghi, chẳng phải pháp của Sa-môn, chẳng phải tịnh hạnh, chẳng phải hạnh tùy thuận, làm việc không nên làm. Tại sao nhác nhớm, ở chỗ A-lan-nhã mà không có đồ đựng nước, cho đến không có thức ăn dư?

Dùng vô số phương tiện ha trách Tỳ-kheo A-lan-nhã rồi, Đức Phật bảo các Tỳ-kheo:

- Từ nay về sau, ta vì Tỳ-kheo A-lan-nhã quy định pháp chế, Tỳ-kheo A-lan-nhã phải tùy thuận.

Nên tùy thuận như vầy:

- Nếu Tỳ-kheo A-lan-nhã vào xóm khất thực, 912 sáng sớm rửa tay sạch, đến chỗ giá máng y, một tay đỡ y, một tay kéo y, lấy y trương ra và đập giũ, xem coi, đừng để có rắn, trùng, rồi mới mặc, cột giây lưng. Lấy tăng-kỳ-chi, Uất-đa-la-tăng trương ra đập giũ xem, xếp (934al) Tăng-già-lê đội lên đầu hay vắt trên vai, rửa bình bát cho sạch, bỏ vào trong đãy, hay dùng khăn tay gói lại. Nếu đãy của bình bát đầy rồi. Cất áo lót, rửa chân. Cất guốc dép, chăn chiên. Lấy guốc đi đường, gậy phá sương móc. Tỳ-kheo nên cầm khóa cửa ra ngoài phòng, đóng cửa, xô thử xem đã chắc chưa; nếu chưa chắc thì khép hai cánh cửa lại cho chắc, kéo cái giây bỏ bên trong. Nhìn xung quanh, nếu không thấy có người thì nên giấu cái móc khóa. Nếu thấy có người thì nên cầm theo, tìm chỗ nào bảo đảm thì cất. Trên đường đi luôn luôn tư duy pháp lành. Nếu gặp người nên nói: "Lành thay!" để chào hỏi. Nếu đến gần tụ lạc thì nên đứng tạm một bên đường, để bình bát xuống đất, lấy Tăng-già-lê trương ra đập giũ xem coi, sau đó mới mặc. Nếu gần bên thôn có tiệm bán đồ dùng, hay có nhà, có thợ, thì nên cởi guốc đi đường, gậy phá sương móc, gởi nơi đó. Khi vào trong thôn, nên để ý xem tình hình đường hẻm, nơi chỗ trống, chợ búa, cửa ngõ, đống rác. Vào nhà bạch y nên để ý xem tướng trạng cửa thứ nhất, cho đến cửa thứ bảy.

Tỳ-kheo A-lan-nhã đến trong nhà người, bị gió thổi, y rớt xuống.

Vị sửa lại y ngay trước mặt người nữ. Đức Phật dạy:

-không nên sửa lại y ngay trước mặt người nữ. Nên quay vào vách.

Tỳ-kheo A-lan-nhã dùng tay bên hữu bưng bát, tay bên tả cầm gậy, bị lộ hình. Đức Phật dạy:

- Không nên cầm như vậy, nên dùng tay bên hữu cầm gậy, tay bên tả bưng bát.

Tỳ-kheo A-lan-nhã đứng giữa đường, khiến cho người nam kẻ nữ phải tránh qua một bên. Các cư sĩ thấy cơ hiềm, nói: Sa-môn thích tử không biết hổ thẹn, không nhàm chán biết đủ, mà tự nói là tôi biết chánh pháp. Nhưng có chánh pháp nào như vậy, trong khi đứng giữa đường đi khiến người nam kẻ nữ phải tránh bên đường? Các Tỳ-kheo bạch Phật. Đức Phật dạy:

- Tỳ-kheo A-lan-nhã không nên đứng giữa đường.

Khi Đức Thế Tôn dạy không nên đứng giữa đường, thì có vị lại đứng chỗ vắng. Đức Phật dạy:

- Không nên đứng như vậy. Nên đứng chỗ có người thấy.

Tỳ-kheo A-lan-nhã thấy người ta đem thức ăn ra, liền bước đến trước họ nhận. Cư sĩ thấy cơ hiềm nói: Sa-môn thích tử không biết hổ thẹn, không nhàm chán, biết đủ, mà tự nói tôi biết chánh pháp. Nhưng có chánh pháp nào như vậy trong khi nhận thức ăn vội vàng bước tới như lúc lúa gạo khan hiếm vậy?

Các Tỳ-kheo bạch Phật. Đức Phật dạy:

- Tỳ-kheo A-lan-nhã không nên đến trước người đón nhận thức ăn vội vàng như vậy.

Trường hợp người nữ có thai, hay đang bồng con, hoặc lúc trời mưa, hoặc hai tay cầm đồ vật, hay đất có bùn nước họ kêu Tỳ-kheo đến.

Tỳ-kheo nghi, không dám bước đến trước để nhận. Đức Phật dạy:

- Nếu họ kêu thì nên đến.

Có Tỳ-kheo A-lan-nhã nhận được cơm khô, bột bánh, cá thịt, để chung một chỗ, Tỳ-kheo khác thấy gớm. Đức Phật dạy:

- Không nên tập trung để một chỗ như vậy. Nếu chỉ có một bát thì nên dùng vật ngăn lại, như lá cây, vỏ cây, hoặc lá mía, hoặc cái bát kề, hoặc cái bát nhỏ. Bột bánh thì nên lấy khăn tay bao lại.

Có Tỳ-kheo A-lan-nhã đến đại gia khất thực, các cư sĩ thấy cơ hiềm: Sa-môn thích tử không biết hổ thẹn, không có nhàm chán, biết đủ, mà tự nói tôi biết chánh pháp. Nhưng có chánh pháp nào như vậy, trong khi lựa đại gia đến khất thực như lúc cơm gạo khan hiếm vậy?

Các Tỳ-kheo bạch Phật. Đức Phật dạy:

- Không nên lựa nhà giàu đến khất thực. Nên khất thực tuần tự chứ không nên lựa chọn.

Có Tỳ-kheo A-lan-nhã nài nỉ xin cho kỳ được mới đi. Các cư sĩ thấy cơ hiềm: Sa-môn thích tử không biết hổ thẹn, không có yểm túc, mà tự nói tôi biết chánh pháp. Nhưng có chánh pháp nào như vậy, trong khi đến người nài nỉ xin cho kỳ được mới chịu đi, giống như lúc gạo cơm khan hiếm vậy?

Các Tỳ-kheo bạch Phật. Đức Phật dạy:

- Không nên nài nỉ như vậy. Nếu biết sẽ nhận được thì nên chờ.

Khi vị kia nhận được thức ăn, suy nghĩ như vầy: Đây là giặc. Tự mình ăn thức ăn này!

Khi ra về, nên để ý tướng trạng cửa thứ nhất cho đến tướng đống phân. Nếu ra khỏi thôn thì nhớ lấy lại đôi guốc đi đường, cây gậy phá sương móc, rồi đứng tạm bên đường, để bát xuống đất, xếp Tăng-già-lê lại, vắt trên vai hay đội trên đầu. Khi đi, nên luôn luôn tư duy thiện pháp. Nếu thấy người nên nói: "Thiện lai!" để chào hỏi. Vị Tỳ-kheo A-lan-nhã kia thường thọ thực nơi chỗ nào thì nên đến đó quét dọn cho sạch sẽ, nước phải đầy đủ, đồ rửa, đồ đựng thức ăn dư, giường ghế ngồi nên đủ, đá rửa chân, đồ đựng nước, khăn lau chân. Nếu thấy vị A-lan-nhã khác đến phải đứng dậy ra ngoài xa nghinh đón, rước lấy bình bát, chân đế của bát, dụng cụ của bát, lấy y trương ra xem, đừng để đất, bùn, bụi, hay phân chim làm nhơ bẩn. Nếu có bẩn, nên lau thì lau, nên vuốt thì vuốt, nên đập giũ thì đập giũ, nếu cần giặt thì giặt. Giặt rồi nên vắt khô nước rồi phơi để nơi giường giây, giường cây. Tỳ-kheo nên mời Tỳ-kheo A-lan-nhã ngồi, mời nước, mời rửa chân, đưa khăn lau chân, đem đôi guốc để phía bên tả, đừng để chỗ nước làm văng bẩn, nếu có bùn bẩn thì nên dời.

Vị kia vì Tỳ-kheo A-lan-nhã phục vụ rửa chân rồi, thì nên đem đồ đựng nước, đá rửa chân, và các đồ vật để lại chỗ cũ. Vị kia nên dùng tháo đậu rửa tay cho sạch rồi, để riêng thức ăn dư nơi chỗ tịnh khiết. Nếu có cướp đến thì mời ngồi. Trao nước cho Tỳ-kheo A-lan-nhã. Kế đó mời khách Tỳ-kheo ăn. Khi khách Tỳ-kheo ăn, nên cung cấp những thức cần dùng. Nếu có nước lạc tương, nước thanh lạc tương, giấm, muối, rau thì mời khách Tỳ-kheo; nếu trời nóng thì quạt, cần nước thì đưa nước. Nếu gần quá giữa ngày thì nên cùng ăn. Tỳ-kheo A-lan-nhã ăn xong nên vì họ thu bát, mời rửa tay. Mình ăn xong, nếu thức ăn còn thừa thì nên cho người hay phi nhân, hoặc bỏ chỗ đất không có cỏ, hay trong chỗ nước không trùng, rửa đồ đựng thức ăn dư. Giường ghế, đá rửa chân, đồ đựng nước, các thứ nên để lại chỗ cũ, rồi quét dọn chỗ ngồi ăn. Vị kia dùng bình bát đựng đồ nhơ bẩn để đem đổ. Tỳ-kheo khác thấy nhờm gớm. Đức Phật dạy:

- Không nên dùng bình bát đựng đồ nhơ. Nên dùng cái mâm bàn để đựng hay dọn quét, bình bát thì nên để cho tinh khiết mà thọ trì.

Nếu có bọn giặc đến thì nên nói: Đây là nước, đây là vật rửa chân, đây là thức ăn, vì quý vị nên chúng tôi lưu lại riêng một cách sạch sẽ, nếu cần ăn thì ăn.

Bọn giặc hỏi A-lan-nhã:

- Bấy giờ là canh mấy của đêm?

Tỳ-kheo kia không thể trả lời được nên hổ thẹn. Các Tỳ-kheo bạch Phật. Đức Phật dạy:

- Tỳ-kheo ở nơi A-lan-nhã nên khéo biết thời tiết của đêm. Bọn giặc hỏi A-lan-nhã:

- Đây là phương nào?

Tỳ-kheo A-lan-nhã không biết để trả lời nên hổ thẹn. Các Tỳ-kheo bạch Phật. Đức Phật dạy:

- Tỳ-kheo A-lan-nhã nên khéo biết tướng của phương hướng. Bọn giặc hỏi Tỳ-kheo:

- Ngày nay sao gì?

Tỳ-kheo A-lan-nhã không biết để trả lời. Các Tỳ-kheo bạch Phật.

Đức Phật dạy:

- Tỳ-kheo A-lan-nhã nên khéo biết tinh tú.

Tỳ-kheo A-lan-nhã ưa thích nằm ngủ. Các Tỳ-kheo bạch Phật Đức Phật dạy:

- Tỳ-kheo A-lan-nhã không nên sống như vậy. Đầu đêm, cuối đêm, nên kỉnh tâm tư duy. Nay Ta vì Tỳ-kheo A-lan-nhã quy định pháp tắc của A-lan-nhã. Tỳ-kheo A-lan-nhã nên như pháp mà tùy thuận. Nếu không tùy thuận sẽ như pháp trị.

5. Ẩm Thực

Thế Tôn ở tại nước Xá-vệ.

Bấy giờ có cư sĩ mời chúng Tăng thọ thực vào sáng ngày mai. Trong đêm đó sắm sửa đủ các thức ăn ngon bổ, sáng sớm đến báo cáo là giờ ăn đã đến. Các Tỳ-kheo khi thọ thực một cách lộn xộn. Có vị ngồi rồi. Có vị mới ngồi. Có vị sớt thức ăn rồi. Có vị mới sớt thức ăn. Có vị ăn rồi. Có vị mới ăn. Có vị đã đi khỏi. Có vị sắp sửa đi. Có vị ra khỏi. Có vị sắp ra đi. Đàn-việt không biết vị nào đã ăn, vị nào chưa ăn. Các cư sĩ đều cơ hiềm nói: Sa-môn Thích tử không biết hổ thẹn, không có nhàm chán, không biết đủ, tự nói, Tôi biết chánh pháp. Nhận sự thỉnh mời của đàn-việt mà đi lộn xộn. Có vị ngồi rồi. Có vị mới ngồi. Có vị sớt thức ăn rồi. Có vị mới sớt thức ăn. Có vị ăn rồi. Có vị mới ăn. Có vị đã đi khỏi. Có vị sắp sửa đi. Có vị ra khỏi. Có vị sắp ra đi. Khiến cho Đàn-việt không biết ai đã được sớt, ai chưa được sớt, ai đã ăn, ai chưa ăn.

Các Tỳ-kheo đến chỗ Đức Thế Tôn, đảnh lễ sát chân, rồi ngồi qua một bên, đem nhân duyên này bạch lên Đức Thế Tôn một cách đầy đủ. Đức Thế Tôn dùng nhân duyên này tập hợp Tăng Tỳ-kheo, ha trách các Tỳ-kheo thọ thỉnh kia:

- Nhận sự thỉnh mời của đàn-việt mà đi lộn xộn. Có vị ngồi rồi. Có vị mới ngồi. Có vị sớt thức ăn rồi. Có vị mới sớt thức ăn. Có vị ăn rồi. Có vị mới ăn. Có vị đã đi khỏi. Có vị sắp sửa đi. Có vị ra khỏi. Có vị sắp ra đi. Khiến cho đàn-việt không biết ai đã được sớt, ai chưa được sớt, ai đã ăn, ai chưa ăn?

Dùng vô số phương tiện ha trách rồi, Phật bảo các Tỳ-kheo:

- Từ nay về sau, ta vì các Tỳ-kheo quy định pháp thức của bữa ăn.

Các Tỳ-kheo nên tùy thuận pháp thức khi thọ thực. Pháp thức như sau:

- Nếu Tỳ-kheo muốn đến chỗ thọ thỉnh thì nên đến chỗ chúng Tăng thường tiểu thực hay đại thực, mà đứng nơi dễ thấy. Khi đàn-việt đến báo giờ thọ thực thì Thượng tọa phải theo thứ tự đi trước như đàn nhạn. 913 Nếu Thượng tọa bận đại tiểu tiện thì phải đợi.

Vị hạ tọa kia đi trước, vừa nói chuyện vừa đi, hoặc trước hoặc sau, hoặc lật ngược y, hoặc y quấn cổ, hay trùm đầu, hay phủ cả hai vai, hoặc mang giày dép. Đức Phật dạy:

- Không nên như vậy, nên để trống vai bên hữu, cởi bỏ giày dép, và đi sau.

Nếu có bận việc Phật, việc Pháp, việc Tăng hay chăm sóc Tỳ-kheo bệnh thì Đức Phật dạy:

- Bạch Thượng tọa, rồi đi trước.

Có vị có mạng nạn, phạm hạnh nạn, nhưng e ngại không dám thưa hỏi để đi. Đức Phật dạy:

- Nếu có nạn sự như vậy, thưa hỏi hay không thưa hỏi, cho phép được đi.

Có vị đến chờ thọ thực, tụ họp đứng lộn xộn. Đức Phật dạy:

- Không nên như vậy, nên theo thứ tự.

Thượng tọa ngồi rồi, nên xem trung tọa, hạ tọa, đừng để ngồi không như pháp, không khéo che thân. Nếu có vị nào ngồi không như pháp, không khéo che thân, nên búng ngón tay kỉnh giác họ, hoặc nhờ người nói cho họ biết để họ ngồi đúng pháp. Trung tọa ngồi rồi nên xem Thượng tọa hạ tọa, đừng để ngồi không như pháp, không khéo che thân. Nếu có vị nào ngồi không đúng pháp, không khéo che thân thì nên búng ngón tay kỉnh giác họ, hoặc nhờ người nói cho họ biết, để họ ngồi đúng pháp. Hạ tọa ngồi rồi cũng như vậy.

Đến bữa ăn, Tỳ-kheo không có bát, nên mượn bát để ăn. Có Tỳ-kheo đến bữa ăn không rửa bát, bị rắn phun nọc độc trong bát, Tỳ-kheo ăn xong mắc bệnh. Đức Phật dạy:

- Không nên không rửa bát trước khi ăn. Nên rửa sạch rồi mới ăn.

Nhóm sáu Tỳ-kheo ham muốn sự cung kính nên đến sau, khiến các Tỳ-kheo thấy phải đứng dậy. Nếu vị nào chưa đến thì cho phép vị ngồi gần kéo chiếc ghế ấy ra.

Nếu đàn-việt dâng trái cây cho Thượng tọa thì nên hỏi trái cây này đã tác tịnh 914 chưa? Nếu nói chưa tịnh, thì Thượng tọa nên khiến họ làm tịnh. Nếu nói đã tác tịnh rồi thì nên hỏi: "Thí chủ đem đến cho vị nào?" Nếu nói đem đến cho Thượng tọa thì Thượng tọa tùy ý xử dụng. Nếu nói đem đến cho Tăng thì phải phổ biến cho Tăng biết. Nếu đàn-việt dâng Thượng tọa các thứ canh thì nên hỏi: "Đem đến cho ai?" Nếu nói cho Thượng tọa, thì tùy ý xử dụng. Nếu nói cho Tăng thì phải phổ biến cho Tăng biết.

Tỳ-kheo nào không nhận được thức ăn, cho phép Tỳ-kheo ngồi sát cạnh hỏi giùm. Nếu hỏi mà không có, vị ngồi cạnh ấy sớt phân nửa phần ăn của mình để cho.

Các Tỳ-kheo nhận vừa được thức ăn, liền ăn. Cư sĩ thấy vậy cơ hiềm: Sa-môn thích tử không biết hổ thẹn, không có yểm túc, mà tự nói tôi biết chánh pháp. Nhưng có chánh pháp nào như vậy trong khi nhận được thức ăn liền ăn, giống như lúc gạo cơm khan hiếm đói khát? Các vị bạch Phật. Đức Phật dạy:

- Không nên như vậy. Nên xướng lên để cùng ăn một lần.

Nhóm sáu Tỳ-kheo chĩa cùi chõ lên để ăn, trở ngại vị ngồi gần.

Các Tỳ-kheo bạch Phật, Đức Phật dạy:

- Không nên chĩa cùi chõ lên mà ăn. Nên khép cùi chõ lại mà ăn.

Nhóm sáu Tỳ-kheo ho khạc lớn tiếng, văng nước miếng trúng vị ngồi gần. Các Tỳ-kheo gớm, bạch Phật. Đức Phật dạy:

- Không nên ho khạc như vậy. Nên từ từ khạc nhổ.

Khi ăn, trái cây hay rau còn thừa, vị ấy bỏ bừa bãi bẩn đất. Đức Phật dạy:

- Không nên bỏ như vậy. Thức ăn còn thừa nên gom lại gần bên chân. Đến khi đi ra, đem ra ngoài bỏ.

Có vị bỏ lung tung, đổ nước rửa bát bẩn đất. Đức Phật dạy:

- Không nên đổ nước như vậy. Nên dùng cái thau để chứa rồi đem ra ngoài đổ.

