Hư Tâm Học Đạo

21. Nhận thức một số nét trong lối giáo dục của Phật đà

NHẬN THỨC MỘT SỐ NÉT

TRONG LỐI GIÁO DỤC CỦA PHẬT ĐÀ

Từ đời sống cá nhân đến hoàn cảnh xã hội được đổi thay tốt xấu đều do vẫn đề giáo dục mà ra.

Vậy giáo dục là sự đào luyện con người để hợp lý hóa sự sinh hoạt tinh thần cũng như vật chất trong đời sống chung. Con người muốn tiến hóa hợp lý và siêu việt trên tất cả, cần phải có một sự giáo dục hoàn mỹ, nghĩa là chính nó có thể tiêu diệt, ngăn đón mầm mống xấu đang và sẽ xảy ra đối với xã hội và kiến tạo một xã hội tốt hơn cho mọi người.

Xưa nay trong lịch sử vấn đề giáo dục đã có nhiều chủ trương sai khác, nhiều sự tranh chấp tai hại, như giáo dục quân quyền, giáo dục nhân quyền, giáo dục thần quyền, giáo dục vật quyền... Mỗi chủ trương lập luận tùy nhận thức của mình chứ ít ai đứng ra ngoài phạm vi cái Ta để nhìn lại, kiểm xét lập trường của mình cho rốt ráo.

Vậy lối giáo dục của Phật là gì? Ngày xưa đức Phật Thích-ca không nói gì ngoài mục đích cứu khổ cho chúng sanh. Ngài chỉ nêu lên những giáo lý, khế lý (đúng sự thật khách quan), sống khế cơ (hợp tánh

cá biệt) để giáo dục chúng sanh, khuyên bỏ đời sống mê mờ, chật hẹp để sống đời giác ngộ giải thoát. Trước ai hết, Ngài là một nhà đại giáo dục thế giới, chỉ chú trọng căn bản cuộc đời tốt xấu để đặt nguyên tắc giáo dục, đinh ninh chỉ rõ, cương quyết phá trừ những nguồn gốc của đen tối, phân rõ tham lam điên đảo, nghĩa là chú trọng cải tạo kết quả, mặc dù Phật thường dạy " đời là bể khổ", nhưng cốt để tìm nguyên nhân, tát cạn biển khổ của đời. Vì thế, đức Phật trở nên đáng Đạo sư của muôn loài muôn vật vậy.

Trải gần ba ngàn năm lịch sử, cuộc diện nhân sinh đã mấy lần thay đổi, bản đồ thế giới đã mấy lần sửa lại xóa đi, nhưng tử tưởng hành động, giáo lý của đức Phật vẫn còn được tôn sùng, quy ngưỡng. Cận lai ông Vĩ Nhĩ Tư, tác giả cuốn Thế giới sử cương có chép rằng: "Giáo nghĩa căn bản của đức Cù Đàm (Phật) đến nay nghiên cứu cùng tột gốc ngọn, mới biết là đơn giản rõ ràng, khế hợp quan niệm đời nay. Thật là một sự thành công của lý trí siêu việt, quán suốt xưa nay, không cần phải biện luận nữa". Chúng ta hãy tìm hiểu thêm sự thành công ấy như thế nào?

I. Chứng minh chân lý

Ở đây chúng tôi xin chứng minh về mặt chân lý để làm sáng tỏ vấn đề: Đức Phật Thích-ca khi chưa xuất gia và sau khi xuất gia năm năm, đã từng chịu sự

giáo dục của đương thời, suy tìm kinh nghiệm, Ngài thấy còn nông cạn, sai lầm, chưa giải quyết được thực tướng của nhân sinh vũ trụ, bèn tự mình thực nghiệm, tĩnh tọa tham thiền dưới gốc cây Bồ-đề và đã chứng ngộ chân lý.

1. Vũ trụ không thật, các pháp bình đẳng.

Nếu chúng ta còn mê lầm cố chấp các pháp là thật hữu, thì ngược lại đức Phật đã chứng ngộ rõ ràng, thấy mỗi hiện tượng trong vũ trụ, chẳng qua là những huyễn tưởng của các nhân duyên biến chuyển thuận ứng hoặc phản ứng với nhau mà hiển bày. Đứng về mặt thời gian thì chỉ thấy thương tạo không ngừng từ quá khứ đến hiện tại, từ hiện tại cho đến vị lai.

Đứng về mặt không gian thì chỉ thấy phổ biến liên quan, từ trong ảnh hưởng ra, từ ngoài chi phối vào, một quan hệ tất cả, tất cả quan hệ một. Nhỏ từ một việc trong nhân sự giới, một vật trong tự nhiên giới vậy, lớn ra toàn thể vũ trụ cũng như vậy, rốt ráo rỗng không, trung tâm chẳng có chỉ là cá tánh thật hữu, tuy vẫn tương quan tương duyên mà trình bày thiên hình vạn trạng. Đó là chơn lý bình đẳng của vũ trụ, trong kinh thường gọi là "pháp nhĩ như thị, vô thỉ vô chung" vậy.

2. Vạn hữu duyên khởi, nhân sinh tự do.

Không một sự vật gì thật có sinh ra nếu không do sự quan hệ giữa không gian và thời gian tạm hiện, trong đó mối quan hệ chủ lực là tâm lực. Cho nên muốn thực hiện một thế giới cực lạc thì điều đáng chú ý nhất, cần làm trước hết là phải cải huấn tư tưởng, hành động nơi tâm lý con người. Tâm lực đã là chủ lực tất cả, nên tâm lý hành vi của người tốt lành thì nhân sinh sẽ được giải thoát. Như vậy con người có tự do, lại có năng lực tạo thành tự do cho mình, chứ không phải ỷ lại giao phó cho ai được.

Người sở dĩ thành người, người cùng với người trên phương diện thời gian vẫn có tính cách tương tục, từ xưa đến nay, cũng có tính cách đặc biệt phổ biến cả bốn bể năm châu không khác với sự quan hệ thích ứng một pháp. Đó là quan hệ đỗ tương với nhau mà kinh Hoa Nghiêm gọi là pháp giới trùng trùng duyên khởi. Cho nên mỗi cá nhân đối với gia đình đoàn thể, xã hội, dân tộc cần phải lãnh lấy một trách nhiệm tương ứng hầu làm tròn thiên chức của mình và ngược lại. Đây đối với kia, kia đối với đây, hỗ trợ tương nhiếp như ánh sáng muôn ngọn đèn trong một gian nhà tuy dung hợp nhau mà đồng thời mỗi ngọn đèn có một cá thể riêng, không hề xâm loạn. Lý trí Phật Đà triệt chứng lẽ ấy, cũng thấy mọi người đồng

có lý triệt chứng như Ngài, nên không những Ngài tự tin, Ngài còn làm chủ được vũ trụ. Ngài dạy: " Tất cả chúng sanh đều có Phật tánh, đã có Phật tánh đều có thể thành Phật". Nếu ai nấy đồng có sức tự tin ấy, đồng một tâm đức ấy, tiến triển hợp lý thì thanh tịnh Phật quốc khó gì không hiện hữu giữa nhân gian.

II. Quy mô giáo dục

Đức Phật sau khi chứng ngộ chân lý rồi không an hưởng tịnh lạc một mình. Quốc độ uế trược này còn chứa đầy những chúng sanh đau khổ, thì công hạnh giác tha của ngài vẫn chưa được dừng nghỉ. Vì thế, ngài đã tuyên dương giáo pháp giải thoát, ánh minh quang tỏa đầy 10 phương đề cảm hóa người vô lượng vô biên.

