Hư Tâm Học Đạo

14. Hồi quang phản chiếu

HỒI QUANG PHẢN CHIẾU

Đức Phật sau khi thành đạo, Ngài liền đến rừng Lộc Uyển thuyết pháp lần đầu tiên độ cho 5 vị Tỳ-kheo, sau đó Ngài đến thôn Ưu-lâu-tần-loa để độ cho ba anh em Tôn giả Ca-diếp, là ba nhà đạo sĩ nổi danh thời bấy giờ. Trên đường đi, một hôm Ngài đang ngồi nghỉ trưa dưới gốc cây, thì có một đoàn 30 thanh niên con nhà giàu có dắt vợ đi chơi, trong đó có một thanh niên chưa vợ, anh ta thuê riêng một nàng kĩ nữ đi theo để hầu hạ. Lúc các chàng thanh niên ấy mải mê chơi đùa, ngủ nghỉ thì người kỹ nữ đó trộm cắp hết tất cả của cải của 30 thanh niên đó rồi trốn mất. 30 thanh niên hớt hải chạy đi tìm, thấy đức Phật ngồi bên gốc cây, họ đến quì xuống và nói, kính thưa Sa-môn Cù Đàm, Ngài có thấy người kỹ nữ chạy ngang đây không? Đức Phật liền hỏi lại họ rằng: Người kỹ nữ ấy là gì của các anh mà các anh đi tìm gấp như vậy? Các anh đi tìm người kỹ nữ đó hơn hay là các anh đi tìm chính các anh hơn? Họ trả lời: Dạ, chính chúng tôi đi tìm chúng tôi hơn. Phật nói: Như thế là tốt. Rồi Ngài thuyết pháp cho họ nghe.

Lời dạy cho 30 thanh niên đó của đức Phật có một ý nghĩa thâm thúy vô cùng. Diễn rộng nó ra thì

cũng có thể đặt thành những câu hỏi như thế này: Đi tìm người kỹ nữ đó hơn hay đi tìm chính mình hơn? Đi tìm danh vọng hơn hay là đi tìm chính mình hơn? Đi tìm quyền quý hơn hay là đi tìm chính mình hơn? Đi tìm rượu chè cờ bạc hơn hay là đi tìm chính mình hơn? Biết bao sự đi tìm khác thử hỏi có sự đi tìm nào hay hơn là đi tìm chính mình! Nếu khi không tìm được chính mình, quên mình, mình bị tha hóa vào rượu chè, ma túy, bị tha hóa vào cờ bạc, vào danh vọng, quyền lợi, chức tước thì khi ấy con người sẽ mất hết nhân tính và đạo đức thì người không thành người, liệu của cải vật chất danh vọng khi ấy có thể đem lại lợi phúc cho họ không? Cũng vì lẽ quên mình, không biết đi tìm lại chính mình, cho nên chúng ta thấy xung quanh chúng ta, trước mắt chúng ta, bên tai chúng ta đã xảy ra bao nhiêu chuyện xấu xa đau khổ, đáng thương tâm lắm.

Khi tôi đang còn ở chùa Hải Đức, Nha Trang, có một chuyện xảy ra như thế này: Một người con trai trong một gia đình đó sắp sửa tới ngày đi cưới vợ, ông cha thấy con mình để một cái đầu tóc bờm xờm, gái không ra gái, trai không ra trai, ông bảo con: Con ơi, hãy đi cắt tóc cho sạch sẽ vì ngày mai là ngày cưới của con rồi. Nhắc lần thứ nhất nó không nghe, lần thứ hai nó giả lơ và bỏ đi nằm ngủ. Chiều lại thấy nó

đang ngủ, ông liền lấy kéo tới cắt bớt tóc cho nó gọn ghẽ. Đến khi thức dậy, nó sờ đầu tóc của mình bị cắt ngắn liền hỏi mẹ: Mẹ, ai đã cắt tóc của con? Mẹ nó trả lời: Chính cha con cắt cho con đó. Nó hỏi: Ba con đâu rồi? Mẹ nói nó: Ba con đang làm trên rẫy. Nó hầm hầm xách một khúc cây lên rẫy đánh cho ông mấy hèo và chưởi vào mặt cha nó rằng: Ai bảo ông cắt tóc tôi? Ai cho phép ông cắt tóc tôi?

Rồi gần đây trong tờ báo C.A Cửu Long xuất bản ngày mồng 5 tháng 3 năm 1989 có đăng một chuyện cũng đáng thương tâm và đau xót như thế này: Một anh chàng đang làm hiệu trưởng trường phổ thông cơ sở ấp Hạnh Đông A, tỉnh Cửu Long tên là Nguyễn Bình Tâm, con của ông Nguyễn Bình An. Anh ta thấy ông Nguyễn Bình An hôm đó ngồi uống cà phê ở quán, anh đi về nhà bảo thằng em tới lôi cổ ông cha về. Đứa em tới kéo cha về. Ông cha vừa mới bước vô cửa thì anh ta đá, thoi và kéo ông vô trong nhà lấy dây cột cổ trói nơi cột nhà. Trước đó đã có một lần, anh cũng hành hung ông cha như vậy, ông sợ quá bỏ chạy và nhảy xuống sông để trốn.

Mới năm ngoái đây, có một Phật tử chở tôi đi Honda, tôi ngồi sau hỏi rằng: Lúc này nhà anh ra sao? Gia đình có vui vẻ không? Đạo hữu đó thưa rằng: Dạ thưa thầy, kinh tế nhà con không lo gì cả, nhưng mà con rất khổ. Tôi hỏi vì sao mà khổ? Đạo hữu đó

trả lời: Vì mấy đứa con của con nó say sưa rượu chè liên miên. Một lần say như vậy, anh em nó cãi nhau, đập lộn nhau, con khuyên cũng không được, can cũng không xong, dọa nó cũng không sợ, đuổi nó cũng không đi, cho nên hễ mỗi lần anh em nó cãi lộn to tiếng là con thấy xấu hổ và bỏ qua nhà hàng xóm ngồi.

Bao nhiêu chuyện đó từ đâu mà ra? Tự vì đạo đức bị sút kém, vì một số vọng ngoại quên mình. Họ ham đi kiếm danh mà không tự kiếm mình. Ham đi tìm lợi mà không tự tìm lại chính mình. Ham đi tìm tiền tài của cải một cách phi pháp, rượu chè cờ bạc bê tha mà không tự tìm chính mình, cho nên mới xảy ra như thế. Nếu như chúng ta hôm nay, không theo Phật, không học Phật, không hồi quang phản chiếu để nhìn lại mình, tìm lại chính mình, thì chúng ta cũng sẽ bị những thứ huyển hóa trên lôi kéo đi, khi ấy chúng ta không còn là chúng ta nữa, không còn là người, giữ được đạo đức nữa.

Nhiều chuyện thương tâm phi đạo lý xảy ra lúc này lúc kia, chỗ nọ chỗ khác cũng đều như vậy cả. Cho nên đức Phật luôn luôn khuyến nhắc cho chúng ta phải hồi quang phản chiếu. Hồi quang phản chiếu là đem ánh sáng của mình nhìn lại nơi chính mình, hiểu mình ngay trong từng suy nghĩ, từng giờ từng phút rằng: mình là con người thiện hay mình là con

người ác, mình là con người tham lam ích kỷ hay là con người hỷ xả từ bi. Mình là một con người kiêu căng ngạo mạn hay là một con người biết khiêm tốn kính thường; mình là người bất hiếu bất để hay là một người con có hiểu để. Nếu mỗi một ngày, mỗi một giờ chúng ta chịu hồi quang phản chiếu lại mình, hỏi lên những câu hỏi như vậy, tự nhiên chúng ta thấy rằng: Chúng ta hiện tại đang như thế nào? Nếu bất hiếu thì làm sao trở thành người con có hiếu. Nếu đang kiêu căng ngạo mạn thì làm sao trở thành một người biết khiêm tốn kính nhường. Nếu là một người tham lam bóc lột thì làm sao trở thành một người hỷ xả từ bi. Còn nhìn lại chính mình như vậy mới thấy mình, có thấy mình thì mới sửa được mình, mới tu tâm dưỡng tánh để trở thành một người tốt. Còn không tìm được chính mình, không thấy được mình, thì có những lúc mình hay mà vẫn cho là dở, có những lúc mình dở mà vẫn cho mình hay.

Thật tính bất cứ ai trong tâm cũng đều có Phật, đều có chúng sanh, đều có ma, đều có thánh. Khi tâm chúng ta nghĩ điều lành, nghĩ những điều từ bi hỷ xả thì đó la Phật, trái lại, khi tâm chúng ta nghĩ điều gian tham, bóc lột thì đó là ma, đó là chúng sanh. Ma và Phật, Phật và ma trong lòng của tất cả mọi người đều có. Trong lòng ai cũng có ma có Phật, nhưng ai biết phát huy Phật tánh thì người đó trở nên Phật, còn ai cứ

ôm giữ lòng tham, saan, si, mạn, tật đố, phát huy cái tâm hạ cấp của chúng sanh thì người đó là ma. Ma không có một hình thức nào khác mà chính con người ta là ma.