Bấy giờ có số đông Tỳ-kheo và nhóm sáu Tỳ-kheo đến trong nhà bạch y, cùng ngồi trên một cái ghế dài để ăn. Một trong nhóm sáu Tỳ-kheo đứng dậy mà không nói với vị ngồi cạnh biết nên cái ghế bị ngã xuống đất, khiến mọi người đều bị té, lộ hình. Các Tỳ-kheo bạch Phật. Đức Phật dạy:

- Không nên đứng dậy như vậy. Nên nói cho các người khác biết để đề phòng.

Có Tỳ-kheo ăn xong, im lặng bỏ đi. 915 Cư sĩ không biết thức ăn có ngon hay không ngon, ăn có đủ hay không đủ. Các cư sĩ cơ hiềm nói: Các ngoại đạo đều khen ngợi sự bố thí, tán thán đàn-việt, mà Sa-môn Thích tử ăn rồi im lặng bỏ đi, khiến cho chúng tôi không biết ăn ngon hay không ngon, ăn đủ hay không đủ. Các Tỳ-kheo bạch Phật. Đức Phật dạy:

- Không nên ăn rồi im lặng mà đi. Nên vì đàn-việt nói công đức bố thí, cho đến nói một bài kệ.

Nếu vì lợi nên thí, Lợi đây chắc sẽ được. Nếu vì lạc nên thí, Sau chắc được khoái lạc.

Khi Đức Thế Tôn dạy, nên nói công đức cúng dường, bấy giờ mọi người đều cùng nói, tạo nên sự ồn ào. Đức Phật dạy:

- Không nên loạn thuyết như vậy. Chỉ có vị Thượng tọa nói mà thôi. Nếu Thượng tọa không thể nói thì vị nào có khả năng nói được thì nói. Nếu Thượng tọa không nói thì phạm đột-kiết-la. Nếu Thượng tọa nói được mà không nói cũng phạm đột-kiết-la.

Khi vị kia nói công đức bố thí, các vị khác đều bỏ đi. Có vị an tọa, hoặc chỗ vắng, hoặc chỗ khuất; hoặc cùng người nữ, tại chỗ không có người nam quen biết nói pháp quá năm, sáu lời với người nữ lẳng lơ, 916 nên bị người cơ hiềm, chê trách nói với các Tỳ-kheo. Các Tỳ-kheo bạch Phật. Đức Phật dạy:

- Khi nói công đức bố thí, các Tỳ-kheo không nên bỏ đi. Nếu có việc gấp thì bốn Thượng tọa nên đợi nhau, các vị khác có thể đi. Nếu vì việc Phật, Pháp, Tăng, hay việc nuôi bệnh nên bạch cho biết rồi sau đó mới đi, hay sai Tỳ-kheo khác đi. Nếu đàn-việt muốn nói pháp bố thí thì nên khen ngợi sự bố thí. Nếu muốn nói pháp đàn-việt thì nên khen ngợi pháp đàn-việt. Nếu muốn nói pháp cõi trời thì nên khen ngợi cõi trời. Nếu muốn nghe việc quá khứ của tổ phụ thì nên khen ngợi tổ phụ quá khứ. Nên vì đàn-việt khen ngợi sự bố thí, tán thán đàn-việt, khen ngợi Phật Pháp Tăng với đàn-việt. Từ nay ta vì các Tỳ-kheo nói về pháp thức ẩm thực. 917 Các Tỳ-kheo nên tùy thuận. Nếu không tùy thuận sẽ như pháp trị.

6. Nhuộm Y

Thế Tôn ở tại nước Xá-vệ.

Bấy giờ các Tỳ-kheo mặc y để bẩn, Đức Phật cho phép dùng đất phèn, 918 hoặc tro hay đất, hay phân bò để giặt. Có vị dùng đá hay các vật thô nhám để giặt nên y bị rách. Đức Phật dạy:

- Không nên dùng đá hay vật thô nhám để giặt y, mà nên dùng loại đá mịn để giặt. Nếu y bị bay màu thì nên nhuộm lại. Hoặc nhúng bùn, hay dùng vỏ cây đà-bà, vỏ cây bà-trà, kiền-đà-la, tất bát, a-ma-lặc, 919 hoặc dùng gốc cây, hay cỏ thiến 920 để nhuộm.

Có vị ngâm nước để ngoài nắng chờ cho nóng để nhuộm. Không đủ kiên nhẫn chờ lâu. Đức Phật dạy:

- Không nên ngâm như vậy, mà nên nấu.

Có vị không biết nấu thế nào. Đức Phật dạy:

- Nên dùng cái nồi hay cái cấm-mãn, 921 cái bình đồng, cái vạc để nấu.

Bấy giờ có vị nấu, vì miếng vỏ cây lớn quá bỏ không lọt. Đức Phật dạy:

- Dùng búa chẻ nhỏ ra.

Nếu nước sôi trào ra thì lấy cây đè xuống.

Có vị không biết chín hay chưa. Đức Phật dạy:

- Nên lấy hai, ba giọt nhiễu vào nước lạnh. Nếu chìm, tức là chín.

Rồi lược lấy nước.

Có vị không biết lược để chỗ nào. Đức Phật dạy:

- Lược vào trong bồn.

Nếu xuống luôn cả nước và cặn, thì nên lấy cái chổi ngăn. Nếu chổi yếu, thì lấy cây phụ.

Khi lọc có vị vừa lọc vừa bưng bồn, nhọc mệt. Đức Phật dạy:

- Không nên như vậy. Nên một người lược, một người bưng bồn.

Nếu nóng thì dùng đồ cầm cho khỏi nóng.

Có vị để nước lạnh, nước nóng chung lại một chỗ, nên nước nhuộm bị hư. Đức Phật dạy:

- Không nên để như vậy. Nước lạnh, nước nóng nên để riêng.

Làm cho nguội rồi mới hòa lại.

Có vị bỏ luôn vào nước nhuộm để nhuộm. Nước nhuộm bị hư. Đức Phật dạy:

- Không nên nhuộm như vậy. Nên lấy riêng ra một ít để nhuộm. Có vị nhuộm xong trải dưới đất, bị hư màu. Đức Phật dạy:

- Không nên làm như vậy.

Có vị lại trải trên cỏ, khiến cho cỏ bị hư. Có vị trải trên rơm trên lá khiến cho màu sắc không đều. Đức Phật dạy:

- Không nên trải như vậy. Nên trải trên y-lê-diên-đà, mạo-la, mạo-mạo-la, hoặc trên cù-lâu, 922 hoặc lấy một trong mười chiếc y trải lên trên đất, rồi trải chiếc y nhuộm lên, hoặc phơi trên giây. Có vị cần giây. Phật cho phép sắm giây. Cần thẻ cho làm thẻ. Có vị cần cái móc kết vào đầu y. Phật cho phép làm các móc. Nếu nước nhuộm không đều thì phải trộn cho đều.

Bấy giờ, có Tỳ-kheo đang nhuộm y, vì có việc cần nên quay lưng về phía khác, khiến thuốc nhuộm y không đều. Có Tỳ-kheo nọ thấy vậy mà không nói vì trước đó có sự bất bình với Tỳ-kheo này, vì vậy khiến cho y kia bị hư hoại. Các Tỳ-kheo bạch Phật. Đức Phật dạy:

- Không nên như vậy. Người thấy, nên trộn giùm hay nói cho vị kia biết.

Tỳ-kheo kia nhuộm y rồi không dọn dẹp nồi, cấm-mãn, bình đồng, bồn vạc, búa, giây, thẻ, y-lê-diên-đà, mạo-la, mạo-mạo-la, bèn bỏ đi. Đức Phật dạy:

- Không nên không dọn dẹp mà bỏ đi. Nên dọn dẹp rồi sau đó mới đi. Nếu người khác cần thì nên cho.

Có vị nhuộm y rồi, không quét dọn chỗ nhuộm y, khiến cho đất không sạch. Đức Phật dạy:

- Không nên như vậy. Nên quét dọn rồi mới đi.

Có vị mặc y mới mà quét đất khiến cho y bị bẩn. Đức Phật dạy:

- Không nên mặc y mới, nên mặc y cũ để quét. Nếu không có y riêng thì nên mặc y của Tăng.

Có vị quét ngược gió, bụi bay bẩn thân. Đức Phật dạy:

- Không nên quét như vậy. Nên quét thuận theo chiều gió.

Có năm cách quét đất không được phước đức lớn: Không biết nghịch gió, thuận gió mà quét; không quét hết dấu chân; không trừ hết rác; không để chổi lại chỗ cũ. Quét đất có năm pháp như vậy, không được phước đức lớn.

Có năm pháp được phước đức lớn: Biết nghịch gió, thuận gió để quét; trừ hết dấu chân; trừ hết rác; để chổi lại chỗ cũ. Năm pháp như vậy được phước đức nhiều. Nếu Thượng tọa đứng dưới đuôi gió, nên nói: "Xin Ngài tránh qua một chút. Con cần quét đất."

- Nay ta vì các Tỳ-kheo nói pháp nhuộm y. Phải tùy thuận. Nếu ai không tùy thuận sẽ như pháp trị. 923

1 . Trong bản Hán, Chương V của phần II.

2 . Trường A-hàm 6, kinh số 5 "Tiểu duyên" (T0ln0l tr.38b2l): "Bấy giờ đại chúng suy cử một người, để giải quyết những tranh chấp; gọi là Bình đẳng chủ ???." Cf. Trung A-hàm 39, kinh l54 "Bà-la-bà-đường". Păli, D. 27. Aggañña (D.iii.92): nhân dân suy cử một người phân xử, gọi là Mahāsammato. Họ gọi người này là rājā (vua). Đó là vị Vua tối sơ xuất hiện trong thế gian.

3 . Các bản đều đọc là Tề 齊. Nhưng nguyên tên tiếng Phạn là Upoadha, nên phải đọc là Trai 齋.

4 . Danh sách các vị Vua đầu, kể theo Mahāvastu (tr.289): Vua Mahāsammata (Đại Nhân 大 人), Kalyāna (Thiện 善), Upoadha (Trai 齋), Māndhāta (Đảnh Sinh 頂生). Kể xuống xa nữa, Vua Ikśvāku (Ý-sư-ma 懿師摩). Ikśvāku (Pali: Okkāka) là ông tổ của giòng họ Thích. Xuống nữa, là Sihahanu (Sư Tử Giáp 師子頰). Ông này có bốn người con trai. Cả là Śuddhodana (Duyệt-đầu-đàn 悅頭檀) sinh Bồ-tát sau thành Phật.

5 . Vương thống từ Vua Đảnh Sinh trở xuống, kể theo tư liệu Pali (Mhv. ii ): Mandhātā, Cara-ka, Upacara, Cetīya, Mucala, Mahāmucala, Mucalinda, Sāgara, Sāgaradeva, Bharata, Angīrasa, Ruci, Suruci, Patāpa, Mahāpatāpa, Panāda, Mahāpanāda, Sudassana, Neru.

6 . Pali: Sīhahanu; Mhv. ii. 15, Dpv. ii. 44, con trai của Jayasena.

7 . Nguyên Hán: Sát-lợi thuỷ nghiêu đảnh 利水澆頂, vua dòng Sát-lợi được truyền ngôi. Sau đó, nếu bảy báu xuất hiện và chinh phục được cả bốn châu thiên hạ, bấy giờ thành Chuyển luân vương. Xem Trường A-hàm 7, kinh 6 "Chuyển luân vương tu hành"; Trung A-hàm l5, kinh 70 "Chuyển luân vương"; Pali, D. 26. Cakkavatti.

8 . Pháp Vương 法王, vì "Sau khi chinh phục, Vua cai trị bằng Pháp, không bằng đao kiếm"(adattena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasi; D. 26, iii. 59).

9 . Tự Tại 自在. Pali: Issara (Skt. Īśvara), ông chủ, hay vị Chúa tể. Thường dùng để gọi Thượng đế, tức Thiên Chúa.

10 . Ma-kiệt vương Bình-sa 摩竭王沙; Pali: rājā Māgadho Seniyo Bimbisāro.

11 . La-duyệt thành 羅閱城, thủ phủ nước Ma-kiệt-đà.

12 . Bản Cao ly: chỉ túc 止宿. Tống-Nguyên-Minh: sơn túc 山宿.

13 . Ban-trà-bà 班荼婆. Pali: Pattava, ngọn đồi gần thành Rājagaha (Vương-xá hay La-duyệt).

14 . Nhật 日. ĀPali: dicca. Tên chỉ họ của bộ tộc Thích ca. Do đó, Phật cũng được gọi là đấng Nhật Tôn, hay Nhật Thân, bà con của Mặt Trời (Pali: Ādiccabanhddhu).

15 . Túc tán tiểu vương 粟散小王 (vua rải thóc), chỉ vua nhỏ, chư hầu.

16 . A-lam-ca-阿藍迦藍 Pali: Ānāra-Kālāma.

17 . Nguyên trong bản: bất dụng xứ định 不用處定. Bậc thứ ba trong bốn Vô sắc định. Xem, Trung A-hàm 56, kinh 204 "La-ma" (T0ln26 tr.776b08). (Pali: ākiñcaññāyatana) Cf. Pāli, M.64.Ariyapariyesana (i. l60).

18 . Tăng, đây chỉ chúng đệ tử của A-lam-ca-lam.

19 . Uất-đầu-lam Tử 鬱頭藍子. Xem Trung A-hàm 56, ibd. T0ln26 tr.776c06. Pli: Udako Rāmaputto,, M. 26, ibid.

20 . Trong bản: hữu tưởng vô tưởng 有想無想定. Bậc thứ tư trong bốn Vô sắc định. Pali: Nevasaññānāsaññāyatana.

21 . Hán: vô thượng hưu tức pháp 無上休息法. Xem, Trung A-hàm 56, đã dẫn: vô thượng an ổn Niết-bàn 無上安隱涅槃. Pali: anuttara yogakkhema nibbāna pariyesamāno.

22 . Tượng đầu sơn 象頭山. Pali: Gayāsīsa, núi đầu voi, ngọn đồi gần thị trấn Gayā.a

23 . Uất-tì-la Đại tướng thôn 鬱毘羅大將村. Trung A-hàm 56 (T0ln26, tr.777a6): thôn Tư-na 斯那. Đoạn sau, phiên âm là Uất-bề-la 鬱羅. P?li: Uruvelā, Senā-nigama.

24 . Nguyên Hán: hỉ lạc nhất tâm 喜樂一心. Hán dịch không chính xác. Cần sửa lại theo định cú về Sơ thiền.

25 . Phạn khứu 飯糗.

26 . Ni-liên-thiền 尼連禪. Pali: Nerañjarā.

27 . Cát An 吉安. Pali: Sotthiya.

28 . Cát tường thọ 吉祥樹. Có lẽ, Pali, cây assattha, về sau được gọi là cây Bồ-đề.

29 . Xem cht. 25 trên. Do đó, Sơ thiền cũng được gọi là "Ly sinh hỷ lạc địa" (trạng thái hỷ và lạc phát sinh do sự viễn ly).

30 . Giác và quán, hay cũng gọi là tầm và tứ, là hai yếu tố quan trọng khi chứng Sơ thiền. Sang Nhị thiền, hai yếu tố này bị vượt qua, gọi là trạng thái "vô tầm vô tứ." (không giác, không quán).

31 . Nội tín 內信; Huyền Trang dịch là nội đẳng tịnh 內等淨: trạng thái trong suốt quân bình của nội tâm khi chứng Nhị thiền.

32 . Do đó, Nhị thiền cũng được gọi là "định sinh hỷ lạc địa" (trạng thái hỷ và lạc phát sinh do định hay nhất tâm.

33 . Hỷ, yếu tố chính trong Nhị thiền; khi nhập Tam thiền, nó bị vượt qua. Do đó, Tam thiền cũng được gọi là "Ly hỷ diệu lạc địa" (trạng thái lạc vi diệu do không còn hỷ).

34 . Nguyên Hán: Thánh trí sở kiến hộ niệm lạc 聖智所見護念樂. Bản Hán hiểu Pāli upekkha (Skt. upeka: xả) là hộ. Pháp uẩn túc luận 6 (T26nl537 tr.482b05): Thánh thuyết ưng xả. Pali yam tam ariyā ācikkhanti uppekkhako satimā sukkhavihārī, "điều mà Thánh giả nói là xả, an trú lạc với chánh niệm."

35 . Nguyên Hán: hộ niệm thanh tịnh 護念清淨. Xem cht. 33 trên. Xem giải thích, Pháp uẩn 7 (T26nl537 tr.485a09): "Bấy giờ, xả và niệm thảy đều thanh tịnh." Pali: upekkhā sati pārisuddha.

36 . Hán: định ý 定意. Pali: samāhite citte..

37 . Trong bản: sở hành nhu nhuyến 所行柔軟. Pali: mudubhāte kammaniye.

38 . Ngài hướng tâm đến "sinh tử trí" (Pali: cūtapapāta-ñānā).

39 . Trảo 瓜 (Nakha?); Ưu-ba-li 優波離 (Upālī?). Pali: hai anh em thương khách: Tapussa và Bhallika.

40 . Văn 文; phiên âm từ Muni.

41 . Mật khứu 蜜糗. Pali: manthađca madhupittikađca, cháo lúa mạch và mật ong.

42 . Để bản: đề 提. Tống-Nguyên-Minh: sư 師.

43 . Thủ-đà-hội 首陀會天. Pali: Suddhāvāsa. Tức trời Tịnh cư, cao nhất trong trời Vô sắc giới, Tứ thiền; chỗ các Thánh A-na-hàm nhập Niết-bàn.

44 . Da-nhã-đạt 耶若達 phiên âm từ Skt. Yajđadatta, trên kia dịch là Tự Thí.

45 . Bát-ma 摩; phiên âm từ Skt. Padma (Pali: Paduma), trên kia đã dịch là Liên hoa.

46 . Niên thiếu, dịch nghĩa của từ Ma-nạp (Skt., Pl: mānava) trên.

47 . Chấp Trượng Thích chủng 執杖釋種. Pali: Dattapānī. Tài liệu Pali (Mhv.ii. l8,l9) nói ông là anh của Māyā va Pajāpatī. Truyền thuyết phương Bắc nói ông là bố vợ của Thái tử Siddhārtha.

48 . Cù-di 瞿夷. Pali: Gotam?; thường để gọi Di mẫu của Phật. Nhưng đây chỉ Da-du-đà-la.

49 . Trong bản: diêm-phù-đề 閻浮提. Có thể người chép, chép dư chữ đề. Phiêm âm từ jam-bu-dvipa, hòn đảo của những rừng cây jambu. Đề là phiên âm tắt của dvipa.

50 . Ha-lê-lặc 呵梨勒. Pali: harīnaka.

51 . Ly-bà-na 離婆那; không rõ.

52 . Tô-xà-la 蘇闍羅. Pali: Sujāta, con gái của Senānī (Tướng quân) ở thị trấn Senānigām.

53 . Văn lân thọ 文驎樹. Tên cây, Pali: Mucalinda (âm khác: Mục-chân-lân-đà), gần cây bàng Ajapāla-nigrodha ở Uruvelā. Chính cây này là cung điện của Long vương Mucalinda.

54 . Trong bản: Văn-lân thuỷ 文驎水; có lẽ chỉ hồ Mucalinda (Pali), Nhưng hồ này ở trên núi Himavā.

55 . Bài kệ tương đương Pali, xem Mahāvagga Vin. i. 3.

56 . ll75. A-du-ba-la ni-câu-luật 阿踰波羅尼拘律樹. Pali: Ajap?la-n?godha, một loại cây bàng.

