Lược Giải Những Pháp Số Căn Bản

Mười địa

sinh, để hoàn thành đại nguyện thành Phật (phổ giai hồi hướng).

10 hạnh nguyện trên đây vô cùng rộng lớn, được nói rõ trong phần chót (tức quyển 40) của kinh Tứ thập hoa nghiêm (cũng tức là bộ kinh Đại phương quảng Phật hoa nghiêm kinh nhập bất tư nghị giải thoát cảnh giới Phổ Hiền hạnh nguyện phẩm) do pháp sư Bát-nhã dịch ra Hán văn vào thời đại nhà Đường.

MƯỜI ĐỊA (thập địa)

“Địa” ở đây là địa vị, là giai tầng tu chứng trên bậc thang giác ngộ. Mười địa là mười giai tầng tu chứng, có nhiều loại, hoặc được lập riêng cho hàng Thanh văn (Thanh văn thập địa), hoặc hàng Duyên giác (Duyên giác thập địa), hoặc hàng Bồ-tát (Bồ-tát thập địa), hay Phật thừa (Phật thập địa). Ngoài ra còn có mười địa được lập chung cho cả ba thừa (Thanh văn, Duyên giác và Bồ-tát – gọi là Tam thừa cộng thông thập địa); ở đây xin đề cập đến hai loại căn bản nhất:

A. Mười Địa của Ba Cỗ Xe (tam thừa thập địa).

Theo luận Đại trí độ và tông Thiên thai của Trí Giả đại sư, đây là cái thang giác ngộ có 10 giai tầng tu chứng được lập chung cho ba cỗ xe (tam thừa) Thanh văn, Duyên giác và Bồ-tát:

1. Càn tuệ địa (trí tuệ khô cạn). Đây là địa vị của một hành giả khi mới phát tâm tu hành. Vì chưa được thấm nhuần dòng nước Phật pháp cho nên trí tuệ của hành giả hãy còn khô cạn.

2. Tánh địa (thấy tính). Ở địa vị này hành giả bắt đầu thấy được tính Phật nơi tự thân mình.

3. Bát nhẫn địa (an trú nơi tám sự quán ngộ). Chữ “nhẫn” nghĩa là chịu đựng; và chịu đựng ở đây có nghĩa là an trú vững chắc nơi thật tướng của vạn pháp mà lòng không bị dao động, chán nản. Ở địa vị này, hành giả luôn luôn vận dụng trí tuệ để quán chiếu (quán) thật tướng của vạn pháp và nhận chân (ngộ) được chân lí “Bốn Sự Thật”, lần lượt trải qua tám trình độ quán ngộ (bát nhẫn) như sau:

1) Quán ngộ về “khổ đế” ở cõi Dục.

2) Quán ngộ về “tập đế” ở cõi Dục.

3) Quán ngộ về “diệt đế” ở cõi Dục.

4) Quán ngộ về “đạo đế” ở cõi Dục.

5) Quán ngộ về “khổ đế” ở hai cõi Sắc và Vô sắc.

6) Quán ngộ về “tập đế” ở hai cõi Sắc và Vô sắc.

7) Quán ngộ về “diệt đế” ở hai cõi Sắc và Vô sắc.

8) Quán ngộ về “đạo đế” ở hai cõi Sắc và Vô sắc.

4. Kiến địa (thấy rõ chân lí). Hành giả đã chứng ngộ chân lí “Bốn Sự Thật” ở khắp ba cõi, tâm ý hoàn toàn tự do, không còn bị kiềm tỏa bởi các tà kiến, và bắt đầu được dự vào “dòng Thánh”, tức là Tu-đà-

hoàn, quả vị thấp nhất trong bốn quả vị của cỗ xe Thanh văn (Thanh văn thừa).

5. Bạc địa (gần kề). Ở địa vị này, hành giả tu tập và diệt trừ được phần lớn những phiền não căn bản của cõi Dục, tương đương với Tư-đà-hàm, quả vị thứ hai trong bốn quả vị của cỗ xe Thanh văn. Với quả vị này, hành giả còn phải tái sinh vào cõi Dục một lần nữa để tiếp tục tu tập.

6. Li dục địa (rời khỏi cõi Dục). Ở địa vị này, hành giả tu tập và diệt trừ hoàn toàn các phiền não gốc rễ của cõi Dục, cho nên vĩnh viễn không còn tái sinh vào cõi Dục nữa, tương đương với A-na-hàm, quả vị thứ ba trong bốn quả vị của cỗ xe Thanh văn.

7. Dĩ biện địa (đã hoàn tất). Ở địa vị này, hành giả tu tập và dứt sạch hoàn toàn phiền não của cả ba cõi, chứng được các phép mầu nhiệm, vượt thoát khỏi ba cõi, tương đương với A-la-hán, quả vị cao nhất của cỗ xe Thanh văn.

8. Bích-chi Phật địa (Duyên giác). Ở địa vị này hành giả dùng trí tuệ tự mình quán chiếu nguyên lí “mười hai nhân duyên” mà được giác ngộ và thoát khỏi vòng sinh tử luân hồi. Phật Bích-chi hay Phật Độc giác là quả vị chứng đắc của cỗ xe Duyên giác (Duyên giác thừa).

9. Bồ-tát địa. Địa vị A-la-hán và Phật Bích-chi cũng đã là những địa vị giác ngộ, nhưng mới chỉ được phần tự lợi, nên chưa phải là giác ngộ trọn vẹn.

Muốn đạt được quả vị giác ngộ trọn vẹn, cao tột thì hành giả phải phát tâm tu tập hạnh Bồ-tát. Pháp môn tu tập chính yếu của hành giả ở địa vị này là “sáu phép qua bờ” (lục độ), và hạnh nguyện chính yếu ở địa vị này là “độ sinh”.

10. Phật địa. Khi thành quả tối hậu của địa vị Bồ-tát (tự lợi và lợi tha, hay tự giác và giác tha) đã đạt được viên mãn thì hành giả chứng đắc địa vị cao quí tột bực của sự nghiệp giác ngộ là địa vị Phật-đà.

B. Mười Địa của Bồ-tát.

Riêng hàng Bồ-tát, trong quá trình tu tập từ khi phát tâm cho đến khi thành tựu hạnh nguyện Bồ-tát, hành giả phải lần lượt trải qua 7 cấp (gồm 52 giai vị), mà Mười địa là cấp thứ 5 (sau 4 cấp Mười tín, Mười trụ, Mười hạnh, và Mười hồi hướng), gồm có 10 giai vị (từ giai vị 41 đến 50) như sau:

1. Hoan hỉ địa (tâm ý rất vui). Sau khi đã trải qua một thời gian dài tu tập, hành giả diệt trừ được bốn phiền não mang tính chất tà kiến(1), bắt đầu thấy được tính “không” của ngã và pháp, cởi bỏ được cái tâm niệm phàm phu để hòa nhập vào “Bồ-tát thân”; vì vậy mà có được niềm vui lớn.

2. Li cấu địa (xa rời phiền não). Ở địa vị này, hành giả tu tập và gột sạch được những cấu nhiễm của phiền não, và có được giới hạnh thanh tịnh, giới đức viên mãn.

3. Phát quang địa (trí tuệ phát sinh). Hành giả đạt được nhẫn nhục viên mãn, thoát khỏi mê vọng, ánh sáng trí tuệ của tự tính giác ngộ bắt đầu hiển lộ.

4. Diễm tuệ địa (trí tuệ rực rỡ). Do sự tinh tấn tu tập mà trí tuệ giác ngộ, từ chỗ bắt đầu phát sinh ở Phát quang địa, đến đây đã trở nên rực rỡ, thù thắng.

5. Nan thắng địa (đạt được một cách khó khăn). Từ Diễm tuệ địa tiến lên được đến đây quả là một hành trình vô cùng khó khăn. Hành giả phải thường xuyên tu tập thiền định để có được một định lực thâm hậu, thấu suốt được nguyên lí “hai sự thật” (nhị đế)(2), chứng được pháp thân thanh tịnh.

