Tìm Hiểu Đạo Phật

Nghiệp và nghiệp quả

Tứ đế này xây dựng trên Chánh Kiến và khi người nào có một hiểu biết rõ ràng về Tứ Đế bằng tri thức, thì người ấy được gọi là " có những quan điểm đúng đắn". Điều đó có nghĩa là người ta sẽ không còn cho phép tâm mình đi lang thang trong thế giới của lý luận vô ích nữa mà đặt tâm mình đối mặt với kinh nghiệm thực sự (khổ đau) mà gây nên một sự từ bỏ cái nguyên nhân (khát ái) bằng cách Tu tập theo Trung Đạo để đạt đến sự diệt khổ (Niết Bàn).

Như thế, người ta có thể tránh được nhiều nỗi khổ được kinh nghiệm trên đời này một cách rất dễ dàng nếu người ta chỉ cần nhận thức được một sự kiện đơn giản là: các hành động đều có những kết quả tương ứng với chúng.

Nghiệp và nghiệp quả

Hành động hay Nghiệp ( Kamma) là những gì mà người ta thực hiện một cách cố ý bằng thân, nói năng bằng lời, suy nghĩ bằng ý ( thân, khẩu, ý). Lại nữa sự tác ý là xấu, là tốt hay bất định tính ( thiện, ác hay vô ký). " Xấu", ở đây có nghĩa là hạ thấp tâm thức mình, gây hại cho các chúng sanh khác và do đó gọi là bất thiện. " Tốt", có nghĩa là những hành động đưa đến sự Phật tử tâm thức hay là sự Phật tử hạnh phúc của các chúng sanh khác và do đó gọi là thiện, Những hành động bất định tính (Vô

ký) là những hành động không tốt mà cũng không xấu. Phật tử thường tránh dùng các từ " Xấu", " Tốt" mà thích thay thế bằng cách gọi là hành động thiện và bất thiện. Từ đây trở đi chúng ta cũng gọi như thế.

Để mở rộng thêm một ít về các loại trên, chúng ta quan tâm đến hành động các hành động của ý trong ba loại hành động của thân, khẩu và ý vì hành động thuộc ý là căn bản cho hành động thuộc thân và thuộc khẩu. Hành động có tác ý và không tác ý là rất quan trọng trong việc tu tập của Phật giáo. Những hành động có ý muốn có cân nhắc kèm theo với ý chí (Karma, Kamma) có khả năng sản sinh nghiệp quả trong tương lai. Những hành động khác không tác ý hay không cùng đi với ý không đem lại nghiệp quả tương lai. Ví dụ: một con muỗi đậu trên cánh tay một người và người ấy không thích loại côn trùng đó, đưa tay lên giết nó, như thế là hành động cố ý, mang nghiệp quả. Nhưng một người nằm xuống và vô ý đè bẹp một con muỗi trên gối, người ấy đã làm không tác ý, như vậy là hành động không có nghiệp quả trong tương lai. Những gì vừa nói ở đây về sự sát hại cũng áp dụng cho cả những hành động có hại và cả có lợi. Như thế người có chủ tâm tôn kính Đức Phật có thể mong có kết quả của hành động ấy, trong khi ấy, một cậu bé bắt chước việc làm của người ấy mà không biết ý nghĩa của các hành động

đó, và vì không làm với chủ tâm nên sẽ không có nghiệp quả nào vì hành động đó.

Về các nghiệp quả, người ta có thể đoán trước rằng: " Nếu bây giờ hạt giống bất thiện được gieo thì sự gặt hái những quả khổ đau sẽ đưa đến trong tương lai, và ngược lại những hành động thiện sản sinh ra những nghiệp quả lạc thú, hạnh phúc. Đúng như Đức Jesus đã dạy: " Con người gieo cái gì thì gặt cái đó". Từ hạt gai ta không nên mong chờ gặt hái những quả táo tốt. Như vậy, những gì do nghiệp khởi sinh trong hiện tại rất quan trọng; vì hạnh phúc hay thống khổ của chúng ta trong tương lai, phần lớn tùy thuộc vào hiện tại của chúng ta. Một người quyết định chỉ tích lũy của cải ngày càng nhiều mà không để ý đến kẻ khác phải thế nào thì ngay trong hiện tại người ấy phát triển sự keo kiệt ở trong tâm và cái bề ngoài chấp thủ của anh ta thường phản ánh tính ấy. Một người khác chân thành quan tâm đến sự tìm cầu tôn giáo cũng sẽ phát triển cái tâm và những đặc điểm bên ngoài sẽ phản ánh sự quan tâm đặc biệt đó. Như thế, chúng ta phải luôn luôn để ý xem tâm ta theo đuổi những vấn đề thiện hay bất thiện, vì ngay trong đời sống hiện tại, người ta cũng có thể gặp những kết quả của nghiệp. Vì vậy mà khởi lên biết bao khác biệt giữa các chúng sanh ở trong cuộc đời. Những sự bất bình đẳng ( của những sức mạnh hiện thực và đang trong khả năng) quá rõ ràng,

không cần thiết phải thảo luận thêm, đang hiện hữu trong nhân loại, người giàu, người nghèo, người khôn, người dại, người trí, người ngu và rất nhiều hạng người nữa. Những sự bất bình đẳng ở con người đã nhiều như thế, còn nói chi đến sự bất bình đẳng của loài vật? Nghiệp và nghiệp quả vận hành qua ba thời, quá khứ, hiện tại và vị lai giải thích rõ những sai biệt ấy.