Cho nên có những người đang tử tế hiền lành như vậy, nhưng thoát một chốc họ lại sân, si, nổi nóng, giận dữ, giương mi trợn mắt, khi đó chúng ta sẽ nói người đó giống con ma, người đó giống cọp. Khi họ nói người đó là ma, là cọp thì thế là con người đó đang ở trong cảnh giới cọp, đang ở trong cảnh giới ma, mặc dầu họ là người, nhưng thực chất tâm hồn của họ đang là cọp ở trong cảnh giới cọp, tâm hồn họ là ma đang ở trong cảnh giới ma. Nếu tâm hồn của chúng ta hằng ngày ở trong cảnh giới ma như vậy thì chúng ta làm thế nào gọi là mình hay, gọi là mình tốt được. Cho nên khi ta là ma phải biết ta là ma, khi ta là Phật phải biết ta là Phật, khi chúng sanh biết là chúng sanh, có như thế chúng ta mới cố gắng phát huy cái Phật tính để diệt trừ bóng ma đi. Nếu không như vậy nhiều khi chúng ta lấy ma làm Phật, lấy Phật làm ma, lẫn lộn rồi sống một đời trong vô minh, điên đảo, quanh quất trong sanh tử luân hồi, trongdanh lợi, trong quyền thế mà thôi.

Thành thử, cái tự biết mình là một điều hết sức cần thiết, khi đã biết mình như vậy thì mới biết rõ được mình trong giờ phút này là ai, tâm ta đang nghĩ gì, đang nghĩ điều tốt hay đang nghĩ điều xấu, đang nghĩ điều tham lam ích kỷ hay đang nghĩ điều từ bi

hỷ xả, đang nghĩ những điều thù hằng nhỏ mọn hay đang nghĩ tới một tâm hồn rộng lớn như vô ngã vị tha. Có thấy tâm ta đang nghĩ gì như vậy chúng ta mới tự thấy được ta, biết được ta, đó là tự giác. Nên đức Phật dạy: Cái đạo lý của Ngài không có gì xa lạ hết. Ngài chỉ dạy cho chúng sinh một cái đạo lý tự giác mà thôi. Nếu khi nào ta tự giác được thì khi đó ta là Phật, khi nào ta không tự giác được khi ấy ta là ma, là chúng sanh. Giáo lý của đức Phật vô thượng vô biên, nhưng chung qui cũng chỉ để dạy cho tất cả chúng sanh tự giác là chính.

Xưa có ngài Thoại Nham Hòa thượng, cứ mỗi ngày sáng, trưa, chiều ngài đều tự kêu và tự dạ. Ngài kêu rằng: Này ông chủ, rồi ngài tự dạ. Ngài tiếp tục kêu, này ông chủ, dạ. Thức tỉnh đi nghe. Dạ. Đừng để mai kia mốt nọ bị đời lừa gạt nghe. Dạ, dạ. Hằng ngày tự kêu và tự dạ. Tự kêu ông chủ rồi tự dạ. Chính ông chủ đó là mình. Nhưng mà ông chủ đó phải kêu, phải thức tỉnh để khỏi mê ngủ, nếu không kêu, không thức tỉnh ông chủ đó sẽ ngủ quên mất. Khi đã ngủ quên chính là khi mê muội, khi mê muội thì sẽ bị danh lôi cuốn,lợi lôi cuốn, quyền lực lôi cuốn, cờ bạc rượu chè lôi cuốn, thế là khổ. Khi đã bị những thứ đó lôi cuốn rồi tự nhiên chúng ta không tỉnh giác và sẽ bị biết hiếu, trở nên bất mục, trở nên phi đạo đức, trở

nên hung ác, trở nên gian tham, trở thành mọi thứ xấu xa.

Cho nên tự biết mình, tìm lại chính mình, tự giác ngộ lấy mình, đó là một điều căn bản của những người tu Phật,đến với đạo Phật. Qui y Tam bảo, đến với chùa chúng ta học lấy cái đạo lý tự giác đó. Khi học được đạo lý tự giác đó rồi, chúng ta mới cởi bỏ tất cả những cái gì không phải là giác ngộ, như tham lam không phải là giác ngộ nên chúng ta bỏ đi. Sân hận không phải là giác ngộ nên chúng ta bỏ đi, kiêu căng ngạo mạn không phải là giác ngộ, chúng ta bỏ đi. Tham quyền tham lợi, bóc lột lấn hiếp không phải là giác ngộ chúng ta bỏ đi. Chúng ta ý thức được rằng: Chúng ta muốn sống thì người khác cũng muốn sống như chúng ta, nên chúng ta đừng chà đạp lên sự sống của người khác để tô bồi cho sự sống của mình. Chúng ta muốn gia đình của chúng ta hạnh phúc thì cũng biết rằng gia đình của người khác cũng cần hạnh phúc như chúng ta, thì chúng ta cũng đừng chà đạp lên hạnh phúc của người khác để bồi đắp cho hạnh phúc của gia đình mình. Có tự giác như thế chúng ta mới đi trên con đường giác ngộ và giải thoát của đức Phật.

Đến với đức Phật, học theo Phật đó là điều quí báu nhất. Nhưng nếu không thực hiện theo lời Phật

dạy, không có một tâm niệm từ bi thì sự đến với Phật của chúng ta cũng thiếu sự lợi ích. Khi đã giác ngộ rồi thì chúng ta mới giác tha được, chưa tự giác thì không giác ngộ cho ai được cả.

Chư Tăng và các vị tiền bối của chúng ta, nhìn thấy chính trong tâm tư của mỗi người đều có điều tốt, điều xấu. Trong hàng thanh niên con em của chúng ta cũng có người có tâm xấu, cũng có người có tâm tốt. Người có tâm xấu thì nhiều, người có tâm tốt thì ít, sợ rằng con cháu của chúng ta sa ngã, cho nên các vị tiền bối đã phát huy đạo đức bằng cách thành lập những cơ sở Khuông hội Phật giáo, niệm Phật đường để cho các hàng nam nữ cư sĩ Phật tử, dầu lớn dầu bé, những người có tâm hướng thượng, hướng thiện, muốn đi theo con đường giải thoát từ bi của đức Phật, đến đó để học hỏi và tu trì.

Các vị tiền bối cũng không quên các lớp trẻ như thanh thiếu niên là rường cột của gia đình, của quốc gia xã hội, rường cột cho cả thế giới nhân loại nữa, nếu những hàng thanh thiếu niên đó không được giáo dục, chỉ vẽ, không được hướng dẫn theo con đường đạo đức thì họ sẽ trở nên như một ông Hiệu trưởng mà tôi vừa nói trên, xách cổ cha về mà đánh, mà trói cha vào gốc cây không biết chừng. Những lớp thanh niên đó sẽ như những anh chàng chuyên uống rượu để gây khổ cho gia đình, những thanh niên đó sẽ như

anh chàng sắp cưới vợ mà cầm dùi đi đánh cha, khi cha đã lo lắng và cắt tóc của mình cho sạch sẽ.

Hàng tiền bối của chúng ta sợ con em của họ bị sa ngã, trở nên những con người xấu xa như thế, nên mới lập nên Gia đình Phật tử, rồi tiến lên lập Gia đình Phật hóa phổ để giáo dục cho con em Gia đình Phật tử chúng ta sống bằng cách nào cho phải đạo, sống cách nào cho nên người, sống cách nào để xứng đáng là người Phât tử. Khi đã là một Phật tử xứng đáng thì đồng thời cũng chính họ là một công dân xứng đáng, một người yêu nước thương dân. Khi ra làm việc biết đặt quyền lợi chung trên quyền lợi riêng, đặt quyền lợi của tổ quốc lên trên quyền lợi cá nhân hẹp hòi nhỏ mọn.

Ý nghĩa của gia đình Phật tử là tạo môi trường giáo dục cho con em của chúng ta nhằm vào mục đích: Trước tiên là thực hiện nếp sống đạo đức xã hội, sau đó mới học theo hạnh từ bi giải thoát của đức Phật. Trong những đạo lý mà đức Phật dạy cho chúng ta và hàng Phật tử cần phải học, phải tu và phải thực hành cho viên mãn là hiếu thuận đối với cha mẹ. Nếu một người con bất hiếu thì người con đó không thể nói là làm lợi ích cho xã hội, cho ai được cả. Bởi chính cha mẹ mình sinh ra mình, có ơn đối với mình mà mình đã bất hiếu, đã phụ bạc thì đối với người khác làm sao có thể trở nên tốt lành được. Cho nên

hiếu là một hạnh lành đứng đầu trong muôn hạnh lành.Sự hiếu kính đối với hàng Phật tử chúng ta có một ý nghĩa rất quan trọng. Muốn trở thành một người có hiếu, có bậc tiền nhân đã dày công giáo dục qua nhiều thế hệ mới có như ngày hôm nay. Cái gương của ngài Mục-kiều-liên là một trong số đó. Tôn giả Mục-kiều-liên, ngài là tấm gương cho chúng ta noi theo để mỗi năm trong ngày Rằm tháng bảy, ngày chư Tăng Tứ tự, chúng ta đến chùa làm lễ để cầu siêu độ cho tiền nhân của chúng ta, để báo hiếu cho cha mẹ của chúng ta.