57 . Hán: sào quật 樔窟. Pali (Skt.) ?laya, chỉ vật được yêu thích, được cất giữ; chỉ tất cả sở y và đối tượng của ái dục; cũng chỉ vật mà sinh vật tựa vào làm chỗ che chở an toàn cho đời sông, như nhà cửa các thứ. Hán dịch ở đây theo nghĩa thứ hai. Từ Phạn này, trong Duy thức dịch âm là A-lại-da. Đoạn tương đương, dẫn trong Nhiếp Đại thừa luận thích (T3l, tr.385cl9), Huyền Trang dịch: "Thế gian chúng sinh ái a-lại-da, lạc a-lại-da, hân a-lại-da, hỷ a-lại-da." Pali tương đương (M. i. l67): ālayarāmā kho panāyam pajā ālayaratā ālayasammuditā.

58 . Bài kệ tương đương Pali, xem Mahāvagga, Vin.i. 5; M.i. l68, D. ii. 38, S. i. l36. * Hết quyển 3l.

59 . Vin. i.5: Phạm thiên Sahampati, Sa-bà thế giới chủ.

60 . Cf. Vin.i. 6: pāturahosi magadhesu pubbe, dhammo asuddho samalehi cintito, "Trước đây, giữa những người Magadha, xuất hiện pháp bất tịnh được tư duy với sự cấu uế." Sớ giải nói, cấu uế ở đây chỉ nhóm Lục sư Ngoại đạo.

61 . Bất vi nhiễu cố thuyết 不為故說. Theo văn cú thông thường mà hiểu: "Không vì nhiễu loạn mà thuyết." Nhưng đây văn dịch đảo trang, nên phải hiểu là: vi nhiễu cố bất thuyết...vi diệu pháp, vì nhiễu loạn (=mệt nhọc), nên Ta không nói pháp vi diệu." Tham chiếu Pali, Vin. i. 7 (Cf. D.ii. 39, M. i. l69): vihisasaññā pagunan na bhāsin dhamman panītam... vì có ấn tượng não hại, Ta đã không giảng thuyết pháp vi diệu.

62 . A-lan-ca-lan 阿蘭迦蘭. Các đoạn trên, âm là A-lam-ca-lam.

63 . Ưu-đà-da phạm-chí 優陀耶梵志. Pali: Upaka ājīvaka, tà mạng ngoại đạo Upaka.

64 . Cam lộ cổ 甘露鼓. Pali: amatadundubhi, trống bất tử.

65 . Bản Pali (Vin, i. 8), Upaka nói: arahosi anantajino'ti, "Ngài xứng đáng là vị Chiến Thắng vô cùng tận."

66 . Bản Pali: jitāme, "Ta, người đã chiến thắng."

67 . Nguyên Hán: xưng danh nhữ Như lai 稱名汝如來. Pali (Vin. i. 9): nāmena ca āvusovādena samudācaranti. Gọi (Phật) bằng tên và bằng từ "ông bạn (hiền giả)."

68 . Nhị biên 二邊; chỉ hai cực đoan.

69 . Niết-bàn hành 涅槃行; Pali (Vin. i. l0): nibbānāya savattati, vận chuyển đến Niết-bàn

70 . Pali: abhiññāya, chứng thắng trí.

71 . Bát chánh đạo, không nên hiểu là tám con đưòng chánh, mà nên hiểu là con đường gồm tám sự chân chánh. Pali: atthangiko maggo, con đường có tám chi; ariyo atthangiko maggo, Thánh đạo tám chi.

72 . Bản Hán này không có "chánh tư duy" mà thay bằng "chánh hành."

73 . Văn Hán thiếu đoạn trung chuyển.

74 . Ngũ thạnh ấm khổ 五盛陰苦. Pali: pañcupādānakkhandā dukkhā, năm thủ uẩn là khổ.

75 . Duyên ái bản sở sinh 緣愛本所生. Tanhā ponobhavikā, ái với khát vọng sự hữu tương lai. Nhưng bản Hán đọc (nhầm) là: tanhā pubbabhavikā, ái liên hệ với hữu có từ trước. Tuy vậy, bản Việt tạm thời dịch sát y theo Hán.

76 . Pali: : nandīrāgasahagatā tatratatrabhinandinī, (ái) câu hành với hỉ tham, ước vọng (tái sinh) nơi này hay nơi kia. Pali, nói thêm: (…) seyyathidam kāmatanhā bhavatanhā vibhavatanhā, đó là dục ái, hữu ái và phi hữu ái.

77 . Vô dục, diệt, xả, xuất yếu, giải thoát, vĩnh tận, hưu tức: tất cả các từ này đồng nghĩa với ái diệt. So sánh Pali: asesavirāganirodho, cāgo, paninissago, mutti,…, hoàn toàn ly dục và diệt tận (đối với ái), xả bỏ và thoát ly và giải thoát (khỏi ái).

78 . Hán: vô hữu sào quật 無有樔窟. Pali: anālayo, không còn sự chấp chứa. Xem cht. 46 trên.

79 . Tham chiếu Pali: …pubbe ananussutesu dhammesu cakkhu udapādi, ñānam…, paññā…, vijjā…, āloko udapādi, (Thánh đế) đã làm phát sinh con mắt (để thấy) Pháp chưa từng được nghe từ trước; làm phát sinh trí, phát sinh huệ, phát sinh minh, phát sinh ánh sáng (để soi) trên các pháp vốn chưa từng được nghe từ trước.

80 . Có nghĩa là chứng đắc Sơ quả Dự lưu.

81 . Kiều-trần-như 憍陳如 (Pali: Kottañña; Skt. Kauttinya) là tên thật. A-nhã 阿若, là phiên âm từ añña (Pali) hay ajña (Skt.), do bởi Phật khen (Pali, Vin.i. l2): aññasi vata, bho kottañño, aññasi vata, bho kottañño, "Thật sự, ngươi đã biết, Kottañña".

82 . Lai, Tỳ-kheo 來比丘 (Pali: ehi bhikkhu); Luật tạng nói đây là sự truyền cụ túc, đắc pháp Tỳ-kheo đầu tiên. Các Tỳ-kheo được Phật trực tiếp truyền cụ túc gọi là đắc pháp bằng "Thiện lai, Tỳ-kheo." (ehi-bhikkhu-upasampada).

83 . Bố thí, trì giới, sinh thiên, là ba pháp tu chính của người tại gia, trước khi tu bốn Thánh đế. Thêm niệm Phật, Pháp, Tăng, thành pháp Sáu niệm của người tại gia.

84 . Nguyên Hán: bất tăng ích 不增益; các đoạn dười: (bất) tăng trưởng 增長. Tham chiếu Pali: (…) nayidam rūpam ābādhāya sanvatteyya, "(Nếu…) Sắc này sẽ không đưa đến bịnh khổ." Có lẽ bản Hán hiểu sanvatteyya (Skt. sanarteya) là tăng thịnh, thay vì dẫn khởi hay dẫn đến. Đây cố dịch sát bản Hán.

85 . Hán tối nghĩa: sắc thị ngã thị bỉ thị bỉ sắc thị ngã thị bỉ thị bỉ 色是我是彼是彼色 是我是 彼是彼. Tham chiếu Pali, ibid., etam mama esohamasmi eso me attā, "cái này là của tôi; tôi là cái này; cái này là tự ngã của tôi."

86 . Da-thâu-già 耶輸伽; hay Da-xá. Pali: Yasa, con trai một thương gia rất giàu có. Vin. i. l5ff.

87 . Thi-khư thành 尸佉城. Có lẽ Skt. Śikhi-diś, góc thành đông nam.

88 . Tự thẩm 自審; có sự nhầm lẫn trong bản Hán. Có lẽ: tự tri 自知 Xem cht. 95 đoạn dưới

89 . Tăng thứ thỉnh 僧次請, và biệt thỉnh 別請.

90 . Bốn người bạn của Da-xá: Vô Cấu 無垢, Thiện Tý 善臂, Mãn Nguyện 滿願, Già-phạm-bà-đề 伽梵婆提. Pali: Vimala, Subāhu, Puttaji, Gavampati.

91 . Y-la-bát-la Long vương 伊羅羅龍王. Skt.: Elāpatra (Pali: Er?patha).. Đại trí độ T2525nl509 tr.242cl8.): Y-la-bát-đa-la Long vương 伊羅多羅. Truyện kể chi tiết, Căn bản Tạp sự 2l (T24nl45l tr.303a06): Hê-la-bát long 醯羅?龍

92 . Đây kể tháng l5 ngày. Nếu kể tháng 30 ngày, thêm các ngày 23, l9 và 30.

93 . Sáu tôn sư ngoại đạo: Bất-lan Ca-diếp 不蘭迦葉 (Pali: Pūrano Kassapo), Mạt-khư-lê-cù-xa-li 末佉梨劬奢離 (Pali: Makkhali-Gosāla), A-di-đầu-sí-sá-khâm-bà-la 阿夷頭翅舍欽婆羅 (Pali: Ajito Kesa-kambalo), Mâu-đề-xỉ Bà-hưu-ca-chiên-diên 牟提侈婆休迦栴延 (Pali: Pak-udho Kaccāyano), San-nhã-tỳ-la-tra-tử 訕若毘羅子 (Pali: Sađjayo Belatthi-putto), Ni-kiền Tử 尼揵子 (Pali: Nigattho Nāta-putto).

94 . Đệ lục 第六; chỉ ý thức.

95 . Căn bản tạp sự, đã dẫn: "Nơi chỗ nhiễm ô mà sinh dính trước."

96 . Tự tri 自知. Người chứng quả Dự lưu, không thể tự biết; mà cần được Phật thọ ký. Bản Hán có thể nhầm. Hoặc quan điểm của Đàm-vô-đức như vậy chăng?

97 . Y-la-bát 伊羅. Skt. elā-pattra, lá cây elā, một loại tiểu đậu khấu, hay hoắc hương.

98 . Loạt các bài kệ, Pali, Vin.i. 2l.

99 . Hán: tam ngữ; chỉ ba quy y. Pali, Mahāvagga, Vin. i. 22: anujānāmi, bhikkhave, imehi tīhi saranagamanehi pabbajjam upasampadan ti, "Các Tỳ-kheo, Ta cho phép xuất gia thọ cụ túc bằng quy y này." Hán dịch ba quy không đủ ba câu đúng theo công thức. Khiến cho ý nghĩa "tam ngữ" mơ hồ. Trong văn Pali, mỗi quy y là một câu nói.

100 . Kiếp-ba viên 劫波園. Mahāvagga, Vin.i. 23: aññataro vanasatto, một khu rừng dày nọ; và được giải thích (Jātaka i. 82) là rừng kappāsiya, rừng cây gòn.

101 . Bạt-đà-la-bạt-đề 劫波園. Pali: Bhaddavaggiyā; không phải tên riêng một người, mà chỉ một nhóm người. Nhóm này, Mahāvagga, Vin. i. 23, gồm 30 người đàn ông là những vương tôn công tử, 29 bà vợ và một kỹ nữ.

102 . Vin.i. 23: … yam vā attānam gaveseyyātha, hay là nên tìm tự ngã?

103 . Trong bản: Uất-bệ-la-bà giới 鬱羅婆界. Pali: Uruvelā, địa danh đã gặp trên, chỗ Phật thành đạo.

104 . Uất-bề-la Ca-diếp 鬱羅迦葉. Pali: Uruvela-Kassapa.

105 . l224. Loa kế Phạm chí 螺髻梵志; Phạm chí búi tóc hình con sò. Pali: janila, một phái tu khổ hạnh, bện tóc (không bao giờ cắt).

106 . Ương-già 鴦伽; Pali: Anga. Một trong l6 đại quốc thời Phật, phía đông Ma-kiệt. Hai nước bấy giờ thân thiện, nên dân chúng coi như một.

107 . Pali: agyāgāre, trong căn nhà thờ lửa.

108 . Mahāvagga, ibid.: na tveva ca kho arahā yathā ahan ti, "Nhưng ông chưa phải là vị A-la-hán như ta."

109 . Pali nói: Kālo, mahāsamannda, ninmham bhattam, thưa Đại Sa-môn, đã đến giờ, cơm đã dọn xong. Đây là định cú mời thọ thực trong văn Pali

110 . Dịch sát Hán, nhưng ý nghĩa lẩn quẩn. Có thể hiểu: "Phật đến cõi Diêm-phù-đề. Gọi là Diêm-phu-đề, vì ở đó có nhiều cây diêm-phù. Rồi Ngài hái quả diêm-phù…"

111 . Diêm-phù quả 閻浮果. Skt: jambu, quả đào đỏ.

112 . Uất-đan-việt 鬱單越. Pali: Uttarakuru-dīpa (Skt. Uttara-dvipa), châu lục phía bắc Tu-di. Xem Trường A-hàm l8, kinh 30 "Thế ký" phẩm Uất-đan-viết, T0l, tr. ll7tt.

113 . Tự nhiên canh mễ 自然粳米. Pali: akanmhapākasāli, lúa tự chín, không cần gieo trồng. Thứ lúa của loài người thời nguyên thuỷ, và của chúng sinh Bắc Câu-lô châu. Tự nhiên mọc và chín sẵn ngoài đồng. Xem Trường A-hàm 6 (T0l, tr. 38al), Trung A-hàm 39 (T0l, tr. 675al9). Pali, D.iii. 87.

114 . Mạn-đà-la hoa 曼陀羅花. Skt. mandāra-pumpa (pali: mandārava-puppha), thiên diệu hoa; hoa cây san-hô.

115 . Thích-đề-hoàn-nhân 釋提桓因. Pali: Sakko devānam Indo (Skt. Śakro devendram), Sakka (Thích-ca), Vua của chư thiên. Cũng thường gọi là Thiên đế Thích.

116 . Bản Hán, hết quyển 32.

117 . Xem cht. 92 trên..

118 . Xem cht. 93 trên

119 . A-nậu đại tuyền 阿耨大泉. Skt. Anavatapta; Pali: Anottata, một trong 7 hồ lớn trên Đại Tuyết sơn. Cf. Mahāvagga, Vin. i. 28: Phật lên Uttarakuru, khất thực và ăn bên hồ Anottata, rồi nghỉ ngay tại đó.

120 . Quý giá phẩn tảo 貴價糞掃. Y phẩn tảo (Pali: pansukūla; Skt. pānśukūla) là vải lượm từ các đống rác và trong bãi tha ma. Cf. Vin.i. 28: bhagavato pansukūlam uppapannam hoti, "Thế Tôn nhận được một tấm y phẩn tảo." Không có từ phẩm định "quý giá."

121 . Chỉ địa trì 指地池.

122 . l24l. Ca-hưu thọ 迦休樹. Pali: atha kho kakudhe adhivatthā devatā, khi ấy vị thần ngụ trên cây kakudha, cây mồng gà (?).

123 . Ni-liên-thiền 尼連禪. Pali: Nerañjarā (Skt. Nairañjanā).

124 . Na-đề Ca-diếp 那提迦葉. Nadī-kassapa, "Ca-diếp Sông", vì sống bên bờ sông. Vin. i. 33.

125 . Xem cht. l9 trên.

126 . Già-da Ca-diếp 伽耶迦葉. Pali: Gayā-Kassapa, Vin.i. 34. Về Gayā, xem cht. l9 trên.

127 . Xem Trường A-hàm l6, kinh 24 "Kiên cố" (T0l, tr.l0lc8), có ba thần túc: thần túc thần túc, quán sát tha tâm thần túc, giáo giới thần túc. Xem Tập dị môn 6 (T26, tr.389bl7), ba thị đạo: thần biến thị đạo, ký tâm thị đạo, giáo giới thị đạo. Cf. Pali, , Sangīti, D. iii. 222: tīni pānihāriyāni, iddhi-pānihāriyam, ādesanā-pānihāriyam, anusāsani-pānihāriyam.

128 . Thần túc giáo hoá 神足教化; hay thần biến thị đạo, dùng thần thông để dẫn người vào đạo.

129 . Ức niệm giáo hoá 憶念教化; hay ký tâm thị đạo, hướng dẫn bằng cách đọc biết tâm ý của người. Truyện kể trên, Phật nhiều lần nói lên ý nghĩ của Ca-diếp, khiến ông cuối cùng quy phục.

130 . Hán: nhữ đương… mạc…汝當…莫, "ngươi nên…chớ…" Có thể bản Hán hiểu sai về thị đạo này. Cf. Pali, Kevaddha-sutta, D. i/ 2l3: …bhikkhu para-sattānam…cittampi ādisati…evampi te mano itthampi te mano itipi te cittam, "Tỳ-kheo nói lên tâm tư của các chúng sinh khác…"Như vậy là ý của ngươi, thế này là ý của ngươi, tâm ngươi nghĩ rằng…"

131 . Thuyết pháp giáo hoá 說法教化; hay giáo giới thị đạo, hướng dẫn bằng sự khuyên răn dạy bảo.

132 . Tĩnh lược: "Tai…, tiếng…, thức của tai…, cho đến ý…, pháp…"

133 . Xem cht. 7 trên.

134 . Trượng lâm 杖林. Pali: landhivane, trong rừng cây cọ

135 . l254. Thiện trụ Ni-câu-luật thọ vương 善住尼拘律樹王. Pali: …suppatindhite cetiye, nghỉ trong miếu Suppatindhita (Thiện trụ)

136 . Pali kevala-paripunnam parisuddham brahmacariyam pakāseti, "Ngài thuyết minh phạm hạnh; phạm hạnh ấy tuyệt đối viên mãn, thanh tịnh."

137 . Cf. Pali, Vin.i. 35: rūpe ca sadde ca atho rase ca/ kāmitthiyo cābhivadanti yaññā, "Các tế tự ca ngợi sắc, thanh, vị, dục và nữ."

138 . Pali. ibid.: disvā padam santam anūpadhīkam, akiñcanam kāmabhave assattam, sau khi thấy con đường an tĩnh, không vướng mắc; con đường không vướng gì cả, không tồn tại trong cõi dục.

139 . Bất dị, bất khả dị 不異不可異. Pali: anaññathābhāvim anaññaneyya,(con đường) không đổi khác, không lạc hướng.

140 . Pali: năm ước nguyện. Không có nguyện thứ 4 của bản Hán.

141 . Nhất thiết giải 一切解, theo nghĩa là "thấu hiểu tất cả." Tham chiếu Pali: sabbadhi danto, được chế ngự trong mọi trường hợp; tức các căn hoàn toàn được nhiếp phục. Trong bản Hán, sabbadhi (mọi trường hợp) được đọc là sabbadhī: thấu hiểu tất cả.

142 . Chỉ bốn bộc lưu: dục, hữu, kiến và vô minh. Xem Tập dị môn 8 (T26, tr. 399b29)

143 . Ca-lan-đà Trúc viên 迦蘭陀竹園. Pali: Kalandakanivāpa-Venuvana chỗ nuôi sóc trong khu rừng Trúc. Trúc lâm, hay rừng Trúc (Venuvana) là lạc viên (uyyāna) của Vua Bimbisāra. Kalandaka, hay Ca-lan-đà, là một khu trong rừng Trúc; không phải là vườn Trúc có tên là Ca-lan-đa như thường hiểu theo văn Hán.

144 . Nghi lễ tiếp nhận khu Rừng.

145 . Nguyên Hán: tiểu sàng 小床, cái giường nhỏ.

146 . San-nhã phạm chí 刪若梵志. Pali (Vin. i.39): Sañco paribbjako; thường được đồng nhất với Sañjaya-Belandhiputta, một trong sáu tôn sư ngoại đạo đương thời Phật.

