Hư Tâm Học Đạo

9. Kiến đạo, tu đạo và chứng đạo

KIẾN ĐẠO, TU ĐẠO VÀ CHỨNG ĐẠO

Đức Phật dạy cho chúng ta, nhất là lớp Tăng Ni trẻ, muốn đạt đạo thì phải đi qua ba bậc: đó là Kiến đạo, Tu đạo và Chứng đạo. Nhưng muốn Kiến đạo thì phải có bốn điều kiện: a. Thân cận thiện hữu; b. Thính văn chánh pháp; c. Như lý tác ý; và d. Pháp tùy pháp hành.

Thân cận thiện hữu: Là thân cận các bậc thiện hữu tri thức, gần gũi thầy tốt, gần gũi bạn lành. Vì gần gũi thầy tốt thì họ mới dắt dẫn cho mình đi đúng Chánh pháp, tiến tới con đường giải thoát giác ngộ. Gần gũi bạn lành như gần gũi đèn sáng. Còn thân cận ác hữu thì toàn nghe những điều ác chứ không nghe được điều thiện. Gần gũi bạn ác như đi trong đêm tối. như gần mực thì đen nên không được sáng. Có thân cận thiện hữu thì mới nghe điều hay lẽ phải, trên có chư Tôn thiền đức, trí đức uyên thâm, từ tâm chỉ dạy cho chúng ta, xung quanh có các thiện hữu tri thức khác giúp đỡ. Đó là một thiện duyên, một niềm vui lớn. Nếu đã có thiện hữu tri thức giúp đỡ, thì hiện nay hay mai sau, khi ra hành đạo các phương hy vọng chúng ta sẽ gặp được bạn tốt, bạn đồng tu. Nếu được như vậy thật là hạnh phúc cho chúng ta có duyên lành

ở trong ngôi nhà Phật pháp, thuận lợi cho việc tu học và hoằng pháp lợi sinh.

Ở đây tôi cũng xin nói thêm một ý nữa, trong kinh Pháp cú dạy rằng: Nếu không gặp được người hơn mình, không gặp được người ngang mình kết bạn, thì thà sống một mình còn hơn kết bạn với người ngu. Người ngu ở đây là người điên đảo, hẹp hòi, chấp ngã không thật. Những người này thì không nên kết bạn, trái lại nên tìm những vị thiện hữu tri thức kết bạn thì họ mới dẫn dắt chỉ cho mình con đường giải thoát và giác ngộ.

Thời đại chúng tôi sống không có được diễm phúc như ngày hôm nay. Trường học của chúng tôi không qui tụ được nhiều thành phần như cả Trung, cả Nam, cả Bắc, cho nên khi ra hành đạo cũng lắm lúc bỡ ngỡ. Đi ra Bắc có nhiều vị là đạo đồng, pháp đồng, hạnh đồng nhưng trên sắc tướng chưa hề gặp nhau, nên cũng hạn chế đôi phần trong công tác Phật sự. Đi vào Nam gặp các sư, các thầy: Đạo đồng, pháp đồng, hạnh đồng, nhưng sắc tướng chưa từng gặp nhau cho nên ban đầu cũng bỡ ngỡ như vậy Giờ đây có các trường, các Học viện cả ba miền cùng học dưới một trường, một lớp, cùng nhau tranh đua để học. Tranh đua chứ không ganh đua, vì ganh đua thì dở, thấy ai hơn mình thì phải noi gương mà học, còn nếu ai kém

thua mình thì phải động viên giúp đỡ họ, luôn luôn có một tinh thần đùm bọc và cảnh giác như thế thì các vị sẽ tiến bộ trong học tập.

Thứ hai là Thính văn Chánh pháp: Phải nghe Chánh pháp để học. Chánh pháp của Phật phải lắng mới nghe được, chứ không lắng thì không nghe được. Khi có lắng rồi thì tâm mới tịnh. Tâm đã tịnh thì nghe câu nào lọt vào tai câu ấy. Nếu tâm không tịnh thì nghe một câu như vậy thì vừa là nghe tiến pháp, vừa là nghe tiếng kèn thì vô cùng lộn xộn. Khi đã nghe tạp nham như vậy thì câu nghe đó cũng chẳng thành chánh pháp nữa, cho nên phải lắng là vậy. Nếu người không tin Phật thì sẽ không lắng tai nghe, không lắng tai nghe thì sẽ không có kết quả, chánh pháp để ngoài tai. Tóm lại, Thính văn Chánh pháp là phải lắng nghe chánh pháp nghe lời dạy dỗ đúng của chánh pháp của các vị thiện hữu tri thức, nghe chánh pháp là nghe lời dạy giải thoát đau khổ của thiện hữu tri thức đó, chứ không phải nghe lời buộc ràng tâm tư, cột chặt mình vào ở trong vòng nhân ngã.

Thứ ba là Như lý tác ý: Là tư duy đúng như lý của nó. Ví như lý vô thường, cắt nghĩa như thế như kia, như kia như nọ là vô thường, nhưng đi ra đường thấy cục vàng trước nắt thì vô thường sao được! Nó khó lắm. Cục vàng nằm đó chắc ai cũng muốn lượm, muốn lấy chứ không ai từ

bỏ. Nếu không có vàng thì người ta cũng tìm cách mua, chứ nói nó vô thường mà không mua cũng khó! Nói đời vô thường thì thấy cái gì vô thường trước mình phải quán trước, ví như lời khen chê. Lời nói là vô thường, khi nói ra rồi thì nó bay mất, nhưng nếu không quán vô thường thì nó không bay được mà còn đọng lại trong tâm. Ví dụ, khi nghe ai chưởi mình một tiếng thì mình giận lắm, giận ngay khi ấy. Giận cho đến nỗi năm này chưa tiêu được thì đợi sang năm, sang năm chưa tiêu được thì phải đời cho đến chết. Một lời nói như gió thoảng qua nhưng mà nó cứ đọng lại trong lòng ta không bao giờ mất. Vô thường là luật tự nhiên nhưng trong lòng chúng ta chấp chặt nên nó không vô thường, cứ khư khư giữ lấy nó như ôm chặt cục vàng, đi đâu cũng mang lè khè nó theo. Lời khen chê như gió thoảng mà mình không quán được nó là vô thường thì chỉ là lý thuyết suông, cho nên phải học và quán đúng như lý tác ý, là phải suy nghĩ đúng như lý của nó, chúng ta phải hiểu vô thường làm sao cho đúng. Ví như quán lá còn xanh trên cây cũng là vô thường chứ không phải chờ khi lá rụng mới biết vô thường. Tóm lại, như lý tác ý là phải nghe rồi phải suy, suy cho thật hiểu, biết rằng lời dạy mà mình đã nghe đó, trên thực tế nghe thế nào, áp dụng trong thực tế ra sao? Nói bố thí, hiểu bố thí là như thế, suy nghĩ áp dụng vào thực tế, vào trong mọi hoàn cảnh như đối

với một người ăn xin là như thế nào? Đối với người bị gặp cảnh lâm nạn thì như thế nào? Khi mình có đồng tiền thì như thế nào? Khi mình không có bạc thì như thế nào? Đó là những tình huống đã, đang và sẽ xảy ra, nếu không suy tư thì không thể áp dụng cho trọn vẹn được, nên phải như lý tác ý.

Pháp tùy pháp hành: khi đã như lý tác ý rồi thì phải thực hành, bởi vì Phật dạy cho chúng ta nhiều pháp môn tu hay lắm: một mặt quán và một mặt hành. Quán là quán trí và hành là hành động. Chúng ta phải quán các pháp là vô thường. Chúng ta phải thực hành giới định tuệ, thực hành bố thí, nhẫn nhục, thực hành các hạnh tự lợi và lợi tha v.v... Tóm lại, pháp tùy pháp hành tức là làm theo, thực hành theo điều mình đã suy nghĩ chín chắn, suy nghĩ đúng đắn, thực hành áp dụng vào trong đời sống hàng ngày của mình. Không phải đợi một ngày kia làm ông nọ bà kia hay là làm ông giảng sư, giáo sư mới là hoằng pháp, mới là hành, mà chính ngay trong đời sống, trong hơi thở của mình phải an trú trong chánh pháp, ngôn ngữ phải đúng chánh pháp, hành động phải theo chánh pháp, thì chính cái đó dầu một vị tu sĩ còn nhỏ như chú tiểu cũng đủ hoằng dương chánh pháp, chứ không đợi lớn, không phải đợi làm Hòa thượng, Thượng tọa mới gọi

là Hoằng dương chánh pháp. Vì Hòa thượng, Thượng tọa hoằng dương chánh pháp có cách của vị Hòa thượng, Thượng tọa. Một chú tiểu hoằng dương chánh pháp có cách của một chú tiểu, miễn làm thế nào giữ được bốn điều là thân cận thiện hữu, thính văn chánh pháp, như lý tác ý, pháp tùy pháp hành thì chúng ta sẽ sống một cuộc sống an lành ở trong giáo pháp của đức Phật và mới khỏi phụ lòng xuất gia của mình, khỏi phụ lòng mong mỏi của cha mẹ mình đã cho mình xuất gia và khỏi phụ lòng bổn sư của mình cho mình học đạo.

10. Kinh hữu tự vô tự trong "Tây Du Ký

KINH HỮU VÔ TỰ

TRONG "TÂY DU KÝ"

"... Hữu tướng vô tướng vi diệu pháp môn kim phó nhữ Ma-ha Ca-diếp". (Ta có con mắt chánh pháp tạng thực tướng vô tướng vi diệu pháp môn, nay Ta phó chúc cho Đại Ca-diếp). Cũng là kinh Vô tự mà giờ đây họ không hiểu kinh Vô tự đó họ mới đem đổi lại. Khi đổi lại lấy kinh Hữu tự đem về, qua con sông Thông Thiên bị đò chìm kinh rơi xuống nước ướt hết nên phải đem phơi. Khi phơi thì bị mất tờ sau của kinh.