Tìm hiểu sâu vào sự giáo hóa ấy, chúng ta nhận thấy có mấy phương pháp sau đây:

1. Trí thức giáo dục

Chơn lý của đức Phật đã giác ngộ, đem giác ngộ cho mọi người cũng không ngoài ý muốn cho mọi người đồng giác ngộ chơn lý ấy. Tuy vậy, chơn lý là chơn lý, chỉ do tâm đắc chứ không do ngoại truyền; đức Phật dù Ngài có dùng ngôn ngữ khéo léo đến đâu cũng là lời nói nắm gió bắt mây, không sao chỉ

ngay sự thật được, nên trong sự giáo dục của đức Phật, không nói ngay đến chân lý, mà dùng hai phương diện sau đây để giáo dục.

phương diện giáo dục thì chữ "già" để ngăn đón, phương diện tích cực thì cũng chữ 'hiểu" để tượng trưng. Nếu người ta chấp nhận Muôn hữu thật thể luận, thì đức Phật phủ nhận khiến mọi người giác ngộ cái diệu lý "các pháp tánh không". Trái lại, khi người ta chủ trương Hư vô đoạn diệt luận, thì đức Phật tích cực khẳng định, bởi các pháp đều có tự thân làm nhân, mọi cái khác làm duyên, mà hiện tồn tại, khiến mọi người giác ngộ cái diệu lý "Muôn vật duyên khởi". Tóm lại, chấp không hay chấp có đều là bức màn ngăn cách giữa lý trí và chân lý, cho nên đức Phật không chủ trương theo hai lối đó để giáo dục người.

2. Đạo đức giáo dục

Đạo đức giáo dục phải căn cứ trên trí thức giáo dục mới có ý nghĩa. Phàm hành vi của con người nếu không thuộc về thiện, ắt thuộc về ác, do bao nhiêu hành vi ấy của nhân loại sẽ hình thành phong tục, tập quán, chế độ, pháp luật của xã hội: Nhiều hành vi ác hợp thành một xã hội mất cả tự do, đi xa lẽ phải;

nhiều hành thiện hợp lại thành một xã hội an lạc tiếp cận với chân lý.

Nhưng vấn đề đạo đức hiện nay lấy gì làm tiêu chuẩn. Cái mà thời xưa gọi là đạo đức thì nay không phải, có cái thời nay bảo là đạo đức thì xưa cho là không phải, vấn đề này đức Phật đã giải quyết rất rõ ràng. Ngài lấy hành vi con người phối hợp với chân lý như trên, nếu hành vi thuần lý là thiện, là đạo đức, trái lại nghịch lý là ác, là không đạo đức. Vũ trụ nhân sinh là một hợp thể, tuy đồng thời nhưng mỗi thứ có một cá tính đặc biệt, cho nên mỗi khi người ta phát động một hành vi gì, cũng phải có đủ năng lực tự giác và giác tha, để phát huy tự do an lạc cho các nhân và toàn thể, đưa đời sống nhân sinh đến gần với giác ngộ giải thoát, mới gọi là chơn đạo đức. Và có giáo dục đạo đức như vậy thì trí thức giáo dục ở trên mới khỏi bị chê là nói suông.

3. Tinh thần giáo dục

Tức là thực nghiệm tâm lý: Đây là trung tâm điểm của giáo dục Phật đà không thể xem thường được. Sở dĩ phương diện trí thức Phật đà đã triệt ngộ uyên thâm, cũng như phương diện đạo đức Phật đà đã đầy đủ biểu hiện, toàn bằng vào sức thể nghiệm của tinh thần và gầy dựng cả. Xưa nay trên thế giới các

nhà giáo dục nếu không thiên về tâm để diễn thẳng, một lối giáo dục chủ qua duy tâm luận, thì thiên về vật để công bố một lối giáo dục khách quan Duy vật luận, khuynh về lối trước hay khuynh về lối sau đều gây nên một sự độc đoán sai lầm, tai hại, không phải đối với sự thật vũ trụ mà còn đối với hạnh phúc nhân sinh. Như vậy là đem tự do của mình chôn xuống vực sâu, đem tự do của chơn lý đóng khung vào tự ngã. Tinh thần giáo dục của Phật đà mới ngó qua in tuồng thiên về duy tâm, nhưng kỳ thật là một quá trình tu dưỡng mà mọi người cần phải trải qua. Nói cách khác tinh thần giáo dục là một sự thể nghiệm chơn lý bằng cách trực ngộ hóa, quảng đại hóa cá tính của mình để dung hợp đúng với chơn lý. Sau khi tinh thần trải qua sự đào luyện thể nghiệm rồi mới phát động ra những hành vi hợp lý. Xem thế, nếu không có tính thần giáo dục thì bên trong không thể nghiệm được chơn lý vũ trụ, mà bề ngoài cũng không thể hoàn thành hành vi đạo đức đối với nhân quần. Ông Vĩ Nhĩ Tư chắc cũng đã thấy rõ hai điểm chính là chứng minh chân lý, quy mô giáo dục của đức Phật, đồng thời cũng thấy rõ cái xu thế chung của lòng người nên mới không ngại ngùng viết ra mấy lời trong cuốn Lịch sử vĩ đại của ông. Nhưng xét kỹ lại, những lối giáo dục được phát triển gần đây cũng chỉ ăn hợp với từng bộ phận trong Phật giáo. Nếu tương lai nhân loại

chung tiến trên con đường rộng rãi quang minh thì sẽ đến ngày gặp đặng đạo Phật trên một quan điểm chung là thực hiện một thế giới Cực lạc, trong đó mọi người đều đầy lòng từ bi không có sự hiềm khích ác hại. Đầy trí giác ngộ, không có sự thiên chấp, vọng tưởng./.

1942

22. Vô duyên từ

VÔ DUYÊN TỪ

Lòng từ bi của chư Phật, Bồ-tát thường được mệnh danh là "vô duyên đại từ" và "đồng thể đại bi".

Vô duyên từ là tình thương yêu không do dự, thúc đẩy (duyên). Từ bên trong (như một tâm trạng đang cô đơn, trống trải muốn làm bạn để giải sầu), hay bên ngoài, như khi thấy một đối tượng "hạp nhãn". Vô duyên từ là tình thương tự nhiên, không điều kiện, không nguyên nhân, không phải là một cảm xúc giai đoạn, một cảm ứng bên trong (nội tâm) hay một kích động bên ngoài, một tình yêu thường trực trong đó không có chủ tể "yêu" và đối tượng "bị yêu", hoàn toàn vắng bóng "cái tôi" trong đó.

Có thể nói, khi có"cái tôi" thì không có tình yêu, và khi có tình yêu thì không có cái tôi. Hai chuyện ấy không thể hiện hữu song hành. Vô duyên từ ví như hoa nở tỏa hương ngào ngạt khắp không gian, nhưng hoa không bao giờ có ý rằng, tôi nở cho người ngắm và ngửi đây. Hay lại ngắm tôi đi, nếu không tôi sẽ khép lại cho bõ ghét. Không, hoa không bao giờ nghĩ như vậy, nở chỉ có việc nở và tỏa hương, không cần so đo tính toán, một mình hãy nở cho ai, vì ai. Vô duyên từ cũng vậy, là một tình yêu vô lượng bủa khắp mọi người, mọi

vật; không phân biệt hữu tình hay vô tình. Đó là lòng thương chan chứa trải an vui hòa bình trên khắp mọi người mọi vật, không nỡ nhìn một chúng sanh nào đau khổ, kể cả chính mình, vì lòng từ không phân biệt mình, người. Cho nên hình ảnh đức Bồ-tát Di Lặc tượng trưng tâm Đại từ (họ Từ: Từ Thị) luôn có nét tươi vui, hài hòa với tất cả. Một trong những đặc tính của tâm từ là chia sẻ niềm vui, hay "vui với người vui" trong khi một đặc tính của tâm bi là "khóc với người khóc". Nhưng "vui với người vui" - đặc tính của tâm từ - không có nghĩa là "vui đâu dốc đó", mà là một đặc tính khó thực hiện, còn khó hơn cả đặc tính "khóc với người khóc" ở tâm bi. Từ là có thể vui cái vui của người khác ngay cả khi cái vui ấy được xây dựng trên sự đau khổ của chính mình. Ở đây, ta thấy về tâm từ khó thực hiện tâm bi rất nhiều: Tôi dễ dàng chia sẻ nỗi buồn (bi) với bạn nếu bạn trượt trong khi tôi thi đậu, nhưng thật khó cái vui của bạn nếu bạn đậu mà tôi rớt. Tâm từ là thể, cái của tình yêu thương vô lượng, là tình yêu ấy khi ở trạng thái tỉnh, vô hành, vô tướng. Nhưng không phải vì vậy mà tâm từ không có tác dụng; ngược lại, nó là một chất xúc tác mạnh mẽ nhất khiến cho trời đất đổi mới, vạn vật vui hòa. Cho nên, nơi nào có thánh nhân cư trú, thì do mãnh lực từ tâm của vị ấy tỏa ra, trú xứ đó thường ít bị tai ương hoạn nạn. Khi gần một vị có tâm từ, ta cảm thấy hoan hỷ, thoải mái, bình

an, mặc dù vị ấy không làm gì cho ta cả: Đó chính là mãnh lực của tâm từ.