147 . Ưu-bà-đề-xá Câu-luật-đà 優波提舍拘律陀. Ưu-ba-đề-xá (Pali: Upatissa) là tên khác của Xá-lợi-phất (Sāriputta). Câu-luật-đà (Pali: Kolita) là tên khác của Mục-kiền-liên (Moggallāna).

148 . A-thấp-ti 阿濕卑. Pali: Assaji, một trong năm Tỳ-kheo đầu tiên.

149 . Niên ấu trỉ 年幼稚. Hán nói theo sáo ngữ; hoặc nuốn nói tuổi đạo con non trẻ. Pali: …navo acirapabbajito, người mới (thọ Tỳ-kheo), xuất gia chưa bao lâu.

150 . Pali (Vin.i. 40): ye dhammā hetuppabhavā, tesam hetum tathāgato āha/ tesađca yo niro do, evanvādi mahāsamamo, "Những pháp gì sinh khởi do nhân, Như lai nói nhân của các pháp đó, và cũng nói sự diệt tận của chúng. Đó là lời dạy của Đại Sa-môn."

151 . Hai giải thoát, chỉ huệ giải thoát và câu (phần) giải thoát. A-la-hán không chứng diệt tận định, gọi là huệ giải thoát, tức chỉ do huệ kiến mà giải thoát các phiền não. Chứng diệt tận định, được gọi là câu giải thoát, tức là do cả năng lực của huệ và định mà giải thoát phiền não, và giải thoát các chướng; quả A-la-hán cao nhất. Xem Câu xá 25 (T29, tr.l3lcll). Pali, Vin.i. 42: sāvakayugam... aggam bhaddayugam, một đôi thượng túc đệ tử; một đôi hiền triết.

152 . Xá-lợi-phất và Mục-kiền-liên nguyên là đệ tử của San-nhã. Xem đoạn kể trên.

153 . Bất tịnh thực 不淨食 và bất tịnh bát 不淨, nhận thức ăn không như pháp, và dùng bình bát không đúng quy định. Tham chiếu Pali, Vin. i. 44: Khi mọi người đang ăn, họ đưa bát ngay trên thức ăn, trên gia vị, trên thức uống để nhận phần dư.

154 . Hòa-thượng 和尚. Pali (Vin. i. 45): upajjhāya (Skt. upādhyāya), hoặc âm là Ô-ba-đà-da 波馱耶; dịch là thân giáo sư 親教師.

155 . l274. Đệ tử 弟子. Pali: saddhivih?rika, chỉ đệ tử là người đang sống chung trong cùng một trú xứ. Phân biệt với đệ tử thị giả, luôn luôn đi theo hầu thầy, Pali gọi là antevāsika (Skt. antevāsa). Và đệ tử chỉ đến thọ giáo thôi, gọi là sāvaka (Skt. śrāvaka; dịch là Thanh văn).

156 . Hán: nhi ý 兒意, và phụ ý 父意. Pali: puttacitta (tâm của người con), pitucitta (tâm của người cha).

157 . Tống-Nguyên-Minh: Hòa-tiên 和先; bản Cao-li: Bà-tiên 婆先. Pali (Vin.i. 59): Upasena (Vangataputta); được nói là em ngài Xá-lợi-phất.

158 . Từ "không bạch Hòa thượng" này đọc thông xuống các đoạn dưới. Nghĩa là, đệ tử không hỏi xin phép Hòa thượng, mà tự ý làm.

159 . Đoạn văn này, bản Hán theo quán tính nên sao nguyên pháp Hòa thượng vào pháp đệ tử.

160 . Trong bản Hán, nguyên câu này dư.

161 . Tăng-kỳ-chi 僧祇支, yếm của Tỳ-kheo-ni. Xem Phần II, Ni luật, Ba-đạt-đề l60 & cht. 3l6. Trong đoạn văn này, tăng-kỳ chi hiểu là phú kiên y, tức y để trùm vai. Pali: sankacchika

162 . Bát chi (Tống-Nguyên-Minh 枝).

163 . Bát sàng 床.

164 . Sàng chi 床 (Tống-Nguyên-Minh: 支).

165 . Long nha 龍牙, răng rồng hay ngà voi, hay các vật tương tự dùng làm đinh móc đóng trên vách tường để máng áo chăn các thứ; một loại gạc nai. Pali: nāgadantaka; cf. Vin.ii. l52.

166 . Hán: ôn thất 溫室; nhà ấm; tức nhà tắm có nước nóng. Thường chỉ chung nhà tắm. Pali: jantāghara.

167 . Hết quyển 33.

168 . A-xà-lê 阿闍梨, giáo sư, quỹ phạm sư. Pali (Vin.i. 60): ācariya (Skt. ācārya).

169 . Đệ tử, ở đây Pali: antevāsika; xem cht. l54 trên.

170 . Tiểu chú trong nguyên bản.

171 . Ha trách 呵責. Cảnh cáo hay đuổi cảnh cáo. Đây muốn nói là dứt y chỉ. Pali (Vin.i. 53): panāmita: đuổi (đệ tử).

172 . Phụ nữ 婦女; đây chỉ đàn bà đã có chồng.

173 . Đại đồng nữ 大童女; con gái lớn tuổi nhưng chưa chồng.

174 . Thuận ý Thầy, để cho bị đuổi.

175 . Cựu trú 舊住; thường trú tại một trú xứ.

176 . Vì chỗ cũ không có thầy để y chỉ.

177 . Không có người thường trú coi, nên chùa bị sập.

178 . Thất-lê-sa trùng 失梨(沙/虫)虫. Pali (Cf. Mahāvagga ii, Vin.i. ll3): sirīsapa, loài bò sát (rắn, rết các thứ)

179 . Cf. Mahāvagga, Vin.i. 6l, nissayapanippassadhika.

180 . l299. Tăng thượng oai nghi 增上威儀. Pali (Vin. i. 64): abisamācārikā, tăng thượng hành nghi, oai nghi tế hạnh, oai nghi lễ tiết.

181 . Tăng thượng tịnh hạnh 增上淨行. Pali, ibid., ādibrahma-cāriyikā, căn bản phạm hạnh, những nguyên tắc căn bản cho đời sống tịnh tu. Bản Hán đọc adhi-(tăng thượng), thay vì ādi-(tối sơ, căn bản).

182 . Đọc bạch và yết-ma riêng cho đủ năm pháp.

183 . Bố-tát 布薩. Pali (Vin. i. 69): yo so aññatitthiyapubbo, một người nguyên trước kia là ngoại đạo.

184 . Tứ biện 四辯法辯義辯了了辯辭辯. Xem Câu-xá 27 (T29, tr.l42a22), có 4 vô ngại giải Skt. catasram pratisamvidam; Pali: catasso panisambhidā): pháp (Skt. dharma), nghĩa (Skt. artha), từ (Skt. nirukti), biện (Skt. pratibhāna).

185 . Cộng trú 共住. Pali (Vin. i. 67): parivāsa; từ này cũng dùng trong tăng-già-bà-thi-sa; nhưng phiên âm là ba-lợi-bà-sa, hoặc dịch là biệt trú.

186 . Pali (Vin.i. 7l), có hai trường hợp vốn ngoại đạo nhưng không cần bốn tháng cọng trú: l. Các nhà khổ hạnh bện tóc thờ lửa; 2. Những người gốc họ Thích-ca.

187 . Thập thất quần đồng tử 十七群童子. Xem Phần I, Ch.v. Ba-dật-đề 65.

188 . Ưu-ba-li 優波離. Pali (Vin.i. 77): Upāli

189 . Pali: lekham sikhassati.

190 . Pali: học viết thì đau ngón tay.

191 . Càn tiêu 乾; không rõ bịnh gì. Từ nguyên nói: tiêu, bịnh đầu thống. Có lẽ là bịnh lao. Xem cht. l9l dưới.

192 . l3ll. Lại 癩, ung 癰, bạch lại 白癩, càn tiêu 乾,, điên cuồng 顛狂. Pali, Vin. i. 72, năm chứng bịnh: Kundham (phung hủi), gando (ung nhọt), kil?so (chàm vảy), soso (lao phổi), apammro (động kinh).

193 . Kỳ-bà Đồng tử 童子. Pali, Jīvaka-komārabhacca, vị y sỹ trị bịnh nhi đồng tên là Jīvaka. Bản Hán đọc là -kumāra: đồng tử hay vương tử, thay vì -komārabhacca: y sĩ nhi đồng, hay y sỹ của vương tử.

194 . Ngũ phần 28 (T22n242l, tr.l82cl0): một Tỳ-kheo tọa thiền, không nói tên. Tăng kỳ 26 (T22nl425, tr.44la28): Tỳ-kheo Thiền Nan-đề, phân biệt với các Nan-đề cùng tên khác. Thập tụng 57 (T23nl435 tr.425al4): Tỳ-kheo khất thực tên là Nan-đề.

195 . Hán: Thích-súy-sấu 釋翅搜; phiên âm cách số 6 (ư cách), số nhiều, , Śakyenu (Skt.) hay sakkesu (Pali).

196 . La-hầu-la mẫu 羅(目*侯)羅母. Pali: Rahulamātā.

197 . Pali, Vin.i. 82 kể như sau: R?hula đứng trước Phật nói: "Cái bóng của Sa-môn mát quá." Rồi đi theo sau Phật, nói: "Bạch Sa-môn, cho con di sản." (dāyajjam me, samana, dehi) Phật liền dẫn về tinh xá.

198 . Đọc đúng, nên đọc: "Như Lai, Chí chân... là Thế Tôn của con." Xem mục "Tam ngữ đắc giới" ở trên.

199 . Chức thằng sàng 織繩床.

200 . Thâu-đầu-đàn-na 輸頭檀那. Trên kia, âm là Duyệt-đầu-đàn. Xem đoạn I. Thích thị thế phổ & cht. 3. Pali, Vin. i. 82, Suddhodana.

201 . Xảo sư 巧師. Pali (Vin.i. 76): Kamm?rabhandu, người thợ rèn đầu trọc.

202 . Vin. i. 83: các Sa-di phạm luật, các Tỳ-kheo không biết trị pháp như thế nào; Phật dạy: cho phép cấm chỉ (anujāmi, bhikkave, āvaranam kātun ti). Các Tỳ-kheo bèn cấm Sa-di vào Tăng viên...

203 . Lưỡng biên 兩邊; chỉ đường biên của thôn xóm, và bìa rừng. Rừng không có thú dữ gọi là A-lan-nhã.

204 . Pali, Vin.i. 79, không được độ con nít dưới l5 tuổi (na Ūnapannarasavasso dārako pabbājetabbo).

205 . Kế-na 那 và Ma-khư 摩佉. Pali: Kandaka và Mahaka.

206 . Tứ y 四依; xem giải thích đoạn sau. Pali, Vin. i. 58, cattāro nissayā.

207 . Tiếp theo nhân duyên già nạn thứ 6 ở trên.

208 . Vin. i. 73: quốc cảnh của Ma-kiệt-đà, dưới thời vua Bimbisāra có loạn. Nhưng phần lớn quân sĩ đã xuất gia, nên quân số thiếu.

209 . Người biên tập thuật sự theo quán tính, nên gán cho Vua Ba-tư-nặc (Pasenadi) nói điều chỉ trích Tăng như vậy. Tham chiếu, Pali, ibid., trước khi xuất quân, Vua (Bimbisāra) tập hợp tướng lãnh, thấy thiếu mấy viên dũng tướng, nên hỏi và được tâu trình. Vua liền tự thân đến hầu Phật. Thỉnh nguyện, không xuất gia cho quan viên chưa được Vua cho phép. Bởi vì, có những vua chúa không tin Phật, nhân sự việc này sẽ chỉ trích. Vua không chống đối việc các tướng tá xuất gia.

210 . Đến chỗ có từ bốn Tỳ-kheo trở lên, gọi là đến chỗ Tăng.

211 . Đến chỗ có ba Tỳ-kheo trở xuống, vì không túc số, nên chỉ có thể thuyết giới mà không thế làm các yết-ma.

212 . Trở lên, nêu các trường hợp được gọi là tặc tâm xuất gia

213 . Từ đây trở xuống, phân biệt các trường hợp tặc tâm nhưng không bị diệt tẫn

214 . Chỉ dự nghe thuyết giới, chứ không dự tác pháp yết-ma chung với Tăng, nên tuy tặc tâm, nhưng không bị diệt tẫn. Các trường hợp tiếp theo cũng vậy.

215 . Trường hợp không dự nghe thuyết giới, nhưng đã dự tác pháp yết-ma chung với Tăng, nên phải bị dệt tẫn.

216 . Hết quyển 34.

217 . Huỳnh môn 黃門. Pali, Vin.i. 85 pandaka, người bị thiến.

218 . Năm huỳnh môn: sinh huỳnh môn 生, kiền huỳnh môn 犍, đố huỳnh môn, biến huỳnh môn 變, bán nguyệt huỳnh môn 半月. Pali, Sớ giải, v.l0l6: āsitta-pamndako usūyapandako opakkamika-pandako pakkhp ako nupunsapanako ti pañca pandakā.

219 . Thiện Hiện Long vương 善現龍王. Pali, Vin. i. aññataro nāgo, một con rắn (thần) nọ. Các từ "long" trong Hán dịch, thường chỉ loại rắn thần của Ấn độ.

220 . Trong bản, chép nhầm chữ thọ 受 là nhận.

221 . Khoảng cách giữa giáo thọ với các Tỳ-kheo khác trong giới trường.

222 . Trong bản Hán, Chương VI của phần II.

223 . Tính theo tháng l5 ngày. Nếu tính theo tháng 30 ngày, thì mỗi tháng có sáu lần hội, vào các này: tám, mười bốn, mười lăm, 23, 29, 30.

224 . Thuyết nghĩa 說義, một loại thể tài văn học, Skt. upadeśa (ưu-ba-đề-xá), cũng dịch là luận nghị, giảng giải ý nghĩa kinh mà Phật đã nói tóm tắt.

225 . Không cần phải dẫn chánh văn.

226 . Pháp chúng học, điều 89: Tỳ-kheo không được thuyết pháp cho người ngồi chỗ cao hơn mình.

227 . Hiệp bối 合唄. Bối, hay phạn bối, phiên âm từ Skt. bhānaka. Cũng âm là bối nặc. Chỉ sự tụng đọc kinh điển (tiếng Phạn) với giọng ngâm vịnh.

228 . Nguyên Hán: quá sai 過差.

229 . Xem cht. 5 trên.

230 . Sám hối 懺悔; tức phát lồ, hay thuyết tội. Vin.i. l03: So āvikareyya, giải thích: "phát lồ là, ở giữa Tăng, hoặc trước nhiều người, hoặc trước một người, mà cáo bạch, thuyết minh, giải bày, nêu rõ (điều đã vi phạm)."

231 . Định nghĩa từ Ba-la-đề-mộc-xoa. Xem Pali, Vin. i. l03: p?timokkhan'ti ?dimetam mukhametam pamukhametam kusal?nam dhamm?nam. "Ba-la-đề-mộc-xoa, đây là khởi điểm (căn bản), là mặt, là đầu của hết thảy pháp thiện." Xem Ngũ phần l8 (T22nl42l tr.l22al5): "Nói là ba-la-đề-mộc-xoa, vì do giới này mà phòng hộ các căn, tăng trưởng thiện pháp. Đối với các thiện pháp, đây là cánh cửa đầu tiên vậy."

232 . Giải thích các câu trong phần mở đầu thuyết giới nêu trên. Nhưng bản Hán thường không nhắc lại đúng nguyên văn như đã nêu.

233 . Nếu có Tỳ-kheo phạm giới, đã phát lồ, cần tác yết-ma ha trách (cảnh cáo) thì hoãn lại để sau khi thuyết giới sẽ tác pháp riêng. Xem các đoạn sau, mục iii.4 "Sám hối".

234 . Chướng đạo pháp 障道法. Pali: antarayiko dhammo, pháp gây trở ngại.

235 . Tức làm lịch.

236 . Hắc nguyệt 黑月, bạch nguỵêt 白月. Một tháng chia làm hai phần: l5 ngày trăng tối (hắc nguyệt) và l5 ngày trăng sáng (bạch nguyệt).

237 . Tức nghi ngờ về tháng thiếu hay tháng đủ.

238 . Nghĩa là, tháng thiếu hay đủ, y theo lịch riêng của mỗi nước.

239 . Biệt bộ thuyết giới 別部說戒, thuyết giới theo nhóm, không theo toàn thể Tăng trong trú xứ.

240 . Đại Ca-tân-nậu 大迦賓(少/兔), cũng phiên âm là Ma-ha Kiếp-tân-na. Pali, Mahāvagga ii, Vin. i. l05, Mahā-Kappinna.

241 . Tiên nhân trú xứ Hắc thạch sơn 仙人住處黑石山. Pali: tại Maddakucchi, trong vườn Nai.

242 . Pali, Vin. i. l07: Phật quy định: trong một trú xứ không được có hai thuyết giới đường (uposathāgāra). Ai làm thế, phạm đột-kiết-la.

243 . Pali, Vin.i. l08: nếu ngồi trên mặt đất mà nghe giới được, kết hay không kết, đều được thuyết giới. Sớ giải: ngồi trong phạm vi duỗi tay chạm nhau (hatthapāse nisinno)

244 . l363. Mahāvagga ii. Vin.i. ll3ff, phận sự Thượng tọa trong ngày thuyết giới: thuyết pháp, vấn đáp luật giữa Tăng, và thuyết giới.

245 . Xá-la 舍羅, thẻ hay thăm, hay phiếu. Pali (Vin.i. ll7): salāka.

246 . Xem Phần I, Ch. iv. ni-tát-kỳ 2.

247 . Hết quyển 35.

248 . Pali, Vin.i. l24: trường hợp tác pháp chỉ có ba Tỳ-kheo, được gọi là thanh tịnh bố-tát (pārisuddhi-uposatha).

249 . Ngũ phần l8 (T22nl42l tr.l26a05): "Thế Tôn… ngày thuyết giới… bảo các Tỳ-kheo, các ngươi hãy tĩnh lặng. Nay sẽ bố-tát thuyết giới." Liền đó, Tỳ-kheo báo: có Tỳ-kheo bịnh. Phật dạy: cho gởi dục thanh tịnh…" Cf. Pali, Vin.i. l23: (…) santi sanghassa karanīyan, cho gởi dục và thuyết tịnh, vì có Tăng sự cần phải làm.

250 . Dữ dục 與欲. Pali, Vin. l2l, chandan dātum, gởi cho sự thuận tình, tức gởi phiếu thuận (chấp thuận Tăng tác pháp).

251 . Dữ thanh tịnh 與清淨. Pali (Vin.i. l20): pārisuddhin dātum. Gởi thanh tịnh, trong trường hợp yết-ma thuyết giới.

252 . Đường đi trong phạm vi trú xứ.

253 . Đi vòng ra khỏi phạm vi trú xứ.

254 . Chuyển luân cao tòa 轉輪高座; không hiểu làm như thế nào

255 . Có lẽ muốn nói là quá đông người.

256 . Theo cách tính của Luật, khi ánh sáng ban mai xuất hiện mới tính là sang ngày khác, chứ không kể bất đầu từ giữa khuya. Thọ dục và thanh tịnh trước khi ánh sáng ban mai xuất hiện, nhưng lại thuyết giới sau khi nó đã xuất hiện, gọi là thuyết giới với thọ dục và thanh tịnh cách đêm.