Chuyện phơi kinh này có ở trong truyện thỉnh kinh của ngài Huyền Tráng, khi về thì đò bị chìm. Một số kinh bị ướt và một số bị mất là chuyện có thật trong chuyến đi thỉnh kinh của ngài.

Chuyện Tây Du của Ngô Thừa Ân cũng dựa vào chuyến đi thỉnh kinh của ngài Huyền Tráng mà ra. Đò bị chìm và kinh bị ướt, ngài đem kinh ra phơi và cũng bị mất mấy tờ là chuyện có thật, nên mới có chuyện kinh Hữu tự, kinh Vô tự này.

Chuyện được kể ra cũng có nhiều ý nghĩa. Nghĩa thứ nhất cho rằng: Kinh Hữu tự chỉ đưa ta đi đến một

đoạn đường chứ không đưa ta vượt đến bờ bên kia(là bờ giải thoát). Nghĩa là thứ hai nói: Phải có kinh Vô tự nữa thì mới hoàn hảo, mới viên mãn. Như mình đọc kinh thường ngày đây là đọc kinh Hữu tự mà nếu không ngộ được cái ký của kinh, không chứng được cái lý của kinh thì chưa ngộ được cái nhiệm mầu của kinh Vô tự. Mà đó chỉ đọc được kinh Hữu tự mà thôi. Do đó, khi đọc được kinh Hữu mà hữu tự thì mới chỉ đưa mình đi một đoạn đường chứ chưa đưa mình lên bờ giác ngộ. Đợi đến khi đọc kinh Vô tự mới hoàn toàn đưa mình lên bờ đại giác, là cái chỗ mình thật tu, thật chứng trong lòng của mình. Ví như có nhiều Phật tử nói lý vô thường, đọc trong kinh Phật cũng dạy vậy, nhưng khi nói lý vô thường thật sự mình đã ngộ được lý vô thường chưa? Hay là mình chỉ ngộ qua mạch văn tự mà thôi. Khi nào mình ngộ được cái lý vô thường trong lòng mình thì chính cái lý vô thường đó không có chữ gì cả, không phải qua ngôn ngữ ngạn lọc và trau chuốt, mà chính mỗi người tự ngộ lấy. Đó chính là kinh Vô tự, khi đó mình mới hoàn toàn bước lên giác ngộ và giải thoát.

Trong truyện Tây Du, khi đem kinh về có thiếu đi mấy trang sau, có nghĩa rằng: Là phải có kinh Vô lượng thì mới được viên mãn, còn kinh Hữu tự thì chỉ mới ngang chừng đó mà thôi, tức đã đi được nửa đường, chứ chưa đi hết con đường vượt qua bờ kia. Kinh Hữu

tự nhìn bằng nhục nhãn được, chứ kinh Vô lượng phải nhìn bằng pháp nhãn, nhìn bằng huệ nhãn. Mà pháp nhãn, huệ nhãn thì phải tu hành mới có được pháp nhãn, huệ nhãn. Có pháp nhãn, huệ nhãn mới nhìn được kinh Vô tự. Còn nhục nhãn của mình thì mới nhìn được kinh Hữu tự. Mà kinh Hữu tự thì ai cũng đọc được. Trái lại, kinh Vô tự thì tùy theo từng trình độ, ai có tu thì có pháp nhãn. Tu sâu thì đọc được sâu, tu cạn thì đọc được cạn. Ngộ sâu thì hiểu được sâu, ngộ cạn thì hiểu được cạn, đó là kinh Vô tự. Một vài chuyện như vậy thì có thật trong truyện kể của ngài Huyền Tráng khi đi thỉnh kinh về.

Bây giờ, tôi chuyển qua chuyện Tây Du Ký, bàn thêm về triết lý của nó một chút, mong rằng các anh chị em cũng nên hiểu ít nhiều về nó.

Tây Du Ký là một chuyện phản ảnh về việc đi thỉnh kinh của ngài Huyền Tráng, dựa vào bộ kinh Tây Vực Ký của ngài viết ra. Trong đó có bốn nhân vật chính và nhiều nhân vật phụ. Bốn nhân vật chính là Tam Tạng, Tề Thiên Đại Thánh, Sa Tăng và Bát Giới. Ngô Thừa Ân là nhà văn nổi tiếng của Trung Quốc, ông chỉ đưa ra bốn nhân vật thôi. Bốn nhân vật này tiêu biểu cho bốn cái hạnh của bốn nhân vật chính. Bởi ngài Huyền Trang khi về Trung Quốc dịch kinh ngài chú trọng về

Pháp tướng tông, dịch các kinh điển thuộc về Duy thức học, cho nên ngài đã làm một vị Tổ xướng lên lập tông Pháp tướng Duy thức học. Mà Pháp tướng Duy thức tức là nói cái thức của con người. Thức con người nói cho đủ là tám thức: Nhãn thức, nhĩ thức, tỉ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức, mạt-ma thức và a-lại-da thức. Tám thức này tóm tắt tính cách của nó còn lại bốn thức. Năm thức đầu là năm giác quan, nó có tính chất trực tiếp, có tính cách trực giác và hồn nhiên như nhau, rồi đến ý thức. Anh ý thức này lôi thôi lắm, anh lanh lẹ và ngóc ngéo vô cùng trời đất. Chuyện quá khứ, vị lai hiện tại, chuyện đông tây kim cổ, chuyện hữu hình vô hình gì anh cũng biết hết. Anh ý thức hằng ngày, luôn luôn chấp ta, của ta, là ta. Nói tóm là cái ta độc lập trong con người ta. Còn a-lại-da thức là cái anh tập trung tất cả các chủng tử, bao nhiêu ngôn ngữ của mình hàng ngày anh đều tập trung vào đó cả. A-lại-da thức có thể ví nó như cái kho để chứa hàng hóa của chúng ta vào trong đó.

Bốn nhân vật nêu trong truyện Tây Du Lý nó na ná với bôn cái thức đó. Trong đó, Sa Tăng là một ông đi theo phục vụ nhưng mà vô hại, ví như tiền ngũ thức. Tiền ngũ thức thì vô tư. Thấy, nghe, ngửi, nếm, đụng chạm nhưng hồn nhiên, không ngoắc ngéo, ví như Sa Tăng. Sa Tăng trong cuộc hành trình đó cũng vô tư, chỉ

đi theo phục vụ mà thôi. Thứ hai là ông ý thức: Lanh lẹ, ngoắc ngéo, lên trời xuống đất chi cũng được cả, đó là ông Tề Thiên Đại Thánh. Tề Thiên Đại Thánh là biểu hiện cho ý thức. Ông thứ ba là lôi thôi đủ thứ: Rượu, thịt, mê gái, đắm đuối là ông Bát Giới, biểu hiện cho ông mạt-na thức, là nguồn gốc của sự tối tăm và ô tạp. Còn Tam Tạng là một ông vua cũng hồn nhiên nhưng mà làm chủ. Ba ông kia đều dựa nơi ông hết vì ông là chủ, cho nên Tam Tạng tiêu biểu cho đệ bát thức. Đó chỉ mới là một phương diện, một cạnh khía về Tây Du Ký.

Tây Du Ký còn một khía cạnh nữa ta cũng nên biết. Chuyện Tây Du bây giờ nó tràn lan khắp trong và ngoài nước và nó là phương tiện truyền bá Phật giáo hay nhất, nhưng có nhiều khía cạnh người ta chưa hiểu hết. Trong đó, ta thấy cuộc hành trình của ngài Tam Tạng, nếu không có Tề Thiên Đại Thánh thì không làm gì đi tới Tây Vực để mà thỉnh kinh được. Cho nên ai cũng phục Tề Thiên Đại Thánh nhiều khi còn chê Tam Tạng. Họ chê Tam Tạng sao mà ngơ ngác thế, vì Đại Thánh nói chỗ đó có yêu, khuyên ngài đừng đến mà ngài cứ nhào vô. Chỗ đó có quỷ khuyên ngài đừng tới mà ngài cứ nhắm mắt đi tới để bị mắc bẫy, bắt Tề Thiên Đại Thánh đi cứu mãi. Người coi phim hay đọc tiểu thuyết họ đều thích ông Tam Tạng, thương ông Tề Thiên. Coi Tề

Thiên là cái ông lanh lẹ, đánh đông dẹp bắc, nhờ Tề Thiên mà Tam Tạng mới được giải cứu nhiều lần. Xem toàn bộ chuyện Tây Du, tôi có một số suy nghĩ như thế này:

- Thứ nhất, khi đánh giá câu chuyện Tây Du thì chúng ta tự hỏi: Giả sử không có Tam Tạng thì Tề Thiên có tồn tại hay không? Chắc là không. Không có Tam Tạng thì làm gì có Tề Thiên được. Do chí nguyện đi thỉnh kinh của Tam Tạng mới có Tề Thiên đi theo, nếu không có chí nguyện đi thỉnh kinh của Tam Tạng thì sẽ không có Tề Thiên xuất hiện.

- Thứ hai, nó nói lên một bên là động nhưng động đó phải nương nơi cái tịnh. Tam Tạng là biểu tượng cho cái tịnh, Tề Thiên là biểu thị cho cái tính hiếu động. Cái động đó phỉa nương nơi cái tịnh và cái tịnh đố cũng phải nương nơi cái động mới tồn tại. Cái động như Tề Thiên không thành vấn đề. Tề Thiên đâu có ý nguyện đi thỉnh kinh mà chỉ là người đi theo hộ giá thôi. Mà tịnh như Tam Tạng thì sự việc cũng không thành, có đi cũng không đến được. Cho nên động phải có tịnh và tịnh phải có động. Chứ động khổng thể động không được mà tịnh cũng không thể tịnh không được. Toàn bộ nó nói lên cái đại lý sắc tức không, không tức sắc trong Bát-nhã vậy. Thành trong việc học tập, việc tu hành, việc tổ

chức đời sống hàng ngày của chúng ta luôn luôn phải dựa theo cái lẽ đó. Động nhưng phải tịnh, động nhưng động trên cái tịnh. Tề Thiên dù có động mấy đi nữa cũng dựa trên Tam Tạng, chứ Tề Thiên không thể động ngoài Tam Tạng được, không thể động ngoài ý nguyện đi thỉnh kinh của Tam Tạng. Vậy cho nên ta biết trong sự tổ chức, hành động của chúng ta hàng ngày cũng vậy. Động nhưng phải dựa trên cái tịnh.