Xưa, khi đức Thế Tôn trở về thăm phụ vương sau khi đắc đạo, chú bé La Hầu La đứng bên Ngài, hoan hỷ thốt lên: Chỉ cái bóng của Đại Sa-môn cũng làm cho con mát mẻ lạ thường!

Vì tâm từ là tình yêu vô lượng ở trạng thái tỉnh, nên yếu tố phá hỏng tâm từ, nghịch với tâm từ chính là tâm sân.

Tâm từ làm cho mình, người mát mẻ bao nhiêu, thì tâm sân, người nóng bức bấy nhiêu. Khi nổi sân là hết tâm từ, trong lòng làm cho ta bồn chồn nóng bức và tỏa ra một làn ám khí vây bủa mọi người xung quanh, một độc chất có thể chết người theo một thí nghiệm khoa học hiện đại. Người ta đã làm thì nghiệm bằng cách lấy hơi thở của một người đang sân hận cho vào trong một ống nghiệm, để hơi thở ấy ngưng tụ theo những điều kiện thích hợp, thì cuối cùng được đóng ống nghiệm, người ta được một ít độc chất khá mạnh.

Bởi thế, người hay sân hận, lo nghĩ thì thường dễ nhiễm bệnh nội thương do bởi chất chứa những độc chất kia.

Tâm sân và tâm từ là hai tâm sở không đội trời chung. Cái này có thì cái kia không có. Do vậy, người sân hận nên luyện tập pháp quán tâm từ. Nghĩa là tình

yêu vô điều kiện, bình đẳng, không nguyên nhân, không đối tượng.

Tình yêu thương ấy khi ở trạng thái động, nghĩa là thể trở thành dụng, thì chính là "đồng thể đại bi", lòng thương xót rất đặc biệt đối với những chúng sanh đau khổ, cứu giúp những kẻ bị hoạn nạn tai ách, "khóc với người khóc" như tục ngữ Ky Tô giáo có nói: Lòng đại bi này cốt ở chỗ "đồng thể", xem người với ta đồng một thể không khác gì cả, đồng đẳng hoàn toàn, không thấy có ngã cứu giúp và kẻ được cứu giúp, nghĩa là không có "cái tôi". Có xem đồng thể mới gọi là đại bi, nếu không thì chỉ là sự thương hại, làm phước, kiểu ban ơn cho người để được cầu danh lợi. Trong đồng thể đại bi cũng như vô duyên đại bi, "cái tôi" hoàn toàn vắng bóng. Tình yêu không năng sở ấy, không phân biệt chủ thể đối tượng, là một năng lực mãnh liệt ở khắp nơi như dòng điện, nên mới có thể "ứng hiện tùy cơ": vào quạt thì quạt chạy, vào bóng đèn thì có ánh sáng, vào tủ lạnh thì biến nước thành băng... Nhưng khi có bóng dáng "cái tôi" xen vào, thì những trục trặc xảy đến cho thế gian và tai họa cũng không lường (như tai họa gây bởi dòng điện): Yêu càng nhiều thì ghét càng lắm. Năng lực ấy biến thành lực hận thù khi có "cái ta", chủ tể của tình yêu, thì bèn có vô số vấn đề xảy ra như: yêu nhân loại như ta đây mới đúng cách, xê ra cho ta cứu nhân, độ thế v.v...

Nhưng khi tình yêu không chia năng sở, không có người yêu và kẻ bị yêu, thì cũng không còn là hình dung tên gọi nữa, nên tạm gọi là Vô duyên đại từ.

1942

23. Vô thỉ

VÔ THỈ

Trong Kinh thường nói đến hai chữ Vô thỉ; như kinh Lăng-Nghiêm nói: "Vô thỉ sanh tử căn bổn, tức là tam phan duyên hiện tiền của ông; Vô Thỉ Bồ-đề Niết-bàn, tức là thức tĩnh nguyên minh hiện tiền của ông". Và trong Khởi Tín luận nói: "Chúng sanh từ bô thỉ đến nay niệm niệm nối nhau, chưa tằng ly niệm, nên gọi là vô minh". Cùng nhiều chỗ khác cũng thường nói đến hai chữ ấy, như vậy há lại không ý nghĩa gì mầu nhiệm hay sao?

Phật ra đời mục đích là phá chấp trừ nghi, tồi tà hiển chánh; nên cũng theo chấp mà phá, theo tà mà tồi, không khác nào vị y vương kia tùy từng bệnh mà cho thuốc, điều trị từng bệnh nên thuốc nào cũng là thuốc cả, nhưng cũng vì bệnh lành nên món nào cũng không phải thuốc; Phật pháp cũng thế đó mà thôi; vì chữa đặng bệnh mê chấp của chúng sanh nên lời nào chữ nào cũng đều là Phật pháp, song vì bệnh hết nên lời nào chữ nào cũng chỉ là quyền thị mà thôi chứ không phải thiệt pháp, nên trong kinh Kim Cang nói: "Phật pháp tức phi Phật pháp, thị danh Phật pháp".

Song chúng sanh hiện đang mang đầy sự mê lầm không ngằn mé, chưa có chơn huệ nhận thấy thật

tướng của một chúng sanh, của một pháp giới, nên Phật pháp vẫn còn là phương pháp không thể bỏ, là phương pháp có công năng phá sự mê chấp và phát minh lý chơn thật Vô thỉ.

Vô thỉ: Vô là không, Thỉ là đầu, trước hiệp lại là không có đầu; chẳng những nghiệp hoặc của chúng sanh không có đầu, mà chúng sanh cũng không đầu, chẳng những chúng sanh không đầu mà thế giới, vạn sự vạn vật đều cũng không có đầu. Vì có những ý nghĩa sau này:

1. Vì nhơn quả tương tục nên không có đầu. Nhơn và quả không khi nào rời xa, nghĩa là không khi nào có nhơn mà không có quả, hay có quả không có nhơn, in như trồng cây lúa, thì hột lúa là nhơn mà cây lúa là quả, song cũng từ quả mà có nhơn nên cây lúa lại sanh thành hột lúa, xét đến thân phận và tâm niệm của chúng sanh hiện nay cũng từ nhơn nghiệp ngày trước, nghiệp nhơn trước tuy làm nhơn cho thân này mà chính nó cũng phải do thân trước gây nên, thân gây ra nghiệp, nghiệp cảm lấy thân, nào nhơn nào quả, nào quả nào nhơn, lưu chuyển tương tục, không thể chỉ đâu là đâu được. Ấy là Vô thỉ.

2. Thế giới chúng sanh từ "Mê" mà có, nên không có đầu. Trong Kinh nói: "Bởi tâm sanh nên các pháp sanh, bởi tâm diệt nên các pháp diệt". Hoặc nói: "Vì

không rõ các pháp thật tướng nên hữu tình sanh tử tương tục". Tâm có sanh có diệt ấy là vọng không rõ các pháp thật tướng ấy là mê. Bởi vì tâm mê vọng đó nên mới có thật cảnh thật tâm, thật người và thật vật, cho đến mảy lông sợi tóc, cảnh khổ cảnh vui v.v... đều không ngoài mê vọng ấy mà có, vậy nên trước mê vọng không chi đáng là thỉ, sau mê vọng không gì đáng kêu là chung. Nên gọi là Vô thỉ. (Nên nói ví dụ chiêm bao để chỉ rõ).