Các Phật tử từ trước tới nay chắc cũng đã hiểu đức Mục-kiều-liên là ai và cứu độ mẹ như thế nào. Ngài là một vị Đại đệ tử của Phật trong thời đức Phật còn tại thế, tu hành đắc lục thần thông. Ngài dùng huệ nhãn tìm xem mẹ mình đã qua đời cách đây mấy năm hiện giờ đang sống trong cảnh giới nào? Khi Thiền quán thấy được mẹ mình đang ở trong cảnh giới ngạ quỉ, đói khổ vô cùng. Thương mẹ, ngài liền đi xin cơm đem về dâng cho mẹ ăn. Khi ngài vừa đưa bát cơm cho mẹ, bà mẹ ngài giành lấy, một tay che cơm, một tay bốc ăn. Che cơm là vì bà ta vốn là người ích kỷ, bỏn sẻn, thấy cơm thì sợ người chung quanh giành, sợ người xung quanh đến giựt cho nên lấy tay che. Một tay bốc cơm đưa lên miệng để ăn thì cơm đó liền hóa thành lửa.

Vậy lửa đó là gì? Lửa đó chính là lửa của sự bỏn sẻn, của sự tham lam gây ra. Nếu lúc ấy bà phát một tâm từ bi hỷ xả, bà nghĩ người xung quanh đói cũng như mình đói, nên bố thì bằng cách cho họ ăn một ít, mình ăn một ít, đừng lấy tay che lại, thì cơm đó đã hóa ra muôn vạn chén cơm khác, khi đó bà ăn được người khác cũng ăn được. Nhưng tiếc rằng: Tâm bỏn sẻn của bà quá nặng nề, bà lại che cơm lại, cho nên cơm đó lại biến thành lửa mà chính bà cũng không ăn được.

Đức Mục-kiều-liên đã thể hiện một tấm gương hiếu hạnh nhưng cứu mẹ mình không được, liền về bạch lại với Phật. Đức Phật dạy rằng: Tội của mẹ ngươi nặng lắm, một mình người không thể cứu được, bây giờ ngươi hãy cầu sức cứu nguyện của chư Tăng sau ba tháng An cư, đạo đức sâu dày chú nguyện cho thì mới chuyển đổi tâm lực của mẹ ngươi, may ra bấy giờ mẹ ngươi mới thoát khỏi địa ngục.

Do đó, đối với hàng Phật tử chúng ta lấy ngày Rằm tháng bảy, ngày chư Tăng Tự tứ làm ngày báo hiếu đối vời tiền nhân, đối với cha mẹ. Đức Mục-kiều-liên đã thể hiện một tấm gương hiếu hạnh trong hiện thời của ngài. Và cũng là tấm gương cho người sau noi theo mà báo hiếu cho cha mẹ quá cố.

Trong quá khứ ngài Mục-kiều-liên cũng đã là một người con chí hiếu. Có một kiếp nọ, cha mẹ ngài chỉ sinh được một mình ngài. Ngài nghĩ: cha mẹ ta chỉ sinh ra được một mình ta thì ta phải báo hiếu như thế nào cho tròn công ơn sinh thành dưỡng dục đối với cha mẹ, nên ngài dứt khoát không chịu lấy vợ, ở độc thân suốt đời để phụng dưỡng cha mẹ. Nhưng cha mẹ một mực khuyên lơn, bắt buộc, đòi hỏi, thậm chí hăm dọa bắt con phải lấy vợ cho được. Vì nể lời cha mẹ, sợ song thân buồn nên ngài đành lấy vợ

Khi cưới vợ về, ngài mới dặn dò vợ rằng: Khi nào tôi ở nhà thì tôi hầu hạ cha mẹ, khi tôi đi vắng thì bà ở nhà phải hầu hạ cha mẹ thế cho tôi. Bà phải hết sức hết lòng hầu hạ cha mẹ một cách đàng hoàng, kính trọng cha mẹ như khi tôi còn ở nhà vậy.

Lúc đầu bà vợ nghe lời, một khi chồng ra đi thì bà vợ ở nhà cũng hầu hạ cha mẹ chồng rất chu đáo, tươm tất, lễ nghĩa và trung thành lắm. Nhưng người con dâu đâu có tình thương đối với cha mẹ chồng bằng người con ruột đối với cha mẹ, cho nên hầu một thời gian bà vợ sinh ra nản. Khi đã nản rồi thì khi thấy mặt cha mẹ chồng càng trở nên bực bội, mỗi chút mỗi thấy chướng, lâu ngày bà dâu đó cũng muốn tìm cách thoái thác không hầu cha mẹ chồng nữa.

Một hôm bà dâu nghĩ ra một kế. Chiều nay chắc chắn chồng mình về, khi chồng về bà lấy nước đổ khắp phòng. Chồng về hỏi vợ tại sao nhà cửa nhớp nhúa thế này? Người vợ trả lời: Ông bà chướng quá tôi chịu không nổi. Ở nhà khi thì đòi nước, tôi bưng lên thì chê nóng chê lạnh, hất đổ ướt cả nhà như vậy đó. Giờ thì tôi không chịu nổi nữa. Người chồng khuyên vợ rằng, bà nên cố gắng chịu đựng một chút, già cả ai cũng hay chướng, đó là chuyện bình thường. Bà nên nguôi giận bỏ qua để hầu hạ cha mẹ giúp tôi đi làm ăn kiếm tiền về nuôi gia đình.

Lần sau chồng đi xa bà tìm một kế khác. Lần này bà cũng đợi chồng đi làm về, bà lại vung vãi cả cơm cả canh ra giữa sàn nhà để cho vấy bẩn, nhớp nhúa. Người chồng về nhà thấy vậy hỏi vợ tại sao nhà nhớp nhúa như thế. Bà nói: ông đó, bà đó chướng quá tôi chịu không nổi, tôi hầu không được. Bà vợ cứ đờn mãi bên tai chồng như vậy nên ngài Mục-kiều-liên cũng phải xiêu lòng.

Từ đó ngài rắp tâm làm khổ cha mẹ bằng cách: Một hôm ngài nói với cha mẹ rằng: Cha mẹ nay đã già còn sống không bao nhiêu ngày nữa, tuổi đã gần đất xa trời, nay con sẽ

đưa cha mẹ về thăm từ đường họ hàng một chuyến, để có nhắm mắt đi nữa cũng khỏi ân hận. Cha mẹ nghe lời vui vẻ lắm.

Ngài liền thuê một chiếc xe chở cha mẹ già về quê. Khi đến một quãng đường ngắn ngài mới nói với cha mẹ rằng: Đoạn đường này nhiều kẻ ăn trộm ăn cướp nó hung dữ lắm, thôi cha mẹ ngồi trên xe cầm cương hờ để con nhảy xuống xe con phòng vệ. Nhưng không phải ý của ngài là nhảy xuống xe để đi theo phòng vệ mà dã tâm làm tên ăn cướp, lấy cây quất lại cha mẹ đang ngồi trong xe. Càng quất vào lưng cha mẹ chừng nào ngài càng kêu lên: Chướng quá, chướng quá, đã hết chướng chưa, hết chướng chưa!

Nhưng cha mẹ ngài trong khi bị quất roi vào mình đau như thế, không nghĩ tới mình mà vẫn cứ nghĩ tới con rồi kêu lên: Con ơi, con ơi lo chạy cho mau kẻo hắn đánh chết. Khi ngài nghe kêu những tiếng con ơi con ơi như vậy thì xúc động trong lòng. Nhớ lại những tiếng con ơi con ơi mà cha mẹ đã ru mình trong bao ngày trước. Ngài nghĩ thầm trong bụng, cha mẹ trong khi bị đánh khủng khiếp như vậy mà vẫn không nghĩ tới mình, không kêu con ơi cứu cha mẹ với, mà chỉ nghĩ tới con thôi.