Vậy cái tịnh đó là gì? Là cái đạo lý, cái mục đích mà ta vừa nói trên, phải dựa trên cái phạm trù đó thì cái động đó mới có ý nghĩa, còn không dựa trên cái tịnh đó, mục đích, ý nghĩa của đạo lý đó thì cái động của ta trở thành vô ý nghĩa. Nếu Tề Thiên mà động, mà hiếu thắng như vậy, nếu không nhắm theo mục đích của Tam Tạng, thì cái động của Tề Thiên vô ý nghĩa, đi đập bậy mà chơi chứ không có ý nghĩa gì cả. Nhưng ở đây đập bậy mà cốt theo bảo vệ Tam Tạng trừ yêu dẹp quỷ, để hướng tới chuyện thỉnh kinh. Chứ còn trừ ma dẹp quỷ mà chơi thì trở thành vô nghĩa. Đó là một đạo lý để mình hiểu sâu ở trong chuyện Tề Thiên theo Tam Tạng thỉnh kinh. Một bên Tề Thiên rất động và một bên Tam Tạng thì rất tịnh, hai thái cực đối lập nhau, nhưng cái rất động đó phải dựa vào cái rất tịnh thì mới có ý nghĩa. Mà cái tịnh đó phải nhờ cái động mới sống còn, còn động

không cũng không được mà tịnh không cũng không được.

Nhân nói về 4 nhân vật đặc biệt này, có câu chuyện về họ như sau: Một hôm, thầy trò Tam Tạng đi đến một nơi đầy yêu ma quỷ quái. Tam Tạng than:

- Ngộ Không ơi! Đường xa thế này, lại thêm yêu ma quỷ quái, thú dữ rắn độc... biết đời nào đi đến nơi về đến chốn cho được?

Nói xong tủi lòng mà khóc. Ngộ Không bèn hỏi:

- Thầy còn nhớ tâm kinh không...?

Tam Tạng bực quá nói:

- Thầy chùa mà không nhớ tâm kinh sao! Ta tụng ngược cũng còn được.

Ngộ Không nói:

- Coi chừng à! Thầy tụng một chữ không nhớ đó!

Ngộ Năng chen vào nói:

- Vậy anh có thuộc không mà làm tàng?

Ngộ Không đáp:

- Thuộc chứ sao không.

Ngộ Năng nói:

- Vậy anh giảng tôi nghe coi.

Ngộ Không làm thinh.

Liền khi đó Tam Tạng liền nhận ra, nói với Ngộ Năng:

- Làm thinh vậy là nó thuộc rồi đó!

Ngộ Không được theo nói:

- Nghĩa là cứ việc làm thinh, làm thinh tới trong ruột, đi hoài chừng nào tới thì thôi!

* Thầy trò Tam Tạng thỉnh kinh về giữa đường lật ra xem thấy toàn giấy trằng, đem lui hỏi người thỉnh được trả lời: Đó mới thật là kinh Phật (tâm kinh vô tự), chỉ tại các ông không đủ căn cơ để đọc đó thôi.

Nói tóm lại, qua tiểu sử của ngài Huyền Tráng chúng ta học được rất nhiều bài học: Đó là cái chí nguyện cao cả vì lợi ích của chúng sinh, vì truyền bá chánh pháp, chí nguyện sắt đá, gặp bao nhiêu khó khắn gian lao không sờn, đức hạnh khiêm tốn không kiêu căng ngạo mạn, hòa nhã và rất chí hiếu đối với cha mẹ. Đối với đạo ngài rất trung thành, trọn tình trọn hiếu đối với thầy tổ. Thứ ba nữa là cuộc đời của ngài đạm bạc thanh cao, một cuộc đời bị vây bủa bao nhiêu là vinh hoa đưa tới, nhưng ngài đều từ chối hết. Để thực hiện một mục đích cao cả mà ngài hướng tới là tuyên dương chánh pháp mà thôi.

Cho đến giờ phút cuối cùng trước giờ tắt thở ngài cũng đạm bạc. Đạm bạc cho đến nỗi dặn đệ tử khi chết chỉ lấy chiếu bó lại để đem chôn mà thôi. Và

chôn nơi chỗ thanh vắng để đừng gây sự xấu xa ô uế. Với bao nhiêu sự cao đẹp đó mà nhà văn Nguyễn Hiến Lê đã ca tụng ngài, và ông đã viết sách tán dương ngài là bậc Thánh vĩ đại hơn các bậc Thánh. Chúng ta học được nơi ngài Huyền Trang rất nhiều bài học, rất nhiều tính tịnh, rất nhiều chí nguyện. Anh em nghe qua cuộc đời ngài như vậy rồi thì cố gắng học được một phần nào chí nguyện của ngài, của sự thông minh, đức hạnh về cuộc sống đời thường của ngài để đem áp dụng, xử sự lấy đời mình và cũng như xử sự lấy trong công việc hàng ngày mà mình đang đảm trách hầu dắt dìu đàn hậu tấn về sau. Vài lời trao đổi như vậy, mong anh em suy nghĩ thêm.

11. Để trở thành tu sĩ

ĐỂ TRỞ THÀNH TU SĨ

Ngày nay đi học các thầy cô thường đem cai máy ghi âm nhỏ đặt lên bàn của Giảng sư để thu tiếng. Vì để nhiều quá nên trông rất lộn xộn. Đôi khi đang thâu lời thẩy giảng cũng thâu luôn giọng ca nữa, vì sao? Vì vừa nghe giảng vừa nghe bài ca bên hàng xóm dội vào nân thâu vô luôn. Khi nghe giảng cũng thâu và tiếng ca hát cũng thâu nên rất lộn xộn. Các thầy cô nên biết răng cái máy ghi âm chỉ là phương tiện và phải xác định nó chỉ là phương tiện, giúp cho mình một phần nào trong khi cần thiết, chứ đừng dùng nó làm phương tiện chính thức rồi bỏ sự duy tư, sự chăm chú của mình. Nếu ỷ lại vào cái máy thì đi đâu cũng kè kè cái máy theo hết, thậm chí vô thi cũng kè kè cái máy một bên hay khi đi nghe giảng cũng kè kè mang theo, để lỡ khi quên mở ra nó nhắc lại cho mà nhớ! Vô tình mình biến nó là chủ, còn mình là khách. Như vậy dầu có học mãi đi nữa cũng không có căn bản nếu mình cứ lệ thuộc vào cái máy.

Bây giờ tôi nói qua một phương diện khác. Lúc này các thầy cô có đèn có quạt để học, bật công tắc lên là đèn sáng liền, muốn không sáng thì cúp công tắc thì đèn tối ngay. Còn thời chúng tôi học, dầu hỏa

không có mà thắp, dầu phụng cũng không có tiền để mua, chỉ thắp bằng dầu chuồng. Dầu chuồng gần giống như dầu phụng nhưng có màu đen. Muốn thắp thì lấy một cái ly, cột một sợi thép có tim nhúng vào và treo nơi bàn để học. Nhưng đâu phải một người được một ngọn, mà hai người ngồi chung dưới ánh sáng lờ mờ để học. Đôi lúc dầu chuồng cũng không đủ tiền để mua. Ngọn đèn dầu chuồng tỏa ra ánh sáng lờ mờ, thì khi học phải chú ý đọc mới thấy rõ, còn không chú ý thì chỉ thấy lòa lòa chớp chớp, không làm sao mà đọc cho rõ chữ. Đèn mờ mờ tỏa ánh sáng yếu ớt như vậy nên muốn đọc thì phải tập chú. Có tập chú mới đọc chữ ra được. Còn bây giờ các thầy cô đầy đủ tiện nghi quá. Mở công tắc là đèn sáng. Đèn sáng bên kia mà bên này đọc vẫn cứ rõ. Có điều cái gì trong cái gì cũng có cái hay cái dở của nó. Buổi ấy đèn quá lu cho nên chúng tôi cố gắng tập trung để đọc, để học, tuy vậy cũng không xuyên suốt, không quán xuyến được câu sau. Giả sử có đèn sáng thì mình đọc được câu sau, nắm ý câu trước thì mau thuộc hơn. Vì đèn lu quá nên không đọc nhiều được, đó cũng là cái dở, nhưng mặc khác cũng có cái hay là tập chú tinh thần vào đó chứ không lạc vào đâu được. Ai đi bên cạnh mình cũng không thấy. Có làm gì trước mắt cũng không hay, chỉ thấy trong phạm vi rất hẹp, ngoài ra không thấy gì cả, cho nên cái tâm của mình không bị loãng.

Còn bây giờ điện sáng quá, đang đọc có ai đi ngang qua mình cũng liếc một cái là thấy ngay nên dễ bị phân tâm. Cái hay là đọc nhanh, cái dở là dễ bị phân tâm. Do đó, khi các thầy cô sử dụng cái máy như thế nào thì sử dụng ngọn đèn cũng như thế đó, đừng ham đèn quá sáng như ban ngày mới là văn minh, không phải. Khi cần ánh sáng thì mở đèn, nhưng đèn vừa phải để giúp cho mình tập trung mà học chứ đừng quá xa xỉ. Nhiều ánh sáng quá làm cho mình tán tâm, đồng thời phí phạm của thường phú và phá hoại môi sinh. Bây giờ lối giữ gìn môi sinh của ta là phải giữ gìn từng giọt nước, từng ánh đèn, đó là cách giữ gìn tốt nhất. Mình dùng nước chừng nào thì lấy vừa đủ, đừng có phí phạm. Khi cần một gáo nước mà xả ra cả thùng thì đó là phá hoại môi sinh, vì nước đó sẽ đi ra ngoài và tiêu hết. Đèn điện đâu phải là ánh sáng tự nhiên, nó có một chất thán khí không tốt, nếu dung đèn nhiều cũng là một cách phá hoại môi sinh, phá hoại kinh tế. Vì nếu dùng đèn nhiều thì tất nhiên phải chỉ dụng vào cái đèn nhiều, còn các mặt khác đều yếu đi. Như vậy chẳng những phá hoại môi sinh mà còn phá hoại kinh tế nữa. Vậy các thầy cô khi nào cần dùng đèn thì dùng, khi nào không cần đèn thì tắt đi để tiết kiệm.