257 . Na-na-do 那那. Các đoạn dưới đều gọi là tỳ kheo Na-na-do; có thể dư từ "do" vì ảnh hưởng của sự ngắt từ sai ở đây. Ngũ phần l8 (T22nl42l tr.l25cl0): Già-già 伽伽; Thập tụng 22 (T23nl435 tr.l6la29): Thi-việt 施越. Pali, Vin. i. l23, Gagga.

258 . Doanh sự 營事, thường chỉ sự xây dựng tinh xá, tu bổ phòng ốc, hay liệu lý sự viêc trong tinh xá cho Tăng. Pali, Cf. Vin.ii.ll9, l59; iii.8l: navakamma.

259 . Ma-di 摩夷; cũng phiên âm là Ma-đắc-lặc-già 摩得勒伽; dịch nghĩa: Luận mẫu 論母, Trí mẫu 智母 hay Bản mẫu 本母. Luận tạng và Luật tạng đều có thêm bộ phận này để tóm tắt tinh nghĩa. Trong Luật tạng, phần này được dịch nghĩa là Tỳ-ni mầu: cương yếu, hay tinh nghĩa của Luật. Pali: Mātikā (Skt. Mātikā).

260 . Hoặc ngày mồng l, nếu tính tháng 30 ngày.

261 . Ưng cánh dữ thuyết giới 應更與說戒. Cf. Mahāvagga ii, Vin. i. l30: Tăng vừa thuyết giới xong (chưa giải tán); có Tỳ-kheo chỗ khác đến với số lượng đông hơn. Phải thuyết giới trở lại cho các Tỳ-kheo này (tehi bhikkhūhi puna pātimokkham uddisitabbam).. Nếu đã thuyết giới xong, tất cả đã đứng dậy; Tỳ-kheo khách số lương đông này phải thuyết tịnh. Không thuyết giới trở lại (uddittham su-uddittham, tesan santike pārisuddhi ārocetabbā).

262 . Biết có Tỳ-kheo (khách) đến trong trú xứ, không chịu tìm và gọi, mà vẫn tiến hành yết-ma thuyết giới. Tham chiếu Pali, Vin.i. l33: nghi bèn tìm nhưng không thấy; bèn yết-ma thuyết giới: vô tội. Tim thấy, cùng hòa hiệp bố-tát: vô tội. Tìm thấy, nhưng biệt hành bố-tát: phạm đột-kiết-la.

263 . Biết có Tỳ-kheo (khách) đến trong trú xứ, không chịu tìm và gọi, mà vẫn tiến hành yết-ma thuyết giới. Tham chiếu Pali, Vin.i. l33: nghi bèn tìm nhưng không thấy; bèn yết-ma thuyết giới: vô tội. Tim thấy, cùng hòa hiệp bố-tát: vô tội. Tìm thấy, nhưng biệt hành bố-tát: phạm đột-kiết-la.

264 . Pali, Vin.i. l33, phạm đột-kiết-la.

265 . l384. Xem đoạn trên & cht. 42 trên.

266 . Để bản: giới trường 界場, chỉ trong phạm vi trú xứ. Tống-Nguyên-Minh: 戒場, chỉ trong phạm vi nhà thuyết giới.

267 . Cf. Vin. i. l34: vào ngày bố-tát, Tỳ-kheo không được đi từ trú xứ có Tỳ-kheo đến trú xứ không có Tỳ-kheo, trừ phi (đi với túc số để tại đó) có Tăng; hoặc trừ phi có nạn sự (phải bỏ đi).

268 . Xem cht. 46 trên.

269 . Cf. Vin. i. l35: Không được thuyết ba-la-đề-mộc-xoa trước Tỳ-kheo-ni, Thức-xoa-ma-na, Sa-di, Sa-di-ni.

270 . Hết quyển 36

271 . Pali (Vin. i. l37), ekindriyan jīvam, loài có sự sống với một căn; chỉ một căn duy nhất là mạng căn.

272 . Bình minh của ngày l6, tháng tiền an cư.

273 . Phước nhiêu 福饒. Không rõ vật gì. Xem cht. l ch. xviii phần iv.

274 . Chỉ Tỳ-kheo giám sự, quản lý phòng ốc của tinh xá.

275 . Tỳ-kheo giám sự được ưu tiên tự chọn phòng. Xem phần iv, ch. i "Phòng xá", mục l6 "Tỳ-kheo tri sự."

276 . Tăng tập xứ 僧集處; có lẽ tương đương Pali: upandhānasālā, phòng họp của Tăng, đồng thời là nhà của thị giả, hay cúng dường thất.

277 . Ôn thất 溫室; nhà tắm nóng. Cũng chỉ chung nhà tắm.

278 . Hạ đường 夏堂; nhà mùa mưa (?). Có lẽ tương đương Pali: vaccakuti, nhà cầu, nhưng bản Hán đọc là vassa-kuti, nhà mùa Hạ.

279 . Ma-hê-đà-la 摩醯陀羅. Skt. Mahīdhara (?): trì địa (một biệt hiệu của Vidnu).

280 . Phật-đồ chủ 佛圖主. Tức tháp chủ

281 . Tứ phươngTăng 四方僧, hay chiêu-đề Tăng, phân biệt với Tăng thường trú.

282 . Vì trễ hạn nhập an cư một ngày.

283 . Cf. Mahāvagga iii, Vin. i. l37: dvemā vassūpanāyikā, purimikā pacchimikā, "có hai hạn khởi đầu mùa mưa: hạn đầu và hạn sau. Mùa hạ, theo lịch Ấn độ, có bốn tháng. Tiền kỳ hạ bắt đau từ ngày trăng tròn tháng Āsānhī (tháng 6-7, DL). Hậu kỳ hạ, ngày trăng tròn một tháng sau đó.

284 . Xem Phần i, Ch. vii. Chúng học, điều 94.

285 . Lạp mật 蠟蜜.

286 . Mục ngưu giả 牧牛者. Pali: vaja, chuồng bò (hay nhà của người chăn bò).

287 . Áp du nhân 壓油人(?) Xem Vin. i. l52: sattha, thương đoàn. Phật cho phép y thương đoàn mà an cư; và di chuyển theo thương đoàn. Ngũ phần: y cổ khách (lái buôn) an cư.

288 . Cf. Mahāvagga iii (Vin.i. l39): có bảy hạng người, khi có việc cần và họ yêu cầu, Tỳ-kheo được đi trong vòng bảy ngay: Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, Thức-xoa-ma-na, Sa-di, Sa-di-ni, Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di.

289 . Thập tụng 24 (T23nl435 tr.l74bl8) liệt kê l7 kinh.

290 . Trường A-hàm l, kinh số 2l; cf. Pali, Dīgha-kāya 1. Brahmajāla.

291 . Cf. Vin. i. l48: Chùa bị hư. Có cư sĩ cung cấp cho Tăng một số vật liệu đã đốn ở trong rừng. Tỳ-kheo vào rừng để vận chuyển về.

292 . Xem Phần I, Ch. v. Ba-dật-đề, điều 49 (mục Duyên khởi).

293 . Như các nhân duyên thọ pháp bảy ngày kể trên.

294 . Cf. Vin. i. l48: Xuất giới 7 ngày vì người đời dù họ tin Phật hay không: mẹ, cha, anh em, chị em, thân tộc (nātāka) và bạn cũ (bhikkhugatika).

295 . Tham chiếu Pali (Vin. i. l54): Tỳ-kheo ấy đang đi đến trú xứ (tiền an cư) này, bèn bố-tát ngoài giới, rồi ngày hôm sau đi đến trú xứ khác (cũng để nhận tiền an cư tại đây). Tại trú xứ này, Tỳ-kheo nhận phòng xá, v.v. rồi đi trong ngày, hay ở lại đó vài ngày, hay sau đó đi cho công việc thời hạn bảy ngày xuất giới nhưng đi quá: tất cả đều phá tiền an cư. Nếu đi không quá bảy ngày, không phá tiền an cư. Điều luật liên hệ Tỳ-kheo kết an cư tại hai trú xứ. Tỳ-kheo an cư tại trú xứ nào, bố-tát tại trú xứ đó. Xem thêm Ngũ phần l9 (tr. l30b): Thọ thỉnh tiền an cư. Đã bố-tát. Sau qua trú xứ khác. Phá tiền an cư, đột-kiết-la. Xem thêm Thập tụng 24 (tr. l77c): tại trú xứ thỉnh tiền an cư mà Tỳ-kheo chưa qua bố-tát, chưa nhận phân phòng xá, nếu xuất giới, chỗ đó không thành tiền an cư.

296 . Cf. Pali, ibid., … bố-tát ngoài giới rồi, đến trú xứ khác, (tại đó) nhận…, không có sự việc gì mà bỏ đi, qua hai hoặc ba ngày: phá tiền an cư.

297 . Mạt hậu 末後, hạn của mùa an cư, còn không quá bảy ngày. Pali, ibid., ., pavāranāya sakaranīyo, trước ngày tự tứ, có công việc.

298 . Bố-tát tại trú xứ an cư. Thành tiền an cư tại đây

299 . Đến trú xứ khác.

300 . l4l9. Nhận tại trú xứ tiền an cư.

301 . Thập tụng 23 (T23nl435 tr.l65bll): Thâu-lan-giá. Ngũ phần (T22nl42l tr.l3la06): đột-kiết-la.

302 . Cầu thính 求聽: "xin được nghe." Cf. Ngũ phần l9 (T22nl42l tr.l3lal5), vấn thính 問聽: trước hết phải hỏi vị ấy có chịu nghe không. Nếu chịu nghe thì mới được chỉ điểm. Cầu thính hay vấn thính, đồng nghĩa với tự tứ. Chỉ có khác, tự tứ thực hiện bởi Tăng.

303 . Ngũ phần, đã dẫn: Các Tỳ-kheo nói, duy chỉ A-la-hán mới xứng đáng bảo cầu thính thôi. Nhân dó, Phật dạy pháp tự tứ.

304 . Hết quyển 37.

305 . Năm người, kể luôn Tỳ-kheo trú xứ.

306 . Bốn người hiện diện, không đựơc nhận dục để báo có người thứ năm nhưng vắng mặt.

307 . Cf. Pali, Vin. i. l63: Ở đó có 5 Tỳ-kheo, không được nhận tự tứ dục (ekassa pavāranamāharitvā) để tác Tăng pháp tự tứ (sanghe pavāretabbam). Có bốn, không được nhận dục một người để tác đối thủ tự tứ.

308 . Xem cht. 6 & 7 trên.

309 . Xem Chương Thuyết giới, mục "Dữ dục."

310 . Cf. Vin. i. l70: Phật quy định tác bạch ngăn không cho Tỳ-kheo phạm tội tự tứ (pavāranam uhapetum).

311 . Vô căn, bất tác 無根不作. Cf. Pali, Vin.i. l70: avatthusmim akārame, không có cơ sở (căn), không có lý do (tác).

312 . Hữu dư bất tác 有餘不作. Không có lý do tuy chưa đầy đủ.

313 . Hữu dư tác 有餘作. Có lý do tuy chưa đầy đủ.

314 . Sự 事, trên kia nói là căn 根 (pali: vatthu) tức cơ sở nêu tội để ngăn tự tứ.

315 . Xem Phần I, Ch. ii. tăng-già-bà-thi-sa 8: vô căn Ba-la-di báng; và 9: giả căn báng

316 . Xem Phần I, Ch. v. Ba-dật-đề 80: vô căn tăng-già-bà-thi-sa pháp báng.

317 . Đột-kiết-la hoặc ác thuyết.

318 . Đối với Tỳ-kheo phạm tội bị ngăn tự tứ có căn cứ.

319 . Tùy ý sự (No.l446, tr.l047bl5): nếu phạm ba-la-thị-ca thì tẫn xuất. Nếu phạm tăng già-phạt-thi-sa, thì tạm gác đó chờ tự tứ xong sẽ tri tội. Các tội khác, sám hối xong mới tự tứ.

320 . Ngũ phần l9 (T22nl42l tr.l33c03): sợ các Tỳ-kheo kia, sẽ đến ngăn trú xứ này tự tứ.

321 . Cf. Vin.i. không được ngăn (phủ nhận) tự tứ đối với người đã tự tứ na…pavāritamapi pavāran ā ahapetabbā).

322 . Tăng thượng tự tứ 增上自恣. chồng thêm ngày tự tứ.

323 . l442. Thập tụng 23 (No.l435, tr.l67b7): "Các Tỳ-kheo ấy nên tự tứ lại Tỳ-kheo trước đó đã tự tứ như vậy, không có tội." Cf. Pali, Vin. i. l65: Trong khi đang tự tứ, khách Tỳ-kheo đến, đông hơn; các Tỳ-kheo trú xứ tự tứ lại (tehi bhikkhūhi puna pavāretabba). Khách Tỳ-kheo với số lượng bằng, hay ít hơn, ai đã tự tứ là tự tứ tốt. Ai chưa tự tứ thì tự tứ. (pavāritā suppavāritā, avasesehi pavāretabba). Những người đã tự tứ, không có tội (pavāritānam anāpatti).

324 . Xem Ch.ii. Bố tát, mục III.6. Phá yết-ma & cht. 2ll.

325 . Xem Ch. ii. Thuyết giới, Mục iii.9 Chuyển trú xứ.

326 . Chiêm-bà 瞻婆. Pali: Campā, thủ phủ của nước Anga, lân bang thân thiện với Magadha.

327 . Thủ-lung-na 守籠那. Pali (Vin.i. l79): Sono-Komiviso setthi-putto, Sona-Komivisa, con trai của một nhà phú hộ.

328 . Pali, ibid., rājā Magadho Seniyo Bimbíāro.

329 . Thành chủ Chiêm-ba la vua nước Ương-già, không phải thần dân của Vua nước Ma-kiệt. Nhưng Ma-kiệt và Ương-già có thời liên kết. Vin. ibid., Bimbisāra cai trị 80 ngàn thôn. Vua tập tọp 80 ngàn thôn trưởng.

330 . Pali, cho 80 ngàn thôn trưởng.

331 . Ta-kiệt-đà 娑竭陀. Pali: Sāgata. Truyện về vị thị giả này, xem Phần I, Ch. v, duyên khởi Ba-dật-đề 5l (Tỳ-kheo uống rượu).

332 . Thi-đà lâm 尸陀林. Pali: S?tavana, bãi tha-ma ngoại thành Vương-xá. Chỗ thiêu vất xác người chết.

333 . Cf. Vin.i. 183: accāraddhavīriyam uddhaccāya sanvattati, atilīnavīriyam kosajjāya sanvattati…indriyānañca samatam panivijjha, "nỗ lực tinh tấn thái quá đưa đến loạn động. Ít gắng sức tinh tấn sinh ra dã dượi. Hãy giữ các căn quân bình."

334 . Tham chiếu, Trung A-hàm 29 (T0l, tr.6llc), Tạp A-hàm 9 (T02, tr.62b), Tăng nhất l3 (T02, tr.l62). Pali, A. iii. 374 Sona-sutta.

335 . Cf. Vin.ibid., chandhāni adhimutto, sáu thắng giải hay tín giải (xác tín): nekkhamma, xuất ly hay thoát ly gia đình; paviveka, viễn ly hay sống ẩn dật; avyāpajja, không thù hận; upādānakkhata, đã sạch các thủ (phiền não); tanhakkhaya, ái tận; asammoha, vô si.

336 . Tham chiếu, Pali, Vin.i.ibid., "Chớ có quan điểm rằng, tôn giả này duy chỉ y trên tín mà có tín giải về sự xuất ly... Y trên sự diệt tận của tham, do ly tham, có tín giải về xuất ly. Y trên sự diệt tận sân, do vô sân, mà có tín giải xuất ly…"

337 . Tham chiếu Pali, ibid., "Đừng nên có quan điểm rằng, tôn giả này tin giới cấm thủ (sīlabbataparāmāsa) là tối thắng, do đó mà có tín giải nơi sự không não hại."

338 . Tịch tĩnh; Pali: paviveka: viễn ly, sống xa lánh, ẩn dật.

339 . Tham chiếu Pali, ibid., "Đừng có quan điểm rằng, tôn giả này vì tham trước lợi dưỡng mà có tín giải nơi sự viễn ly."

340 . l459. Tham chiếu Pali, inid., ahitam cittam vippamuttam, vayañcas-sānupassatīti, Tâm đã giải thoát, an trụ; vị ấy quan sát sự chìm xuống của nó.

341 . l460. Hết quyển 38.

342 . l46l. Câu-lưu Hoan hỷ sơn khúc 拘留歡喜山曲. Pali, Vin.i. l94: Kuraraghare papāte pabbate,trên sườn núi Papāta, thị trấn Kuraraghara. Ngũ phần 2l (T22nl42l, tr.l44al3): A-thấp-ba A-vân-đầu quốc Ba-lâu-đa sơn 阿濕波阿雲頭國波樓多山.

343 . A-bàn-đề quốc, ? 阿槃提國. Pali, Vin.i. l94, Avantī.

344 . Ức Nhĩ Ưu-bà-tắc 億耳優婆塞. Ngũ phần 2l, ibid., cư sĩ tên là Sa-môn Ức Nhĩ 沙門 億 耳. Pali, Vin.i. l94, Sona Kunikanma.

345 . l464. Hán: sử nhân câu 使人俱. Cf. Pali, ibid., Sono upasako Kunikanmo āyasmato Mahā-Kaccānassa upanmhako hoti, Ưu-bà-tắc Sona Kunikanma là người phục vụ cho Trưởng lão Đại Ca-chiên-diên. Bản Hán hiểu upanmhako, người phục vụ, là nhân vật thứ ba; không phải là từ đồng cách.

346 . Ngũ phần 2l, ibid., Ức Nhĩ thọ Sa-di 6 năm mới thọ cụ túc.

347 . Y-lê-diên-đà, mạo-la, mạo-mạo-la, cù lâu 伊梨延陀耄羅耄耄羅. Pali (Vin.i. l95): eragu, moragu, majjh?ru, jantu. Thập tụng: ma nhục phú (phủ đệm gai), mao nhục phú (phủ đệm lông), hoa y nhục phú (phủ đệm áo bông) 麻褥覆毛褥覆花衣褥覆.

348 . Cổ dương, bạch dương, lộc 羊白羊鹿. Pali: enakacamma, ajacamma, migacamma.

349 . Y được dành cho Tỳ-kheo vắng mặt tại trú xứ cũ.

350 . Thập lục cú nghĩa 十六句義. Ngũ phần, ibid., Thập lục nghĩa phẩm kinh 十六義品 經Thập tụng 25 (T23nl435, pl8lb25): Ba-la-diên-tát-giá-đà-xá-tu-đố-lộ 波羅延薩遮 陀舍修路. Pali, Vin.i. l96, Anmhakavaggik?ni, được hiểu là Nghĩa phẩm, hay Bát kệ phẩm, gồm l6 kinh, 2l0 kệ, Phẩm thứ tư thuộc bộ Suttanipāta.

351 . Trì luật ngũ nhân 持律五人. Nên hiểu là thứ năm là người trì luật. Tăng năm người, có một người trì luật. Không đòi hỏi tất cả năm vị đều là trì luật. Do đó không nên hiểu nhóm từ Hán này là "Năm người trì luật." Thập tụng 25 (T23nl435 tr.l8lc29): trì luật đệ ngũ 持律第五. Cf. Vin.i. l97: vinayadharapañcamena.

352 . l47l. Bạch mộc điều 白木調. Hán dịch này phù hợp Pali: Setakandika; nhưng Vin.i.l97 nói thị trấn này ở về phía nam, gần với Thập tụng, ibid., trung nam phương, Bạch mộc tụ lạc 白木聚 落. Lấy đây làm mốc. Qua khỏi đây, được xem là biên địa.