3. Chơn vọng không hai thể, nên không có đầu. Chơn và vọng cứ nơi dụng vẫn thấy có hai, nhưng cứ thế thì không bao giờ sai khác. Hàng phàm phu chỉ một mặt đăm đăm theo vọng tưởng giả cảnh, trong hàng ngày sống trong chơn như mà không tự biết, cứ xoay theo tướng phân biệt của vọng tâm, phải chết phải sanh mà không biết tâm ấy là vọng; đến hàng Nhị thừa thì nhận thấy sự sanh tử khổ não hoàn toàn do vô minh, hoặc nghiệp (vọng tâm) đồng thời cũng nhận có tâm chơn thật, quyết chí tu hành dứt vô minh hoặc nghiệp để ngăn trừ sự già đau sống chết về tương lai và nguyện chứng Niết-bàn là nơi chơn thật cứu cánh. Song chơn nào phải ngoài vọng mà có, vọng đâu phải ngoài chơn mà thành; tùy theo duyên mà vọng hiện ra đủ cảnh giới ô trược xấu xa, vô thường đau khổ, chơn thì hiện ra chánh y trang nghiêm, an vui tự tại, nhưng chơn và vọng không phải hai thể, hễ nói chơn ấy là thể của

vọng, nói vọng ấy là thể của chơn, in như sóng với nước vẫn đồng một tánh. Cho nên chơn đã Vô thỉ thì vọng cũng Vô thỉ vậy. Lại cứ niệm hiện tiền của chúng ta đây cũng tức chơn tức vọng. Khi chánh quán hiện tiền ấy là chơn, khi tham, sân phát hiện ấy là vọng, đã duyên nhau nương nhau, chơn Vô thỉ thì vọng cũng Vô thỉ vậy.

4. Các pháp duyên khởi như huyễn, nên không có đầu; Không luận thế giới hay một vi trần, chúng sanh hay quốc độ đều là pháp duyên khởi như huyễn cả, nghĩa là không một món nào gọi là pháp tự đứng riêng một mình mà có được, cần phải tương duyên mới có, có đó không phải thật có, chỉ là cái bóng giả hợp của các duyên nên gọi là như huyễn. Vì tương duyên như thế nên một mảy bụi cũng đủ sức làm duyên cho thế giới, mà thế giới cũng làm duyên thành hạt bụi. Không một món thì không tất cả, trái lại một món có thì có tất cả, nên trong Kinh thường nói: "Thử hữu cố bỉ hữu, bỉ hữu cố thỉ hữu, thử vô cố bỉ vô, bỉ vô cố thử vô", chính chỉ bàn lý ấy. Các pháp đã duyên nhau thì không một pháp ra ngoài làm nguyên nhân đầu tiên cho các pháp khác, các pháp như huyễn thì đồng không hoa và mộng cảnh, nói: "thật có còn là kẻ rờ voi, huống chi chấp "có đầu" thì khác nào như người tìm sừng thở! Nói Vô thỉ mà ý trùm cả vô chung, song Vô thỉ Vô chung cũng đều là quyền thuyết, nên trong Luận Trí Độ ngài Long Thọ

nói: "Hữu thỉ vô thỉ câu vi tà kiến,nhi Phật đa phá Hữu thỉ minh ư Vô thỉ".

Phật dạy hai chữ Vô thỉ gồm nhiều ý nghĩa sâu xa như vậy, nên đối với lối chấp lầm của chúng sanh, ngoại đạo thành ra một phương pháp Vô thượng.

Đem tình chấp nhỏ hẹp, chổ kiến giải đảo điên thì dầu nói Hữu thỉ hay Vô thỉ, hữu biên hay vô biên cũng đều là hỷ luận, đều thành một câu hỏi mà khi Phật còn tại thế thường dùng lối "Trí đáp" để đón trừ. Tuy vậy mà Phật thường dạy Vô thỉ vì có những lợi ích sau này:

1. Phá chấp về thời gian; thời gian không thật có, chỉ là sự liên cấu của sắc tâm, chúng phàm phu cố chấp cho là thật, có thời xưa, thời nay, ngày mai, vì vậy nên trên tâm niệm mê lầm lại phú thêm một lần đen tối. Phật dạy: Vô thỉ tức là không đầu, không đầu thì không quá khứ cho đến không cả hiện tại và tương lai.

2. Pháp chấp "Có đầu" chấp "Có đầu" là một bệnh chung cho cả phàm phu và ngoại đạo, khi chưa thấy được chánh đạo, biết thân là giả dối vô ngã thì chưa dễ phá trừ chấp ấy, chỉ chấp chặc thân là thực có, thật sanh, thật tử, khi sanh ra là có đầu, khi chết là không là chung. Đến những kẻ ngoại đạo cho mình sơ là đầu của vạn pháp, tự tạo thiên là ông chủ sơ khai v.v... Vì

kiến giải đã sai lầm, thì dầu cố gắng khổ hạnh, quyết chí cầu trời, cũng chỉ kết thêm hoặc nghiệp, theo những hành vi hữu lậu cảm lấy sự sanh tử đời đời, hiểu Vô thỉ thì mê lầm ấy không còn.

3. Cốt để khuyến hàng Nhị thừa hằng ngày quán sát sự sanh tử vô biên, khổ não vô lượng, sanh tâm nhàm lìa, tìm đường giải thoát.

Tóm lại, trong một lời Phật dạy mà có ý nghĩa sâu xa, như hai chữ "Vô thỉ" đây, nếu suy tìm cho thấu đáo, thì cũng có thể dứt hết mê lầm, chứng được thật tướng, lại khỏi phải cái tệ chấp ngón tay quyên bóng nguyệt, tránh nạn lửa lại sa vào hầm nước vậy.

(Phật lịch 2507 ngày 22 tháng 9 năm 1944)

24. Bồ-đề hạnh

BỒ ĐỀ HẠNH

Khi nghe nói đến Phật, tất chúng ta nhớ ngay đến các vị Bồ-tát là những bậc tận tâm trờ hóa của chư Phật, tinh thần cao thâm của Phật pháp đều phú thác ở Bồ-tát, Phật pháp thiện hiện không, ở đời lâu dài hay không cũng đều từ nơi Bồ-tát mà ra cả. Như vậy thì chúng ta muốn nhớ đến ơn sâu rộng của Bồ-tát, muốn tự độ lấy mình một cách triệt để, muốn giáo hóa mọi người để báo đáp Phật ân thì không thể không biết đến công hạnh lớn lao của chư vị Bồ-tát mà ta thường nhắc đến tên hoài.

Nhưng nói đến công hạnh của Bồ-tát thì ba hạnh giáo pháp cũng duy ghi chép bấy nhiêu việc đó. Vậy trước khi nói đến một vài yếu hạnh của Bồ-tát sau này, có thể nói một câu bao quát mà sâu xa rằng: "Tất cả công việc lợi ích lớn lao cho mọi người, mọi loài, dù về quá khứ, hoặc hiện tại và tương lai; dù ở nơi các bậc Thánh nhơn, thiên, nhơn, đàn ông, đàn bà, cho đến ở nơi các loại côn trùng cũng thế, công việc ấy chính là công hạnh của Bồ-tát "làm" vậy. Như vậy thì đem hết tài trí thông minh, thần thông diệu lực mà suy tính cũng không sao hết được, nên nay muốn nói đến hạnh của Bồ-tát thì chỉ là nói qua cái hạnh có rõ rệt

hơn trong các hạnh khác và bao trùm hơn trong các hạnh khác mà thôi.

Bồ-tát khi ra làm một việc, hay tu một hạnh gì cũng đều vì hai ý nghĩa:

1. Là hoằng pháp để báo chúng sanh ân.

2. Là giáo hóa chúng sanh để báo đáp Phật ân.

Không bị mê man theo ngã chấp, ích kỷ, các Bồ-tát đủ trí sáng suốt, tâm lượng rộng rãi ra ngoài một thân giả, quốc độ giả, sống loài giả, ngộ nhận vạn vật dữ ngã đồng nguyên, chúng sanh dữ ngã đồng tánh, không nỡ nào bỏ qua mà không ra tay tế độ, huống gì nhiều đời nhiều kiếp nương nhau mà sống, nhờ nhau mà còn, cho đến Bồ-tát làm được một công đức bằng mảy lông sợi tóc cũng đều nhờ ở chúng sanh, cũng như ông Đề-bà-đạt-đa là thiện trí của đức Phật Thích-ca hay cho đến tất cả chúng sanh là thiện tri thức của các vị thành Phật sau này vậy. Cho nên Bồ-tát bao giờ cũng nhớ đến ơn chúng sanh, vui đồng hưởng, họa đồng ưu, mà ra công truyền trì Phật pháp để báo ơn chúng sanh bằng cách hóa đạo chúng sanh đồng nhập Phật pháp. Vả chăng đem Phật pháp mà hóa độ chúng sanh là công việc chánh của Bồ-tát làm, vì chư Phật thường đinh ning dạy bảo và phú chúc các vị Bồ-tát rằng: "Có các chúng sanh đầu thai sanh hay hóa sanh, dầu thấp sanh cho đến noãn sanh, tôi đều hóa độ cho

đồng nhập Vô dư niết-bàn". Các Bồ-tát có thực hành theo lời phó chúc đó, đem hết thâm tâm mà dắt dẫn chúng sanh đồng được giải thoát, mới gọi là báo Phật ơn trong muôn một.