Ngày xưa trong sách Nho có câu rằng: Không có việc gì mà thắp đèn cũng mắc cái tội ăn trôm. Thắp

đèn bỏ không, không dùng vào việc gì hết cũng là mắc tội ăn trộm. Nên khi dùng ý thức mình dùng, dùng sao cho đúng mục đich cũng là một cách tu. Biết thận trọng, biết dè dặt, biết tiết kiệm, chính cái đó huân tập cho tính tình, cho tư cách, cho phong độ của chúng ta. Mình rửa mặt mất một ít nước thôi mà cứ mở máy nước chảy ào ào hàng năm bảy phút mà không tiếc. Đó là thái độ là cách xử thế không đẹp chút nào hết. Ngày xưa có nhiều gia đình họ dạy con cháu ăn không được đổ cơm ra ngoài, không được để thừa cơm trong chén. Các bữa ăn dọc ra, thứ nào ăn được thì ăn, không ăn được thì đừng nên phá hỏng, đó cũng là cách tu, đó cũng là cách giữ tư cách giữ phong độ. Phong độ và tu cách tu nó thể hiện trong công việc nhỏ nhặt hàng ngày như vậy, nhưng nó đem lại rất nhiều lợi ích: Giữ gìn được môi trường, khỏi tổn thương kinh tế và huấn luyện cho mình một cách sống có đạo đức. Đó là điều đơn giản nhưng các thầy cô cần phải chú ý.

Về cách ăn mặc, ở thời chúng tôi học và tu mỗi năm chỉ có một bộ quần áo mà thôi. Đi học thì phần nhiều đi chân đất. Bây giờ có dép đi mà còn lựa dép cho đẹp, dép ngoại chứ dép nội là không thích. Đi dép ngoại mới bền mới đẹp và mới êm chân. Dân chúng ở thời tôi đa số đi chân đất và chúng tôi cũng đi chân đất, chỉ có Tết mới sắm được một đôi guốc

gỗ. Đôi guốc này cũng chỉ để đi làm kiểng năm ba bữa tết chứ ngày thường cũng ít đi.

Còn mặc thì độc nhất một bộ, cái áo tràng để đi tụng kinh thì may bằng vải Tàu, sợi to và thô nhưng phải nhuộm bàng nước vỏ cây đà, khi nhuộm xong nó đày y như rấm bố. Mặc vào nó cứng như bao bố. Màu hè ở Huế trời nóng gần 40 độ, ở trần mà mồ hôi chảy ra ào ào, huống chi khi mặc áo đó vào thì nóng bức biết chừng nào, nhưng cũng phải mặc. Khi đi ra đường phải mặc áo chứ vô lẽ ở trần, ở trầm thì coi sao được nên đành phải mặc. Mặc vào thì quá khổ sở nhưng vẫn phải mặc.

Về ăn thì 4 người ăn một tô cơm, một bát canh và một đĩa kho xào gì đó, đa số là rau muống và chột môn. Thế mà vẫn phải ăn năm này qua năm khác. Thường ngày ăn hai bữa cơm, ngoài ra không có gì để ăn thêm. Muốn ăn một cục kẹo cũng phải đi gần một cây số mới có bán, nhưng đa số chúng tôi đều không có tiền để mua. So với hiện nay thì cách xa một trời một vực. Bây giờ thức ăn đủ thứ, bán tràn lan như muốn trêu chọc mình. Sữa thì tốt, bia đã ngon rồi nhưng mà chưa bằng bia trộn với sữa. Khi nào mệt mệt đem bia trộn với sữa uống thì học mau vô lắm! Đã có bia sữa lại còn phải có thuốc ba số nữa mới đủ mốt. Không biết mấy điều này hay hay dở, nếu tôi nói dở sợ mấy thầy mấy cô nói tôi lạc hậu. Nếu nói

hay thì tôi không nói được. Thôi để tùy các thầy cô nghĩ sao thì nghĩ, tự mình xử lý lấy, chứ tôi thì hơi khó nói. Bởi nói dở thì cho Ôn xưa quá! Thời đại văn minh mà Ôn toàn nói chuyện đời xưa, còn nói hay thì tôi không cho là hay được.

bây giờ tới chuyện hút thuốc, ở đây tôi phải nói là dở. Dù có nói tôi lạc hậu hay u mê hay không theo kịp thời đại thì tôi vẫn nói hút thuốc là không tốt, là điều rất húy kỵ. Ngày xưa nếu ai đó hút được một điếu thuốc thì thiên hạ cho người đó là kẻ lớn, người đó có vẻ văn minh. Nhưng lúc này đây ai hút thuốc nhìn họ với cặp mắt thương hại, là tội đồ thèm thuốc, là người thiếu văn hóa, không theo kịp cái văn minh của thời đại. Họ nói hút thuốc là độc, không có lợi gì cả, trừ một ít nhà văn, nhà thơ họ nói có hút thuốc mới viết văn hay. Điều đó đúng hay không thf chưa ai kiểm tra được. Nhưng nếu hút thuốc mà viết văn hay thì cụ Nguyễn Du cụ hút cả ngày nên mới viết văn hay như vậy, chứ còn hút lơ thơ một vài điếu như mình thì làm sao mà viết văn hay như truyện Kiều được. Nhiều khi ít hút thuốc nên viết dở cũng biết chừng Nên nhiều người hút thêm để viết văn hay như cụ Nguyễn Du mà cũng không biết được. Có viết được thì chắc cũng không hay. Tôi ví dụ như vậy để các thầy cô hãy suy nghiệm thử coi.

Dân Việt Nam mình đang còn cái dở là hút quá nhiều thuộc, trong đó có các Thầy. Thầy chùa mà hút thuốc lại càng dở hơn. Thầy chùa gì mà cứ cầm điếu thuốc huơ lên huơ xuống, phì phì thở thở trước bàn dân thiên hạ coi thật kỳ quá. Không có cái phong cách phong độ gì hết. Nhân thiên nhãn mộc, nhân thiên đạo sư ở đâu mà lố lăng như vậy. Không phải hút thuốc nhiều mới hóa độ được nhiều Phật tử đâu. Tôi nghĩ, chẳng qua là quí vị chưa ý thức được vấn đề nên chưa cải đổi được sự thèm muốn của mình mà thôi. Tôi mong các Tăng Ni trẻ phải cải đổi bằng cách, nếu ai trước đây mỗi ngày hút 10 điếu thì giờ đây cũng nên bỏ dần đi, làm sao một ngày hút một điếu thôi và cuối cùng cũng nên tìm cách bỏ hẳn là tốt nhất.

Thế gian bây giờ người ta hạn chế hút thuốc lắm. Những người trí thức, những người lịch sự họ cũng rất ít hút thuốc, còn thầy chùa mình thì hút xả láng, dở quá. Tôi có dịp đi thăm một số các nước ở Âu Tây, khi đi trên tàu xe tôi thấy họ có dành một phòng cho hút thuốc. Mua vé giường nằm anh có quyền ăn, có quyền uống nhưng không được quyền hút thuốc trong phòng. Anh muốn hút thì đem tới phòng cách ly dành riêng cho người hút thuốc, hút xong rồi lại về phòng. Tây phương họ coi những người hút thuốc phì phèo nơi đám đông là thiếu văn hóa. Nên có những người thèm thuốc,

họ tự tách đám đông đến nơi bụi cây lén hút, hút xong mới đi tiếp. Nhìn người để xét lại mình, trong khi người đời như vậy mà mình là tu sĩ lại hút phì phèo, thử hỏi mình là người gì trong xã hội? Mình có xứng đáng là nhân thiên đạo sư được không? Thành thử việc ăn, việc học, việc ngủ, việc sử dụng đèn, sử dụng nước, tất cả mọi thứ cái nào mình cũng có thể tu được ở trong từng vấn đề nhỏ đó.

Nhân đây tôi có lời khuyên: Trước đây các thầy cô có hút thuốc, bây giờ thấy không hay bỏ đi cũng là tu. Trước dùng nước một cách phí phạm, bây giờ dùng vừa đủ cũng là tu. Trước đây dùng đèn một cách lãng phí, bây giờ dùng đèn có mục đích vừa cũng là tu; trước đây bạ đâu dùng máy thâu nấy, không lo ghi chép bài, cứ ỷ vào cái máy nên không đến trường học thì bây giờ hãy tự lực ghi để mà học cũng là tu. Vậy tu là gì? Tu là sửa cái không đúng thành cái đúng, bao nhiêu cái không có lợi trở thành cái có lợi v.v... đó gọi là tu.

Để trở thành tu sĩ nên có ba yếu tố: Đó là chánh kiến là một, tịnh giới là hai và oai nghi là ba.

Chánh kiến là đối với Tam bảo mình có một niềm tin vững chắc, tức là có thắng giải đối với Phật, đối với Pháp, đối với Tăng. Một sự hiểu biết vững chắc không lay chuyển, tin Tam bảo, tin nhân quả đó

là chánh kiến. Nếu làm ông thầy mà không có chánh kiến thì ông đó chỉ có hình thức mà không có nội dung, không đủ oai nghi thì không thật là ông thầy tu, bất quá đó chỉ là ông cư sĩ trọc đầu.

Thứ hai là tịnh giới: Tức là giữ giới điều đã thọ theo từng cấp bậc.