353 . Tĩnh thiện 靜善. Không tìm thấy tương đương trong Thập tụng và Pali. Tham chiếu, Thập tụng: phương đông có tụ lạc Bà-la-môn tên là Già-lang 伽郎. Tương đương Pali: Kajangala, thị trấn nhỏ ở về phía đông.

354 . Nhất-sư-lê Tiên nhân chủng 一師梨仙人種. Có lẽ Thập tụng nói là Ưu-thi-la sơn 優尸羅 山, ở phương bắc; Tương đương Pali: Us#raddhaja, về phía bắc.

355 . Trụ 柱. tên nước. Thập tụng: phương tây có tụ lạc Bà-la-môn tên là Trụ 住婆羅門 聚落. Pali: về phía tây có ngôi làng Bà-la-môn tên là Thāna, mà hai bản Hán đều đọc là Thāna.

356 . Đại bì 大皮; Cf. Thập tụng 25 (tr.l82a 23), da của năm loại thú gọi là da lớn (kích cỡ): sư tử, cọp, beo, rái cá và chồn.

357 . Ca-la 迦羅. không biết con gì. Có lẽ Pali (Vin.i.l86): Kāmaka, con sóc (?). Hoặc Skt. kālaka, một loại rắn nước (Wogihara: hắc long)

358 . Cù-lâu; chưa rõ. Xem cht. 3l Ch. vi: Y ở sau. Tham chiếu Trương A-hàm 3, kinh số 2. Du hành, T0l, tr. 23b.

359 . Độc tọa sàng 獨坐床. Xem Phần II, Tỳ-kheo-ni, Ba-dật-đề 83 & cht. l42.

360 . l479. Ca-na-phú-la 迦那富羅. Xem dưới.

361 . Triền giác cách tỷ 旋角革屣. Không hiểu "sừng xoay" là cái gì. Đoạn tương đương trong Mahāvagga v (Vin.i.l86): mengavisāmavaddhika (có mõm giày làm bằng sừng con cừu), ajavisāmavaddhika (có mõm giày làm bằng sừng hươu).

362 . A-la-lê cách tỷ 阿羅梨革屣. (?)

363 . Phú-la-bạt-đà-la 富羅跋陀羅. Pali, ibid., punabaddha, một loại giày ống, cao đến đầu gối

364 . Chân-thệ-lê 真誓梨. Pali: tittirapattika (?), loại dép có hình cánh chim chá-cô.

365 . Biên biên cách tỷ 編邊革屣.

366 . Quyển hình cách tỷ 捲形.

367 . Cẩm sắc 錦色; nên hiểu là "được thêu màu."

368 . Tức bông gòn.

369 . Bà-sa 婆娑, Pali (Vin.i. l89): pabbaja, một loại cỏ lau (cỏ tim đèn). Hán-đà-la 漢陀羅; Pali: hintāla, giống cây chà-là; một loại cây cọ. Xá-la, 舍羅. Chưa rõ loại cỏ này; hoặc Pali:sara, cỏ lau.

370 . Khâm-bà-la 欽婆羅, vải dệt bằng lông thú. Pali (Vin. i. l90): Kambala.

371 . Đa-la 多羅. Pali (Vin.i. l89): tālataruna, tāla non hay chồi cây tāla; loại cây lá hình quạt; loại cây cọ.

372 . Tỳ-xá-ly Bạt-xà Tử 毘舍離跋闍子. Người họ Bạt-xà (Pali: Vajjiputta) ở Tỳ-xá-ly (Pali:Vesāli).

373 . l492. Chưa đủ l0 tuổi hạ, không được làm y chỉ.

374 . Tác tịnh, vì sợ phạm súc trưởng bát; ni-tát-kỳ 2l.

375 . Liễn 輦; xe do người kéo

376 . Y-sư bì 伊師皮.

377 . Hàn tuyết quốc 寒雪國.

378 . Phú-la-am-đề 富羅菴. Cf. Bì cách sự (T23, tr.l059bl): tại vùng có tuyết lạnh, cho dùng giày phú-la. Xem thêm Ngũ phần 2l (T22nl42l tr.l46c24) Có lẽ một loại giày ống. Wogihara, Skt. pūla: loại giày có giây đai. Mahāvyutpatti, 272 (2l): pālā, hữu đái ngoa 有帶靴, phú-la 富 羅. Nhất thiết kinh âm nghĩa (T54n2l28 tr.740b07): phúc-la 腹羅, cũng viết là 福羅; hoặc nói là phú-la 富羅, chính xác nói là bố-la 布羅; dịch là đoản áo ngoa 短靴, loại giày ống cổ ngắn (?). Phiên dịch danh nghĩa (T54n2l3l, tr.ll08bl7): phú-la 富羅, chính xác là phúc-la 腹羅, dịch là đoản áo ngoa 短靴. Không rõ Pali tương đương.

379 . Khẩn-thù-thán 緊殊炭. Chưa rõ cái gì.

380 . Phấn tảo 糞掃. Thập tụng: bàn tẩu y 槃藪衣. Pali: pansukūla, (vải) lượm từ đống rác.

381 . Mười loại y hay mười loại vải: l. câu-xá 拘舍, Pali: Koseyya (Skt. Kauśeya), vải quyến, lụa; 2. kiếp-bối 劫貝, Pali: Kappāsa (Skt. karpāsa), miên bố, vải bông; 3. khâm-bạt-la 欽跋 羅衣, Pali: Kambala (Skt. nt.), mao bố, vải lông, lông thú; 4. sô-ma 芻摩, Pali: Khoma (Skt. kmauma), ma bố, á ma, vải lanh; 5. xoa-ma 叉摩, Pali: ? 6. xá-nâu 舍兔, Pali: sāna (Skt. śāna), vải gai thô; 7. ma 麻 Pali: bhanga (Skt. đồng); 8. sí-di-la 翅夷羅, Pali: (?); 9. câu-nhiếp-la 拘攝 羅, Pali: (?); l0. thẩn-la-bát 羅, Pali: (?); . Phiên âm ở đây không giống với các chương trước. Xem Phần I, Ch. iv. Ni-tát-kỳ l & cht. 8. Cf. Mahāvagga viii, Vin.i. 28l: chỉ quy định sáu loại y hợp pháp: anujānāmi bhikkhave cha cīvarāni-khomam kappāsikam koseyyam kambalam sāmam bhamganti

382 . Ca-sa 袈裟. Pali: Kāsāya (Skt. kānāya), hạt sắc y, hoại sắc y, y màu vàng nâu

383 . Nguyện y 願衣, lượm được do đứng chờ người vất bỏ trong bãi tha ma (Pali: āgamenta: đến đợi), xem đoạn dưới

384 . Quý giá phấn tảo y 貴價糞掃衣. Vải tốt, quý, nhưng được vất bỏ đống rác. Thường vải bọc thây người chết của phú gia. Xem đoạn dưới.

385 . Xem cht. 22, Ch. v. Da thuộc

386 . Thập tụng 27 (T23nl435 tr.l95a27), 4 loại phấn tảo: l. trũng gian y, bọc thây người chết, vất trong bãi tha ma; 2. xuất lai y, lượm trong bãi tha ma đem về cho Tỳ-kheo; 3. vô chủ, bọc xác chết vô chủ; 4. thổ y, vất trong các đống rác trong xóm.

387 . Cầu nguyện y 求願衣; trên kia nói là nguyện y. Vải lượm từ bãi tha ma đem về chia giữa các Tỳ-kheo, do có giao ước trước. Thập tụng gọi là xuất lai y; Pali: āgamenta: đến và đợi (pansukūlapariyesana, tìm cầu y phấn tảo)

388 . Am-bà-la-bà-lợi 菴婆羅婆利. Pali: Ambapālī.

389 . Sa-la-bạt-đề 娑羅跋提. Trong để bản đọc là Bà-la…婆羅. Theo âm Pali mà sửa lại. Vin.i. 268: Sālavatī.

390 . Vô Úy vương tử 無畏王子. Pali: Abhaya-rājakumāra.

391 . Kỳ-bà 耆婆. Pali: do được trả lời jīvati(nó sống), nên đặt tên là Jīvaka.

392 . Đồng tử 童子. Do Vương tử (Kumāra) lượm được, nên cho hiệu là Komārabhacca. Hán dịch không phân biệt hai từ Phạn khác nhau này: Komārabhacca, hiệu riêng của Kỳ-bà, và Kumāra, danh từ chung, Vương tử hay đồng tử.

393 . Đắc-xoa-thi-la 得叉尸羅. Pali: Takkasilā, thủ phủ của Gandhāra, được xem là một trung tâm học thuật danh tiếng thời bấy giờ. Nhiều vua chúa học ở đó.

394 . Hết quyển 39.

395 . Trong truyện kể Pali, Kỳ-bà không nhận tiền, mà xin chức thái y. Vua chấp nhận, và bảo kiêm luôn việc chữa bịnh cho Phật và các Tỳ-kheo.

396 . Chơi trò nhào lộn, dộng ngược đầu xuống đất, rồi di chuyển như bánh xe lăn. Pali (Vin.i. 275): mokkhacikāya kīlantassa.

397 . Úy-thiền 尉禪. Pali: Ujjenī, thủ phủ của nước Avantī (A-bàn-đề)

398 . Ba-la-thù-đề 波羅殊提. Pali: Pajjota (Canma-Pajjota).

399 . A-ma-lặc 阿摩勒. Hán thường dịch là dư cam tử. Pali: āmalaka.

400 . Nguyên Hán: tiệp ; không có nghĩa gì ở đây. Pali: nicchāresi, tiêu chảy (hạ lỵ).

401 . Hán: hoạn thuỷ 患水. Pali: K?āo dosābhisanno, rối loạn dịch trong cơ thể (theo bản dịch Anh, B.D.iv. 394, n.l).

402 . Pali (Vin.i. 279): icchati tathāgato virecanam pātun ti, "Như lai muốn uống thuốc xổ (hạ tể)."

403 . Ưu-bát 優; hay ưu-bát-la, hoa sen xanh. Pali: uppala (Skt. utpala).

404 . Nhất chưởng noãn thuỷ 一掌煖水. Pali, ibid., xổ xong lần thứ 29, Thế Tôn sẽ tắm (bhagavā viritto nahāyissati), sau đó sẽ xổ thêm một lần nữa.

405 . l524. Na-la-diên 那羅延. Sjt. nārāyana, lực sĩ của trời; biệt danh của thần Víttu.

406 . Thi dược quang minh 施藥光明. Tống-Nguyên-Minh: thi lạc 施樂. Cf. Skt. (Bodhisattva-bhūmi) bhaijya-da(-raśmi).

407 . Pali: Sabbadatta, nhưng nội dung truyện kể không đồng. Xem Jataka, truyện 460.

408 . Pali: y Siveyyaka, vải được sản xuất tại nước Sivi, cao giá nhất.

409 . Câu văn chuẩn khi Phật chấp thuận một ước nguyện. Nhưng văn Hán tối nghĩa. Xem Phần I, Ch.iv ni-tát-ky 27 & cht. 94. Tham chiếu Pali, Vin. i. 280: atikkantavarā kho tathāgatā, Như lai không bao giờ cho những ước nguyện vượt quá giới hạn."

410 . Thanh tịnh, ở đây nên hiểu là "hợp thức." Tham chiếu, Pali, ibid., yañca kappati, yañca anavajanti, ước nguyện ấy đúng pháp và không lỗi.

411 . Cù-lâu. Pali: Kojava (?), y hay chăn làm bằng lông sơn dương.

412 . Điều 條, rẻo vải hẹp mà dài, tượng trưng bờ ruộng.

413 . Diệp 葉, rẻo vải, như chiếc lá, chỉ khâu một biên dính vào y.

414 . Tham chiếu Ngũ phần 20 (T22nl42l tr.l37a27): lá điều nửa bên trái để hở đường biên trái. Lá điều phải, hở biên phải. Lá điều giữa, hở cả hai phía.

415 . Cát tiệt y 割截衣. Pali: chinnaka, vải được cắt thành từng miếng vuông như thửa ruộng, rồi may lại thành. Thường gọi là phước điền y.

416 . l535. Niết-bàn-tăng 涅槃僧; Pali: nivāsana, hạ y, nội y.

417 . Xem cht. l6l, Ch.i (phần iii).

418 . l537. Già-phạm-bà-đề 伽梵婆提; hay Kiều-phạm-ba-đề; Pali: Gavampati, con trai phú hộ ở Ba-la-nại, một trong bốn người bạn của Da-xá.

419 . Xem Trường A-hàm 2 (T0l, tr.l3b20), kinh số 2 "Du hành"

420 . Lê-xa 梨奢. Pali: Licchavī, một bộ tộc rất hùng mạnh thời Phật, là chủ nhân của thành Vesāli (Tỳ-xá-li).

421 . Truyện kể bị nhảy sót nên thiếu mạch lạc.

422 . Ý chỉ 意止, tức niệm xứ. Cf. Trường A-hàm. đã dẫn, đoạn này, Phật giảng bốn niệm xứ cho các Tỳ-kheo để cảnh giác khi Am-ba-bà-lị đến. Vì sợ các Tỳ-kheo trẻ sẽ bị mê hoặc bởi sắc đẹp của cô. Trong Bản Hán trên, mạch lạc bị đảo lộn.

423 . Tân-kỳ-dương-nâu 賓耆羊菟. Ngũ phần 20 (T22nl42l tr.l35cl9): Ma-nạp Tân-kỳ-da 摩 納名賓祇耶.

424 . 1543. La-hầu-đa y 羅多衣. Có lẽ chỉ một loại vải mỏng, Pali (=Skt.): lahuta (?).

425 . A-đa-hầu-đa y 阿哆多衣. Không rõ loại vải gì.

426 . Ngũ phần 20 (T22nl42l tr.l37al7): Tỳ-kheo được y kiếp-bối, không cắt tua (râu) ở đầu.

427 . Phả-na-đà-thi 頗那陀施. Cf. Ngũ phần 20 (T22nl42l tr.l38b0l): có Tỳ-kheo xin Phật cho dùng y chui đầu (quán đầu y 貫頭衣) rồi khoác y bạt-na 跋那 lên. Phật không cho. Có lẽ phả-na-đà-thi và bạt-na là một, nhưng không rõ phiên từ Skt. gì.

428 . Thiện hiển hiện y 善顯現衣.

429 . Đãn-đà-lư-đa-lê 誕陀盧多梨.

430 . Quán đầu y 串頭衣. Loại y có cổ; khi khoác chui đầu qua.

431 . Bát lâu 樓, với lời chứa trong bản Hán: "Ba cây gậy chống xuống đất, đặt bát vào trong; bên trên, xỏ ngang các vật, rồi gánh trên vai mà đi. Vì thế gọi là lầu đựng bát."

432 . Tú thủ y 繡手衣.

433 . Bà-thâu-già y 婆輸伽.

434 . Biệt bộ, chia theo nhiều nhóm riêng rẻ, trong cùng một trú xứ.

435 . Hết quyển 40

436 . Câu-dạ-la 俱夜羅.

437 . Hòa-tiên Bạt-đàn-đa Tử 和先跋檀陀子. Pali: Upasena Vangataputta,, em trai của Sāriputta, có tài hùng biện, tu hạnh đầu đà; Vin. iii. 230.

438 . Tỳ-lưu-ly 毘琉璃. Pali: Vināmabha, con trai của Pasenadi (Ba-tư-nặc) với Vāsabhakhattiyā (một nữ tỳ của nhà họ Thích).

439 . Ca-duy-la-vệ quốc 迦維羅衛國; hay Ca-tỳ-la-vệ. Vì Nhà nước theo chế độ thành bang, nên gọi quốc hay gọi thành đều được.

440 . Ba-lợi-ca-la y 波利迦羅衣. Pali: parikara, dây đai, dây nịt; hoặc cái khố.

441 . Ba-bà 波婆. Pali: Pāvā, thị trấn của những người Malla (Lực sĩ). Phật đã ghé lại đây trên đường lên Câu-thi-na nhập Niết-bàn.

442 . Ma-la 摩羅, Pali: Mallā, tên một bộ tộc. Xem cht. 59 trên.

443 . Lâu-diên 樓延. Pali, Vin. 296, Roja.

444 . l563. Y lộc 衣簏. Cái sọt hay cái giỏ để đựng vải hay y. Pali, ibid.: Bấy giờ Roja trao tay cho A-nan một giải bố (khomapilotā).

445 . Đại giá y 大價衣. Có sự nhầm lẫn ở đây. Chi tiết tiếp theo nói, chỉ là thứ vải xấu.

446 . Trong ngoặc, phụ chú nhỏ trong bản Hán.

447 . Trưởng y 長衣; xem Phần I, Ch. iv. ni-tát-kỳ l.

448 . Phú thân y 覆身衣; xem Phần I, Ch.v. Ba-dật-đề 89 về phú sang y: y che ghẻ.

449 . Xem Phần I, Ch. v, Ba-dật-đề 89.

450 . Hiến: màn xe. Chưa rõ tiếng Phạn.

451 . Phức y 複衣.

452 . Thọ trì 受持; Pali: adhindhita, được xử lý, hay được chỉ định như là sở hữu của cá nhân. Đây chỉ cách thức chỉ định, nghĩa là, phải làm thủ tục xả, nhận trước khi sử dụng.

453 . l572. Man y 縵衣. y trơn, không cắt rọc. Cf. Hành sự sao (T40nl804 tr.l06c27).

454 . Ngũ nạp y 五納衣: Cf. Hành sự sao (T40nl804 tr.l05b26) a

455 . Phạm xả, tức phạm ni-tát-kỳ Ba-dật-đề; xem Phần I, Ch. iv.

456 . Chỉ định giao y được xả cho người nào.

457 . l576. Ba-lợi-ca-la 波利迦羅: Còn gọi là ba-già-la, là tên gọi chung cho tất cả những y phụ ngoài ba y ra như: Tăng-kỳ-chi (áo che vai), niết-bàn-tăng (Xà rông), phú thân y (y che thân), thức thân căn (khăn lau thân), thức diện cân (khăn lau mặt), Cf. Hành sự sao (T40nl804 tr.l09b2l): dịch là trợ thân y 助身衣.

458 . Các quy định sử dụng y bị xả. Xem các điều ni-tát-kỳ, mục phạm tướng.

459 . Y xả đọa, tức y phạm ni-tát-kỳ Ba-dật-đề.

460 . Bị y 被衣.

461 . Sợ bị cướp, phải nhét vào người để dấu.

462 . Kết khố tàng 庫藏, nhà kho để cất chứa đồ của Tăng. Pali, Vin.i. 284, bhandāgāra. Những nơi trong trú xứ Tăng được phép dùng làm nhà kho: andhayoga, nhà một mái, hay nhà mái bằng; pāsāda, lầu (trùng ốc); hammiya, biệt phòng, hay phòng hai tầng (có gác xép), hoặc hang.

463 . Tỳ-xá-khư Vô-di-la Mẫu 毘舍佉無夷羅母, hay Tỳ-xá-khư Lộc Tử Mẫu; xem Phần I, Ch.iv.ni-tát-kỳ 27 & cht. 9l.

464 . Ương-già-na-la 鴦伽那羅衣. Chẳng biết thứ y gì. Hoặc một loại vải được sản xuất bởi người Anga.

465 . Tăng phú thân y 僧覆身衣, y phú thân của Tăng, cho dùng riêng; xem cht. 66 & 75 trên.

466 . Bà-la-môn Tỳ-lan-nhã, xem Phần I, Ch.i, điều l, duyên khởi.