Từ đó ngài ngộ ra rằng, tình thương của cha mẹ quá sâu sắc, trong cảnh khốn cùng như thế mà vẫn

quên mình đế nhớ tới và lo lắng cho con thôi, làm cho lòng ngài thêm xúc động. Ngài liền cho xe dừng lại và lên xe đưa cha mẹ về nhà, ăn năn sám hối với cha mẹ, xin cha mẹ bỏ qua những lầm lỗi của mình. Từ đó ngài cho người vợ về với cha mẹ nàng và ngài suốt đời ở vậy để phụng dưỡng cha mẹ cho đến khi cha mẹ chết. Chính ngài là người con chí hiếu, nhưng trong một lúc thiếu suy nghĩ cũng bị mê man, cũng bị lời mê hoặc của vợ mà trở nên bất hiếu với cha mẹ.

Trong hàng Phật tử của chúng ta và nơi mọi người khác, có xảy ra trường hợp y như thế không? Có những lúc nào vì mê man theo lời của vợ, theo lời của chồng, theo lời của ác hữu mà bất hiếu với cha, bất hiếu với mẹ không? Có lúc nào vì nghe lời của rượu mà bất hiếu với cha không? Có khi nào vì nghe lời cờ bạc mà bất hiếu với mẹ không? Có lúc nào vì nghe lời bạn ác mà bất hiếu với cha mẹ, bất hòa với anh em không? Chính như ngài Mục-kiều-liên là một người con chí hiếu, trong một chốc lát cũng đã xiêu lòng vì nghe lời vợ xúi giục, nên cũng bị mê man, huống chi những người con không có lòng chí hiếu, chắc chắn những người đó sẽ nghe lời vợ mà bất hiếu với cha, nghe cờ bạc mà bất hiếu với mẹ, nghe lời bạn ác mà bất hiếu với cha mẹ.

Cho nên muốn làm người con có hiếu, thì cũng phải nhìn lại mình, phải luôn luôn tâm niệm rằng:

Mình là người con hiện tại đối với cha mẹ mình có hiếu hay không có hiếu? Trong hiện tại mình đã nghe lời ai mà bất hiếu với cha mẹ mình chưa? Nghe lời bạn ác, nghe lời rượu chè mà bất hiếu bất hòa với cha mẹ và anh em của mình không? Nếu một lúc nào đó tự tìm lại mình như thế, tự nhiên chúng ta thấy rõ được chúng ta.

Khi đã thấy rõ chúng ta là người có hiếu hay bất hiếu, nếu người ta là người bất hiếu thì phải bỏ sự bất hiếu đó đi. Nếu ta đang là người có hiếu thì cố gắng bồi dưỡng cái đạo tâm hiếu để cho viên mãn. Thực hiện được đạo hiếu đó cũng là thực hiện được sự tu hành, là con đường tiến tới giải thoát. Đó cũng là ý nghĩa rất thiết thực khi hàng Phật tử chúng ta đến chùa, học Phật, niệm Phật, tụng kinh. Sự học Phật, niệm Phật, tụng kinh của chúng ta, do đó nó có mang một ý nghĩa đạo đức sâu xa lắm, vô hình nhưng nó rất lợi ích. Sự lợi ích về mặt đạo đức, lợi ích về mặt tâm hồn, lợi ích về mặt xã hội, lợi ích về mặt đạo lý, về mặt giác ngộ, là kho tàng tâm linh còn quý báu hơn vàng hơn bạc nữa.

Nếu có vàng có bạc mà thiếu đạo đức thì vàng bạc đó không đem lại sự lợi ích an vui và hạnh phúc. Nếu có danh vọng mà thiếu đạo đức thì danh vọng ấy cũng không đem lại hạnh phúc lâu dài. Nếu có nhà cao cửa rộng mà thiếu đạo đức thì nhà cao cửa tốt đó

cũng không đem lại hạnh phúc. Cho nên đức Phật đem lại cho chúng ta một kho tàng đạo đức, một kho tàng hạnh phúc, đó là cái ơn của đức Phật đối với chúng ta mà cả nhân quần xã hội nữa.

Biết như vậy thì các Phật tử luôn luôn tinh cần học đạo, tìm hiểu đạo, tụng kinh cho nhiều. Các Phật tử cũng đừng có quan niệm sai lầm rằng: Tụng kinh là bi quan, là yếu thế, là tiêu cực. Trong số báo của tỉnh Thừa Thiên ra ngày 24 tháng 4 năm vừa rồi có một người làm bài thơ như thế này:

Ngày ngày nhà sư cầu kinh niệm Phật

Mau cho mau đến cảnh giới Niết-bàn thoát tục

Dẫu không cho đời viên đạn làm nên bạo lực

Vẫn cho người điều thiện trong tâm.

Một người ở ngoài đạo mà nhận xét sâu sắc về sự tụng kinh niệm Phật như vậy. Sự tụng kinh đó dầu không cho đời viên đạn làm nên bạo lực, vẫn cho người điều thiện trong tâm. Vần thơ ca ngợi đó là tiếng chuông nhắc cho chúng ta, là Phật tử hãy luôn hướng tâm hồn mình đi vào con đường thiện, đó là cách để chúng ta tìm lại chúng ta, giác ngộ lấy tâm chúng ta. Khi tâm chúng ta đã giác ngộ thì chúng ta sẽ an lạc, sẽ được giải thoát. Tâm chúng ta đã giác ngộ thì chúng ta sẽ có một đời sống đạo đức, một đời sống đem lại sự an vui cho mình, cho người, chứ

không phải đem lại sự khổ não, sợ hãi, buồn thảm cho mọi người.

Mục đích của Gia đình Phật tử là giáo hóa con em Gia đình Phật tử, cũng như mục đích lập Khuông, lập Hội, lập chùa tụng kinh niệm Phật đều cũng tập trung đến sự giác ngộ, hiểu lấy mình để giác tha. Tự giác giác tha là viên mãn, để trở thành người giác ngộ học Phật. Dầu trong hiện tại chúng ta chưa viên mãn được nhiều, nhưng cũng học được hạnh của Phật để trở nên một người tốt, một người Phật tử chơn chánh. Khi đã là một người Phật tử chơn chánh rồi thì sẽ trở nên một người công dân tốt, có lợi mình, lợi người, lợi nhà lợi nước.

Hôm nay chúng tôi có bấy nhiêu lời như vậy để trao gửi đến quý Phật tử, các em Gia đình Phật tử, trông mong các Phật tử, các em Gia đình Phật tử luôn luôn giữ vững đạo tâm tu hành để tiến bước trên con đường của chư Phật, để khỏi phụ công ơn của chúng ta đã xây dựng từ trước.

15. Từ bi trong đạo Phật

TỪ BI TRONG ĐẠO PHẬT

Nói đến đạo Phật, thì ai cũng hiểu rằng đạo Phật là đạo từ bi, vì đạo Phật lấy hai chữ ấy làm mục đích, nêu là cơ sở cho một đạo đầy đủ cả sự sáng lạn và cao quí hơn các học thuyết khác. Nhưng lắm người còn lầm ý nghĩa của hai chữ ấy với chữ bác ái của Mạc Tử, của Gia Tô hay lòng nhân ái của thế gian, nghĩa là chỉ khuyên người ta làm lành tránh dữ mà thôi. Hoặc có kẻ cho từ bi nghĩa là vô tri giác như cây đá, phải chẳng biết, trái cũng chẳng hay, hơn nữa là nhu nhược không làm được điều gì có chí khí can đảm.

Những lối bác ái hoặc nhân ái kia in tuồng như từ bi, song xét kỹ đó chỉ là lối thương yêu có hạn lượng đối với một xã hội hay một đồng loại mà thôi. Còn từ bi của đạo Phật không có bờ bến, không hạn cuộc trong đồng loại, trong thời gian không gian. Vì vậy nên đạo Phật cũng gọi là đạo từ bi vô thượng, vượt hẳn các học thuyết, đạo lý của thế gian.

Kinh có câu: "Từ năng dữ lạc, bi năng bạt khổ", nghĩa là đức từ của Phật ban cho chúng sanh mọi điều vui, đức bi của Phật cứu vớt chúng sanh thoát ly các điều khổ.

Chúng ta thấy từ trong gia đình cho đến ngoài xã hội, không người nào là không thương yêu, nhất là bà mẹ thương yêu con dại, phải chịu bao nhiêu điều đắng cay khổ sở vì con, mà không bao giờ có lòng chán nản; ngoài loài người, nhiều loài cầm thú, lắm khi vì lòng thương con quá nặng mà phải chết oan vì lưới bẫy, vì thuốc độcv.v... Nhưng đó chỉ là lòng thương đối với con mình nên không sánh được với lòng từ bi của Phật là coi tam giới như thân phần, coi mọi loài chúng sanh như con một. Vì vậy nên cũng gọi Phật là Tam giới đạo sư, Tứ sanh từ phụ.

Phật, Bồ-tát, từ vô lượng kiếp trước đã phát Bồ-đề tâm, trên y cầu Phật đạo, dưới hóa độ chúng sanh, trong giây lát, trong tháng năm không lúc nào xao bỏ lòng từ bi cả, vì rằng từ bi là chánh nhân,là căn bản của Phật quả, còn chúng sanh là trợ duyên, là cảnh duyên để thành tựu đạo quả Chánh giác.