Thứ ba là oai nghi: Có chánh kiến, có tịnh giới, đó là hai điều chủ yếu, nhưng mà phải có oai nghi nữa mới trọn vẹn. Chứ còn làm ông thầy mà cứ lăng nhăng hút thuốc phì phèo như vậy là không có oai nghi, mặc dầu ông không phạm giới. Nếu nói ông hút thuốc là phạm giới thì không kết tội được, vì ông không mắc tội phạm giới, nhưng mà phạm oai nghi. Phạm oai nghi thì chỉ khuyên ông bỏ mà thôi. Mặc dầu có chánh kiến, có tịnh giới nhưng oai nghi không nghiêm túc, không đàng hoàng cũng không thành một ông thầy đứng đắn. Chính cái oai nghi đó trong luật cũng có nói, nhưng ngày xưa chưa có cái việc hút thuốc, mà chỉ nói: Tề chỉnh trước ngoại y đương học, tề chỉnh trước nội y đang học... (Mặc y ngoài một cách nghiêm chỉnh nên học việc đó, mặc y trong một cách nghiêm chỉnh nên học việc đó..., nên cầm bình bát cho thẳng mà ăn nên học việc đó, chứ chưa nói hút thuốc hay không hút thuốc như thế đó). Nếu

Phật còn sống chắc ngài cũng chế thêm điều đó hoặc Ngài nói nên hút như thế đó là tốt hay không tốt, tôi cũng chưa chắc. Các thầy cô đoán thử coi, nếu như Phật còn thì Ngài nói nên hút hay không nên hút như vậy!

Nhưng việc lắt nhắt như vậy các thầy cô nên biết để giữ oai nghi cho nghiêm túc, cho ngay ngắn để học hành, đồng thời cũng để giữ phẩm giá cho mình.

Thường thường khi chúng ta đánh giá ai đó thì ta chỉ biết đánh giá bề ngoài họ đến với ta, chứ ở nhà ta không biết họ làm gì, lỡ họ có ăn trộm, nói láo ta cũng không biết. Ta không hay không biết thì kết tội họ sao được. Nhưng nếu họ đến với ta mà đi đứng thiếu oai nghi thì ta đánh giá liền. Cũng vậy, khi đường những người xa lạ họ đâu có biết mình tu hay không tu, mà chỉ có người ở gần mình mới biết mình tu ra sao, có phạm giới không, có tụng kinh không hay là đi chơi cả ngày. Chắc người ngoài họ không biết. Nhưng nếu họ gặp và thấy mình lung lăng, cà chớn, hút thuốc phì phèo, không giữ oai nghi thì chắc họ nói: ông thầy đó tu gì mà tu, mặc dù ở chùa mình tu rất nghiêm túc, học hành cũng miệt mài nhưng vì bề ngoài bê tha của mình nên họ đáng giá liền. Cho nên vấn đề oai nghi cũng quan trọng lắm chứ không phải quan trọng đâu. Thành gộp ba thứ chánh kiến, tịnh giới, oai nghi

đó lại được đàng hoàng, nghiêm túc thì khi bấy giờ ta sẽ trở thành một vị tu sĩ gương mẫu, một vị Tăng đáng cho mọi người tôn kính. Các thầy các cô phải giữ cho được điều đó ngay cả trong khi ngồi trong lớp học, trong khi ăn cơm, trong khi ra đường, trong khi tiếp xúc, tôi nghĩ các thầy cô ai cũng làm được hết. Giữ được ba điều đó thì thiên hạ sẽ đua nhau đi tìm hiểu coi ông thầy đó ở đâu tới, học ở trường Phật học nào. Họ nói trường có quy củ nên dạy học Tăng học Ni mới có oai nghi chánh hạnh như vậy. Chứ trước đây ông khác, nay vì vào học trường có quy củ, có tu nên tính đã đổi dễ thương. Trường Phật học của chúng ta khi ấy lại có uy tín, lại có giá trị, chứ còn mình không giữ oai nghi, học hành không nghiêm túc thì người ta sẽ đánh giá: Ồ! Ông đó học trường Phật học mà oai nghi không ra gì. Vô tình mình làm mất uy tín của mình mà còn mất uy tín chung cho cả trường nữa. Mình có tinh thần nghiêm túc thì tự mình là người tự giác giác tha, tư lợi lợi tha, nếu không được như vậy thì mình tự hại mình mà còn làm hại cho người nữa. Nếu tính tình của mình hung hăng, lung lăng quá thì người ta sẽ nói xấu mình đã đành, mà còn nói xấu luôn cả trường nữa. Như thế vô tình mình làm gương xấu cho bạn bè, vô hình chung người dở lại kéo người hay xuống vực. Như thế là người hay làm thầy không ai biết mà chỉ biết người dở làm thầy người hay.

Các thầy cô làm sao cố gắng giữ cho mình, giữ cho đoàn thể, cho trường lớp từ cách học, từ cách tu. Từ sự giữ giới cho đến các oai nghi. Được như vậy là chúng ta đã thực hành được cái hạnh tự lợi lợi tha, còn không thì tự hại hại tha, mình học đã không ra gì mà còn hại người khác nữa. Mình tu đã không ra gì mà còn làm gương xấu cho người khác không tu.

Tôi xin nói một vài cái kinh nghiệm mộc mạc như thế để các thầy cô suy nghĩ thêm. Trong hoàn cảnh nào đó cũng có cái dễ và cũng có cái khó. Không phải hoàn cảnh nào cũng dễ hết mà cũng không phải hoàn cảnh nào cũng khó hết. Nhưng nếu mình biết thì hoàn cảnh khó nó biến thành dễ, không biết thì hoàn cảnh dễ nó biến thành khó. Hoàn cảnh dễ biến thành khó, ví dụ như bây giờ có cái cát-sét thâu bài thì tối về mở nghe chắc học dễ, có ngọn đèn sáng để học thì quá dễ nhưng nếu không biết sử dụng đúng cách thì nó sẽ biến thành khó. Khi khó biến thành dễ nếu mình có thiếu thốn đôi chút nhưng có tinh thần chăm học và đừng để tâm tới nó mà chỉ để tâm tới việc học, để tâm tới việc tu, đừng để tâm chi các việc lắt nhắt thì bao nhiêu chuyện lắt nhắt đó dù có khó cũng sẽ trở thành dễ, nó không tương quan chi đến mình hết.

Hôm nay các thầy cô đã có duyên lành vào học trường Đại học Phật giáo này thì nên cố gắng hết sức,

cố gắng mọi mặc để cho việc học của mình đạt được kết quả tốt đẹp, chẳng những có lợi cho mình, lợi cho nhà trường, cho Giáo hội mà cho cả đàn em trong tương lai nữa. Bởi vì tương lai các thầy cô sẽ là ông thầy dạy lại cho lớp đàn em của mình. Bây giờ mình còn là học Tăng, nhưng mai sau là ông thầy dạy Phật pháp. Nghĩ như vậy thì mình không những chỉ có bổn phận làm học trò mà cũng có bổn phận làm thầy nữa, chứ không phải làm học trò mà thôi. Để xứng đáng vừa là người học trò, vừa là một ông thầy trong tương lai, nghĩ như vậy chắc các thầy cô sẽ tiến bộ nhiều và bốn năm học sẽ qua đi trong nháy mắt.

gặp gỡ các thầy cô như thế này, dù lạ dù quen, nhưng cũng đầu tròn áo vuông, đồng tư tưởng, chí nguyện y như nhau thì chúng ta sẽ đồng hành lục hòa, đều có sự tu hành để lo cho đạo, bảo vệ chánh pháp, lợi lạc quần sanh như tâm nguyện xuất gia ban đầu của chúng ta vậy.

cầu chúc anh em tinh tấn dõng mãnh để học, để tu, để tư lợi mình và lợi người.

12. Hư tâm học đạo

HƯ TÂM HỌC ĐẠO

Người xưa hay chỉ vào lớp trẻ mà nói: Hậu sanh khả úy. Không biết các thầy cô có dính vào trong câu nói đó không? Hậu sanh khả úy nghĩa là kẻ hậu sanh đáng sợ. Chữ đáng sợ ở đây họ nói với cái nghĩa tốt. Kẻ hậu sanh khi nào cũng giỏi, cũng hay hơn các bậc tiền bối của mình hết.

Nếu như vậy thì tôi cũng hết sức mừng chứ tôi không sợ. Sợ mà mừng và tôi cũng mong được sợ như vậy.

Tôi theo đuổi cái nghề giáo dục Tăng Ni này từ khi ra trường cho tới bây giờ. Có lúc dạy nhiều, lúc dạy ít nhưng đi dạy cho Tăng Ni nhiều hơn các Phật sự khác, nên Giáo hội đã cử tôi trông coi ngành Giáo dục Tăng Ni.

Chúng ta học Phật, tu Phật cốt để làm gì? Mục đích nằm ở đâu? Học Phật tu Phật là cốt chuyển mê khai ngộ. Mục đích ra đời của đức Phật cũng tốt chuyển mê khai ngộ, nghĩa là chuyển đổi cái mê lầm mà khai mở trí giác ngộ, mục đích của Phật nằm ở chỗ đó. Vì mê lầm mà đau khổ và giác ngộ là an vui. Chúng sanh đau khổ là vì mê lầm, chư Phật an vui là nhờ giác ngộ. Vậy thì mê lầm cũng là

tâm mà giác ngộ cũng là tâm. Cho nên nói chuyển mê khai ngộ chính là chuyển cái tâm của ta vậy. Vậy là học Phật, tu Phật cốt là tham cứu cái bổn tâm của ta để cho ta hiểu rõ cái bổn tâm của mình, tu tập cái bổn tâm của mình như thế đó, để cho cái sự mê lầm càng ngày càng tiêu tan đi và sự giác ngộ càng ngày càng thành tựu tới. Nếu biết cho thật nhiều, học cho thật lắm nhưng không tự biết tâm mình và cũng không tu tập tâm mình thì chưa thể gọi là học Phật. Học Phật là cốt để chuyển mê khai ngộ, tức chuyển cái tâm mê thành tâm ngộ mà mình không tự biết tâm mình và không tu tập tâm mình thì dầu có học thật nhiều, học đủ mọi thứ thì cũng không gọi là học Phật được, cái học đó thì cái học hý luận chứ không phải học Phật.