Trên thì mang ơn chư Phật, dưới thì chịu ơn chúng sanh, nên Bồ-tát không khi nào mang tâm giải đãi, để thực hành theo những pháp hạnh lợi tha sau này:

Bố thí: Bố thí là công hạnh đầu tiên của Bồ-tát làm; mở rộng tấm lòng ra, xả tất cả tâm bỏn xẻn mà bố thí cứu giúp cho tất cả chúng sanh bị thiếu thốn hơn mình về mọi phương diện, hoặc tài của, đạo pháp hoặc là vô úy; quên tất cả sự nguy hiểm, điều thiếu thốn nơi thân phận bà con mình để ngó đến kẻ khác mà thí giúp cho họ, người thiếu áo thì đem áo thí cho, kẻ thiếu cơm thì đem cơm giúp đỡ, đến những đồ cần dùng trong nhật dụng nếu có kẻ xin, Bồ-tát liền vui lòng xả thí; lâm thời của hết cơm không, thì hy sinh thân mạng để cứu vớt chúng sanh thoát khỏi cơn đói nghèo vất vả... Đó là chưa nói đến quên cả cực nhọc thuyết pháp giáo hóa chúng sanh, bởi chúng sanh khổ không những chỉ vì thiếu áo che thân, thiếu cơm nuôi mạng, mà chỉ khổ vì hoặc chướng sai lầm, ở trong biển hiện mờ mờ, không biết đến con đường sáng để thoát thân, nên đã vùi lấp tâm linh thanh tịnh, luống chịu khổ sanh tử rất là oan uổng đáng thương! Bởi vậy các vị Bồ-tát không

nài gì chỗ trọc, không ham đến cảnh vô vi, thường thường theo đợi chúng sanh mà nói pháp giáo hóa, tùy theo trình độ mà thí pháp không bỏ một ai, gặp kẻ nhiều tánh tham thì thuận tánh tham, nói pháp hóa độ; gặp người nhiều giận, nhiều ngu si, thì thuận với tánh giận, tánh ngu si, thuyết pháp hóa độ, ham nghe nhiều thì nói nhiều, ưa nghe ít thì nói ít, không biết nhàm mỏi. Khi thấy người hiểu được chánh pháp, làm được một đôi hạnh lành gì, thì đem lòng mừng rõ, dùng lời tùy hỷ khuyên lơn, còn khi thấy ai lâm phải cảnh hoạn nạn, lo sợ thì thương xót, nói năng khuyên giải, đem hết tài năng dõng mãnh cứu vớt, không luận thân sơ, hèn, quý; Cho nên chúng sanh tuy còn là chúng sanh, khổ vẫn chưa hết khổ, song cũng được nhờ ân vô úy thí của Bồ-tát, ỷ y nơi Bồ-tát mà bớt lòng lo sợ được an lạc đôi phần trong đường sanh tử, và hầu mong một ngày kia đồng lên bờ giác.

Trì giới: giới vẫn có ba là Nhiếp luật nghi giới, để ngăn trừ điều ác; Nhiếp thiện pháp giới, để tu hành việc thiện; Nhiêu ích hữu tình giới, để lợi ích chúng hữu tình. Song lòng đại bi của Bồ-tát thường thường nhớ đến chúng sanh hơn nhớ đến phận mình, hễ thấy còn một chúng sanh bị khổ là thề chưa vội chứng Bồ-đề, nên tuy nói ba giới là cốt thâu về nơi một giới là Nhiêu ích hữu tình. Bồ-tát phát tâm học hành tu tập đều

vì lợi ích chúng sanh, hằng giữ tâm nguyện ấy cho đến ngày chứng quả, không khi nào sai, hễ sai chạy tâm niệm lợi tha là phạm lỗi, không hoàn toàn một vị Bồ-tát chơn chánh, nên cũng gọi là giới; Chăm chăm giữ gìn Nhiêu ích hữu tình giới, thì dầu giữ Nhiếp luận nghi giới, cũng cốt thành tựu tư cách khả quan có dung nghi đứng đắn để phát khởi lòng ham mộ cho chúng sanh trong khi thọ còn giữ Nhiếp thiện pháp hữu giới là cốt gây cho mình đầy đủ phước đức, để phòng những lúc làm Phật sự lợi ích chúng sanh, còn vô tâm sanh lời nói ác, gây ra nghiệp ác; không lo ngại, không thối thất, thì Nhiêu ích hữu tình giới kia dầu tột ngằn mé vị lai cũng chỉ được tăng tấn chớ không bị khuy khuyết.

Vậy, nên Bồ-tát giữ giới không bao giờ cùng, không những một đời một thân, dầu cho trải qua vô lượng đời, thọ vô lượng thân cũng vẫn giữ giới, khi nào Nhiêu ích hữu tình giới hoàn toàn Bồ-tát mới không còn giữ giới. Và lại giữ giới rất cần mật, rất e dè, lúc đi lúc đứng, khi nằm khi ngồi, trước quần chúng hay ở một mình đều giữ gìn thanh tịnh cho đến một ý nghĩ cũng thanh tinh như công việc làm, trong ngoài một mực, trước sau không hai, trong như tuyết và sạch như băng vậy.

Nhẫn nhục: Nhẫn là an nhẫn, nhục là nhục nhã. Trước nói Giới nói Thí, đây nói Nhẫn. Kiếp xưa Nhẫn

nhục Tiên nhơn ở tu trên núi, nhơn một ngày quốc vương dẫn các cung nga thị tỳ vào núi dạo chơi, nhơn lòng nghi kỵ Tiên nhơn trong lúc thuyết pháp dạy các thị tỳ của các vị quốc vương, mà Tiên nhơn bị cắt tay cắt mũi; tuy vậy mà tâm tu an nhẫn của Tiên nhơn không có chút gì là hờn giận, lại còn phát nguyện độ vị quốc vương ấy trước khi thành đạo quả. Đó là hạnh nhẫn nhục của Bồ-tát.

Lại, ngày xưa có vị đệ tử Phật, xin Phật để đi giáo hóa vào một xứ nọ, Phật sợ ông không đủ sức nhẫn nại bao nhiệu việc đắng cay độc ác của dân xứ ấy, mới bảo rằng: Dân nhơn xứ ấy rất dữ, bản tánh canh cường khó bề giáo hóa:

* Như một ngày kia người đến đó dạy bảo, họ không nghe lời, còn trở lại chưởi mắng ngươi, thì ngươi nghĩ sao?

Ấy là họ thương tôi, chỉ mắng tôi bằng lời chớ không đánh tôi bằng dao gậy.

* Như họ đánh ngươi bằng roi thì nghĩ sao?

Ấy là họ thương tôi, nên chỉ đánh tôi bằng roi, chớ không hại tôi bằng sỏi đá.

* Như họ không hại ngươi bằng sỏi đá, mà họ đâm ngươi bằng gươm dao thì nghĩ sao?

Ấy là họ thương tôi, chỉ đâm tôi bằng dao chớ không giết tôi chết hẳn.

* Như họ giết ngươi chết hẳn thì nghĩ sao?

Ấy là họ thương tôi, làm cho tôi thoát báo thân khổ não mà hưởng sự an vui sau nầy"... Đó là hạnh nhẫn nhục của Bồ-tát.

Bồ-tát khi đã nhìn thấy nguyên nhân của sự nhục, người làm nhục, kẻ thọ nhục, như hoa đốm giữa hư không, như bóng trăng lòng đáy nước, nhất tâm sáng suốt, cứng nhắc, đối với các cảnh thuận nghịch ở ngoài đưa đến, xem như trò hý thuật của bọn huyễn sư, dầu nghịch cảnh không sanh tâm sân giận báp thù, gặp thuận cảnh cũng không cho là sung sướng, sẵn lòng tha thứ những điều nhục nhã của chúng sanh, lại kham an trong tất cả hoàn cảnh, hoặc nóng hoặc lạnh, hay là đói, hay là khát v.v... cùng tất điều chướng ngại, các kiết hoặc trong đường tu hành, đều vững tâm an chịu, bình tĩnh mà tu theo cháp pháp đối trị; song cũng không lấy đó làm điều để khoe khoang trước công chúng; dầu chở toàn cõi đại địa mà không bị nao núng, để một mảy lông cũng chẳng nhẹ chút nào... Nhẫn nhục như vậy ngoài các bậc Bồ-tát, thì không ai làm nổi, nên Phật thường than là "Nan nhẫn năng nhẫn".