467 . Thiền đới 禪帶. Cf. Ngũ phần 2l (T22nl42l tr.l43c06)

468 . Xem Phần I, Ch.iv. điều l, cht. l4.

469 . Đã mang ra đường, quyền sử dụng y không còn thuộc về người cho mượn, nên người được nhờ khởi ý thân hậu với người mượn để lấy dùng.

470 . Bấy giờ, quyền sử dụng thuộc về người được cho mượn.

471 . Vì người sai mang đi là chủ y đích thực. Xem trường hợp A-nan với Lâu-diên trên.

472 . Vì là cho thật, không phải cho mượn như trên kia, nên người nhờ mang đi cho này không còn là chủ đích thực của y nữa. Chỉ có thể sử dụng vật khi mà minh có ý nghĩ là thân tình với chủ nhân đích thực của vật đó.

473 . Người được cho bây giờ chủ đích thực của y.

474 . Hết quyển 4l

475 . Đây chỉ năm loại chánh thực, hoặc âm là bồ-xà-ni, Pali: bhojana, chỉ thức ăn mềm. Xem Phần i, Ch.iv, điều 35 & cht. l80, 20l, 202.

476 . Đây chỉ năm loại chánh thực, hoặc âm là bồ-xà-ni, Pali: bhojana, chỉ thức ăn mềm. Xem Phần i, Ch.iv, điều 35 & cht. l80, 20l, 202.

477 . Câu-bạt-đạt-la 俱跋陀羅.

478 . l597. Khứu 糗. Pali: Kummāsa (Skt. kulmāsa) cháo chua. Xem Hành sự sao (T40nl804 tr.ll7c27).

479 . Tu-bộ 修步. Pali (Skt.): sūpa, nước thịt; súp thịt.

480 . Lạc 酪. Pali (Skt.): dadhi, váng sữa, sữa đông, sữa đặc.

481 . Lạc tương 酪漿. Pali (Skt.): dadhi-mandaka, nước sữa chua; sữa chua chắt phần đông, phần lỏng còn lại gọi là lạc tương hay lạc thuỷ; toan nhủ chi.

482 . Kiết-la 吉羅. Pali: Khīra, sữa tươi. Sữa chỉ chung.

483 . Man-nâu 蔓(少/兔). Pali (Skt.): manda, váng của các loại ngũ cốc đun sôi; phần tinh chất, thượng vị, đề hồ.

484 . Khư-xà-ni 佉闍尼. Pali (Skt.): Khādaniya, thức ăn cần phải cắn; thức ăn cứng; đạm thực, ngạnh thực.

485 . Thạch mật 石蜜. Pali (Skt.) phānita, mật mía, đường mía; đường thẻ hay đường cát thô.

486 . Hủ lạn dược 腐爛藥. Pali: pūti-mutta (Skt. pūti-mukta-bhainajya), cũng dịch là trần khí dược. PTS định nghĩa: nước tiểu của gia súc được dùng làm thuốc.

487 . Ha-lê-lặc 呵梨勒. Pali (Skt.): harītaka, harītakī, một loại trái chua, tên khoa học Myroba-lan vàng, dùng để nhuộm màu vàng hay để xổ.

488 . Hoạn phong 患風. Skt. vāyvādhika, chứng thống phong, bịnh gút.

489 . Bệ-hê-lặc 醯勒. Pali (Skt.): vibhītaka, quả xuyên luyện 川練, dùng làm thuốc.

490 . A-ma-lặc 阿摩勒. Pali: amba (Skt. āmra), quả xoài.

491 . Tô (?)-la (麩-夫+生)]羅. Cĩ lē Pali (Vin.i. 20l): sulasī, cây húng quế.

492 . Quả dược 果藥.

493 . Đại ngũ chủng căn dược 大五種根藥.

494 . Tiểu ngũ chủng căn dược 小五種根藥.

495 . Chất-đa-la dược 質多羅藥.

496 . Kế-sa dược 沙藥. Skt. kesara (?): nhụy hoa, râu hoa, hương tu.

497 . Sa-lê-sa-bà dược 娑梨娑婆藥.

498 . Thức-cừ 式渠.

499 . Đế-thố (hay nậu?) 帝菟. Phụ chú trong bản: "đọc là để thổ 底吐."

500 . Tất-bạt 蓽, loại cỏ, trổ hoa trắng mùa xuân; quả như quả dâu. Gốc từ Ba-tư. (Từ nguyên)

501 . Tế mạt dược 細末藥. Dược sự l (T24nl448 tr.2al6): sáp dược #藥, trị ghẻ. Skt. kanāya. Pal (Vin.i. 20l)i: Kasāva. Phật cho phép dùng các loại sáp dược: nimbakasāva, kunajakasāva, panolakasāva, phaggavakassāva, nattamalakasāva.

502 . Mã nhĩ 馬耳. Từ nguyên không thấy ghi. Có lẽ nguyên Skt. aśva-karna, loại cây có lá hình tai ngựa; tên khoa học Vatica Robusta.

503 . Xá-ma-la 舍摩羅. Skt. Śālmala (?), một loại cây bông gòn (để dệt lụa), mộc miên.

504 . Tượng nha dặc 象牙杙; các phần trước gọi là long nha dặc. Tức gạc nai dùng để máng đồ.

505 . Mahāvagga vi. Vin.i. 202, năm loại muối: sāmuddam (muối biển), kāmalonam (muối đen), sindhavam (muối đá), ubbhidam (muối ăn), bilam (muối đỏ). Dược sự l (T24nl448 tr.lb27), năm loại muối: ô diêm 烏鹽; xích diêm 赤鹽; bạch thạch diêm 白石鹽???; chủng sinh diêm 種生鹽; hải diêm 海鹽.

506 . Các loại muối: minh diêm 明鹽, hắc diêm 黑鹽; hoàn diêm 丸鹽, lâu-ma diêm 樓 Skt. romaka, muối của người La-mã (nhập); chi-đầu-bệ diêm 支頭鹽, lỗ diêm 鹵鹽, hôi diêm 灰鹽; tân-đà-bà diêm 新陀婆鹽, saindhava, muối biển, đặc biệt vùng Shindu; thi-lô-bệ diêm 施盧鹽, hải diêm 海鹽. So sánh, Mahāvagga vi; Dược sự l, xem cht. 3l trên.

507 . Hôi dược 灰藥. Các loại hôi dược: tát-xà 薩闍; (Skt.sarja), tân-na 賓那; ba-la-ma 波羅 摩. Skt. kāra, tinh chất lấy được từ chưng cất hay đốt thành tro; Dược sự l, có năm loại: tro vỏ trấu (Skt. yavaknāra), tro râu lúa (Skt. yavānūkakāra), tro dầu mè (tilakāra), tro từ cỏ ngưu tất (sarjikākāra), tro lá cây bà-sa (vāsakākāra), một loại hương liệu, tên khoa học Gendarussa Vulgaris hay Adhatoda Vasica.

508 . Xa-bà dược 闍婆. Dược sự l (T24nl448 tr.lb2l): niêm dược 黏藥, dược liệu lấy từ nhựa cây. Năm loại: a-ngụy 阿魏, ô khang 烏糠, tử khoáng 紫礦, hoàng lạp 黃蠟, tất hương 悉香. Pali, ibid., jatūni bhejjāni, nhựa cây dùng làm thuốc: : hingu, hingu-jatu , hingu-sipātika, taka, takapatti, takapanma. MūlVinay.i.2: hingu, hưng cừ hay a-ngụy; sarjarasa, nhựa cây sa-la (ô khang); taka, nhựa tử khoáng để nhuộm màu tía; takakarnī: hoàng lạp (sáp vàng), lấy từ sáp ong (sikthaka): tadāgata, tất hương, nhựa của các loại cây khác.

509 . Các loại thuốc bà-xà (Skt., Pali: jatu: nhựa cây): hinh-ngưu 馨牛, (hingu); hinh-nga-bà-đề 馨莪婆提, thi-bà-lê-đà 尸婆梨陀, (Skt.Śivānikā); bộ-thê-dạ-bà-đề 步梯夜婆提, tát-xà-la-sà 薩 闍羅 婆(Skt. sarjarasa). Xem cht. 34 trên.

510 . Nhãn dược 眼藥. Dược sự, năm loại thuốc chữa mắt (an-thiện-na 安繕那, Skt. añjana): hoa (Skt. pumpa); nước cốt (rasa); bột (cūrna); viên (gunikā); cháo chua, (sauv?raka: tao-tì-la thạch, một loại đá của người Sauvīra?). Tứ phần, có hai: đà-bà-xà-na 陀婆闍那, Skt. (?); kỳ-la-xà-na 耆羅闍那, Skt. gairāñjana, thuốc chữa lấy từ một loại đất đỏ.

511 . Bạch ế 白翳.

512 . A-nậu 阿耨. Pali: Anotatta (Vô nhiệt trì), l trong 7 ao lớn trên Tuyết sơn.

513 . Y-la-bà-ni 伊羅婆尼; Pali: Erāvana, con voi của Thiên-đế.

514 . Xem Phần I, Ch. v, Ba-dật-đề 35.

515 . Xem Phần I, Ch. iv. Ni-tát-kỳ 27.

516 . Hán: thủy để hành nhân 水底行人, chỉ thợ lặn, hay người đánh cá.

517 . Chính xác, nên hiểu là thịt rắn. Cf. Mahāvagga vi, Vin.i.220.

518 . Thiện Hiện Long vương 善現龍王. Pali, Vin.i. 2l9, Supassa. Hán đọc là Sudassa(na). Ngũ phần 22 (T22nl42l tr.l48c26): Thiện Tự Tại Long vương 善自在龍王.

519 . Ngũ phần, đã dẫn: "Hoặc khi có thể con rắn đó là rồng." Thập tụng26 (T23nl435 tr.l86c29): "Rắn và rồng, đều cùng một giống cả."

520 . Tô-tỳ 蘇卑. Pali, Vin.i. 2l6ff. Suppiyā.

521 . Da-thâu-già 耶輸伽. Pali, Vin.i. 239, Yasoja.

522 . Tống thực 送食: mang thức ăn đến chùa cho tỳ-kheo.

523 . Mồng một, tính theo tháng l5 ngày; kể thêm ngày l6, nếu tính tháng 30 ngày.

524 . Thính dữ phòng tiền 聽與房錢; chưa hiểu ý.

525 . Nhân duyên, đã kể trong Phần I, Ch.iv. Ni-tát-kỳ 26. Truyện kể, Cf. Vin.i. l99: mùa thu, các tỳ-kheo bịnh, ăn cháo và các thứ vật thực, đều ói ra cả.

526 . Tham chiếu Pali, Vin. i. l99: bhesajjāni ceva bhesajjasam-matāni ca lokassa āhāratthañ ca pharanti na ca onāriko āhārako paññāyati, "Đây là những thứ mà thế gian xem là thuốc, có thể sung làm thức ăn, nhưng không được kể như là thức ăn chính."

527 . Tô, du, mật, sinh tô, thạch mật酥油蜜生酥石蜜. Pali: sappi, navanan, telam, madhu, phāmitam.

528 . Phạn khứu pháp飯糗法.

529 . Trong bản: thất-thủ-ma-la 失守摩羅; Pali: sumsumāra; Skt. śiśumāra. Trên kia, Phần I,Ch. iv. Ni-tát-kỳ 26, thay thất-thủ-ma-la bằng cá ma-kiệt.

530 . Tư-ha-tỳ-la 私呵毘羅. Truyện đã kể trên, xem Phần I, Ch.iv. Ni-tát-kỳ 26. Trong đó, là người lái buôn tên Tư-ha tỳ-la-trà.

531 . Hắc thạch mật 黑石蜜; đường chưa tinh luyện. Pali: gula. Phân biệt với thạch mật, tức mật đường. Pali: phāmita.

532 . Thiên bức luân tướng 千輻輪相.

533 . Kế-ni 尼; có lẽ Pali: Kinma (Skt. kinva), bột lên men, hay men. Hoặc. Skt. knāra (Pali: chārika), tro, xem cht. 33 trên. Cf. Vin.i. 2l0: người ta bỏ bột và tro vào trong mật đường (gule pinmhampi chārikampi pakkhipanti)

534 . Nhuyến hắc thạch mật, đường mía ở dạng lỏng.

535 . Hắc thạch mật tương 黑石蜜漿. Nước đường, tức mật đường pha với nước. Pali (Vin.i.226): gulodaka.

536 . Ma xan trí 磨餐緻.

537 . Bạch thạch mật 白石蜜.

538 . Ô-bà-đà-phả-ni 烏婆陀頗尼.

539 . Tất-lăng-già-bà-ta 畢陵伽婆蹉. Truyện kể, xem Phần I, Ch. iv. Ni-tát-kỳ 26 & 86.

540 . Tỳ-kheo, ni-tát-kỳ 26.

541 . Xem đoạn trên.

542 . Phả-ni 頗尼.

543 . Thời dược 時藥, chỉ thực phẩm chính, ngũ cốc và cá, thịt, không được trữ dùng sau đứng bóng.

544 . Phi thời dược 非時藥, được trữ dùng sau ngọ. Tứ phần, gồm 5 thứ: tô, du, mật, sinh tô, hắc thạch mật. Ngũ phần và Thập tụng, chỉ có 4, bỏ sinh tô.

545 . Thất nhật dược 七日藥; thuốc chỉ được phép trừ dùng trong vòng bảy ngày.

546 . Tận hình thọ dược 盡形壽藥; thuộc trữ dùng cho đến hết đời.

547 . Hoạn pháo 患皰. Bong da, giộp da.

548 . Chiên-đàn tất-lăng-kỳ-già-la-nậu-bà-la 栴檀畢陵祇伽羅(少/兔) 婆羅. Cf. Dược sự3 (tr.l0a): "bịnh nhiệt rất nặng, dùng ngưu đầu chiên đàn (Skt. gośoinga-candana) thoa vào mình."

549 . Tám Long vương: Tỳ-lâu-lặc-xoa 毘樓勒叉, (Pali: Virūnhaka, Skt. Virūnhaka) Già-ninh 伽寧, Cù-đàm-minh 瞿曇冥, Thí-bà-di-đa-la 施婆彌多羅, Đa-xa-y-la-bà-ny 多奢伊羅婆 尼, Già-tỳ-la-thấp-ba-la 伽毘羅濕波羅, Đề-đầu-lại-thác 提頭賴託, (Pali: Dhatarandha, Skt. Dhatarāndra). Vi#. ii. ll0, bốn gia tộc của vua rắn (cattāri ahirājakulāni): Virūpakkha (Tỳ-lâu-lặc-xoa), Erāpatha (Y-la-bà-ni), Chabyāputta (Già-tỳ-la-thấp-ba-la), Kanhāgotamaka (? Hắc Cù-đàm).

550 . Tham chiếu, Vin.ii. đã dẫn a

551 . l670. Bệnh độc 病毒; có lẽ ngộ độc. Cf. Vin.i. 206, tỳ-kheo uống nhằm chất độc (visam pītam hoti), Phật dạy, cho uống phân bò (gūtham pāyetum) hòa với nước.

552 . Hủ lạn dược 腐爛藥. Đây chỉ lấy nước tiểu trâu bò làm thuốc.

553 . Nghĩa là, trâu bò đã tiểu xuống đất. Chứ không phải hứng, khi chúng đang tiểu.

554 . Tư-ha tướng quân 私呵將軍. Pali, Vin.i. 233, Sīhasenapati; vị tướng quân người Licchavī (Lê-xa), ở Vesāli; đệ tử của Niganmha (Ni-kiền). Xem Trung A-hàm 4, kinh số l8 "Sư Tử" (Tl, tr.440c); Pali, A.viii.l2 Sīha.

555 . Đoán sự đường 斷事堂, chỗ xử án, xử lý việc công.

556 . Nguyên Hán: tác pháp 作法. Tham chiếu. Trung A-hàm 4 (T0ln26 tr.44la0l): "Sa-môn Cù-đàm chủ trương bất khả tác 不可作." Cf. Vin.i. 233: akiriyavādam samanam gotamam, Sa-môn Cù-đàm chủ trương "Không được làm."

557 . Đoạn diệt pháp 斷滅法. Pali: ucchedavādo samano gotamo, Sa-môn Gotama chủ trương đoạn diệt (hư vô luận).

558 . Uế ác pháp 穢惡法. Pali: jegucchī, chủ trương khổ hạnh kinh tởm.

559 . Điều phục pháp 調伏法. Pali: venayika, chủ trương tự chế ngự, khắc kỹ.

560 . Diệt ám pháp 滅闇法. Pali: tapassī, chủ trương nhiệt hành (khổ hành). Bản Hán hiểu là tamo (bống tối) thay vì tapo (sức nóng).

561 . Đoạn dưới nói rõ: Không nhập thai nữa. Pali: apagabbo, chủ trương không nhập thai (không tái sinh).

562 . Vô úy pháp 無畏法. Pali: assattha, sự tĩnh chỉ, tô tức pháp.

563 . Bạt-đề 跋提. Pali: Bhaddiya, thành phố thuộc vương quốc Anga (Ương-già).

564 . Mân-trà 旻茶. Pali, Vin.i. 240, Menmaka, phú hộ ở Bhaddiya, vương quốc Anga; là ông nội của bà Visakhā; là một trong 5 Đại thần Quốc khố của Vua Bimbisira. Không thấy nói ông là đệ tử của Pūrana-Kassapa (Bất-lan Ca-diệp). Nhưng có một người đầy tớ tên Puuna.

565 . Bất-lan Ca-diệp 不蘭迦葉. Pali: Pūrana-Kassapa, một trong sáu tông sư ngoại đạo.

566 . Đa-ha-lâu-chi 多呵樓支. Theo truyện kể DhA.iii.363, Phật hiệu Vipassī (Tỳ-bà-thi).

567 . Như đoạn trên. Xem tr. l3.

568 . Nhũ 乳, lạc 酪, sinh tô 生酥, thục tô 熟酥, đề hồ 醍醐.. Pali: Khīra, sữa tươi; dadhi, sữa đông, sữa chua; takka, sữa bơ, bơ lỏng với ¼ nước, do đun dadhi rồi quậy; navanīta, bơ tươi hay bơ sống, chế biến từ takka; sappi, bơ lỏng hay bơ trong, do đun bơ sống lên, thành chất dầu ăn..

569 . A-mâu-na 阿牟多羅. Pali: Anguttarāpā, nước ở phía bắc sông Mahī. Đối ngạn là Anga.

570 . A-ma-na 阿牟多羅. Pali: Anguttarāpā, một thị trấn trong xứ Anguttarāpa. Từ đây, Phật đi lên Kusinārā để nhập Niết-bàn.

571 . Súy-nậu 翅(少/兔). Pali: Janila Keniya.

572 . Tám thứ nước, Pali: ambapāna, nước quả xoài; jambupāna, nước quả hồng đào; cocapāna, nước dừa; mocapāna, nước chuối; madhūkapāna, mật; muddikapāna, nước nho; sālūkapāna, nước ngó sen phārusakapāna, không rõ.

573 . Ma-la 摩羅. Pali: tên bộ tộc, và vương quốc cùng tên. Kusinārā là một thủ phủ của nước này.

574 . Ba-bà 波婆. Pali: một thị trấn của người Malla, song đôi với Kusinārā.

575 . Lô-di . Pali: Roja; bạn thân của A-nan. Trên kia, phiên âm là Lâu-diên. Xem Ch. vi.Y, mục iii.l0 & cht. 6l.

576 . A-đầu 阿頭. Pali: ātumā, thị trấn nằm giữa Kusinārā vā Sāvatthi.