Vì vậy nên Phật thường căn dặn Bồ-tát muốn thành tựu Phật quả trang nghiêm thì trước phải phát Bồ-đề tâm. Bồ-đề tâm như trên đã nói là phát tâm thượng cầu hạ hóa, mà thượng cầu hạ hóa ấy là gốc của lòng từ bi mà ra.

Bồ-tát trong hằng ngày tu hành lục độ cũng gốc ở lòng từ bi mà ra. Bồ-tát vì xem thấy mình và tất cả chúng sanh, đều có tánh sáng suốt thành Phật, tánh

ấy vẫn trong sạch, không tham lam, không độc ác, không hờn giận, không lười nhác, không tán loạn, không ngu si, song vì chúng sanh để cho các tánh tham lam, hờn giận v.v... làm ô nhiễm, làm cho khổ mãi trong luân hồi, nên chính Bồ-tát tu lục độ cũng vì lòng từ bi muốn mình và chúng sanh đồng thành Phật đạo.

Từ bi của Phật không đồi với lòng thương ô nhiễm của thế gian, không hạn cuộc vào thời nào, cảnh nào và cao thượng hơn cả là vì có ba lối từ bi sau này: 1. Chúng sanh duyên từ, 2. Pháp giới duyên từ và 3. Vô duyên từ.

- Thế nào là Chúng sanh duyên từ? Chúng sanh duyên từ là lòng từ bi của Phật, do sự đau khổ, lòng cầu nguyện của chúng sanh mà cảm ứng Phật, tuy coi chúng sanh đồng như con một, dù thân, dù sơ, dù quá khứ, dù hiện tại, vị lai,vẫn không có chi là không bình đẳng, song đức từ ấy chỉ theo duyên chúng sanh mà phát, vì rằng lòng từ bi của Phật ví như mặt trăng vẫn chiếu tất cả, không phân biệt nơi nào, song nơi nào có nước mới có mặt trăng hiển hiện. Phật cũng như bà mẹ hiền hằng thương nhớ chúng sanh, thấy chúng sanh càng đau khổ thì càng muốn cứu vớt, song vì căn duyên có khác, nên kẻ được thấm nhuần ơn từ bi, còn có kẻ thấy Phật muốn xa, không đủ thiện căn thì chưa được gặp Phật, nên trong kinh Lăng

Nghiêm đã nói: " Thập phương chư Phật, lân niệm chúng sanh, như mẫu ức tử, tử nhược ức mẫu, như mẫu ức thời, mẫu tử lịch sang, bất tương vi kiến", thì đủ rõ chúng sanh duyên từ của Phật.

- Thế nào là Pháp giới duyên từ? Pháp giới duyên từ là Phật không duyên cơ mà cảm hóa độ như trên, mà Ngài chỉ duyên nơi toàn thể pháp giới mà lợi hóa chúng sanh. Toàn thể pháp giới, chính Phật và chúng sanh vẫn đồng một thể ấy, nên chúng sanh còn khổ thì Phật chưa hoàn toàn Niết-bàn, chúng sanh chưa thoát luân hồi, là còn vào sanh tử để hóa độ. Đó là duyên toàn thể pháp giới mà hiện đức từ bi hóa độ vậy.

- Thế nào là Vô duyên từ? Vô duyên từ là ngoài hai món duyên trên ra, Phật còn có món duyên vô từ; Ngài đã dày công tu hành được bất tư nghì vô tác diệu dụng, nên không luận chúng sanh nào, thời gian nào Ngài không cần duyên theo tâm niệm chúng sanh, không cần duyên theo thể tánh pháp giới, Ngài không cần tác ý, không rời chân như mà hiện làm Phật sự nên gọi là vô duyên từ.

Hai chữ từ bi của đạo Phật, cao thượng như vậy, lòng từ bi yêu thương chúng sanh, cứu vớt chúng sanh thoát ngoài vòng sanh tử, rất khác hẳn lòng thương của người đời, chỉ thương giúp những người

đồng loại, đồng dòng giống với mình; hơn nữa là lòng thương yêu của người đời lắm khi gây những ân oán nặng nề, chẳng biết lúc nào thoát khỏi vòng sanh tử, chính lòng từ bi của Phật đã cứu vớt lòng thương của người đời ra khỏi vòng thương yêu chật hẹp.

Nói tóm lại, từ bi là cội gốc của tất cả pháp lành, của tất cả hạnh Bồ-tát của chư Phật. Ngoài đức từ bi thì không lấy gì làm căn cơ cho Phật tử tu hành Phật đạo và ngoài hai chữ từ bi thì không lấy gì làm mục đích cho Phật giáo. Từ bi là mục đích của Phật giáo, người Phật tử há lại không cố gắng noi theo gương Phật để làm tỏ rạng mục đích ấy sao.

1943.

16. Vài nét về An Nam Phật học

Vài nét về

TRƯỜNG AN NAM PHẬT HỌC

Trường An Nam Phật học là một trường do các Ngài đại đức Tăng già và các cư sĩ thiện tín Trung kỳ chung nhau xây dựng để dạy vẽ cho các học sinh có đạo tâm xuất gia tu học đào tạo nên những bậc Tăng tài đủ học vấn và đức hạnh hầu mong chấn hưng Phật giáo sau này... Cái ý niệm ấy và công việc ấy là công việc lợi tha to tát. Chúng ta không thể quên nhãn được. Song hữu vi pháp đều là biến thiên mà cái trường An Nam Phật học này cũng không khỏi điều thay đổi mà hóa thành một trang lịch sử. Trang lịch sử của trường An Nam Phật học tuy chưa trải qua bao năm nhưng sự thay đổi không phải ít và sự chép lại nó cũng không phải dễ dàng. Bởi vì trong thời kì đầu tiên và trung gian của nó là thời kì chúng tôi còn thơ ấu không được dự biết sự gì cả, biết chăng chỉ biết những cái đã có ra bề ngoài chứ không làm sao biết cái nguyên nhân trong công việc ấy được. Nên nay chép lại đây cũng là chép một vài phần có biết, có thấy, còn nhớ và vài điều có giấy chép để lại mà thôi, nếu muốn cho thật đúng thì chỉ trông mong những bậc từ trước tới nay đều

có chức quan hệ đối với nhà trường đem sự thật mà chép lại mới hoàn toàn. Đây chỉ kể năm mà kể sơ lược lai lịch trường.

Năm 1935 (2488) bắt đầu trường Phật học thành lập. Bên Tăng già thì có thầy trụ trì Trúc Lâm (Giác Tiên) và đệ tử Ngài là thầy Thích Mật Khế v.v... Bên cư sĩ thì có ông Lê Đình Thám v.v... hợp sức nhau gây dựng trường tại chùa Quang Công (gần Diệu Đế bấy giờ). Sự học hành lúc này chỉ sơ sài mỗi ngày vài ba giờ học quốc ngữ do thầy Mật Thể chỉ vẽ, coi việc ăn uống và xem sóc học sinh thì có mấy thầy trụ trì Quang Công trước, tiền ăn lúc này chỉ do thầy Mật Khế và một số ít người giúp đỡ, tuy vậy mà học sinh không lấy gì ăn uống cực lắm, vì số học sinh chỉ độ trên 10 người mà thôi, ấy vật giá rất rẻ. Ở đây từ tháng giêng qua độ tháng 7-8 An Nam là học sinh phải dời lên ở chùa Trúc Lâm, nên sự học hành và ăn uống không phải còn như cũ, lúc này sự học có chương trình cần mẫn hơn, một vài danh từ Phật pháp tăng từ đây mới biết đôi chút mườn tượng, vì sự giáo thọ lúc này đều do thầy Đốc Giáo (hiện giờ) chuyên môn dạy bảo, ngoài ra còn có thầy giáo Chí làm kiểm khán, các thầy ở chùa Trúc Lâm đều coi phần kiểm điểm học sinh, sự ăn ở cũng đều nhờ các thầy sắp đặt, học sinh lúc này nhiều hơn, học sinh ngoài đến

học phải nộp mỗi tháng 200 phận phí, cuối 1935 này đã có kỳ thi tấn ích rồi sau mới nghỉ tết.

Năm 1938. Sự học đã có chương trình nhất định không còn thay đổi nữa, nhưng ăn ở còn chưa nhất định, vì chùa Trúc Lâm là một chùa tư mà nước độc không thể lập một ngôi trường vĩnh viễn được, nên quý thầy Trúc Lâm, Đốc Giáo cùng thiện tín bàn định dời ra chùa Báo Quốc. Trong năm 1936 sau khi nghỉ nắng ở Túy Vân ba tháng là di trường về chùa Báo Quốc., nhưng chùa này cũng là chùa của một môn phái trong Chư Sơn không thể tự do kiến thiết vẽ vang được, chỉ mượn ở tạm trong các nhà trống của chùa. Đưa trường về Báo Quốc chủ động ở Ngài Trúc Lâm Giác Tiên, như có cái thư Ngài gởi cho Ban Trị Sự Phật học Huế.