Tinh tấn: Cứ tinh thuần mà tấn vậy.

Trách nhiệm của vị Bồ-tát rất lớn lao: "Hộ trì Phật giáo, giáo hóa chúng sanh". Không thể một ngày một kiếp mà phải trải qua va vô số kiếp mới mong hoàn

toàn mỹ mãn. Bởi vậy khi phát tâm Bồ-đề lại phải sắm sẵn tinh thần tinh tấn, bước qua tất cả sự chướng ngại, nan giải đãi, đeo đuổi tham học các pháp môn nội minh, nhơn minh, thanh minh, công sảo minh và y phương minh, có một lời rất cạn cợt, hay một pháp gì tuy là thấp thỏi song là một pháp có thể lợi ích cho mình và người trong muôn vạn phần thì tinh tấn cầu học, học cho biết để đem dạy bảo quần sanh, nên không chán mỏi, biết được điều là siêng năng học một điều, tu được một hạnh rồi thì siêng năng tu thêm hạnh khác; cúng Phật, nghe Pháp nói Kinh v.v... đều quên sự lao khổ, tinh tấn thực hành, cho nên ba vô số kiếp đối với chúng ta, đối với hàng Thanh-văn là dài mà đối với Bồ-tát chỉ coi bằng nháy mắt, huống gì trong 7 ngày dở chơn ngưỡng tán đức Phật Để-sa thì đối với tâm linh tấn vô biên của Bồ-tát còn là ý nghĩa gì. Như vậy thì chắc chắn đến quả vị Bồ-đề, nên cũng có thể cắt nghĩa hai chứ tinh tấn của Bồ-tát là thẳng tới chỗ tinh thuận tuyệt đối.

Thiền định: Tư duy quán sát là thiền duyên. Chú tâm vào một cảnh là Định. Đây cũng là một hạnh rất hệ trọng của Bồ-tát vậy; trong lúc tu hành hóa tha muốn cho đạt mục đích thì cần có thiền định.

Một: là vì các tập khí lâu đời không dễ đốn trừ được, tuy Bồ-tát các phát tâm mạnh mẽ tu giới tu nhẫn. Song

thiếu định tâm thì những chủng tử phiền não kia nối nhau sanh khởi.

Hai: là khi giáo hóa quần sanh nếu không định thì không thể quán biết căn cơ mà nói pháp cho xứng đáng; lại có chúng sanh không thể dùng mà hóa được lại cần phải thần thông diệu dụng để hàng phục trong lúc sơ cơ, thần thông là tác dụng của thiền định. Xem thế thì muốn có định lực, có thần thông lực để lợi tha không quên thiền định được vậy.

Song thiền định của Bồ-tát không phải hẹp hòi và ngắn ngủi như các thiền định khác, mà là Đại thừa quang minh định (hay phát trí quang minh mà chiếu liễu giáo lý hạnh quả của Đại thừa). Tập phước vương định (tự tại nhóm góp vô biên phước đức). Hiền thủ định (hay giữ gìn tất cả pháp hiền thiện thế và xuất thế). Kiến hành định (Kiến lập pháp hành dạy bảo chúng sanh), và Thủ Lăng Nghiêm định (tất cả thế giới chúng sanh đều y vào đây mà an lập tồn tại, tất cả định đều từ đó mà xuất sanh). Bởi trí huệ của Bồ-tát sáng suốt, soi thấu các pháp đều đồng một tâm, tâm đồng một tánh, đối với sự vật bặt hết các tướng, cũng tức hết các tướng, thường vắng lặng mà thường sáng soi, thường chơn không mà tùy duyên huyễn có, nên tâm thường tự tại, trí thường tự tại không bị một món gì hệ phược làm cho lay động, cũng có thể tự hiện thần thông để làm Phật sự, lợi ích chúng sanh... lúc nào cũng như

lúc nào và chỗ nào cũng như chỗ nấy, không đổi không thay, không xuất không nhập, nên Kinh có câu: Na-già thường tại định, vô hữu bất định thời" cũng là chỉ cho đại định của Bồ-tát vậy.

Trí tuệ: Dẫu cũng chỉ ba món văn huệ, tư huệ và tu huệ. Song trí huệ của Bồ-tát thường nghe các pháp đại thừa thực tướng, suy nghĩ pháp Đại thừa thật tướng và quán sát chứng ngộ các pháp Đại thừa thật tướng như trong kinh Kim Cang nói "Ngã đại linh nhập Vô dư niết-bàn, như vô chúng sanh đắc diệt độ giả" đó là do sức đại trí quán thấy các pháp một cách thấu đáo, thì chỉ toàn là không vô tự tánh mà thôi, chứ không có tướng gì đáng gọi là chúng sanh, không tướng gì là diệt độ dầu đại địa hay một mảy lông của chúng sanh cũng đồng "Không tướng" ấy mà thôi, bình đẳng không hai. Đã không tướng bình đẳng thì còn gì đáng chấp, nên Bồ-tát tu hành đầy đủ muôn hạnh muôn đức mà không chấp trước với một hạnh nào hay một đức nào cả. Không bị sở tri chướng ngại, nên công hạnh càng lớn, công hạnh lớn nên phước đức vô biên vô lượng.

Nói tóm lại, tất cả pháp môn không thể kể xiết, nhưng chỉ tóm trong ba món giới định và huệ, mà sáu món này thì giới, nhẫn thuộc về giới, định là định, huệ là huệ, còn tinh tấn thì trùm cả ba, cho nên tất cả các vị Bồ-tát đều lấy đó làm phương châm, gắng bó tu trì, tu một món là tròn nên cả 6 món, tu chỉ 6 món mà đầy đủ

tất cả các hạnh khác và công đức khác. Tuy vậy, mà 6 món này tuy lợi tha mà còn gồm tự lợi, nếu pháp hoàn toàn tự lợi tha ứng dụng thì có 4 món Nhiếp pháp là:

1. Bố thí: Muốn dạy chúng sanh biết chánh pháp, giải khổ về đường vô minh thì trước phải bố thí cướp giúp chúng sanh đỡ khổ về xác thịt, về đường sanh nhai sau mới hiệu quả, nên món bố thí hơn thiên về tài thí hẹp hơn món Bố thí trước.

2. Ái ngữ: Nói lời hòa diệu ngọt ngào...

3. Lợi hành: Làm các việc lợi ích

4. Đồng sự: Đồng với chúng sanh một hạnh nghiệp, một công việc làm để dễ giáo hóa.

Và 4 món Vô lượng tâm:

1. Từ: Thương xót, ban cho chúng sanh đều vui.

2. Bi: Cứu vớt chúng sanh thoát khổ.

3. Hỷ: Vui mừng mình khi làm lợi ích chúng sanh, và mừng chúng sanh khi theo con đường thiện.

4. Xả: Tâm thường theo lẽ bình thường, không thái quá, không bất cập, không quá từ bi mà không hỷ, không quá hỷ mà không từ bi; và lại dầu đã thực hành Từ, Bi, Hỷ, song không trụ trước nơi một công đức nào hay chúng sanh nào cả.

Công hạnh Bồ-tát ước lược là như thế, nếu rộng ra và tỉ mỉ thì không khi nào nói cho cùng. Tuy vậy, mà

chúng ta nhận thấy chí nguyện lớn lao, tâm trí cương quyết của Bồ-tát khi thực hành 6 độ, hoặc 4 Nhiếp hay 4 món Vô lượng tâm v.v... trải trần sa kiếp cũng không sờn bỏ, lắm lúc hiện làm vua để thực hành hạnh lợi tha, hiện làm tướng để thực hành môn háo độ, làm thỏ bạch để cúng dường thân cho vị đạo sĩ, làm con nai vàng cứu kẻ chết trôi, làm gái chèo đò, làm ông mang bị vải trăm ngàn vạn thân hiện ra đều vì các chúng sanh chưa tự độ mà phương tiện dắt dìu; vậy thì Bồ-tát đối với chúng sanh có công ơn biết là dường nào, không thể không ghi nhớ, mà muốn ghi nhớ một cách có lý thú và chánh đáng thì không thể quên các pháp hạnh của Bồ-tát làm mà không tập tánh theo được.