6. Hiện tiền địa (chân như hiển hiện). Ở địa vị này, hành giả tiếp tục diệt trừ các căn bản phiền não vi tế và hoàn thành việc phát triển trí tuệ cao tột, hoàn tất công hạnh tu tập “sáu phép qua bờ” (lục độ), vượt khỏi các khái niệm phân biệt giữa có và không, nhiễm và tịnh v.v..., cho nên tự tính chân như của vạn hữu tỏ lộ ra trước mắt.

7. Viễn hành địa (đi xa). Ở đây, tâm ý của hành giả bắt đầu an trú thường xuyên trong sự thông suốt về tính “không” của ngã và pháp. Tuy tà kiến vô thức về sự tồn tại của pháp vẫn còn, nhưng tà kiến vô thức về sự tồn tại của ngã thì hoàn toàn bị tiêu diệt, phát khởi đại bi tâm và thành đạt phương tiện vô ngại trong việc độ sinh.

8. Bất động địa (không lay động). Ở địa vị này, tà kiến vô thức về sự tồn tại của pháp nơi tâm ý hành giả cũng hoàn toàn bị tiêu diệt. Vì vậy, hành giả được an trú trong trạng thái hoàn toàn thanh tịnh mà du hành tự tại, không còn bị các ma phiền não tham sân si cũng như ngũ dục, lục trần làm cho lay động (bất động); không còn bị rơi trở lại trong các cảnh giới đau khổ (bất đọa); không còn bị thối lui vào con đường tu tập của hàng tiểu thừa (bất thối); và không còn bị bất cứ một thứ tà kiến nào làm cho tán loạn (bất tán).

9. Thiện tuệ địa (trí tuệ diệu dụng). Hành giả thành tựu được trí tuệ biện tài vô ngại, nên có thể ra đi giáo hóa độ sinh khắp cả mười phương ba cõi, đồng thời xét đoán được những chúng sinh nào đáng được cứu độ và những chúng sinh nào không đáng được cứu độ.

10. Pháp vân địa (mây pháp). Đây là địa vị cao tột trên đường tu tập của Bồ-tát hạnh. Ở địa vị này, hành giả có tuệ giác và muôn hạnh đầy đủ, du hành giáo hóa khắp nơi với tâm bình đẳng, không phân biệt người đáng hay không đáng được cứu độ, dường như mây lành, có thể tưới mưa cam lộ xuống khắp các nơi để làm nảy sinh thiện căn nơi tất cả chúng sinh. Có thể nói, đó chính là hóa thân của Phật.

(1) Xin xem lại mục “Bốn Phiền Não” ở trước.

(2) Xin xem lại mục “Hai Sự Thật” ở trước.

Mười động lực sai khiến

MƯỜI ĐỘNG LỰC SAI KHIẾN (thập sử)

Đây là mười loại phiền não làm động lực sai khiến, thúc đẩy chúng sinh tạo nên các hành động sai lầm, xấu xa, tội lỗi, gây đau khổ cho mình, cho người, và cho cả muôn loài; đó là: tham, sân, si, mạn, nghi, thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ kiến, giới cấm thủ kiến.

10 động lực sai khiến này có thể chia làm hai nhóm: một nhóm gồm 5 loại phiền não ở phần đầu, tức tham, sân, si, mạn, nghi, gọi là “5 độn sử” (xin xem lại mục “Năm Độn Sử” ở trước); và một nhóm gồm 5 loại phiền não ở phần sau, tức thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ kiến, giới cấm thủ kiến, gọi là “5 lợi sử” (xin xem lại mục “Năm Lợi Sử” ở trước).

Như vậy, 10 động lực sai khiến này cũng chính là 6 phiền não gốc rễ (lục căn bản phiền não – xin xem lại mục “Sáu Phiền Não Gốc Rễ” ở trước), nhưng được trình bày chi tiết hơn, cho nên chúng cũng được gọi là “10 phiền não gốc rễ” (thập căn bản phiền não).

Lại nữa, 6 phiền não gốc rễ cũng có tên là 6 tùy miên (xin xem lại mục “Sáu Tùy Miên” ở trước), cho nên, 10 động lực sai khiến này cũng được gọi là “10 tùy miên” (thập tùy miên).

Tóm lại, 10 sử cũng tức là 10 tùy miên, cũng tức là 10 căn bản phiền não, và cũng tức là 6 căn bản phiền não.

Mười hạnh

MƯỜI HẠNH (thập hạnh)

Đây cũng là 10 trong 52 giai vị trên tiến trình tu tập của hàng Bồ-tát. Chữ “hạnh” ở đây là chỉ cho các hành động lợi tha. Ở hai cấp Mười tín và Mười trụ, hành giả chỉ tu phần tự lợi, ở cấp Mười hạnh (cấp thứ ba) này thì hành giả tu phần lợi tha, gồm có:

1. Hạnh Hoan hỉ: Bồ-tát dùng vô lượng diệu đức của Như Lai mà tùy thuận ở khắp mười phương.

2. Hạnh Nhiêu ích: Thường khéo léo làm những công việc có lợi ích cho chúng sinh.

3. Hạnh Vô sân hận: Tu nhẫn nhục, dứt bỏ sân hận, nhẫn nhịn với cả kẻ oán thù, giữ đức khiêm cung, không làm hại mình hại người.

4. Hạnh Vô tận: Luôn luôn tinh tấn, phát tâm cứu độ tất cả chúng sinh, cho đến khi tất cả đều chứng nhập Niết-bàn, không mỏi mệt, không chán nản.

5. Hạnh Li si loạn: Bồ-tát luôn sống trong chánh niệm, tâm không tán loạn; đối với tất cả các pháp, không lầm lẫn.

6. Hạnh Thiện hiện: Biết không có pháp, ba nghiệp vắng lặng, không bị cái gì ràng buộc mà cũng không đắm trước vào cái gì, tuy vậy, không bao giờ từ bỏ việc giáo hóa chúng sinh.

7. Hạnh Vô trước: Trải qua vô số cõi nước cúng dường chư Phật và cầu pháp mà tâm không bao giờ cho là đủ, tuy vậy, lúc nào cũng lấy cái tâm vắng

Mười hạnh nhẫn

lặng mà quán chiếu các pháp, cho nên không hề bị vướng mắc vào pháp nào cả.

8. Hạnh Tôn trọng: Tôn trọng căn lành và trí tuệ, cho nên càng tăng tiến tu tập các hạnh tự lợi và lợi tha.

9. Hạnh Thiện pháp: Có đủ trí giải và biện tài vô ngại, thành tựu các thiện pháp giáo hóa để giữ gìn chánh pháp, làm cho hạt giống Phật không bị dứt tuyệt.

10. Hạnh Chân thật: Thành tựu ngôn ngữ “đệ nhất nghĩa đế”, nói thế nào làm thế ấy, làm thế nào nói thế ấy, nói và làm phù hợp nhau, sắc và tâm đồng thuận.

MƯỜI HẠNH NHẪN (thập nhẫn)

Trong thời kì tu hành Bồ-tát đạo, hành giả thường thực hành 10 hạnh nhẫn như sau:

1. Nội nhẫn: Bồ-tát thường nhẫn chịu những đau khổ trong thân tâm mình, không hề khởi niệm buồn lo.

2. Ngoại nhẫn: Bồ-tát thường nhẫn chịu mọi khổ não từ bên ngoài mang lại, không hề khởi niệm sân hận.

3. Pháp nhẫn: Bồ-tát nghe được giáo pháp vi diệu sâu xa mà tâm không kinh sợ, lại còn cần cầu đọc tụng.

4. Tùy Phật giáo nhẫn: Khi tâm buồn giận khởi dậy, Bồ-tát y theo lời Phật dạy mà tư duy quán chiếu:

thân này nương vào đâu mà sinh? Các pháp nhân những duyên gì mà khởi? Do không tìm thấy nguyên nhân của nỗi buồn giận, không thấy được cái chỗ thân sinh, cái chỗ duyên khởi, mà cái tâm buồn giận kia tiêu mất.