Huế 07-09-36

Kính trình Ban Trị Sự Hội Phật học Huế.

Tôi đã đem học trò gởi tại chùa Báo Quốc, nay tôi xin trình Hội viết, tôi có nhờ mấy Ngài hội viên sau này giúp tôi về việc học trò, các Ngài ấy đã bằng lòng cả:

M.M Lê Đình Thám, Cao Xuân Xang, Nguyễn Thị Hựu, Nguyễn Hữu Khác, Bữu Bát v.v...

Giám đốc Trường Tiểu Học

Giác Tiên

Nên sự ăn ở lúc này đều do mấy ông hội viên ấy giúp đỡ, có thầy giáo Nguyễn Văn Cảnh làm thầy đã làm kiểm sát trước khi về Túy Vân trở lại vẫn thường coi ngó...

Năm 1947, sự học hành vẫn một mình thầy Đốc Giáo tiếp tục dạy bảo nhưng còn sự nhắc nhở thì hội có yêu cầu ngài Hòa thượng Tâm Khoan là tự chủ làm chánh và ngài Từ Quang, Vạn Phúc, Báo Quốc làm Phó Giám đốc vào ngày 1 tháng 1 năm 1937, sau lại có ngài Hải Đức làm Chánh Giám đốc thế ngài Tâm Khoan, sự ăn uống thì mỗi tháng phạn phí 2đ nhờ các bà trong hội thay đổi coi ngó việc ăn mỗi người mỗi tháng, các bà đều tận tâm giúp đỡ cho đến cuối năm.

Năm 1938 - PL.2501. Qua năm này chẳng những coi ngó sự ăn uống đổi mà thầy Kiểm khán cũng đổi. Vì thiếu nhơn duyên nên thầy Kiểm khán Ngô Cảnh về Touranne, từ sự học hành cho đến sự ăn uống của học sinh một mình thầy Đốc Giáo xem sóc, nhưng sự ăn ở cũng vẫn như trước nghĩa là chỉ ké với chùa, học sinh phải ăn ngủ chật vật, thiếu chỗ để học, thiếu nơi mà nằm, nên Hội đã thương lượng với môn phái Báo Quốc xin lập thêm nhà trường trên đất vườn chùa các ngài bằng lòng.

Kế đến ngày 27-11 năm ấy (1938) Môn phái và Hội viên nhóm tại chùa Báo Quốc làm lễ đặt viên đá

đầu tiên cho trường, từ đây mới xây dựng nên một ngôi trường đầu tiên có cả lớp học và phòng ngủ (hiện còn bây giờ). Tuy vậy, song ở giữa hội và trường chưa có một quy tắc nhất định rõ ràng, nên qua 21. Dicembre 1938, đã nhóm nhau bổ cứu việc lập quy tắc sau này:

1. Chương trình và học phí mỗi học đẳng.

2. Cách thức nhập học, thôi học và biệt xuất học sinh.

3. Qui lệ học sinh lưu trú và học sinh ngoại trú.

4. Cách thứ thì tấn ích hằng năm và thi thành chung.

5. Phương tắc quản lý các Phật học trường.

6. Phận sự học sinh đối với Hội.

7. Phận sự Hội đối với ân nhân các trường.

8. Cách thức mở các Phật học trường các tỉnh hội và hội đã đọc một bản điều lệ tại trường chiều 25-12-38, đại khái nói luật lệ của nỗi Học Tăng phải giữ và bổn phận thầy Đốc, thầy Kiểm khán trong trường, việc này rốt cuộc chỉ thực hành một đôi phần mà thôi, chưa thành gì lắm, cuối năm lại có kỳ thi có thể gọi là kỳ thi rất kỷ trong các kỳ thi tấn ích...

Năm 1939 (ngày 5 tháng 12 Mậu Dần) có một lễ phát phần thưởng rất long trọng tại giảng đường ấy là

ngày trước khi trường nghỉ ăn tết để phấn khởi tâm tu học của học sinh, qua năm sau cũng vẫn đông đủ và sự học có sắp đặt thêm. Có dạy môn triết lý (Cao Xuân Huy). Môn Toán (Trần Đăng Khoa). Môn Khoa học (Lê Đình Thám). Môn Địa Dư (Tráng Liệt) nhưng chỉ học được một vài bữa là giải tán.

Sau kỳ nghỉ nắng năm ấy học sinh lại một lần thay đổi nhiều, có những anh em học lâu mà bỏ đi cả... Sau đây Hội có mời thầy Nghè và đến làm Kiểm khán và sự tu học cũng có phần thay đổi, trong mỗi tháng có bốn anh em tập tu Bát quan trai trong hai rằm và mùng một, nên sự bỏ ăn buổi chiều, ăn thế lại buổi mai cũng manh nha từ đây...

Năm 1940 bắt đầu năm 1939 cho đến nay các Ngài Đại đức đều mắc việc, Trường không có ai Giám đốc cả mà thầy Kiểm khán Nghè tạm cũng nghỉ, thay lại có thầy Trừng Mạnh Trình là Kiểm khán, sự ăn học thì vẫn thường theo chương trình mà tấn tới, đến cuối năm là đến kỳ thi lên lớp trung học, kết quả cũng lấy được vài mươi Học Tăng Trung học.

Năm 1941, 1942, từ đầu năm 1941 trở đi trường trở nên một lớp Trung học và Sơ học cho đến năm 1942 là ngày thành chung Trung học và thi bước qua Đại học, kết quả chỉ được 6 anh em đủ số điểm dự

vào chính thức, còn các anh em khác đều dự bị để chờ kỳ thi khác...

Năm 1943, 1944. Đầu năm 43 là trường đã có một lớp Đại học, và sự y áo trong trường cũng bắt đầu thay đổi bỏ đồ mặc, đồ đà cho đến ngày nay, nhưng trong trường còn thấy khuyết một Ngài Giám đốc nên cuối năm 43 Hội toàn cầu đã yêu cầu Ngài Yết-ma chùa Tường Vân (Tịnh Khiết) làm Giám đốc cho trường để dạy thêm học sinh trong phần tu tập...

Tóm lại, cái tên An Nam Phật học trường không đến nỗi mất sự thật lắm, mà trái lại có hệ thống nhiều, có thực hiện nhiều, dù nó không khuếch trương rộng rãi, phải sống một cách khó khăn mà được nhắc qua cũng không khỏi có phần mừng thầm, song nghĩ lại cũng khỏi lo ngại, vì cái tiếng Chân hưng Phật giáo chưa thấy có sự gì đáng gọi là việc tin cậy vững vàng nên trong đoạn văn kể trên đây chưa có điều gì vẻ vang đáng chú ý, chỉ trông mong ngày tương lai mà tô điểm thêm vào.

(Ngày 9-10-1944, Pl.2507)

17. phong cảnh Tòng Lâm

PHONG CẢNH TÒNG LÂM

Tòng Lâm vừa là một nơi chung cùng tu học của các hàng xuất gia học Phật, vừa là cơ quan truyền bá Phật pháp, trung tâm của hàng bao tín đồ Phật giáo Trung kỳ mà họ đã góp sức chung tiền gây dựng. Chỗ này trước nguyên là một nơi chùa cũ hiệu là Kim Sơn Tự. Xây dựng trên một đồi núi thuộc bộ phận làng Lựu Biểu, tỉnh Thừa Thiên chu vi ước chừng 4 mẫu, lại có vài đồi núi khác nối tiếp chạy bọc đàng sau lưng, nhưng không cao lắm, đến nỗi án những làn gió nhẹ của biển khơi thổi lại, trái lại chỉ làm tăng cho cảnh trí Lòng Tâm càng rộng rãi và khoáng đãng hơn, đứng trên đây ta có thể nhìn thấy rõ Kinh thành Huế và trụ cờ của nước Việt Nam, thấy những dãy núi Trường Sơn oằn oại chạy dài và đường cát trắng xóa phơi mình nằm theo bờ biển, thật là một phong cảnh rộng rãi và sảng khoái hơn các nơi đô thị nhiều.

Như thế nhưng không phải là hẻo lánh thâm u bậc dấu chân người như những nơi rừng sâu núi thẳm, chân đồi lưa thưa những đám ruộng trồng khoai gieo lúa cùng làng mạc liệt hàng ở khắp chung quanh. Ấy phần nhiều là những nhà có đạo tâm với Phật pháp

thường hay tới lui giúp đỡ. Tòng lâm và lại cũng không phải ồn ào rộn rịp như nơi thị thành buôn bán ngăn lại sự tu học của chúng tăng.