1944

25. Nghiệp đạo

NGHIỆP ĐẠO

Nghiệp là sự hành động tạo tác, có năng lực để chiêu kết những quả báo tương lai. Đạo là con đường đi, là hay thông đến. Chung lại mà nói thì có hai nghĩa:

1. Nghiệp tức đạo: Các hạnh nghiệp ở thân, khẩu và ý của chúng sanh, đều là những thế lực đưa chúng sanh thượng thọ sanh trong ba cõi sáu đường.

2. Nghiệp chi đạo: Trong Câu Xá nói: "Nghiệp chi đạo cố, thủ nghiệp đạo sanh" và trong Ưu-bà-tắc giới kinh cũng nói ý đó. Nghiệp lấy từ tâm sở làm thể, 10 nghiệp (Thân tam v.v...) của chúng sanh là con đường dẫn nghiệp đi nên gọi là nghiệp đạo.

Trong Kinh thường nói hoặc nghiệp và khổ, thường tương tục liền nhau như chùm trái ác-xoa. Tuy vậy song nghiệp là món quan trọng hơn cả, nó là môi giới cho hoặc và khổ; hoặc tuy mê nhơn song không đủ thế lực cảm triệu ra quả, gây nên đời sống của chúng sanh; còn khổ là sự rất khuyết điểm đáng chán mà một đời người, song tự nó không thể gây thành mà phải nhờ nghiệp. Vậy nên trong con đường tối tăm khổ sở mà muốn tìm đến một cõi có vui sướng hơn, bớt khổ não hơn, thì không gì nhận xét cho kỷ càng về hành vi tạo tác của mình mà tìm phương cải bỏ. Khi ấy dầu cho

sự mê hoặc tuy chưa trừ nhưng cũng nhẹ bớt, khổ quả tuy không can phạm đến mà vẫn tự tiêu ma, và ven lần đến nơi hoàn toàn giải thoát.

Nghiệp đạo muốn nói cho rành rẽ thì nên chia ra làm 4 đoạn sau này:

1. Nghiệp mà không phải đạo; theo nghĩa "Nghiệp chi đạo" và nghiệp tức đạo trên, thì trong Ưu Bà Tắc giới Kinh nói: Ba món nghiệp về ý nó không có thế lực dẫn chúng sanh thọ thai trong các thú, và nó chỉ phát ra ở thân, khẩu 7 nghiệp, nó khắp trong 7 nghiệp nên chỉ là nghiệp mà không phải đạo.

2. Đạo mà không phải nghiệp; ba cõi sáu đường chỉ là chỗ của hữu tình nương tựa, của hữu tình đi qua. Lại không động lực cũng không thể dẫn chúng sanh thọ sanh vào trong ấy.

3. Cả nghiệp và đạo; tức là 7 nghiệp nơi thân khẩu, chúng sanh sở dĩ có khi hợp khi tan, đời này chung một cõi, ngày sau lại khác loài, kiếp này chia ly kiếp sau sum hợp, đều tự thế lực của 7 nghiệp ấy làm cơ quan làm chủ động; và nó cũng là con đường đi của tư nghiệp, nên tưởng ngoài nó ra thì không còn sanh tử nghiệp đạo nữa vậy. Nhưng trong Trí Độ luận nói: "Ba món nghiệp về ý thông cả đạo và nghiệp" phải chăng ý nghiệp có thế mạnh thông qua 7 nghiệp trước chăng?

4. Không phải nghiệp cũng không phải đạo, tức ngoài những món nói trên ra, thì tất cả pháp khác đều không phải nghiệp và đạo vậy.

Tóm lại, nghiệp đạo thì không ngoài thân 3 món, khẩu 4 món, và ý 3 món; Nếu thân, khẩu, ý ấy thuận theo lẽ phải, y theo chánh đạo mà thi hành thì thành 10 món nghiệp đạo lành. Trái lại, thiếu lương tâm mà tàn nhẫn, làm những điều khốc hại cho kẻ khác và di họa cho mình về hiện tại và ngày sau thì thành 10 món nghiệp đạo ác. Lành thì hưởng thú nhơn thiên, ác thì sa đọa tam đồ khổ sở. Đã có nghiệp thì tất có quả báo, dầu nhỏ dầu lớn đều đi lại một vài vang bóng cho ngày sau. Khác nào hình đối với bóng, tiếng đối với vang, muốn tiếng thẳng bóng ngay tất phải sửa tiếng nghiêm hình; muốn được an vui cũng phải từ nghiệp nhơn mà cải chữa. Cải chữa được nghiệp nhơn là công năng của Giới luật. Ngăn ngừa 10 nghiệp ác là ly ác giới, tấn hành 10 nghiệp lành là thiện tịnh giới, tận lực vì chúng sanh là nhiêu ích hữu tình giới. Cho hay giới là món đứng đầu trong tất cả hạnh cũng vì để đối trị nghiệp đạo là món rất hệ trọng trong công việc gây nên kiếp khổ luân hồi vậy.

(Ngày 28 tháng 10 năm 1944)

26. Phân biệt lợi hại trong sự truyên truyền Phật pháp

PHÂN BIỆT LỢI HẠI

TRONG SỰ TUYÊN TRUYỀN PHẬT PHÁP

Không bệnh nào là bệnh không thuốc chữa, nếu có bệnh mà không có thuốc chữa thì bệnh ấy một ngày một bị trầm trệ, không chúng sanh nào là chúng sanh không có Phật pháp, nếu chúng sanh mà không có Phật pháp để khai thị thì chúng sanh mãi phải ở trong vòng trầm luân khốn khổ không phương gì thoát được. Bởi vậy cho nên chúng sanh với Phật pháp, Phật pháp với chúng sanh quan hệ nhau rất mật thiết, dẫu bất tương tức song mà bất tương ly. Từ Phật các vị Bồ-tát và cho đến những hàng xuất gia chơn chánh thường thường vì đã nhận rõ chỗ đó, nên không ai là không tuyên truyền Phật pháp, tuyên truyền Phật pháp tức là hóa độ chúng sanh, mà cũng tức là làm tròn chính vụ của người Phật tử vậy.

Thế nhưng thời kỳ Thế Tôn còn tại thế, thời kỳ chánh pháp tượng pháp sẳn người chánh truyền và sẳn người chánh thọ, nên công việc tuyên dương pháp sự lợi nhiều hơn hại; trái lại ngày nay sự mê mờ sự đấu tránh đã bám sâu vào tâm trí mọi người, tranh nhau ở thần quyền hơn tranh nhau về chơn lý, luyện mưu kế

hơn luyện trí tuệ đạo đức v.v... đó là những nguyên nhân Phật pháp tuyên truyền ra thì hay gặp hại nhiều hơn gặp lợi, nên người có tâm hoằng pháp không ai không tính từng ly, lường từng tý để thấy rõ điều hại mà tránh, điều lợi mà theo.

Lợi tức là công việc tuyên truyền được nhiều điều thuận ứng với mục đích, nghĩa là Phật ra đời cốt dạy cho chúng sanh đều được giác ngộ, vậy nên tuyên truyền Phật pháp cũng cốt gieo vào tâm niệm chúng sanh một chữ giác, gây cho chúng sanh một lòng chánh tín kiên cố mà thôi, ngoài ra không vì một lẽ gì riêng khác, như vậy là lợi, nếu trái với mục đích, ngăn ngại mục đích đó là hại.

Cái lợi cái hại trong sự tuyên truyền Phật pháp là thế, chớ không phải cái lợi hại của mỗi cá nhân ra tuyên truyền Phật pháp, vậy nên cần phải căn cứ vào chỗ quan yếu của một mục đích chung mà phăng tìm điều lợi hại.

1. Thể theo lòng từ bi của Phật, đúng với chánh pháp mà tuyên truyền, đem giống Bồ-đề gieo khắp chúng sanh, tùy căn cơ lãnh thọ của mọi người mà dắt dìu cho họ bằng pháp sự chớ không đem cường quyền ép chế bảo theo, thì dầu thế nào Phật pháp cũng giữ được phần thuần túy, không ỷ lại tha lực, không bị tiêu mòn được trong tâm quần chúng đã tận tình cảm

phục tín ngưỡng không nghi ngờ không oán hận được như thế là lợi, trái lại là hại.