5. Vô phương sở nhẫn: Bồ-tát ở bất cứ lúc nào, bất cứ chỗ nào cũng thường sinh tâm nhẫn chịu.

6. Vô phân biệt nhẫn: Không phân biệt là người thân kẻ sơ, người trên kẻ dưới, người giàu sang kẻ nghèo hèn, tất cả đều đem tâm bình đẳng mà nhẫn chịu.

7. Bất kiến sự nhẫn: Tâm nhẫn có mặt thường trực, không phải đợi lúc đối diện với hoàn cảnh ngang trái mới khởi tâm nhẫn chịu.

8. Bất bức não nhẫn: Nếu gặp cảnh xấu, bị lăng nhục, Bồ-tát cũng nhẫn chịu được.

9. Bi tâm nhẫn: Bị chúng sinh nhục mạ, gây buồn phiền, Bồ-tát đã không dấy niệm sân hận, lại còn khởi tâm từ bi thương xót.

10. Thệ nguyện nhẫn: Bồ-tát nghĩ nhớ từ buổi ban đầu từng ở trước Phật phát nguyện cứu độ chúng sinh, ngày nay nếu sân hận buồn phiền đối với chúng sinh, thì đã không tự độ được, còn nói gì đến việc độ cho ai! Nghĩ như thế thì tâm sân hận không thể phát sinh được, mà đối với bất cứ chuyện gì Bồ-tát cũng nhẫn chịu được.

Mười hồi hướng

MƯỜI HỒI HƯỚNG (thập hồi hướng)

Trên tiến trình tu tập của hàng Bố-tát, Mười tín là cấp thứ nhất; Mười trụ là cấp thứ nhì; Mười hạnh là cấp thứ ba; Mười hồi hướng này là cấp thứ tư. “Hồi hướng” nghĩa là hướng trở lại, xoay trở về, ở đây có ý nói, Bồ-tát khởi tâm đại bi, quay trở lại để cứu hộ chúng sinh. Mười hồi hướng cũng được gọi là Mười hướng, gồm có 10 giai vị:

1. Hồi hướng cứu hộ tất cả chúng sinh nhưng lìa khỏi tướng chúng sinh: Thực hành sáu pháp qua bờ, bốn cách thu phục để cứu hộ chúng sinh một cách bình đẳng, không phân biệt kẻ oán người thân.

2. Hồi hướng không hoại: Đã có được một đức tin bền chắc (không hoại) nơi Tam Bảo, nay đem hồi hướng căn lành ấy đến tất cả chúng sinh, làm cho họ đạt được nhiều lợi ích an lành.

3. Hồi hướng bằng với tất cả chư Phật: Đồng với những việc làm của chư Phật trong ba đời, không đắm sinh tử, không xa rời Niết-bàn.

4. Hồi hướng đến tất cả mọi nơi: Lấy những căn lành tu tập được, do sức hồi hướng mà trải khắp đến tất cả mọi nơi, từ Tam Bảo cho đến chúng sinh, dùng làm các lợi ích để cúng dường và phụng sự.

5. Hồi hướng kho công đức vô tận: Tùy hỉ tất cả căn lành vô tận, hồi hướng mà làm Phật sự, để đạt được căn lành công đức vô tận.

Mười môn mầu nhiệm

6. Hồi hướng tùy thuận căn lành bình đẳng: Hồi hướng những căn lành tu tập được, được chư Phật gia hộ, có thể thành đạt những căn lành kiên cố.

7. Hồi hướng tùy thuận quán sát bình đẳng tất cả chúng sinh: Tăng trưởng tất cả các căn lành, hồi hướng cho lợi ích tất cả chúng sinh.

8. Hồi hướng tướng chân như: Thuận theo tướng chân như mà đem tất cả căn lành để hồi hướng.

9. Hồi hướng giải thoát, không trói buộc, không dính mắc: Đối với tất cả các pháp, không ôm giữ, không bám dính, không bị ràng buộc, đạt được tâm giải thoát, dùng các pháp lành mà hồi hướng, thực hiện hạnh Phổ Hiền, đầy đủ mọi công đức.

10. Hồi hướng pháp giới vô lượng: Tu tập tất cả căn lành vô tận, lấy đó để hồi hướng, nguyện cầu pháp giới có được vô lượng công đức.

MƯỜI MÔN MẦU NHIỆM (thập huyền môn - thập huyền duyên khởi)

Đây là giáo lí chủ yếu của tông Hoa nghiêm. 10 môn mầu nhiệm tức là từ 10 phương diện mà nói rõ cái tướng sự sự vô ngại pháp giới trong bốn loại pháp giới (lí vô ngại pháp giới, sự vô ngại pháp giới, lí sự vô ngại pháp giới, sự sự vô ngại pháp giới), nhằm biểu thị yếu nghĩa: mọi hiện tượng trong vũ trụ tức là nhau (tương tức), ở trong nhau (tương nhập), tác dụng lẫn nhau (hỗ tương tác dụng), không chướng ngại nhau (hỗ bất tương ngại).

Thông suốt được yếu nghĩa này thì có thể nhập vào đại hải huyền diệu của kinh Hoa nghiêm, cho nên gọi là “huyền môn”. Lại nữa, 10 huyền môn này đều cùng làm điều kiện cho nhau mà khởi, cho nên cũng gọi là “duyên khởi”. Xin lược thuật 10 huyền môn ấy như sau:

1. Đồng thời cụ túc tương ứng môn: Tất cả mọi hiện tượng trong vũ trụ tương ứng cùng lúc, đầy đủ trọn vẹn cùng lúc, cùng y nơi lí duyên khởi mà thành lập, một và nhiều cùng một thể tánh với nhau, không có trước sau khác biệt nhau.

2. Quảng hiệp tự tại vô ngại môn: Không gian rộng hẹp có vẻ như mâu thuẫn nhau, nhưng chính sự mâu thuẫn ấy lại là môi giới để mọi hiện tượng có thể “tương tức tương nhập”; cho nên cái rộng và cái hẹp hoàn toàn tự tại viên dung, không có tính chướng ngại.

3. Nhất đa tương dung bất đồng môn: Một hiện tượng và nhiều hiện tượng dung nhiếp nhau, trong một hiện tượng có đầy đủ nhiều hiện tượng, trong nhiều hiện tượng có dung chứa một hiện tượng; một và nhiều nhập vào, ở trong nhau hoàn toàn vô ngại, nhưng tính chất và tướng trạng khác nhau của chúng vẫn không mất.

4. Chư pháp tương tức tự tại môn: Mọi sự vật tức là nhau; sự vật này tức là sự vật kia, sự vật kia tức là sự vật này; một sự vật tức là nhiều sự vật, nhiều sự vật tức là một sự vật; vật dơ tức là vật sạch,

vật sạch tức là vật dơ; vật nhỏ tức là vật lớn, vật lớn tức là vật nhỏ; thô lậu tức là vi diệu, vi diệu tức là thô lậu; v.v... tất cả đều dung nhiếp nhau mà vẫn tự tại vô ngại.

5. Ẩn mật hiển liễu câu thành môn: Khi một vật có mặt, hiển lộ ra, thì nhiều vật khác ẩn kín, không có mặt; vật hiển lộ ra và nhiều vật ẩn kín ấy đều cùng chung một thể tánh, và đồng thời cùng thành lập. Một pháp và tất cả pháp là cùng một thể tánh.

6. Vi tế tương dung an lập môn: Môn này cũng nằm trong nội dung giáo lí “tương tức tương nhập”, nhưng đặc biệt nhấn mạnh về tướng của sự vật. Chữ “vi tế” có 3 ý nghĩa: - vật được chứa rất nhỏ, như hạt cải được chứa trong chiếc bình thủy tinh; - vật chứa rất nhỏ, như một vi trần chứa hằng sa thế giới; - vi tế khó biết được, như vi trần và quốc độ có thể dung chứa nhau, việc này quá vi tế nên rất khó biết. Một pháp dung nhiếp nhiều pháp, pháp nhỏ nhập trong pháp lớn; nhưng tướng một và tướng nhiều không bị hủy hoại, tướng nhỏ và tướng lớn không bị tạp loạn, trật tự tề chỉnh, cho nên gọi là “an lập”.