Ngoài thì giờ tu học nêu muốn hóng mát thì rảo bước trên các đồi núi sau lưng Tòng Lâm sẽ có gió cả bốn bề thổi lại, nếu muốn tắm giặt thì tất phải đi đến sông Bạch Yến cách 500 thước và sông Hương cách chừng một cây số, song song chảy thẳng trước mặt chùa vừa mát vừa trong. Tuy thế nhưng Tòng Lâm hiện nay chỉ còn ở thời buổi phôi phai, trống trải, thiếu cây đại thọ, thiếu giếng nước trong, mùa đông cũng như mùa hạ thiếu sự che đỡ gió mưa và ánh nắng gay gắt của mặt trời mùa hạ, có lẽ đó cũng là một điều khuyết điểm làm giảm bớt phần thắng cảnh thắng tích danh lam đủ điều hoàn mỹ đang làm nơi để ý của khách viễn phương, song ai một khi đã bước chân đến, lúc ra về không thể không còn để lại trong tâm một vài dấu vết thanh tao êm dịu. Ư! Tòng Lâm Kim Sơn là một nơi tu học của các Tăng già, chỗ ấy không kém sự thanh tịnh mát mẻ, khoáng đãng và thanh khí nhẹ nhàng!

(Ngày 16 tháng 3 - 2507).

18. Sửa lại hủ tệ trong nhà chùa

SỬA LẠI HỦ TỆ TRONG NHÀ CHÙA

Đại phàm ma là ma, còn Phật là Phật, ma và Phật không thể đi đôi với nhau bao giờ, nên Phật càng cao lên thì ma càng thấp xuống, hễ ma hiện ra thì Phật phải bị lu mờ. Nhân tính đối với Chánh đạo cũng thế, ở đời Chánh pháp, Tượng pháp các vị xuất gia tu hành dù phải lắm cực khổ, mặc chỉ phấn tảo đủ che thân, phải ở dưới cây và nơi thanh vắng, như thế nhưng không khi nào thối bỏ, đạo nghiệp càng ngày càng trở nên trong sạch; trái lại, đời mạt pháp này thì khác hẳn, tổ chức thành chùa thành điện, thành chúng điệu vẻ vang; sự ăn mặc và ở so với xưa thì đã thấy hơn trăm phần. Hơn thật, song hơn mặt vật chất trau dưỡng xác thân chứ mặt đạo nghiệp để tô bồi cho tinh thần sáng suốt thì lại thua kém xa.

Chính đời Lương Võ Đế bên Trung Quốc chẳng những là thời kỳ gần Chánh pháp hơn bây giờ, lại còn có Vua hết lòng hâm mộ Phật pháp, thọ giới Phật và ủng hộ Tăng già, mà đời đó trong Tăng giới đã lắm chuyện hủ tệ, nào ăn mặn, nào rượu chè làm cho Vua phải một phen ra sức chỉnh đốn. Tuy là Vua đem hết quyền lực và đạo đức ra mà chỉnh đốn thật song đến

tấm vải trắng giữ mãi cho đừng lấm lem là việc rất khó, giáo pháp Phật khai thị cũng thuần một màu thanh bạch; học thông được, giữ trọn được tất quyết định đến Bồ-đề, mà giữ cho hoàn toàn theo giáo pháp ấy lại khó hơn giữ tấm vảu trắng đừng cho nhớp. Cho nên trong hàng xuất gia học Phật thì số ức số triệu mà kẻ chơn chánh tu hành chứng được đạo quả thì chỉ còn lại không được một phần trăm, bậc tu hành thì thường hay tránh thị phi hơn thiệt, ẩn tích dấu danh, kẻ ít học ít tu thì thường hay khoe khoang xông pha ở giữa quần chúng, bởi thế mà tòa gia nghiệp to lớn của đức Như Lai chỉ để cho phần nhiều người thiếu tu xem sóc, xe trước đổ thì xe sau cũng đổ, người trước đã không hay thì người sau cũng hư hỏng, đó là cái hủ tệ thiên niên vĩnh cửu không thể phá tan. Nếu có người hảo tâm vì Đạo, thấy Phật pháp không hủ tệ mà vì người làm cho hủ tệ, Phật pháp không phải thấp hẹp mà vì người làm cho thấp hẹp thì lấy làm động lòng muốn cứu vãn. Song xưa nay những bậc ấy thường hay trái ngược với nhau, kẻ có đức lại không có tài, người có tài lại thiếu đức, riêng mỗi người thì đều ôm mỗi chí nguyện và nói rằng làm cho xiển dương Phật giáo mà hợp quần lại không ai chịu dưới ai, nên hủ tệ trong nhà chùa mạnh ai nấy giữ, để cho nó thản nhiên lưu hành!...

Muốn có một phương pháp để sửa chữa những cái hủ tệ, hay hơn hết là nếu có bậc anh tài xuất chúng, có đạo đức cao siêu để làm qui giảm, có tài thâm nhập Phật pháp đủ dẫn dạy mọi người hay thâu phục được tất cả nhân tâm, hay hết lòng hy sinh vì Đạo, như vậy là có thể cải đổi sự hủ tệ trong nhà chùa bằng sự thuần phục nơi mọi người, nhơn như vậy rồi sau mới đem những điều này mà ứng dụng vào từng công việc trong nhà chùa, việc này coi có lợi mà không có hại thì để, việc gì duy hại mà không có lợi thì sửa đổi đi lần lần trở thành hoàn toàn chuyện tốt. Nếu không được như thế thì có cơ sở chuyên dạy Phật pháp để cải đổi tư tưởng thấp hèn của hàng Tín đồ đối với Phật pháp và của kẻ Xuất gia để đào tạo cho mỗi Phật tử đều có sự hiểu biết cao thâm, có thể hy sinh với Đạo, đối với công việc trong nhà chùa đều lấy sự hiểu biết đem Phật pháp mà cân nhắc, rõ sự đáng làm, việc không đáng làm, điều này hủ tệ, điều nào chơn chánh, lần lửa un đúc từ hàng xuất gia đến hàng cư sĩ đều có tư tưởng sáng suốt thành kính Phật pháp, tư tưởng đã xoay thì việc làm chắc chắn được hoán cãi, những hành vi hủ tệ đều theo sự đào thải của tâm niệm chánh đáng của quần chúng mà tiêu mòn, để cho hành vi tốt lành phát hiện, trong mỗi chùa nhơn đó trở nên chốn đạo tràng thanh tịnh. Tuy vậy song đây mới là một vài thô sơ của một Phật tử chắc

không đủ làm phương pháp hay có thể đem áp dụng sửa chữa cái hủ tệ trải bao thế kỷ, huống gì trong công việc sửa chữa kia còn biết bao nhiêu điều rắc rối ngăn đón công việc hoán cải phải ngưng bế trước khi hiện hành, cho nên đây chỉ là vài điều phát họa tí ti giữa trăm ngàn việc lớn.

(Ngày 22 tháng 11 năm 2507)

19. Ý nghĩa chữ Tự do và Tự tại

Ý NGHĨA CHỮ TỰ DO VÀ TỰ TẠI

Từ khi Âu hóa tràn sang nước ta, thì bao nhiêu danh từ mới mẻ nào bình đẳng, nào tự do cũng lần lữa xuất hiện, nó đã lan khắp các nơi, trên các mặt báo chương trên chốn học đường, cho đến nơi thị thành buôn bán không chỗ nào là không thấy không nghe: Tự do! Tự do.

Những khách du đãng, các kẻ giang hồ, nói con bất hiếu, học trò thất nghi khi nào cũng muốn phóng giãi tất cả lễ nghi luật pháp buộc ràng để cầu được tự do, phóng thân chạy theo ý muốn, nay non cao mai biển rộng, sớm đi đánh bạc, chiều đi coi hát khỏi bị điều gì ngăn đón, như vậy là hạnh phúc của đời người; trong tâm đã sẵn sàng phóng đãng như vậy ngoài lại được khẩu hiệu tự do bảo toàn. Cho nên mặc sức hành động, tự do đi chơi, tự do ăn mặc, tự do uống rượu, tự do lấn hiếp kẻ hèn yếu v.v... Khiến cho lòng người trước còn trong sạch, sau trở nên đen điu, trước vẫn nhân từ hiếu hạnh sau thành lần đổi thành độc ác vong ân, những là thần phong mỹ tục đều phải tiêu mòn hủ nát; con có quyền tự do của con, cha mẹ có quyền tự do của cha mẹ, không ai cản ai được, Vua tôi thầy trò đều có quyền tự do của Vua

tôi thầy trò không ai dạy ai nghe v.v... Nói tóm lại, tự do nghĩa là không bị dưới quyền hạng chế của ai cả.