2. Cơ quan tuyên truyền phải có hệ thống mọi người ai cũng thế, trước có thấy thô rồi sau mới nhận tế, trước thấy sự sau mới thấy lý, trước có cảm sau mới thuận theo. Phật pháp có một giáo lý rất thậm thâm vi diệu nếu đem nói thẳng ra thì ít ai thừa nhận nổi và lại cũng không dễ đem Phật pháp ra mỗi người nói mỗi thế được, nên cần phải có cơ quan làm nơi đào luyện tăng tài, làm nơi tuyên truyền Phật pháp, đó chính là nơi vững chắc các ngoại đạo bất đắc lạm xứng để làm chỗ tin cậy của quần chúng, vậy nên chỗ các cơ quan ấy cần phải có hệ thống mới có lợi, nếu không có cơ quan tuyên truyền, không hệ thống là hại.

3. Những người đảm nhận tuyên truyền phải là người nhứt tâm nhứt đức đối với Đạo và phải có sự học hỏi, công tu hành đáng làm mô phạm cho quần chúng, khi ra làm chức vụ gì dạy, giảng phải có oai nghi đặc biệt hơn những hạng người khác để tránh làm kẻ lạm dụng đôi câu Kinh kệ trong Tam tạng đem truyền rao hoặc chúng vu dân và gây tai hại cho Phật pháp..., như thế mới thấy diệu pháp của Phật là cao quý thuần tịnh, nếu không thì dễ bị hạng người lợi dụng đem Phật pháp bán rao, đi lại không biết sao kể xiết.

4. Hạng người có tâm với mục đích với hoằng truyền Phật pháp thì quên cái lợi nhỏ nhen của mình mà kính vì tất cả pháp hữu khác, không tôn mình lên mà chê bai kẻ khác, vì làm như thế là biêu cái lỗi người lỗi mình cho công chúng chỉ trích làm cho giá trị người tuyên truyền bị hạ xuống, còn cao quý gì nữa mà bảo nói cho người ta nghe; nếu ai cũng nhận thấy chỗ khuyết điểm đó mà Phật tâm sửa chửa cho nhau đều trở nên hoàn toàn Pháp tử là có lợi còn không là có hại.

5. Quán thời cơ mà phương tiện tuyên truyền giáo pháp, lễ nghi v.v... điều này cũng là điều rất quan hệ, vì Phật pháp là bất định pháp, chỉ tùy theo căn bệnh chúng sanh mà chế ra, bởi thế cho nên từ xưa lại đây Phật pháp vẫn giữ một mục đích dắt người lên bờ giác, song về đường giáo hóa đã tùy phong tục, quốc độ tính tình dân chúng mà phương tiện biến đổi nhiều, có thể Phật pháp mới có chiều phổ cập được. Cái phương châm khôn khéo đó chính đời Phật Ngài đã dùng cho đến sau các Bồ-tát cũng đã dùng, vậy sự tuyên truyền Phật pháp ngày nay cũng không thể không học theo phương châm ấy. Nếu lại một mặt nê chấp văn tự cổ truyền mà trông mong cái kết quả ai cũng hiểu Phật pháp và tu theo Phật pháp không bao giờ được. Cho đến những lễ nghi đạo nghệ của Tăng đồ cũng có thể

tùy trình độ mọi người mà dẫn phát tín tâm cho họ thì lợi ích vô cùng, trái lại thì hại không kể xiết.

Nói tóm lại, đức Phật đã có lời huyền ký thời đại này là thời đại đấu tranh kiên cố, đấu tranh bằng gươm dao, bằng ngôn luận, bằng tâm niệm. Chẳng những người Bạch y đấu tranh với Bạch y mà người trong đạo cũng khó dung hòa nhau được huống gì công việc tuyên truyền Phật pháp là việc lớn lao và vô hạn, chẳng phải kẻ tưởng tướng hay đảm đương mà lại đem truyền vào thời đại khó khăn, học thuyết phức tạp, thực là ôm đá qua sông trừ những kẻ lội tài bơi giỏi ra thì mấy ai làm mà mong có hiệu quả! Nhưng dồn đá thành núi, góp cây thành rừng, ai đã nhận thấy sự quan hệ của Phật pháp đối với chúng sanh phi tức mà phi ly, thì đều phải lo dự vào một phần hoằng pháp, vậy nên trên đây kể mấy điều lợi hại trong sự tuyên truyền Phật pháp là chỉ góp vài nhận xét của một tâm trí thô sơ, chớ không phải bấy nhiêu là đủ được, cần yếu nhất trước khi làm phải tính toán lo liệu điều hơn lẽ thiệt đừng có nhắm măt đưa chân thì cũng mong ngày đạt đến chỗ mỹ mãn.

1945

27. Chốn tổ khang trang

CHỐN TỔ KHANG TRANG

Chúng tôi rất vui mừng khi được quý vị đáp lời mời của chúng tôi hoan hỷ đến tham dự lễ Khánh thành tổ đình Thiền Tôn hôm nay.

Như vậy, chứng tỏ Tổ đình Thiền Tôn đã có một vị trí đặc biệt đóng góp vào sự hoằng dương chánh pháp, đóng góp vào sự an lạc an dân ngay trong thời kỳ khi người dân chúng ta mới bước vào lập nghiệp ở cõi đất mới.

Đồng thời hôm nay tổ đình Thiền Tôn cũng có thể đóng góp một phần kiến thức văn hóa cho Thừa Thiên Huế.

Trong công việc trùng tu này chúng tôi cảm thấy có một sự kỳ diệu rung cảm; lúc đầu chúng tôi tưởng rằng chúng tôi phải bước trăm bước khó khăn vất vả mới đạt đến mục đích, nhưng không ngờ chỉ mới bước đến ba bước mà đã đạt đến mục đích, đó là nhờ sự nhiệt tình, tán trợ của Giáo hội Phật giáo Thừa Thiên Huế, nhờ chính quyền tạo nhân duyên. Nhờ các hàng Tăng ni Phật tử trong nước cũng như ngoài nước đã tận tình giúp đỡ chúng tôi, mỗi người một viên gạch, mỗi người mười viên gạch trăm viên gạch, có những viên gạch to,có những viên gạch nhỏ, có những viên gạch

vừa và có những viên gạch thật to. Mỗi viên gạch đều là những viên gạch cứng, đẹp đẽ, mang nặng tình đạo, thắm thiết, mong mỏi góp sức xây dựng tổ đình được trang nghiêm tốt đẹp, để xứng đáng với nơi sáng lập của một vị tổ sự đã từng giáo hóa, đã từng làm lợi lạc cho bao nhiêu thế hệ!

Nhờ đó mà Tổ đình Thiền Tôn được thành tựu như ngày hôm nay, công đức lớn lao của quý vị, chúng tôi hết sức ghi nhận.

Giờ đây, dưới ánh hào quang Tam bảo, dưới sự chứng minh của Phật Tổ, xin chân thành tán dương tất cả quý vị đã tham gia đóng góp, tinh thần, vật chất vào trong sự trùng tu này.

Trong khi Khánh thành chùa Thiền Tôn chúng tôi cũng có cảm tưởng rằng giờ phút này hàng Phật tử chúng ta đóng góp xây dựng chùa đồng thời chúng ta cũng Khánh thành một tâm nguyện của chúng ta, bởi vì có những công việc chúng ta mong mỏi, muốn làm, muốn thành tựu, mà không bao giờ thành tựu được, không bao giờ Khánh thành được. Đây là ước mong chúng ta trùng tu lại ngôi tổ đình cho được khang trang, ước mong đó đã được thành đạt. Cho nên khánh thành ngôi chùa đồng thời khánh thành tâm nguyện của chúng ta đó là ta đã làm tròn bổn phận một việc làm rất công đức và ích lợi.

Tôi xin chân thành tán dương tất cả công đức và nguyện rằng phước báo này sẽ đi theo cùng quý vị trên cuộc đời hạnh phúc an vui.

Trước khi dứt lời chúng tôi xin thành tâm cám ơn tất cả Quý vị đã hoan hỷ tham dự buổi lễ hôm nay, kính chúc tất cả quý vị thân tâm thường an lạc.

Nam mô Bổn sư Thích-ca Mâu-ni Phật.

2000