7. Nhân-đà-la võng pháp giới môn: Sum la vạn tượng trong vũ trụ, mỗi mỗi đều hiển lộ nhau, làm thành nhau, sinh khởi nhau, trùng trùng vô tận, giống như tấm lưới treo ở cung trời Đế Thích. – Tấm lưới treo ở cung điện trời Đế Thích, mỗi mắt lưới đều có gắn ngọc minh châu. Những hạt ngọc này trong suốt, chiếu sáng lẫn nhau, hiện hình trong nhau,

trùng trùng vô tận, không gian thì có hạn mà cảnh giới thì vô cùng.

8. Thác sự hiển pháp sinh giải môn: Chân lí thâm diệu khó hiểu, có thể nhìn nơi những sự vật cụ thể thông thường mà hiểu được; như thế là vì, cái ý nghĩa sâu xa của chân lí vốn đã hàm chứa sẵn trong những sự vật cụ thể thông thường. Như thế tức là, sự vật cụ thể thông thường và chân lí nó biểu hiện là một, không phải hai, không khác biệt; sự vật cụ thể tức là chân lí, chân lí tức là sự vật cụ thể.

9. Thập thế cách pháp dị thành môn: 3 đời quá khứ, hiện tại và vị lai, mỗi đời lại bao gồm 3 đời quá khứ, hiện tại và vị lai; như thế tức là, 3 đời mà hàm chứa 9 đời. 9 đời này cũng chỉ thu nhiếp vào trong một niệm hiện tiền; vậy một niệm là tổng quát, 9 đời là chi tiết, hợp tổng quát và chi tiết lại với nhau, gọi là “10 đời” (thập thế). Nhưng 10 đời ấy vẫn phân biệt rõ ràng, không hề lẫn lộn, gọi là “cách pháp”. 10 đời tuy khu biệt nhưng tương tức tương nhập; tương tức tương nhập nhưng cái tướng dài ngắn, trước sau không hề mất, gọi là “dị thành”. Thời gian vốn vô thỉ vô chung, 3 đời làm nhân quả cho nhau, dung nhiếp nhau, cho nên một niệm tức là vô lượng kiếp, vô lượng kiếp tức là một niệm; đó là tính viên dung vô ngại của thời gian.

10. Chủ bạn viên minh cụ đức môn: Mọi hiện tượng đều là duyên khởi, cho nên, hiện tượng nào được nêu lên, thì hiện tượng ấy là chủ trong lúc đó,

Mười nguyện lớn của bồ -tát phổ hiền

còn tất cả các hiện tượng khác là bạn. Cứ như thế, sum la vạn tượng đều cùng nhau làm chủ làm bạn, không hề trắc trở chướng ngại. Nếu sáng tỏ trọn vẹn yếu nghĩa này, thì quán chiếu bất cứ một pháp nào cũng đều đầy đủ vô tận đức tướng.

MƯỜI NGUYỆN LỚN của BỒ-TÁT PHỔ HIỀN (Phổ Hiền thập nguyện)

Phổ Hiền (có nghĩa là sự hiền đức phổ cập khắp nơi) là tên của một vị Bồ-tát lớn, thường được các kinh điển đại thừa (nhất là Hoa nghiêm và Pháp hoa) nhắc nhở và khen ngợi. Vì lòng đại bi, ngài nguyện luôn luôn dùng mọi phương tiện để tuyên dương Phật pháp, hóa hiện mọi thân tướng để cứu độ chúng sinh, và ủng hộ tất cả những ai hành trì và hoằng dương Phật pháp. Ngài có lập mười điều nguyện lớn, được ghi trong kinh Hoa nghiêm như sau:

1. Nguyện thường cung kính và lễ bái chư Phật (lễ kính chư Phật).

2. Nguyện thường khen ngợi công đức của chư Phật (xưng tán Như Lai).

3. Nguyện thường thực hành hạnh bố thí, cúng dường (quảng tu cúng dường).

4. Nguyện thường ăn năn các tội lỗi đã tạo ra và ngăn ngừa các tội lỗi chưa phát sinh (sám hối nghiệp chướng).

Mười niệm tưởng

5. Nguyện thường hoan hỉ và khuyến khích những công việc có ích lợi do mọi người thực hiện (tùy hỉ công đức).

6. Nguyện thường cầu xin Phật hoằng hóa đạo pháp (thỉnh chuyển pháp luân).

7. Nguyện thường cầu xin Phật thường trú ở thế gian để chúng sinh được gội nhuần mưa pháp (thỉnh Phật trụ thế).

8. Nguyện thường theo Phật để tu học (thường tùy Phật học).

9. Nguyện thường thuận theo tâm ý của mọi chúng sinh để hướng dẫn tu học (tùy thuận chúng sinh).

10. Nguyện thường hồi hướng tất cả công đức lành cho tất cả chúng sinh đều được thành tựu đạo quả giải thoát (phổ giai hồi hướng).

Với chí nguyện tu học và phụng sự chúng sinh, hành giả lấy các hạnh nguyện trên đây làm hạnh nguyện của chính mình. Phật là đối tượng của hành giả, và “Phật” ấy nào phải ở đâu xa, mà chính là tự tính giác ngộ sẵn có nơi mình! Hãy cung kính, hãy lễ bái, hãy cúng dường v.v... cái tự tính giác ngộ ấy!

MƯỜI NIỆM TƯỞNG (thập niệm)

Chữ “niệm” nghĩa là nhớ, nghĩ đến một đối tượng, cũng tức là làm cho đối tượng đó có mặt trước tâm ý trong giây phút hiện tại. Trái lại là “thất niệm”, tức là quên lãng. Đối với người tu học Phật,

NIỆM có tác dụng ngăn chận vọng tưởng, khiến cho tâm được an tịnh, không loạn động. Để đạt được mục đích đó, tâm ý phải thường tập chú (niệm) vào mười đối tượng sau đây:

1. Niệm Phật: chuyên tâm quán tưởng về thân tướng hảo và các thứ công đức của Phật.

2. Niệm pháp: Quán tưởng đến giáo pháp của Phật cùng những qui tắc tu hành.

3. Niệm Tăng: Quán tưởng đến đức hòa hợp cùng công hạnh hành đạo của tăng đoàn và chư vị thánh chúng.

4. Niệm giới: Quán tưởng về công đức trì giới có công năng ngăn ngừa nghiệp ác, thành tựu đạo hạnh.

5. Niệm thí xả: Quán tưởng công đức bố thí diệt trừ được tâm xan tham, sinh trưởng quả phúc, lợi ích chúng sinh, mà lòng không cầu mong báo đáp.

6. Niệm thiên: Quán tưởng chư thiên thành tựu thiện nghiệp, được thân tướng tốt đẹp, phước đức đầy đủ; mình cũng tu tập thiện nghiệp để được phước đức như vậy.

7. Niệm hưu tức: Quán tưởng đến chỗ ở tịch tĩnh, cắt đứt mọi hệ lụy, chuyên tu tập thánh đạo.

8. Niệm an ban: Theo dõi hơi thở dài ngắn, đếm hơi thở vào ra, nhiếp tâm vắng lặng, diệt trừ vọng tưởng.

9. Niệm thân vô thường: Quán tưởng thân này do nhân duyên giả hợp mà thành, tất cả các bộ phận

Mười thứ như vậy

trong ngoài, không có gì là chân thật, thường còn vĩnh viễn.