Song xét kỹ lại thì như vậy tuy gọi là tự do mà chưa hề tự do chút nào cả, chẳng qua phóng ý tư tình, buông lung theo dục cảnh không bị pháp luật ngăn cản gọi là tự do sung sướng, kỳ thật trong đó đã bị không biết bao nhiêu hoàn cảnh chi phối, gặp sắc đẹp tiếng hay không thể không tham, đói cơm rách áo không thể không khổ, gặp nghịch cảnh còn phải than buồn, gặp thuận cảnh không khỏi réo rắc vui mừng, huống gì còn những khổ sống chết già đau muốn tránh xa mà không làm sao tránh được, như vậy thì hai chữ tự do chỉ là thuận tình lưu dục còn phải khuyết điểm, cho nên hơn một tằng trong đạo Phật thường dạy hai chữ "Tự tại", chẳng những không theo lòng dục vọng vượt bỏ pháp luật càng thường gây thêm tội lỗi buộc ràng, làm cho thế đạo nhơn tâm lu mờ phế bỏ, mà lại còn là một lòng tin cho mọi người noi theo để cầu lấy hạnh phúc chơn thật hoàn toàn.

Tự tại, là không ngăn ngại, là giải thoát, là kết quả hoàn toàn của kẻ tu hành. Tự tại không bị sắc đẹp làm lòa mắt, tự tại không bị ngũ dục làm loạn tâm, không vì nghịch cảnh không vui bởi thuận cảnh không mừng không giận không ghét không ưa, ở vào hoàn cảnh nào cũng không việc gì bó buộc được, cho đến sanh tử cũng không thể buộc ràng, mặc dù vào sanh ra tử

Mà luôn luôn đặng tự tại; tự tại như vậy mới là chơn thật tự tại mới là chỗ đáng chung cầu của muôn người muốn hết khổ được vui vậy.

Như thế thì thấy rõ ý nghĩa của chữ "Tự do" và "Tự tại" khác nhau trên trời như vực, tự do thì vượt cương thường đạo đức, pháp luật lễ nghi để làm theo ý muốn, tự tại thì giữ trọn đạo đức để trau giồi tâm tánh mà không hề bị bó buộc, tự do thì thoát một bên lại bị buộc một bên, còn tự tại thì hoàn toàn giải thoát, tự do còn phải sanh tử đoạn lạc, còn tự tại thì dầu sanh tử cũng không bị ràng buộc v.v...

Tự do ư? Tự tại ư? Người muốn lập đức, muốn được an vui tất phải thuận chân cho kỹ!

(Ngày 17 tháng 2 - 1945 - PL.2508).

20. Biết người

BIẾT NGƯỜI

Tằng lóm nghe sách Nho câu: "Kiến hiền tư tề yên, kiến bất hiền nhi nội tự tĩnh dã". Như vậy, thì sự biết người đâu phải là việc dư mà chính là một điều có quan hệ lớn lao cho công việc tư dưỡng đức tánh, thao luyện tài năng và giúp cho ta trọn nên tất công việc, mà đời mình còn khuyết điểm chưa đủ kinh nghiệm đến.

Sanh ra đã dễ mấy ai Thánh hiền, không học mà biết, không tập mà nên, phần nhiều đều phải soi gương kẻ trước để làm một sự kinh nghiệm trước khi đi vào công việc, hay trong lúc học tập, trong thời kỳ thơ ấu...

Song biết người ấy là một việc rất khó lại là một việc rất dễ, dễ là chỉ biết qua mặt ngoài thô thiển của người, còn khó là biết đến bề trong, biết đến chỗ động cơ sâu xa của người thật là khó vậy. Bởi vậy ở đời còn lắm người coi cả thiên hạ toàn là rơm rác cả, ngoài mình ra không ai là bậc Thánh hiền quân tử, ấy thế nên trong tâm chứa đầy mối kiêu mạn, không dung ai, không chịu ai, của thiên hạ thì không việc gì hay, còn của mình thì không điều gì dỡ, suốt đời

không việc gì đáng làm cả, tới lui cũng chỉ có mấy lời ngông cuồng kiêu ngạo, đến chết vẫn còn ôm cái dốt nát vô vị đo theo... Đó là tại biết người không biết cho thấu đáo, chỉ biết qua cái thô sơ thấp thỏi của người thôi vậy.

Trái lại, có người chỉ âm thầm mà sanh, âm thầm mà sống, rồi lại âm thầm mà chết trong những nơi không người đến, đi ra thấy người tưởng hoàn toàn là Tiên là Thánh cả, mà sợ như kẻ đỏ mắt sợ mặt trời nhưng không biết rằng: " Dốt hay nói chữ" là bệnh chung của một số đông người, từ lời nói thế cho đến việc làm cũng thế, phần nhiều là công việc lèo bề ngoài để gạt kẻ khác, nói thật hơn một chút, dẫu có điều chơn thật lớn lao của số người thật biết mà làm ra, song đó không phải chỉ riêng ai làm được mà thôi, chí ư những kẻ thất phu kia nếu muốn làm cũng có thể làm được cả, biết vậy thì đâu còn thấp hèn mình xuống ngang hàng với loài ký sinh, mà tôn người là hoàn toàn Hiền thánh, cho mọi người đều là Chủ nhơn ông của mình.

Quá hèn hạ mình mà tôn trọng người lên một cách quá đáng vô lý nghĩa; đó là cái hại chỉ biết cái hay về mặt ngoài của người mà không biết chỗ sâu xa và không biết những chỗ ngang mình của người, bất đó người từ đó mà tấn lên chỗ hoàn toàn, ta cũng từ đó mà thối lui chỗ hèn hạ kém cỏi...

Như vậy thì nói "Biết người mà làm cho mình có lợi ích" là khó không phải quá đáng. Khó là vì một việc chúng ta không thể không có, để bo bo giữ cái xấu xa cũ kỹ của mình mà không chịu canh cãi.

Vậy biết người là biết gì nơi người?

Biết người Hiền đức nhơn từ, không bao giờ giận thù oán ai, dầu ai có đem điều này đến khen ngợi, tâm không xu phụ, ai đem việc xấu mà tra cho cũng không hờn trách, lại còn vui vẻ giúp đỡ họ... Biết người vậy nghĩ lại thử mình có được vậy chưa?

Người là bậc anh tài xuất cúng, học một biết mười, nghe đâu nhớ đó, trăm pho sách đều tinh thông rành mạch, suy nghĩ lời Thánh hiền mà quên ăn quên ngủ... biết người vậy nghi mình có được như vậy chưa?

Người là đấng đại trượng phu, phá bỏ tâm lượng hẹp hòi ích kỹ, phát lòng quảng đại, coi tất cả việc thiên hạ chúng sanh đều là trọng trách của mình, hy sinh cho mọi người mà không cầu danh vọng... Biết người vậy mà nghĩ mình đã được như vậy ư?

Người là kẻ mục hạ vô nhơn, chỉ lấy mình là trung tâm đặt điểm của xã hội mà không tài không đức, tâm lượng thấp kém... Biết người như vậy mà nghĩ đến mình có phải đồng bạn với họ ư?

Người hay nhút nhát hẹp hòi, người tham lam nhũng lạm, người dua dối bề ngoài, người hay khoe khoang tà ngụy.

Biết người vậy nghĩ mình có phải đồng quyến với họ ư?

Biết người để xét lại mình, thấy người hay thì nghĩ sao cho bằng, biết người dỏ thì để ngăn dè những điều của mình dở, người ta ở đời chỉ khác nơi chỗ ấy, nếu người ta chờ đến khi thực hành để nghiệm điều ở hay của mình thì trọn đời không mấy khi làm nên việc tốt, nếu lấy người làm gương cho mình soi, biết người trước lại biết mình sau, tất sau sẽ thành một người hoàn toàn thiện mỹ. Xưa nay, những bậc anh tài, bậc Hiền đức làm nên công việc có phải là người biết người đấy ư? Mạnh Thường Quân trọng đãi tiện khách mà sau khỏi nạn, có là người biết người đấy ư? Vua Quang Trung tôn thờ kẻ ẩn sĩ Cô Bận (La Sơn tiên sinh) mà làm nên sự nghiệp một thời, có phải là nhờ biết người đấy ư?

Chẳng những thế thôi còn biết người mà thoát nạn như ông Di ông Tề; và ông Bột biết người để tiếp độ người là các vị Bồ-tát các đức Phật.

Nho nói: Thấy người hiền thì nghĩ cho bằng, thấy kẻ bất hiền thì xét nét mà sửa mình. Đó là dạy ta phải biết người để tu thân vậy.

Còn đức Phật dạy: Trước khi nói Pháp phải quán căn cơ chúng sinh. Đó là dạy ta biết người để mà tế nhơn vậy.

Như vậy, biết người để tự tĩnh, để độ người, là kẻ trí, không biết người để tu tỉnh là người ngu, chúng ta không lấy đó làm việc cầu cũng là việc đáng thận trọng làm sao?

(Ngày 19 tháng 9 năm 1944, PL.2507).