577 . Một người cha làm nghề hớt tóc, có hai người con. Cha sau đi tu.

578 . l697. A-lậu-di, na-lậu-tỳ, na-lậu-đề, bà-đàn, lư-càn-lậu, tư-la-nậu, 漏彌那漏比那漏提婆檀豆 檀盧乾漏私羅漏không đoán ra nguyên Phạn được. Dược sự l, thuốc chế từ rễ: phụ tử (Skt. musta) xương bồ (Skt. vaca), hoàng khương hay nghệ (haridra). Sinh khương hay gừng (ārdraka), phụ tử trắng (? Skt. ativisa mạch đông). Danh sách Pali, Vin.i. 20l: halidda (củ nghệ), singivera (gừng), vaca (xương bồ hay rễ diên vĩ), vacattha (xương bồ trắng), ativisa (mạch đông), kanu-karohini (hồ liên cay), usīra (hương căn), bhaddhamutta (cát tường thảo).

579 . Dược sự l: tận thọ dược, gồm thuốc được chế từ rễ, lá, hoa và quả.

580 . Hết quyển 42.

581 . Tịnh địa 淨地; Pali, Mahāvagga vi, Vin.i. 239, kappiyabhūmi, khu đất được dành riêng. Hành sự sao l0 (T40nl804 tr.ll9bl4) giải: "Nghiệp là uế, nên nói là bất tịnh." Nhưng chữ Hán nói là tịnh trong tịnh trù, tịnh khố, tác tịnh, đều dịch ý tiếng Phạn kalpa (Pali: Kappa), nghĩa chính là "tư duy phân biệt" (Nghĩa Tịnh dịch là phân biệt), theo đó, vật tịnh, hay được tác tịnh, là vật được chỉ định (hợp thức hoá) cho sử dụng đặc biệt nào đó. Chữ tịnh như vậy không liên quan gì đến ô uế hay thanh tịnh như Hành sự sao giải thích.

582 . Magāvagga vi, có ba thứ tịnh địa: l. ussāvanantika, tịnh địa do công bố, như cắm cọc, đặt đá, chỉ định riêng. 2. gonisādi, tùy cơ, cần thiết tại đâu thì làm tại đó, như bò nghỉ ở đâu thì làm chuồng ở đó. 3. gahapati, do thí chủ chỉ định khi dựng chùa.

583 . Tự hái trái cây mà ăn.

584 . Tham chiếu Pali, Vim īi. l09, pañcahi samanakappehi phalam paribhuñjitum, ăn trái cây với điều hợp thức của Sa-môn: satthaparicitam (đã bị lửa phạm), nakkhaparicitam (đã bị dao phạm), nakkhaparicitam (đã bị móng tay phạm), abījam (không có hạt mầm), nibbattabījam (hạt mầm đã hỏng).

585 . Sang tịnh 瘡淨.

586 . Tự hái rau mà ăn.

587 . Tự mình cầm lên rồi đưa cho người khác.

588 . Phép thọ, xem cht. ll7 & ll8 dưới.

589 . Được phép để qua đêm.

590 . Người khác nấu cho mình.

591 . Tức tác pháp thọ: Thức ăn để xuống đất. Tịnh nhân mang lại đưa cho tỳ-kheo. Tỳ-kheo nhận lại, bằng cách "ngửa tay" mà nhận. Cf. Hành sự sao (T40nl804 tr.l23c02)

592 . Ngũ phần: (…) không thọ thức ăn, mà ăn; đồng nghĩa với sự lấy của không cho. Cf Hành sự sao (T40nl804 tr.l23b03).

593 . Phi đào 椑桃; một loại thị (Từ nguyên).

594 . Vật được dời, bị tay người dời chạm đến, không còn thuộc chủ cũ, nên không còn tịnh. Chủ cũ muốn dùng, phải tác pháp thọ trở lại. Người di chuyển, có ác ý, phạm đột-kiết-la.

595 . Hoạn thấp 患濕;

596 . Đậu khứu 豆糗. Khứu: gạo lúa mạch rang khô, hay cơm khô, hay lương khô (Khang hy). Xem các cht. liên hệ trên.

597 . Khứu liêm 糗. Viết đúng là 奩. Hành sự sao l0 (T40nl804 tr.l26cl9)

598 . Mộc đảng 木. Khang hy: đảng, thùng bằng gỗ.

599 . Thuộc về thực phẩm chính, tức năm loại chánh thực hay bồ-xà-ni. Các thức ăn này liên hệ các điều luật về thọ thỉnh và túc thực.

600 . Cộng túc diêm 共宿鹽; muối ngủ chung, muối được phép để cách đêm. Muối ăn được; thức ăn không ăn được. Cố ý trộn hai thứ để làm thức ăn, ăn được.

601 . Pali, Kathinakkhando, Vin.i. 253: có 30 tỳ-kheo, là những vị sống A-lan-nhã, ở nước Pāvā.

602 . Công đức y 功德衣. Pali: Kamhina. Mahāvagga vii, Vin. i. 254.

603 . Ni-tát-kỳ l: súc trưởng y.

604 . Ni-tát-kỳ 2: ly y túc.

605 . Tỳ-kheo, Ba-dật-đề 33: biệt chúng thực.

606 . Tỳ-kheo, Ba-dật-đề 32: triển chuyển thực.

607 . Tỳ-kheo, Ba-dật-đề 42.

608 . Xem, tỳ-kheo, Ba-dật-đề 60.

609 . Đây nói y cũ, dùng làm y ca-thi-na.

610 . Xem đoạn dưới: y xả đọa không tác tịnh, không thành thọ.

611 . Văn thọ y mà từng tỳ-kheo một nói ba lần trên kia.

612 . Văn thọ y trên chia thành ba thời nói riêng. Mỗi thời nói ba lần.

613 . Được thọ năm việc phóng xả tức nới lỏng. Xem trên.

614 . Y mất hiệu lực đối với cá nhân tỳ-kheo trong 8 trường hợp.

615 . Y bất cánh 衣不竟. Kiết-xỉ-na sự: bất quyết định. Tỳ-kheo ra ngoài giới để tìm cầu y. Khi ra khỏi, có ý không trở về; nếu may y, ca-thi-na liền xả khi y chưa may xong.

616 . Câu-thiểm-di 拘彌, Thập tụng: Câu-xá-di 俱舍彌. Phiên âm thường gặp: Kiêu-thưởng-di 憍賞彌. Skt. Kauśāmbī. Pali: Kosambī, thủ phủ của vương quốc Vansa (Skt. Vatsa).

617 . Thập tụng: tác yết-ma bất kiến tẩn 不見擯, đuổi đi vì không chịu nhận tội. Pali: āpattiyā adassane ukkhipinsu, xả trí (gạt tỳ-kheo ấy qua một bên) vi không chịu nhận tội.

618 . Thập tụng: tỳ-kheo bị đuổi là vị giỏi pháp, giỏi luật, nổi tiếng, có thế lực, được nhiều người hỗ trợ. Pali, Vin.i. 337: nói như Thập tụng.

619 . Tùy cử tỳ-kheo 隨舉比丘: tỳ-kheo tùy thuận với tỳ-kheo bị cử. Pali: ukkhitānuvattaka bhikkhu. Những hình thức xả trí (Vin.i. 339): Không mời, không yết-ma chung, không ngồi chung, không ở chung phòng…

620 . Thập tụng: Một số tỳ-kheo được tỳ-kheo bị đuổi thuyết phục. Số khác vẫn giữ quan điểm. Tăng chia thành hai bộ, tranh chấp nhau.

621 . Biệt bộ thuyết giới yết-ma 別部說戒羯磨; sự phá Tăng đã thành hình.

622 . Vin.i. 340: Tỳ-kheo bị cử tác yết-ma thuyết giới trong giới, yết-ma như pháp; trong khi đó, tỳ-kheo cử tội ra ngoài giới tác yết-ma thuyết giới; yết-ma như pháp. Cả hai đều hợp pháp, vì tác pháp yết-ma trong hai trú xứ khác nhau.

623 . Bất kiến phạm 不見犯, bất sám hối 不懺悔, bất xả ác kiến 不捨惡見: đều thuộc yết-ma xả trí. Hình thức xả trí, xem cht. 4 trên.

624 . Thập tụng: Tự tác cộng trú…, tỳ-kheo bị tẫn xả bộ chúng kia, về lại bộ chúng này.

625 . Không ngồi gần nhau quá để có thể đấu khẩu hay đánh lộn. Vin.i. 34l: bhinne sang-he adhammaiyāyamāne asammodikāya vattāmānaya ettāvatā na… hatthaparāmā-sam karissāmā ti āsane nisīditabbam, "Tăng bị vỡ dẫn khởi phi pháp, bất hòa… ngồi xuống sao cho "chúng ta không vói tay đến nhau."

626 . Pali, ibid., bhinne sanghe dhammiyāyamāne… āsanantarikāya nisīditabbam, "Khi Tăng vỡ, nhưng như pháp, hòa hợp, hãy ngồi sát nhau (không gián cách)."

627 . Xem cht. (trên kia)

628 . Các hình thức xả trí đối với tỳ-kheo bị yết-ma xả trí.

629 . Phạm Thí 梵施. Truyện kể, xem Trung A-hàm l7, kinh số 72 "Trường Thọ vương bản khởi" (No. 26. 72); Tăng nhất A-hàm l6, No.l25 (24.8). Pali: Brahmadatta; Cf. M. l28 Upak-kilesa; Vin.i. 342.

630 . l749. Già-xa 伽奢. Pali: K?si; trong thời Phật, là l trong l6 đại quốc, thủ đô là Bārānasī (Ba-la-nại); được sáp nhập vào Kosala (Câu-tát-la) do Pasenadi cai trị.

631 . Trường Sinh 長生. Trung A-hàm, đã dẫn: Trường Thọ. Pali: Dīghīti.

632 . Phú-lô-hê-xỉ 富盧醯侈. Pali: purohito brahmano, Bà-la-môn tư tế của Vua. Chức vụ chứ không phải tên. Quốc sư của vua Brahmadatta.

633 . Trường 長. Bản Minh: Trường Ma-nạp (phiêm âm của mānava: thiếu niên). Pali: Dīghāvu.

634 . Chỉ vua chúa, sống bằng đao kiếm.

635 . Trung A-hàm: "Bằng đủ thứ ngôn ngữ, phá vỡ Chúng tối tôn."

636 . Trung A-hàm: "Khi phá hoại Thánh chúng, không ai ngăn cản được."

637 . Cf. Pháp cú Pali, Dhp. 3-6.

638 . Cf. Pháp cú Pali, Dhp. ll-l2.

639 . Cf. Pháp cú Pali. Dhp. 32-330.

640 . Trung A-hàm l7 (T0ln0026 tr.535cl8): Thế tôn đến thôn Sa-lâu-la, sau đó đến Hộ lâm. Cf. Vin.i. 350: đến thôn Bālakalonakara. Sau đó đi đến Pārileyya. Cuối cùng, trở về Sāvatthi.

641 . Thập bát phá Tăng sự. Thập tụng 30 (T23nl435 tr.2l6a23): "Nếu tỳ-kheo, pháp nói là phi pháp, phi pháp nói là pháp, luật…, phi luật,… phạm, phi phạm, trọng, khinh, tàn, vô tàn, thường sở hành, phi thường sở hành, thuyết, phi thuyết…" Cf. Vin. i 354: atthārasahi vatthuhi adhammavādī: l8 cơ sở ngôn thuyết phi pháp dẫn đến phá Tăng: adhammam dhammoti dīpeti (phi pháp mà nói là pháp), dhammaāmdhammoti dīpeti (pháp nói là phi pháp), avinayam(phi luật)…vinayam (luật)…abhāsitam alapitam tathāgatena(điều này không phải Như Lai nói), bhāsitam lapitam tathāgatena (điều này được Như Lai nói), anācittam tathāgatena (điều này không phải là thường hành bởi Như Lai), ācittam tathāgatena (điều này được thường hành bởi Như Lai), apaññattam tathāgatena (điều không được Như Lai chế), paññattam tathāgatena (điều được Như Lai chế định), anāpattim (không tội), āpattim (tội), lahukam āpattim (tội nhẹ), garukam āpattim (tội nặng), sāvasesam āpattim (tội hữu dư), anavasesam āpattim (tội không dư tàn), thullam āpattim (tội thô trọng), athullam āpatti (tội không thô trọng)…

642 . Vin.i. 356: vivittam senāsanam dātabbam, cho họ chỗ nằm riêng biệt.

643 . Pali, ibid., "Tất cả thọ hưởng bình đẳng." (sabbesa samakam bhājetabbam)

644 . Xem cht. 140 & 141 trên.

645 . A-nan-bân-đê 阿難. Phiên âm, tức ông Cấp Cô Độc. Pali: Anāthapittika.

646 . Tránh sự 諍事; cơ sở dẫn khởi tranh chấp, nguyên nhân của tranh chấp. Có bốn tránh sự: tranh chấp lời nói, tranh luận về giáo giới, bất đồng về luận tội, tranh cãi về phận sự phải làm. Pali, Vin.ii.88: cattārīmāni bhikkhave adhikaramāni vivādādhikaranam, anuvādādhikaramam, āppattādhikaranan, kiccādhikaranam.

647 . A-nậu-bà-đà 阿(少/兔)婆陀. Pali: anuvāda, phi nạn, chỉ trích, buộc tội người khác.

648 . Xem phần trên.

649 . Hết quyển 43.

650 . Chiêm-ba 瞻波. Pali: Campā, thủ đô của vương quốc Anga. Xem Ch.v. Da thuộc, truyện Thủ-lung-na; cht. l.

651 . Già-thi 伽尸; trên kia, âm là Già-sa. Xem Ch.ix, mục 4, truyện Trường Sinh & cht. l5.

652 . Bà-sa-bà tụ lạc 聚落 婆娑婆. Lưu ý cách đọc theo bản Hán về các địa danh này: tại Chiêm-ba thành, Già-thi quốc, Sa-bà tụ lạc 在瞻波城伽尸國婆娑婆聚落. Tham chiếu Pali, Vin. i. 3l2: ... Campāyam viharati... tena kho pana samayena Kāsīsu janapade vāsabhagāmo hoti, "Phật trú tại Camp?. Bấy giờ, tại quốc cảnh K?si, có một thôn tên là Vāsabha."

653 . Thập tụng 30, tỳ-kheo này có tên là Cộng Kim 共金. Pali, Vin.i. 312: Kassapagotta.

654 . Có lẽ tương đương Pali: tantibaddho, Horner dịch là "người gắn liền với tục lệ cổ truyền (attached to the tradition)", tức gắn chặt với các phận sự phải làm theo truyền thống của trú xứ đó. Bản Hán dịch Nam truyền dịch là "người chấp sự" và chú thích, là người quản lý các sự việc trong trú xứ, như Ma-ma-đế hay Đế-đế-đà-la. Bản Hán hiểu tanti (sợi dây ràng buộc) theo nghĩa tượng hình là "sự liên tục như giòng suối!

655 . Vị lai khách tỳ-kheo 未來客比丘; Tham chiếu Pali: Kinti anāgatā ca pesalā bhikkhū āgaccheyyum, "làm sao để tỳ-kheo khả ái chưa từng đến có thể đến đây?

656 . Vô sự vô duyên 無事無緣. Pali: avatthusmim akārame, không dựa trên cơ sở nào, không vì nguyên nhân gì.

657 . Bản Hán dịch thiếu chính xác. Cần sửa lại, bốn loại yết-ma: phi pháp biệt chúng, (như) pháp biệt chúng, phi pháp hòa hiệp, (như) pháp hòa hiệp.

658 . Nguyên Hán: mãn số 滿數.

659 . Trùng tác yết-ma 重作羯磨.

660 . Mahāvagga ix, Có 5 Tăng, 4 Tăng như Tứ phần. Thứ năm: Tăng trên 20 tỳ-kheo.

661 . Pali: āpatti datthabbā, loại tội cần được thấy; tội mà tự mình phải thấy (phải thừa nhận).

662 . Pali, Vin.i. 322: āpattiyā adassane ukkhipati, yết-ma xả trí vì không nhận tội.

663 . Pali: āpatti panikātabbā, loại tội cần được sám hối.

664 . Pali: āpatti datthabbatā, xem cht. l2 trên.

665 . Ha 呵; tức chỉ trích. Thập tụng: già 遮; nghĩa là ngăn. Ở đây có nghĩa là ngăn không cho tiến hành yết-ma. Pali: sanghamajjhe panikkosanā, sự phi nạn (phủ quyết) giữa Tăng.

666 . Mahāvagga ix, Vin.i. 328: tỳ-kheo ưa gây tranh tụng (bhattaka-bhikkhu), bị Tăng cho yết-ma khiển trách (tajjanīyakamma, yết-ma ha trách).

667 . Mahāvagga ix, ibid., Tỳ-kheo bị khiển trách đến trú xứ khác, Tăng ở đây biết yết-ma khiển trách này không được làm đúng, muốn làm lại cho đúng.

668 . Tỳ-kheo bị khiển trách lại đi đến trú xứ khác.

669 . l3 trường hợp được kể trong già nạn thọ cụ túc. Xem Chương thọ giới.

670 . Tham chiếu Pali, Cullavagga 1 Kammakhandhakam, Vin. ii. 1.

671 . Trí Tuệ 智慧 và Lô-hê-na 盧醯那. Thập tụng 3l: Bàn-trà 般茶 và Lô-già 盧伽. Vin.ii.l: Pattuka-lohitaka, một nhóm các tỳ-kheo dẫn đầu bởi Pattuka (Hán đọc là Pattita) và Lohitaka.

672 . l79l. Ha trách 呵責; tức khiển trách. Thâp tụng: Khổ thiết yết-ma 苦切羯磨. Pali: tajjanīya-kamma.

673 . Diễn tiến của tác pháp: tác cử 作舉, ức niệm 憶念, dữ tội 與罪, tác bạch. Diễn tiến theo Pali, Cūnavag i (Vin.ii. 2): codetabba, nêu tội danh; sāratabba, làm cho nhớ lại (xác nhận); āpattim āropetabba, quyết định tội; ñāpetabba, cáo bạch (công bố biện pháp trừng phạt).

674 . Dị ngữ 異語; xem Phần I, Ch.v Ba-dật-đề l2.

675 . Những điều thuộc 7 pháp diệt tránh

676 . Phục thủ tội 伏首罪, khuất phục nhận tội. Pali: āpattim āropetvā, quyết định tội.

677 . Pali: adesanāgāmaniyā āpatti, tội không dẫn đến việc phải sám hối.

678 . Trên kia nói là "không phục thủ tội." Xem cht. l9.

679 . Đối tượng yết-ma không hiện diện. Pali: asammukhā katam.

680 . Các nhóm ba, không nhắc lại câu "Lại có…" Nghĩa là, đủ 3 yếu tố: tác ức niệm, yết-ma như pháp, Tăng hòa hợp.

681 . Tức đã có vi phạm những quy định nêu trên.

682 . Ky-ly-na 羈離那. Trên kia, âm là Kỳ-liên. Xem Phần i, Ch.ii. Tăng-già-bà-thi-sa l2. Thập tụng: Hắc sơn quốc 黑山國. Pali, Vin.ii. 9, Kitāgiri, núi Kitā.

683 . A-thấp-tỳ, Phú-na-bà-sa. Truyện hai tỳ-kheo này, xem Phần i, Ch.ii. tăng-già-bà-thi-sa l2. Thập tụng: Mã Tú và Mãn Tú 馬宿滿宿. Pali: Assaji-Punabbasuka.