10. Niệm tử: Quán tưởng đời người như mộng ảo, chỉ một thời gian ngắn là tiêu hoại.

MƯỜI THỨ NHƯ VẬY (thập như thị - thập như)

“Như thị” nghĩa là như vậy, thật tướng của vạn pháp xưa nay vốn như thế, chỉ có thể dùng trí tuệ Bát-nhã mà quán chiếu để thấy rõ tường tận; không hỏi tại sao, không dùng ý thức để suy nghĩ, biện luận, phân biệt, lượng định, xét đoán, vì sẽ không thể thấy được gì hết. Thật tướng của các pháp xưa nay vốn có đầy đủ 10 thứ như vậy, đó là:

1. Tướng như vậy (như thị tướng). “Tướng” tức là tướng trạng, chỉ cho hình tướng bên ngoài của vạn pháp, có thể trông thấy được – như những hành vi thiện ác hiển lộ ra ngoài, có thể trông thấy được.

2. Tánh như vậy (như thị tánh). “Tánh” có nghĩa là không biến đổi, chỉ cho bản tánh nội tại của vạn pháp, mắt nhìn không thấy được; bản tánh của mỗi pháp không giống nhau. Như trong cây gỗ có sẵn tánh lửa, tánh ấy không thay đổi, nhưng mắt nhìn không thấy được; khi nào gặp duyên thì tánh lửa ấy phát hiện thành ra tướng lửa, mắt mới thấy được. Chữ “tánh” này cũng chỉ cho lí tánh, phật tánh.

3. Thể như vậy (như thị thể). “Thể” là chủ thể, là bản thể của vạn pháp, mà tướng và tánh là hai

thuộc tánh của nó. “Thể” cũng là chất thể, như 5 uẩn, 12 xứ đều lấy sắc và tâm làm thể.

4. Lực như vậy (như thị lực). “Lực” là năng lực, là cái công năng tiềm tàng đầy đủ trong bản thể; như bùn, đất, cây có thể dùng làm vách tường, màu sắc dùng để vẽ hình v.v...

5. Tác như vậy (như thị tác). “Tác” là những gì được hiển hiện ra bằng động tác, hành động; như ở con người, “tác” là những hành động (nghiệp) của thân, ngữ, ý.

6. Nhân như vậy (như thị nhân). “Nhân” là chỉ cho nguyên nhân trực tiếp của một kết quả.

7. Duyên như vậy (như thị duyên). “Duyên” là những điều kiện trợ giúp, là những nguyên nhân gián tiếp giúp cho cái nhân trực tiếp kết thành quả.

8. Quả như vậy (như thị quả). “Quả” là cái kết quả do nhân và duyên hòa hợp làm thành. Khoảng cách giữa nhân và quả có thể là đời quá khứ và đời hiện tại, hoặc đời hiện tại và đời vị lai, hoặc chỉ ngay trong đời hiện tại.

9. Báo như vậy (như thị báo). “Báo” là quả báo, tức do nghiệp nhân thiện ác ở đời trước mà chiêu cảm quả báo vui khổ ở đời sau (hoặc nhiều đời sau).

10. Bản mạt cứu cánh đẳng như vậy (như thị bản mạt cứu cánh đẳng). “Bản” là chỉ cho tướng (nói tới đầu tiên, số 1 ở trên), “mạt” là chỉ cho báo

Mười tín

(số 9 kế trên); “cứu cánh đẳng” là rốt ráo bình đẳng. Cả 9 thứ “như thị” ở trên, từ “như thị tướng” (bản) cho đến “như thị báo” (mạt), đều do nhân duyên hòa hợp mà phát sinh, cho nên đều là không; cái “không” này chính là thật tướng đồng nhất của vạn pháp, rốt ráo bình đẳng.

MƯỜI TÍN (thập tín)

Ở trong Phật pháp, các hành giả phát tâm tu hành đạo Bồ-tát, mục đích là cầu thành Phật để rộng độ chúng sinh. Trên tiến trình tu tập ấy, kể từ khi mới phát tâm (sơ phát tâm) cho đến khi thành Phật, hành giả phải tuần tự trải qua 52 bậc thang, bao gồm trong 7 cấp: Thập tín, Thập trụ, Thập hạnh, Thập Hồi hướng, Thập địa, Đẳng giác, và Diệu giác.

Thập tín là cấp khởi đầu của tiến trình tu Bồ-tát đạo. “Tín” là lòng tin. Trong Phật pháp, khi nói đến TÍN thì luôn luôn có nghĩa là chánh tín; vì trong đạo Phật không hề có mê tín. Tin Phật mà tin một cách mê muội, mù quáng, sai lạc, là không phải lòng tin trong đạo Phật. Vì vậy, các kinh luận đều giải thích chữ “tín” rằng: TÍN là một trong 11 tâm sở THIỆN (trong 51 tâm sở – theo tông Duy thức). Tín là lòng tin tưởng sâu sắc vào thật thể của vạn pháp, tịnh đức của Tam Bảo và căn lành của tất cả các pháp thế và xuất thế gian, làm cho tâm được lắng đọng và trong sạch. Phật pháp sâu rộng như biển cả, muốn vào được, phải có đức tin làm bước khởi đầu. Đức tin có khả năng tiêu trừ mọi mối nghi hoặc, làm phát triển

các pháp lành, là mẹ của mọi thứ công đức. Xem thế thì đức tin thật là vô cùng quan trọng đối với người tu học Phật; hơn thế nữa, TÍN phải là bước khởi đầu cho người tu tập hạnh Bồ-tát.

Cấp Thập tín gồm có mười bậc, danh số Phật học gọi là “thập tín tâm”, hay gọi tắt là “thập tâm” hay “thập tín”, gồm có:

1. Tín tâm: một lòng tin tưởng và quyết định muốn được thành tựu.

2. Niệm tâm: tâm thường niệm tưởng đến Phật, Pháp, Tăng, giới luật, bố thí và Niết-bàn.

3. Tinh tấn tâm: chuyên cần tu tập các nghiệp lành.

4. Định tâm: giữ tâm tĩnh lặng, gạt bỏ những ý tưởng hư ngụy, những tưởng tượng lăng nhăng, những nhớ nghĩ vô ích.

5. Tuệ tâm: lắng nghe giáo pháp, tư duy quán chiếu, thấy tất cả pháp là vô ngã, tự tánh của các pháp là không tịch.

6. Giới tâm: thọ trì luật nghi thanh tịnh của Bồ-tát, giữ thân miệng ý trong sạch, không phạm các lỗi lầm, nếu có lỗi lầm thì hối cải.

7. Hồi hướng tâm: tất cả các căn lành tu tập được đều đem hồi hướng về quả vị Bồ-đề chứ không mong cầu các phước báo hữu vi, hồi hướng đến tất cả chúng sinh chứ không cho riêng mình, hồi hướng

Mười tông phái

về những ích lợi thực tế chứ không cầu danh tướng hão huyền.

8. Hộ pháp tâm: phòng hộ tâm mình, không để khởi các phiền não, và bảo trì Phật pháp.

9. Xả tâm: không luyến tiếc thân mạng và tài sản, tất cả những gì có được đều buông bỏ hết.

10. Nguyện tâm: thường tu tập các tâm nguyện trong sạch.

MƯỜI TÔNG PHÁI (thập tông)

“Tông” là chủ yếu; “phái” là nhánh, dòng. Trong thời kì còn tại thế độ sinh, đức Phật đã tùy theo từng căn cơ của thính chúng mà thuyết minh vô lượng pháp môn khác nhau. Và dĩ nhiên, cũng bởi vì thính chúng có nhiều căn cơ khác nhau cho nên họ cũng lĩnh hội những pháp môn ấy một cách khác nhau. Đó là đầu mối của sự phân chia hệ phái về sau này trong giáo đoàn. Khi có tình trạng phân phái như vậy, người khởi xướng ra một tông phái thường y cứ vào một số kinh luận (pháp môn) mà mình sở đắc để lấy đó làm yếu nghĩa chỉ đạo.