Cho nên ngày xưa có ngài Thoại Nham Hòa thượng, hằng ngày tự kêu rồi tự dạ. Sáng ngài kêu: Tỉnh đó chứ? Dạ. -Phải luôn luôn tỉnh đi nghe? Dạ. -Đừng có để mai kia mốt nọ bị vạn pháp dối gạt nghe? Dạ, dạ.

Sáng ngài cũng kêu như thế, trưa cũng kêu như thế, tối cũng kêu như thế. Những người xung quanh lấy làm lạ, tưởng ông kêu ai và cũng có tiếng ai dạ, té ra khi họ rình một lát thì thấy ông tự kêu rồi tự dạ, chứ không có ai khác cả. Thì ra đó là một cách đánh thức lòng mình, đánh thức ông chủ của mình dậy, đừng để

cho ông ngủ quên. Khi ông chủ đó ngủ quên thì tất cả sẽ bị ngoại pháp xâm nhập, lấn hiếp, chi phối và nó sẽ làm rối loạn. Khi đã làm loạn như vậy rồi, nếu mình mong được giác ngộ thì giác ngộ bằng cách nào? Khi càng loạn càng mê lầm, đã mê lầm thì không còn cách chi giác ngộ được hết.

Nhưng nói về cái tâm thì bên pháp tánh nói tâm chỉ có một thôi. Vạn pháp bổn hộ nhất tâm, nhất tâm bất sinh vạn pháp hưu tức. (Muôn pháp vốn từ một tâm, một tâm không sinh muôn pháp lắng bặt). Về bên pháp tánh nói nhất tâm thôi, không có nhiều tâm. Nhưng có nhưng tính tham, tính sân, tính si, tính ngã mạn, tính cống cao hay từ bi hỷ xả, bao nhiêu chuyện đó chỉ là thuộc tính của tâm. Nhưng về Pháp tướng Duy thức thì tâm có hai thứ: Một thứ gọi là tâm vương và một thứ gọi là tâm sở. Tâm vương là chỉ cho sự biết nơi mắt, sự biết nơi tai, sự biết nơi mũi, sự biết nơi lưỡi, sự biết nơi thân, sự biết nơi ý, sự biết nơi mạt-na, sự biết của a-lại-da gọi là 8 cái thức. Sự biết của 8 cái thức đó gọi là 8 thức tâm vương. Sự biết này có một tính cánh trung thực, hiện lượng, tức cảnh vật như thế nào nó biết đúng như thế đó không thêm không bớt, mắt thấy sắc chỉ là thấy sắc, tai nghe tiếng chỉ là nghe tiếng. Cái biết hiện tượng đó no không nói rằng đây là sắc xanh, đây là sắc vàng, đây là cái hoa, đây là cái quả, đây là con người, đây là

con vật, nó không nói gì nữa. Lại càng không nói đây là xấu đây là tốt, đây là đáng ưa đây là đáng ghét, nó không nói chi tới cả, mà nó chỉ thấy sắc là sắc, tiếng là tiếng. Mà sắc là sắc, tiếng là tiếng đó là cái cảnh giới mà nó nhìn, nó biết, nó thấy như thế, chứ thật tình nó cũng không có cái ý nghĩ rằng sắc không phải thanh, thanh không phải hương, hương không phải vị, vị không phải xúc, nó không có cái so sánh ấy, đó là cái biết hiện tượng của 8 thức. Nếu như tất cả chúng sinh, tất cả mọi người mà hằng ngày sống được với cái hiện tượng đó (8 thức) thì không có vấn đề gì để nói hết. Sống với hiện lượng 8 thức thì con mắt của tôi nhìn cũng như con mắt của các anh nhìn, các cô các chú không nhìn không khác gì nhau hết. Cái nhìn của tôi, cái nhìn của các cô, thấy sắc của tôi và thấy sắc của các vị không khác gì nhau.

Khi chúng ta đã có một cái thấy không khác nhau thì chắc chắn không cãi nhau, không cãi nhau thì không đập lộn nhau đến u đầu bể trán chảy máu. Sống trong hiện lượng cảnh là thế. Sống trong hiện lượng của nhãn, của nhĩ, của tỉ, của thiệt, của thân, của ý, của mạt-na, của a-lại-da, sống với 8 thức tâm vương và sống trong hiện lượng cảnh đều là trung thức, đều là bình đẳng. Nhưng tiếc rằng chúng ta ít sống trong hiện lượng cảnh, mà lại sống trong cảnh đới chất, hay trong cái tâm sở là một thứ tâm

khác theo Duy thức. Ngoài tâm vương còn có các thứ tâm sở mà những tâm sở này có 11 thứ thiện, 10 thứ trung tính và các thứ khác là bất thiện, gọi là phiền não hay tùy phiền não tâm sở. Nếu tâm vương khi kết hợp với tương ứng với tâm sở nào, thì sẽ biến tính chất của nó theo tâm sở ấy. Nếu tâm vương nhãn thức là trung thực, là hiện tượng nhưng khi kết hợp với tín tâm sở thì nớ trở thành cái tốt cái thiện, còn khi kết hợp với tham tâm sở thì sẽ trở thành xấu, bất thiện. Thành thử theo Duy thức, ngoài 8 thức tâm vương ra còn có 51 thứ tâm sở, chính trong loại tâm sở này cũng có thứ thiện, thứ ác, thứ bất định.

Vậy nếu cần phải biết tâm, cần phải tu tâm thì tốt nhất chúng ta phải nhìn vào trong tâm của mình, ngay trong giờ phút đó cái thức tâm vương của mình nó tương ưng với tâm sở nào? Nếu nó tương ứng với cái tâm sở thiện, thì mình cố gắng để cho nó tương ưng, để cho nó phát triển, làm cho nó lớn mạnh lên. Nếu nó tương ưng với tâm sở ác, thì mình phải tìm cách ly gián nó ra, tách lìa nó ra, trừ khử nó đi, đừng để cho nó tương ưng. Nếu thấy cái nhãn thức tâm vương của mình thấy sắc hiện lượng, thấy sắc đó thấy là tốt, không sao hết. Như vậy thì nhìn sắc cả ngày cũng không sao, có đi xuống chợ nhìn đủ thứ cũng không hại gì. Nhưng nếu có một anh tham tâm sở mà tương ưng với tâm vương, thì mình phải tỉnh ngộ liền,

loại trừ nó ra ngay, xua đuổi, ly gián nó ra, đừng cho nó tương ưng với. Đó cũng là một cách tu theo Duy thức và một cách tu để tự biết tâm mình, tu luyện tâm mình.

Trong kinh tạng Nikàya Phật dạy: Luôn luôn tỉnh giác, khi ngồi biết mình ngồi, khi ăn biết mình ăn, khi đắp y biết mình đắp y, khi cầm bình bát biết mình cầm bình bát...đó là tỉnh giác. Kinh Nikàya nói một cách đơn thuần như thế về tỉnh giác. Lối tỉnh giác đó như Thoại Nham Hòa thượng hằng ngày tự kêu mình hãy tĩnh đi tỉnh đi..., nhưng phân biệt như trong Duy thức thì rõ ràng hơn. Thấy rằng cái tâm khởi lên đó là loại tâm gì, phải biết rồi mới lo diệt trừ nó đi. Mà khi đã biết tâm để trừ tâm, cái đó nói tu thì bấy cứ lúc nào cũng tu hết, hiểu tâm lúc nào cũng hiểu hết, tu tâm lúc nào cũng tu hết, chứ không phải khi bước chân lên chùa tụng kinh gõ mõ mới là tu tâm, hay thời gian ngồi tham thiền mới là tu tâm. Không phải thế. Bởi nếu mình tỉnh giác được, nhưng tâm thiện tâm ác tương ưng với tâm vương của mình từng giờ từng phút, lúc nào nó khởi lên thì trừ lúc đó, cũng gọi là tu.

Thế nhưng tại sao lại có giờ công phu nhất định như vậy để làm gì? Là vì công phu của mình còn non quá, yếu quá nên phải có cái thì giờ để huấn

luyện cho mình có thêm nghị lực, để bất cứ lúc nào mình cũng được thanh tịnh, không bị ô nhiễm.

Cho nên trong đạo Phật khi nói học tức là tu, nói tu tức là học, chứ không phải học xong mới tu hay học ba năm bốn năm ra trường sau đó mới tu. Không phải như vậy. Không phải học xong rồi mới tu, mà chính ngay trong khi đang học đã tu, trong tu có học, ngay cả trong khi đang học đã quyết chí đỗ, chính ngay khi ngồi trong lớp cũng đã tu, nếu không quyết tu thì học để làm gì!

Thường thường ngồi trong lớp học đâu có phải lúc nào chúng ta cũng đem cái hư tâm học đạo, sáng suốt rỗng rang để nghe lời thầy dạy. Nếu được như thế thì rất là quí, nhưng không phải lúc nào cũng thế, rồi nó sinh ra những chuyện khác nữa, ví dụ ngồi học như vậy nhưng sao thấy nó nặng nề, trầm trệ, mệt mỏi quá. Hai con mắt thì mở nhưng cái tâm hồn như là để đâu đâu, lúc bấy giờ hôn trầm tâm sở nổi lên, nếu không trừ diệt là bị buồn ngủ, nên ngồi giữa lớp mà ngủ gục là vì vậy. Khi đã hôn trầm tức phải đi tới thụy miên. Hôn tầm là một tâm sở. Cho nên hành giả ngồi thiền thường hay bị hai cái bịnh là bịnh hôn trầm và bịnh tán loạn.

Tán loạn cũng không thiền định được mà hôn trầm cũng không thiền định được. Hôn trầm thì sẽ ngủ gật.