Khởi thỉ, sau khi đức Phật nhập diệt, Phật giáo Ấn Độ đã chia làm hai hệ phái lớn: Tiểu thừa và Đại thừa. Sau đó mỗi “thừa” lại chia làm nhiều nhánh nhỏ hơn. Tuy nhiên, sự phân phái của đạo Phật không giống như sự “phân hóa” với cái ý nghĩa không đẹp thường tình, nhưng đó chính là vì nhu cầu phát triển trí thức của loài người mà đạo Phật phải

phát huy tính chất khế lí và khế cơ của mình để có thể hòa nhập vào môi trường xã hội mà mình đang có mặt.Khi đạo Phật được truyền bá vào Trung Hoa, cũng nhằm phát huy cái tính chất khế lí và khế cơ ấy, Phật giáo Trung Hoa đã lần lượt thành lập nên nhiều tông phái khác nhau. Dĩ nhiên, vì tính khế cơ, một tông phái có thể được lập nên trong một hoàn cảnh nào đó, rồi đến lúc nó không còn thích nghi với hoàn cảnh hiện tại nữa thì tự nó phải biến diệt. Vì vậy, số tông phái được lập nên và thịnh hành ở Trung Hoa có lúc nhiều lúc ít, tùy thời; nhưng tựu trung thì có mười tông phái sau đây được coi là tiêu biểu:

1. Tông Câu-xá

Tông này lấy bộ luận A-tì-đạt-ma Câu-xá của đại luận sư Thế Thân (người Ấn Độ, thế kỉ thứ V) làm yếu chỉ, chủ trương tất cả các pháp (bao gồm cả tâm và vật) đều thực có, nhưng không có một bản ngã tồn tại thường hằng bất biến. (Danh từ Phật học Hán Việt gọi chủ trương này là “ngã không pháp hữu”.) Hành giả phải thường xuyên dùng trí tuệ để quán chiếu về chân lí “bốn sự thật” để chứng nhập Niết-bàn – vì theo tông này, ngoại trừ cảnh giới Niết-bàn ra, thế gian hoàn toàn không có gì là phúc lạc.

Pháp sư Chân Đế (người Ấn Độ) đã dịch bộ luận Câu-xá từ Phạn văn ra Hán văn và truyền tông này sang Trung Hoa vào thế kỉ thứ VI (khoảng năm 563-567). Đến thế kỉ thứ VII, bộ luận lại được pháp sư

Huyền Trang (596-664) dịch ra Hán văn một lần nữa và truyền cho đệ tử là pháp sư Khuy Cơ (632-682); và chính nhờ vị này mà tông Câu-xá ở Trung Hoa được kiện toàn, trở thành một hệ thống triết học nền tảng thiết yếu cho tất cả những nhà nghiên cứu Phật học.

2. Tông Thành thật

Tông này lấy bộ luận Thành thật của Ha-lê-bạt-man (người Ấn Độ, khoảng 250-350) làm căn bản, chủ trương không có ngã mà cũng không có vạn pháp (tâm và vật) – danh từ Phật học Hán Việt gọi là “ngã pháp nhị không”. Khi hành giả quán chiếu về tính “không” của ngã và pháp thì sẽ diệt trừ được phiền não chướng và sở tri chướng, chứng nhập cảnh giới Niết-bàn tịch tịnh.

Bộ luận Thành thật được pháp sư Cưu-ma-la-thập (người Ấn Độ) dịch ra Hán văn và truyền tông này sang Trung Hoa vào đầu thế kỉ thứ V.

Hai tông Câu-xá và Thành thật trên đây đều thuộc về truyền thống tiểu thừa. Hiện nay cả hai đều đã bị thất truyền, nhưng hai bộ luận Câu-xá và Thành thật thì vẫn được các giới học Phật tham cứu.

Tám tông phái sau đây thuộc về truyền thống đại thừa:

3. Tông Luật

Tông này được sáng lập ở Trung Hoa vào giữa thế kỉ thứ VII mà vị sáng tổ là luật sư Đạo Tuyên,

một đệ tử nổi tiếng về luật học của pháp sư Huyền Trang. Tông này chủ trương chỉ cần thông suốt và tinh nghiêm hành trì giới luật; khi giới thể đã thanh tịnh thì định lực phát sinh; định lực đã phát sinh thì trí tuệ giác ngộ cũng bừng sáng. Luật tông đặt nền tảng trên bộ luật Tứ phần của tiểu thừa và “tam tụ tịnh giới” của đại thừa.

4. Tông Tam luận (cũng có các tên gọi khác là Tánh, Pháp tánh, Không, Bát-nhã).

Tông này lấy hai bộ luận Trung quán và Thập nhị môn của đại luận sư Long Thọ (người Ấn, thế kỉ thứ 2), và bộ Bách luận của đại luận sư Đề-bà (đệ tử của ngài Long Thọ) làm căn cứ, đả phá mọi cái nhìn sự vật bằng khái niệm, bằng mê chấp và tà kiến phân biệt; và chủ trương nhìn sự vật bằng con đường trung đạo với các nguyên tắc “nhị đế” và “bát bất” (bất sinh, bất diệt, bất thường, bất đoạn, bất nhất, bất dị, bất lai, bất khứ) để thấy được thực tướng “như như” của chúng. Lí tưởng của nó là dẹp bỏ mọi “hí luận”, và mọi luận chứng đều được đặt nền tảng trên bốn mệnh đề (tứ cú): có (hữu), không có (không), vừa là có vừa là không có (diệc hữu diệc không), vừa không phải là có vừa không phải là không có (phi hữu phi không).

Thế kỉ thứ V, pháp sư Cưu-ma-la-thập sang Trung Hoa, dịch cả ba bộ luận trên và truyền cho đệ tử là Tăng Triệu để thành lập nên tông Tam luận; nhưng phải chờ đến thời đại sư Cát Tạng (thế kỉ thứ

VI) thì tông này mới được kiện toàn, có hệ thống và qui củ hẳn hoi.

5. Tông Thiên thai (cũng gọi là tông Pháp hoa).

Tông này được thành lập tại Trung Hoa vào cuối thế kỉ thứ VI với vị tổ thứ nhất là đại sư Trí Khải (hay Trí Giả). Thực ra, vị sáng tổ của tông này phải là đại sư Huệ Văn (đầu thế kỉ thứ VI). Ngài Huệ Văn truyền cho đệ tử là đại sư Huệ Tư (514-577). Đại sư Trí Khải chính là đệ tử của đại sư Huệ Tư, nhưng vì ngài đã có một nhân cách nổi bật, một sở học uyên thâm, một trí tuệ phi thường, đương thời không ai sánh kịp, vả lại, chính ngài là người đã kiện toàn tông Thiên thai, cho nên đã được tôn xưng là vị tổ thứ nhất của tông này.

Tông Thiên thai lấy bộ kinh Pháp hoa làm căn bản lập tông, và lấy bộ Đại trí độ luận (của Long Thọ) làm chỉ nam cương yếu; ngoài ra còn tham khảo thêm các kinh luận liên hệ khác như các kinh Hoa nghiêm, Đại niết-bàn, Kim quang minh, Kim cang đảnh, và luận Bồ-đề tâm.

Tông này chủ trương “tâm” và “pháp” không phải là hai cũng không phải là một; ngoài tâm không có pháp, ngoài pháp không có tâm; tâm tức là pháp, pháp tức là tâm. Bởi vậy, thật thể và hiện tượng của vạn pháp cũng không rời nhau: chính ở nơi hiện tượng mà thấy được thật thể của vạn pháp. Do chủ trương này mà tông Thiên thai đã phát huy các giáo nghĩa như “Nhất tâm tam quán”, “Nhất niệm tam

thiên” (như đã trình bày ở trước). Cũng do chủ trương ấy mà tuy về phương tiện thiện xảo, tông này tạm thừa nhận có ba cỗ xe (Thanh văn, Duyên giác và Bồ-tát), nhưng cứu cánh thì cũng chỉ thu vào cỗ xe duy nhất (tức là Phật thừa) mà thôi. Người tu học vừa phải thông suốt yếu nghĩa của kinh điển (lí giải) và vừa phải dụng công thiền quán (thực hành) để chứng ngộ được thật tướng của vạn pháp.