Nên khi học phải biết lúc nào mình bị hôn trầm thì phải đánh thức nó dậy, đó là tu. Tránh cho được hôn trầm thì mới học vô. Như vậy có tu mới học được. Ngoài bịnh hôn trầm còn có bịnh trạo cử. Ngồi trong lớp nghe thầy giảng nhưng tâm không yên: nhổm lên nhổm xuống, xích qua xích lại, không ngồi yên một chỗ gọi là trạo cử. Một ngọn đèn nó đứng yên một chỗ thì ngọn đèn đó là sẽ soi sáng, trái lại ngọn đèn đó cứ phụt lên hạ xuống, chao qua chao lại, thì ánh sáng lòa lòa chứ không sáng rõ được gọi là trạo cử. Ngồi không yên quay qua quay về, đứng lên ngồi xuống cũng gọi là trạo cử.

Dẫu vậy cũng có đôi lúc nghe thầy giảng nhưng nghe với một tâm động, tâm chao qua chao lại như ngọn đèn thì lời dạy của thầy cũng không lọt vào trong tâm được nên gọi là trạo cử tâm sở. Biết cái trạo cử tâm sở đó để trừ đi tức là tu. Không những tạo cử mà còn có cái tán loạn tâm sở nữa.

Ngồi trong lớp tai bên này nghe thầy giảng nhưng tai bên kia nghe nhạc, lại còn con mắt cứ nhìn đồng hồ không ngớt, như vậy trong lúc đó có mấy cái tâm? Một tai nghe thầy giảng là một tâm, một tai nghe nhạc là hai tâm, hai cặp mắt nhìn đồng hồ là ba tâm, gọi là tâm tán loạn. Tán loạn như thế thì lời của thầy giảng mới đi tới ngang ta thì nó cũng bị đánh bạt

đi chỗ khác, xê đi chỗ khác, chứ không làm sao mà lọt vào tai được hết. Nếu biết tâm tán loạn thì khi khởi phải loại trừ nó đi, đừng cho tán loạn thêm đó là tu. Có tu được cái tán loạn tâm như vậy thì mới học được, không chỉ tán loạn tâm mà còn có nhiều loại bịnh khác nữa.

Nhiều khi nghe lời thầy giảng không hơn chi mình đọc sách hết. Mình đọc sách coi bộ trong sách người ta nói thâm thúy hơn thầy giảng. Bây giờ thầy giảng sao mà chán quá, không hay chi cả. Từ trong cái chán quá đó nếu không tu, nó sẽ sinh ra một loại bịnh khác gọi là mạng tâm sở (ngã mạn), khi đó ra mặt chê: Ông thầy đó giảng như vậy mà giảng, dở ẹt. Tuy không nói lớn nhưng mà nói thầm thầm. Trong câu nói đó chẳng những thể hiện cái tính ngã mạn mà cũng có cái ý khoe khoang. Khoe khoang với anh em xung quanh, ta biết rồi, điều đó ta biết rồi.

Chính tôi có đi ngang qua giai đoạn học ấy, tức đã học trên ghế nhà trường, đi con đường này nên tôi cũng biết tâm lý các thầy cô trẻ chút đỉnh. Xin nói để các vị biết, thời ấy chúng tôi học khổ lắm, 10 năm chỉ học với một thầy dạy mà thôi, chứ không nhiều thầy cô đâu, đó là Hòa thượng Trí Độ. Lâu lâu mới có cụ Lê Đình Thám dạy một vài bữa thôi! Dạy toàn kinh luật chữ Hán, chữ không có Việt văn, không có

Anh văn, Pháp văn chi cả. Chương trình không dạy thứ gì khác ngoài Hán văn.

Vào học năm đầu thì có dạy môn luận văn, nhưng thầy dạy luận văn hết sức đơn sơ. Thầy bảo làm một bài luận ba phần phải cân đối nhau. Phần mở đề, phần chính luận, và phần kết luận. Ba phần phải cân đối nhau, chứ đừng mở đề thật to, mà chánh luận một chút rồi kết luận thật to, không khác người có cái đầu và hai chân, còn cái bụng nhỏ quá, thế là không được. Phải y như con người: cái đầu chừng nào, cái bụng chừng nào và hai cái chân chừng nào. Đó là một bài luận, thầy chúng tôi dạy đơn sơ thế thôi. Ngoài ra không dạy nhiều về văn chương hết. Chẳng những đã không dạy rồi mà đến khi mình tìm các sách văn chương ở ngoài đời học cũng không cho. Lúc thời buổi chúng tôi học là thời buổi văn chương đang phát triển, trong đó có nhóm Tự Lực Văn Đoàn họ in những cuốn sách như Hồn bướm mơ tiên, Tôi kéo xe hay Tắt đèn... rất nổi tiếng. Có một số anh em tìm mua về đọc. Lâu lâu thầy đi soát một lần, hễ thấy anh nào có quyển sách ấy là ông lấy xé ngay tức thì.

Có khi anh em không thuộc bài, nếu qua ba người thì coi chừng cả lớp chuẩn bị bỏ chạy. Khi đó ông vác roi gặp đâu đánh đó. Những kỷ niệm như thế chúng tôi bây giờ tưởng tượng lại như mới xảy ra hồi

hôm qua. Thế mà chúng tôi đã chịu đựng trong 10 năm học. Bởi chỉ có một thầy dạy thôi, dạy toàn chữ Hán,cứ thế mà học không được kêu ca gì hết. Lẽ tức nhiên tuổi còn trẻ, khoảng 14 tuổi là tuổi còn thích ăn thích ngủ, nhưng từ sáng học đến trưa, từ trưa học đến tối, nghe quen quá nên đôi lúc cũng buồn ngủ. Cho nên ra giữa lớp anh nào cũng cố tìm một chỗ khuất để ngồi, lỡ có ngủ thì thầy không thấy, vì lớp chúng tôi học có mấy cột nhà khá lớn. Chúng tôi tìm sau cột nhà mà ngồi, ai tìm được ngồi ngay vào chỗ đó là may mắn lắm. Giả sử có ngủ gục cũng không đến nỗi nào. Nhưng nếu muốn ngủ ta ở nhà ngủ chứ ra ngồi làm chi? Nhưng ở nhà thì sợ ông điểm danh làm sao mà trốn được. Nếu có ngủ thì ngủ đôi chút chứ làm sao mà ngủ cả buổi được.

Cũng nhờ thầy dạy nghiêm khắc như vậy mà chúng tôi có được một cái học có cơ bản. Tuy không rộng rãi, không sâu xa, nhưng nhờ đó sau này có cái cơ sỏ để tiến bộ. Thứ nữa, đạo lý Phật giáo của mình có một cái huân tập. Những em bé nằm trong nôi nó có nge có biết chi đâu, thế nhưng tiếng hát của bà mẹ trong lúc ru con, tiếng hát đó vẫn thấm vào trong lòng nó. Vậy khi mình ngủ gục đi nữa, thì tiếng giảng của ông thầy cũng lọt vào trong óc trong tai được. Nếu không trọn một câu nhưng cũng nghe được một ít. Như vậy dù có ngủ hai giờ thì mình cũng nghe

được khúc trước khúc sau và trong khi ngủ nghe được một ít nữa, tức là nghe hơn một giờ rưỡi, còn ngủ chắc nửa giờ thôi. Như vậy ngủ cũng có lợi

lại có chuyện bàn tán: Thầy này giảng dở, thầy kia giảng hay. Theo tôi, mình là học tăng, học ni chương trình đã đề ra thì mình học là cứ học, nghe là cứ nghe. Người ta gọi đó là hư tâm học đạo. Còn anh mang sẵn cái tâm tới học đạo mà cho rằng tôi hiểu rồi, đừng nói nữa, sao gọi là hư tâm được. Hư tâm là lòng anh phải trống rỗng như thế này để anh chờ, anh chực người ta đưa vào cho, còn anh chứa đầy trong tâm rồi thì làm sao mà đưa vô được nữa. Gỉa sử ông thầy có nói điều mình học rồi, ông nói dù có dở chín điều, nhưng chắc chắn có một điều ông nói hay. Nếu chê ông dở đến khi ông nói điều hay đó mình không nghe được thì thật là uổng, khi ấy ai nói lại cho. Thành thử học là học, nghe là nghe, giữ một tâm bình tĩnh học với thái độ không có hôn trầm, không có trạo cử không có tán loạn, không có ngạo mạn, không có giải đãi. Trong khi học mà tránh các bịnh đó tức là tu, có tu như vậy mới học được. Còn để mấy loại bịnh đó nó choáng cả thì làm sao mà học được. Hết hôn trầm đến trạo cử, hết trạo cử đến tán loạn, hết tán loạn đến ngã mạn, hết ngã mạn đến phóng dật thì làm sao mà học. Mỗi buổi học từ 2 giờ đến 4 giờ mà anh đem cả

Lô bịnh ra dọa thì làm sao mà học vô. Cho nên trong khi học cũng là tu chứ không phải học xong mới tu. Có tu như vậy mới học được.

Chính chúng tôi cũng vậy, nếu nói nghe học mà chán thì 10 năm chúng tôi học một thầy thì lại càng chán hơn. Lẽ tất nhiên kinh luật luận thì nhiều, nhưng ý kiến của ông thầy làm sao không trùng lặp được. Nếu nói nghe mà chán thì đức Phật còn tồn tại chắc chúng ta cũng không nghe Ngài dạy đâu.

Bộ kinh Nikaya là bộ kinh chứa toàn lời Phật dạy mà một câu lặp đi lặp lại ba lần. Đọc cũng chán lắm. Anh em khi mới học Nikàya chắc cũng chán như chúng tôi. Chúng tôi lúc đầu cũng có cảm tưởng như vậy. Khi chúng tôi tìm kinh sách Đại thừa đọc thì tư tưởng sâu xa thấm thía lắm. Đọc một câu mới hiểu được một ý còn chín ý nữa mình phải đi tìm hiểu lấy. Còn khi đọc kinh tạng Nikàya sao mà cứ lặp đi lặp lại nên đọc hơi chán. Tuy vậy nhưng càng đọc chừng nào tôi càng thấy thấm thía chừng đó. Đọc chừng nào thì càng thấy cái hay, cái thâm thúy, cái ý nhị nằm trong từng câu từng chữ của nó. Câu văn hết sức đơn giản mà cảm xúc vô cùng.