6. Tông Hoa nghiêm (hay Hiền Thủ).

Kinh Hoa nghiêm được xuất hiện từ thế kỉ thứ II, do công trình của Bồ-tát Long Thọ. Đến thế kỉ thứ V, đại sư Giác Hiền mang kinh này sang Trung Hoa, dịch và truyền bá. Thế kỉ thứ VII, đại sư Pháp Thuận (hay Đỗ Thuận) đã y cứ trên giáo nghĩa của kinh này mà sáng lập nên tông Hoa nghiêm. Đến đời tổ thứ ba là đại sư Hiền Thủ (tức Pháp Tạng), tông này trở nên thịnh hành và vang danh rực rỡ khắp nơi, cho nên người ta đã coi ngài là vị sáng tổ đích thực của tông này, và gọi đó là tông Hiền Thủ.

Tông này lập cước trên nền tảng của lí thuyết nhân quả, nhưng là một lí thuyết nhân quả rất đặc biệt, vô cùng thâm diệu; có thể nói, đó là cực điểm của tất cả những lí thuyết nhân quả, được gọi là thuyết “Pháp giới duyên khởi”. Do lí thuyết này mà tông Hoa nghiêm chủ trương tất cả sự vật trong vũ trụ phải tạo thành một toàn thể nhịp nhàng, tương dung, tương nhiếp trong một thế giới gọi là “sự sự vô ngại pháp giới”, tức là thế giới lí tưởng Nhất như.

Những pháp án nói rằng: “Một là tất cả, tất cả là một”; “Một vật có mặt trong tất cả các vật, tất cả các vật có mặt trong một vật”; “Cái này là cái kia, cái kia là cái này”; “Cái này có trong cái kia, cái kia có trong cái này”; “Nhỏ không trong mà lớn cũng không ngoài”; “Quá khứ, hiện tại, vị lai ở trên đầu một sợi tóc” v.v... đều là giáo nghĩa của kinh Hoa nghiêm, và cũng là giáo nghĩa của tông này, nhằm giúp cho hành giả quán chiếu, tu tập để đạt được cái thế giới lí tưởng nhất như ấy.

7. Tông Pháp tướng (cũng gọi là Duy thức).

Tư tưởng “Duy thức” được hệ thống hóa bởi hai vị đại luận sư Vô Trước và Thế Thân (hai anh em ruột, người Ấn Độ) ở thế kỉ thứ V. Thế kỉ thứ VII, pháp sư Huyền Trang ở Trung Hoa sang Ấn Độ du học, gặp lúc tư tưởng Duy thức đang cực kì thịnh hành, nên đã chuyên tâm học hỏi và đã sở đắc về pháp môn này. Khi trở về nước, ngài đã tích cực trước tác, phiên dịch và truyền bá Duy thức học, và được mọi giới coi là sáng tổ của tông Pháp Tướng ở Trung Hoa.

Tông này chủ trương vạn pháp, bằng cách này hay cách khác, luôn luôn liên hệ với thức và chỉ hiện hữu trong thức. Cho nên, học thuyết của tông này – Duy thức học, đã chú trọng đặc biệt về vấn đề “nhận thức”. Nó chuyên khảo sát mọi hiện tượng (pháp) bằng tướng trạng và hoạt dụng (tướng) của chúng, để từ đó thấy được thể tính chân thật của chúng.

Tông này đặt căn bản trên các kinh luận như: Hoa nghiêm, Giải thâm mật, A-tì-đạt-ma, Lăng-già, Du-già sư địa luận (của Di-lặc và Vô Trước), Đại thừa trang nghiêm kinh luận (của Di-lặc và Vô Trước), Nhiếp đại thừa luận (của Vô Trước), Thập địa kinh luận (của Thế Thân), Duy thức nhị thập tụng (của Thế Thân), Duy thức tam thập tụng (của Thế Thân), Bát thức qui củ tụng (của Huyền Trang) v.v...

8. Tông Chân ngôn (hay Mật tông).

Đầu thế kỉ thứ VIII, hai đại sư Ấn Độ là Thiện Vô Úy và Kim Cương Trí, trước sau đã đem các kinh điển Mật giáo sang truyền bá và lập nên tông Chân Ngôn tại Trung Hoa; nhưng phải đợi đến giữa thế kỉ ấy với vị đệ tử xuất sắc của ngài Kim Cương Trí là đại sư Bất Không (người Ấn), thì tông này mới thực sự được phát huy rực rỡ. Hai bộ kinh căn bản và quan trọng nhất của tông này là Đại Nhật và Kim Cương Đảnh.

Yếu chỉ của tông Chân ngôn là chuyên hành trì bí mật về cả ba nghiệp thân, khẩu và ý. Hành trì bí mật về thân là dùng ấn quyết; về khẩu là đọc tụng thần chú (chân ngôn); và về ý là quán tưởng một đối tượng; cả ba hành động ấy phải đồng thời tương ứng nhau. Khi sự hành trì đi đến chỗ nhất tâm thì hành giả thâm nhập được Phật trí, đắc đạo ngay trong giờ phút hiện tại.

9. Tông Tịnh độ (hay Liên tông).

Vào thế kỉ thứ III, đại sư Khương-tăng-khải (người Ấn) sang Trung Hoa, dịch và truyền bá kinh Vô lượng thọ; thế kỉ thứ V, đại sư Cưu-ma-la-thập sang Trung Hoa và dịch kinh A-di-đà; tiếp đó, đại sư Cương-lương-da-xá lại sang và dịch kinh Quán vô lượng thọ; đó là ba bộ kinh khởi đầu và làm nền tảng cho việc hình thành tông Tịnh độ. Pháp môn “tu tịnh độ” đã được người Trung Hoa biết đến từ thế kỉ thứ III, nhưng thực ra, mãi đến thế kỉ thứ VII, do công trình truyền bá sâu rộng của đại sư Huệ Viễn, tông này mới được hưng thịnh và thực sự trở thành một tông phái; do đó, ngài đã được coi là vị tổ sáng lập.

Tông Tịnh độ chủ trương tu tập thiện nghiệp, chuyên tâm trì niệm danh hiệu và quán tưởng hình tướng đức Phật A-di-đà thì sau khi mệnh chung sẽ được vãng sinh về thế giới Cực lạc, một thế giới hoàn toàn trong sạch, an vui, do Phật A-di-đà làm giáo chủ, khác hẳn với thế giới Ta-bà đầy dơ bẩn và khổ đau này.

10. Tông Thiền (hay Tâm tông).

Mục đích của Thiền tông là “kiến tánh thành Phật”. Để tiến tới mục đích đó, người tu thiền phải bắt đầu bằng cuộc sống “có chánh niệm” và tiếp tục bằng con đường thực nghiệm tâm linh (chứ không phải dùng trí năng để nghiên cứu, phân tích, lí luận) để chứng ngộ chân lí. Đường lối ấy được tóm tắt trong câu nói của tổ Bồ-đề-đạt-ma: “Truyền thừa không hệ thuộc vào giáo điển, không căn cứ vào văn tự, đi thẳng vào lòng người, thấy được thể tính liền

thành Phật.” (Giáo ngoại biệt truyền, bất lập văn tự, trực chỉ nhân tâm, kiến tánh thành Phật.)Tổ Bồ-đề-đạt-ma là người Ấn Độ, sang Trung Hoa đầu thế kỉ thứ VI, và được coi là vị tổ đầu tiên của Thiền tông Trung Hoa. Đến đầu thế kỉ thứ VIII thì Thiền tông chia làm hai nhánh: nhánh phương Bắc (do tổ Thần Tú) và nhánh phương Nam (do tổ Huệ Năng). Nhánh Bắc không bao lâu thì mai một, riêng nhánh Nam thì ngày càng hưng thịnh, và đã sản sinh ra 5 thiền phái nổi tiếng: Lâm Tế (do tổ Hy Vận), Qui Ngưỡng (do tổ Qui Sơn), Tào Động (do tổ Dược Sơn), Vân Môn (do tổ Vân Môn), và Pháp Nhãn (do tổ Huyền Diệu).

Mặc dù kinh Lăng-già (được đại sư Đức Hiền, người Ấn, dịch ra Hán văn vào thế kỉ thứ V) được xem là kinh căn bản, nhưng Thiền tông còn kết hợp tư tưởng của nhiều kinh điển khác như Viên giác, Pháp hoa, Lăng-nghiêm, Hoa nghiêm, Niết-bàn, Bát-nhã v.v...

Tất cả mười tông phái Phật giáo ở trên, sau khi được thành lập ở Trung Hoa, đều được truyền bá sang Triều Tiên và Nhật Bản, và đều từng được hưng thịnh một thời. Ngày nay, ở Trung Hoa (lục địa cũng như Đài Loan), các tông phái hầu như không còn mang sắc thái đặc thù nào nữa, mà chỉ còn là một nền Phật giáo tổng hợp của các tông phái đại thừa, trong đó, Thiền và Tịnh độ được in rõ nét hơn. Ở Nhật Bản và Đại Hàn, ba tông Thiền, Luật và

Mười trí lực

Tịnh độ vẫn còn đang thịnh hành và giữ được bản sắc riêng.

Trường hợp Việt Nam thì khác hẳn. Suốt 2000 năm lịch sử Phật giáo ở Việt Nam, có thể nói, đó chỉ là lịch sử của Thiền tông. Không kể hai thế kỉ đầu Tây lịch (thời kì Phật giáo du nhập trực tiếp từ Ấn Độ), từ thế kỉ thứ III, Việt Nam đã được truyền bá thiền học, do tổ sư Khương Tăng Hội (người Việt gốc Khương-cư). Chính ngài là sáng tổ của thiền học Việt Nam, và sau đó được tiếp nối bởi các thiền sư Đạt-ma-đề-bà (từ Ấn Độ sang) và Huệ Thắng (người Việt, đệ tử của Đạt-ma-đề-bà) ở thế kỉ thứ V, thiền sư Tì-ni-đa-lưu-chi (người Ấn, sang Trung Hoa rồi Việt Nam) ở thế kỉ thứ VI, thiền sư Vô Ngôn Thông (từ Trung Hoa sang) ở thế kỉ thứ IX v.v... Nhưng, nói thế không có nghĩa là Phật giáo Việt Nam chỉ hoàn toàn thuần túy có tư tưởng thiền học, mà sự thực, trên phương diện hành trì tu tập, nó thu nhiếp cả các phương pháp của Tịnh độ, Luật và Mật tông, và trên phương diện phát huy trí tuệ, nó cũng thống hợp cả những yếu nghĩa của các tông Duy thức, Thiên thai, Hoa nghiêm v.v...

MƯỜI TRÍ LỰC (thập trí lực)

Mười trí lực cũng gọi là mười thần lực (thập thần lực) hay mười lực (thập lực), là 10 sức trí tuệ mà chỉ đức Phật mới có đầy đủ. Đức Phật đã chứng đắc cái trí thật tướng, thấy rõ, thấu suốt tất cả, không

có cái gì có thể hủy hoại được trí đó, không ai có thể hơn được trí đó. Mười trí lực đó gồm có:

1. Sức trí tuệ biết rõ điều đúng đạo lí hay không đúng đạo lí: Đức phật quán sát sâu xa, thấy rõ một cách chân thật tất cả nhân duyên quả báo, như tạo nghiệp lành thì biết chắc chắn sẽ hưởng được quả báo an vui, gọi là “biết điều đúng đạo lí”; nếu tạo nghiệp xấu mà được hưởng quả báo an vui là không đúng đạo lí, gọi là “biết điều không đúng đạo lí”. Tất cả những sự việc như vậy, đức phật đều biết hết.

2. Sức trí tuệ biết rõ nghiệp báo suốt ba đời: Đức Phật biết rõ nơi sinh cùng nghiệp duyên quả báo của tất cả chúng sinh trải suốt ba đời quá khứ, hiện tại và vị lai.

3. Sức trí tuệ biết rõ tiến trình giải thoát bằng thiền định: Đức Phật biết rõ một cách xác thật từng nấc tu tập thiền định của chúng sinh, cạn sâu thứ lớp như thế nào.

4. Sức trí tuệ biết rõ các căn tánh cao thấp: Đức Phật biết rõ một cách xác thật căn tánh của các đệ tử và khắp chúng sinh là hơn kém, cao thấp, quả vị chứng được là lớn hay nhỏ.

5. Sức trí tuệ biết rõ mọi hiểu biết: Đối với mọi sự hiểu biết, ưa thích lành dữ khác nhau của chúng sinh, đức Phật biết rõ tất cả.

6. Sức trí tuệ biết rõ mọi lãnh vực: Đức Phật biết rõ một cách xác thật mọi lãnh vực khác nhau ở thế gian.

Mười trụ

7. Sức trí tuệ biết rõ mọi đường đi chỗ đến: Đức phật biết rõ một cách xác thật những phần hành hữu lậu của sáu đường đến đâu, và những phần hành vô lậu của Niết-bàn đến đâu.

8. Sức trí tuệ biết rõ không bị chướng ngại như thiên nhãn: Đức phật dùng thiên nhãn biết rõ một cách xác thật lúc sinh lúc tử của chúng sinh, cũng như những cảnh giới lành dữ mà chúng sinh sẽ sinh đến đó, cho đến các nghiệp duyên lành dữ của những chúng sinh xấu, đẹp, nghèo, giàu v.v...

9. Sức trí tuệ biết rõ các kiếp trước xa xôi: Đức phật biết rõ một cách xác thật mọi sự việc trong đời quá khứ, không những một đời mà đến trăm ngàn vạn đời, không những một kiếp mà đến trăm ngàn vạn kiếp, chúng sinh chết ở cõi này rồi sinh ở cõi khác, chết ở cõi khác rồi sinh ở cõi này, nào là tên họ, ăn uống, khổ vui, mạng sống dài ngắn v.v...

10. Sức trí tuệ biết rõ tất cả các tập khí đều đã dứt tuyệt: Đức phật biết rõ một cách xác thật tất cả các loại tập khí đều đã vĩnh viễn dứt tuyệt, không bao giờ còn sinh khởi nữa.

MƯỜI TRỤ (thập trụ)

Thể nhập lí Bát-nhã gọi là “trụ”. Mười trụ là cấp thứ nhì (sau cấp Mười tín – xem ở trên) trong 7 cấp (gồm 52 giai vị) trên tiến trình tu tập đạo Bồ-tát. Ở cấp Mười tín, hành giả đã củng cố được lòng tin vững chắc, thâm sâu đối với chánh pháp, đối với con

đường làm Phật; dù là tà giáo ngoại đạo cũng không lay chuyển được, dù là ma chướng cũng không quyến rũ theo ma đạo được, cho nên gọi là “trụ”. Cấp này gồm có 10 trụ vị như sau:

1. Trụ vị Phát tâm: Hành giả dùng các phương tiện chân thật để phát khởi mười lòng tin (thập tín), tín phụng Tam Bảo, không khởi tà kiến, không gây trọng tội, tu tập tất cả pháp môn, học rộng, trí tuệ cao, ngộ nhập cảnh giới chân không, trụ ở tánh không.

2. Trụ vị Trì địa (hay Trị địa): Hành giả đã trụ nơi tánh không cho nên tâm thường sáng tỏ, trong sạch, trong như ngọc lưu li hiện ra chất vàng ròng; được như vậy là vì lúc hành giả mới phát tâm thì tâm ấy đã là vi diệu, rồi dùng cái tâm vi diệu ấy mà trải làm nền tảng vững bền như đất.

3. Trụ vị Tu hành: Trí tuệ từ hai địa vị trước đã sáng tỏ, cho nên hành giả du hành trong mười phương mà không hề gặp trở ngại.

4. Trụ vị Sinh quí: Thọ một phần khí lực của Phật, thông tỏ sâu xa, được nhập vào dòng giống Như Lai.

5. Trụ vị Phương tiện cụ túc: Tu tập vô lượng căn lành, tự lợi lợi tha, phương tiện đầy đủ, tướng mạo không chỗ nào khiếm khuyết.

6. Trụ vị Chánh tâm: Không những tướng mạo, mà tâm cũng đồng với Phật.