Chúng ta biết Trung luận là bộ luận rất cao siêu do ngài Long Thọ soạn. Một bộ luận có một biện chứng pháp rất tuyệt diệu. Vậy nội dung Trung luận

nói cái gì? Đó là nói về Bát bất trung đạo: Bất sanh bất diệt, bất thường bất đoạn, bất nhất bất nhị, bất lai bất xuất. Đó là Bát bất trung đạo. Mới đọc lên ngó như cao siêu lắm. Có người nghĩ chắc Phật xưa Ngài cũng không nói được như vậy đâu. Bát bất của ngài Long Thọ nói ra và sau này chúng ta mới hiểu được, chứ còn đối với Phật em cũng không hiểu, không nói được như vậy đâu!

Thật ra lúc đầu chúng tôi cũng lầm như thế. Bởi vì coi trong kinh tạng Nikàya nói ra là mình hiểu liền, không có cái gì sâu sắc hết. Nhưng càng đọc sâu, càng tìm hiểu từng câu từng lời mới thấy cái sâu trong đó. Chính Bát bất trung ssaoj của đức Phật nói cũng từ trong Nikàya mà ra cả. Trong đó có chỗ đức Phật dạy rằng: "Nói thế gian là có đó là một cực đoan, nói thế gian là không đó là một cực đoan, nói thế gian là một đó là một cực đoan, nói thế gian là khác đó là một cực đoan, xa lìa cực đoan Ta thuyết pháp trung đạo".

Chính Trung luận triển khai cái ý nghĩa đó của kinh tạng Nikàya do đức Phật dạy chứ có cái gì mới đâu. Cho nên trong Nikàya đức Phật dạy một câu rất ngắn mà ngài Long Thọ về sau này triển khai thành một bộ luận rất công phu, rất súc tích, rất sâu sắc. Bây giờ nói về các biện chứng pháp của Trung luận thì các nhà nghiên cứu Phật học khắp cả thế giới đều thán

phục không một ai bắt bẻ được. Mới đầu chúng ta cứ tưởng đó là của ngài Long Thọ, nhưng thật ra không phải, mà chính đó là của đức Phật nói ra. Nên trong bài kệ của ngài Long Thọ mới vô đầu bộ luận có tán dương đức Phật như sau: Cái Ngài nói diệu pháp nhân duyên trung đạo đó là vị thuyết pháp thứ nhất, con xin đảnh lễ ngài. Mở đầu trung luận Bồ-tát Long Thọ viết:

Chẳng sinh cũng chẳng diệt

Chẳng thường cũng chẳng đoạn

Chẳng một cũng chẳng khác

Chẳng đến cũng chẳng đi

Nói lên được pháp nhân duyên ấy

Khéo diệt trừ các hý luận.

Con cúi đầu lễ Phật

Đã thuyết nhân duyên cao nhất trong các thuyết.

Qua câu nói đó ta biết ngài Long Thọ rất tôn trọng lời dạy của đức Phật và lấy lời dạy của ngài ra để mà triển khai, chứ không phải là sáng kiến của ngài Long Thọ. Ngài Long Thọ chẳng qua là người triển khai lời dạy của đức Phật mà thôi. Những cái hay đó mà chúng tôi thấy đọc Nikàya, càng đọc càng thấy thấm thía, càng đọc lại càng nhận thức được một cách sâu sắc giáo lý trong kinh điển Đại thừa. Nếu nghe qua mà chán thì không chi bằng đọc

Nikàya! Ông thầy dạy nói có chán cũng chưa chán bằng khi đọc Nikàya, chứa lời Phật dạy mà cứ lặp đi lặp lại một câu hai ba lần.

Tại sao mình chê thầy dạy sao chán quá. Trong những lúc mình nghe ông dạy xem ra có vẻ tầm thường, đó cũng có cái chủ ý riêng của ông ở trong đó mà mình chưa biết hết. Thành thật tôi khuyên các thầy cô học là cứ học, có tu mới học thì học mới vô được. Nếu không tu mà cứ mang ra một cái phiền não tâm sở này hay phiền não tâm sở khác, để cho nó nổi dậy trong khi ngồi học, nhứt định không làm sao mà học được. Như vậy sẽ rất uổng cho việc học tập. Cứ phê bình bữa nay ông thầy này dạy chán quá tôi không muốn học, bữa khác nghe ông thầy dạy khó quá học sao vô, như rứa là chết. Khi thì chê thầy dạy thường quá, không có kiến thức mới, khi thì than khó quá học sao vô; khi thì dạy dài quá làm sao mà học cho kịp, nên không có khi nào học được hết. Thành thử phải học cho hết mình, tuần tự theo thì giờ, theo bài vở từ từ mà học, không lo được không lo mất. Nếu trong cái học mà có cái lo thì nó choáng lòng mình nên cũng không học được.

Bây giờ các vị gặp một hoàn cảnh học hết sức thuận tiện, còn trước chúng tôi chỉ có một thầy dạy, có nghe được thì nghe, có nhớ được thì nhớ, có hiểu được thì hiểu, chứ ra khỏi lớp rồi thì không biết hỏi ai

nữa. Hỏi thầy thì đâu dám hỏi. Nếu trò nào cũng vô hỏi cả thì thầy làm việc cả ngày không cho thầy nghỉ giờ nào cả hay sao? Đã thế, đêm về còn viết mấy chục trang sách li ti bằng chữ Hán, dưới ngọn đèn mù mờ, viết cho kịp để ngày mai có để mà học. Còn bây giờ anh em sướng lắm, có cái máy thu âm để một bên, có nghe thầy giảng hay không nghe cũng được, cứ thu vô để đến tối về nằm ngửa trên giường mà nghe, vì đã có cái máy học giúp, nghe giúp nên không có mặt cũng chả sao. Thậm chí còn dặn bạn: Thôi anh thâu dùm tôi để tối tôi học cũng được chứ bây giờ tôi bận đi coi đá banh rồi, có thể như vậy lắm chứ! Chính trong cái dễ đó chưa chắc đã là hay. Thành thử có cái phương tiện đó giúp cho chúng ta cũng tốt, nhưng chỉ giúp mà thôi, chứ nó không làm cái việc chính thay cho chúng ta được, như việc học và suy tư của chúng tôi trong lúc nghe thầy giảng. Còn nếu mình biến nó là chủ còn mình là khách là dở. Mở máy ra có sao nghe vậy, nhưng khi thầy viết trên bảng thì không nghe được, nếu ỷ lại vào cái máy thu âm thì thiệt hại biết chừng nào.

Thứ nữa, lúc chúng tôi học, thời đó đâu có âm nhạc, nếu có nghe ca thì chỉ vài bài vọng cổ, ca nam ai nam bằng, ca xưa thôi, không thấy có buổi hòa nhạc hay đài phát thanh phát nhạc như bây giờ. Nhờ đó nên chúng tôi không tu cũng phải tu, không học cũng phải

học vì không biết đi đâu. Còn các thầy cô bây giờ thuận lợi hơn, muốn tu, muốn yên tĩnh cũng không được, bởi đài phát thanh cứ mở bên tai 24/24 giờ, hết bản nhạc này đến tin tức nọ, âm điệu du dương nghe mùi tai dại gì mà không nghe.

Lại có một số thầy cô đang ngồi học không quên để cái máy một bên. Học thì học, đọc thì đọc nhưng nghe nhạc thì cứ nghe, nghe cho khỏe để học cho mau vô, để khỏi phải buồn ngủ. Như vậy cái học sẽ ra sao. Chúng ta biết rằng đi vô như thế nào thì đi ra như thế đó. Vô ông ổi thì ra cũng ông ổi, vô ông xoài thì ra cũng ông xoài, chứ vô cả ổi lẫn xoài thì ra cái gì? Khi học mà vô lộn xộn thì ra cũng lộn xộn. Cho nên có những thầy cô học 4 năm Đại học Phật giáo gần ra trường rồi mà Tứ đế lại lộn với Thập nhị nhân duyên, vì khi nghe giảng bài thì vừa viết bài vừa nhớ bản nhạc mới nghe, thật là khổ. Khi đầu vào như vậy thì đầu ra chắc chắn phải hành động như vậy. Do đó, học tập nói năng lộn xộn thì hành động và phát biểu cũng lộn xộn. Hai việc học và hành có liên đới với nhau. Nhiều khi trong giọng tụng kinh cũng có ngâm nga cái giọng ca nữa, vì vừa tụng kinh vừa để cái máy một bên làm sao không lộn xộn được.

Các thầy cô nên biết cái nào là phương tiện thì phải đặt để nó là phương tiện, nó chỉ giúp cho mình

một phần nào thôi trong khi cần thiết, chứ đừng dùng nó làm chính thức rồi mà bỏ mất sự suy tư và sự chăm chú, sự tích cực, sự cần mẫn của mình. Nếu cứ ỷ lại vào cái máy thì đi đâu cũng lè kè mang theo nó, thậm chí vô thi cũng lè kè cái máy một bên, để lỡ có quên thì nhờ nó nhắc cho. Thành vô tình mình biến nó là chủ, còn mình là khách, là phụ. Nếu là phụ không phải là chính thì có học mãi đi nữa cũng không có căn bản. Cho nên tôi khuyên các thầy cô phải tự lực là chính chứ không nên phụ thuộc quá nhiều vào máy móc trong việc tu học của mình.

Vài lời khuyên nhắc các thầy cô, mong các vị tinh tấn trong việc tu việc học để sau này là người hữu ích cho Giáo hội, cho Học đường trên bước đường phục vụ Đạo pháp.