Nghiệp quả có nhiều loại đối với khoảng thời gian ở giữa. Sự mang lấy nghiệp tạo ra nghiệp quả và sự thành quả của chúng. Một số nghiệp có kết quả tức thời và mối liên hệ nhân quả có thể nhận ra ngay. Những nghiệp quả khác, sau một thời gian mới thành và khó nhận ra mối liên hệ ấy. Tuy nhiên, có nhiều loại nghiệp khác không có quả trong đời sống này mà có kết quả ở đời sống tiếp theo hay trong những đời sống xa xăm về sau nữa. Những nghiệp quả này là khó hiểu nhất và quả thực, nếu cái năng lực nhớ lại cái tiền kiếp nhờ thực hành tiền định mà không phát triển thì một thường nhân không có cách nào hiểu được những sự việc mà anh tacho là ngẫu nhiên may rủi khi anh ta không thể giải thích được chúng, hoặc anh gán cho là " ý của Thượng đế" khi anh cố giải thích mà không được.

Nghiệp và nghiệp quả không phải là giáo điều của phật giáo mà là cái gì thiết thực có thể hiểu được trong đời sống riêng của mỗi người ( và cũng

hiểu được một phần nào đời sống của người khác). Tại sao hành động có tác ý sinh ra nghiệp quả? Ở hành động tác ý, có sự tiêu phí nhiều năng lực hơn ở hành động không tác ý. Năng lực ấy có thể gọi là "năng lực ý chí" (ý lực) dù nó không phải là thuật ngữ phật học. Trong các khoa học vật lý ta biết rõ rằng các năng lực bị tiêu phí thì sản sinh một hiệu lực nào đó. Do sự tiêu phí của ý lực, một sự kiện kết quả sẽ phải khởi lên vào một thời gian nào đó sau nghiệp nhân, tùy thuộc vào sự có mặt hay không có mặt của các duyên giúp vào hay làm chập đi cái kết quả của nghiệp ấy. Biểu thức được dùng thay cho nhân quả là: "X" hay hiện hữu thì "Y" sinh khởi, "X" không hiện hữu thì "Y" không sinh khởi. Người ta nói nghiệp "Xông ướp" sự tương tục của tâm thức, để lại một dấu vết hay một khuôn mẫu trong tâm thức mà ở đó những khuôn mẫu tạo tác và các khuynh hướng đặc thù được hình thành do các phản ứng đã thành thói quen. Đây là sự hình thành của các yếu tố chủ động nhân duyên mà được sinh ra trong đời sống quá khứ thì chúng ta trở thành "tiềm thức" một cách mạnh mẽ trong đời này và khi được sinh ra trong đời này thì chúng trở thành khuôn mẫu cho tương lai.

Dòng những sự kiện tương quan ấy tiếp tục chảy qua ba thời: những hành động quá khứ ảnh hưởng (duyên sinh) hoặc nhiều hoặc ít đến tính tình và hoàn cảnh hiện tại. Nếu quá khứ của một người ảnh

hưởng mạnh đến đời sống hiện tại thì ngay trong hiện tại, khả năng chọn lựa của người ấy bị giới hạn. Nếu người ấy thoát ly được ảnh hưởng của quá khứ thì người ấy có nhiều tự do chọn lựa hơn (1)

Một vị Thánh thiện xảo về Giới, Định Tuệ thì giải thoát khỏi ảnh hưởng của quá khứ và mặc dầu vị ấy có thể vẫn còn thu nhận những kết quả của nghiệp quá khứ, sự lựa chọn của vị ấy trong hiện tại thì vô giới hạn. Nhưng một sự việc cần ghi nhớ là hầu hết còn người đều bị chao đảo nhiều hay ít trong lựa chọn của mình, vì những hành động do ý muốn trong hiện tại ảnh hưởng đến kiếp sống tương lai. Như vậy, trách nhiệm đạo đức được thiết lập một cách vững chắc trong giáo lý của Phật, ở đó người ta tu tập biết rằng:

———

(1) Đôi khi người ta bảo Phật giáo là" Tất định luận" (fatalism). Như thế quả là sai sự thật hết sức. Qủa thực là chúng ta phải kinh nghiệm kết quả của nghiệp trong quá khứ là thứ chắc chắn giới hạn và ảnh hưởng sự lựa chọn của chúng ta trong hiện tại. Nhưng, chính trong hiện tại, khi chúng ta thực hiện những quyết định, hoặc thiện, hoặc không thiện, và khi phải bắt gặp sự việc, thay vì để cho chúng chế ngự chúng ta, chúng ta có thể quyết định uống nắn chúng ta theo cách này hay cách khác. Đời sống tôn giáo trong Phật giáo không phải là đời sống để ngồi đó mà cam chịu bất cứ điều gì xảy ra. Ở đây không có chỗ để bàn các khái niệm về số phận, tất mệnh hay định mệnh . Đức Phật đã nhiều lần khuyên các đệ tử của Ngài hãy cố gắng, nỗ lực tinh cần và điều này chỉ có thể được thực hiện trong lúc hiện tại. Theo cách ấy, Phật giáo tách xa hẳn hai cực đoan của khai niệm tất mệnh luận và tự do ý chí, rõ ràng chỉ được chấp nhận trong một ý nghĩa giới hạn đối với tâm lý học hiện đại.

" Ta là chủ nhân của nghiệp ( của ta), là người thừa kế của nghiệp, được sinh ra do nghiệp, bị trói buộc bởi nghiệp và được xây dựng trên nghiệp. Bất cứ nghiệp gì ta đã làm, thiện hay ác, ta sẽ là kẻ thừa kế của nó ( mà nhận lấy những kết quả)".

Độc giả cần lưu ý rằng lời giải thích này không đề cập đến " tội lỗi", một khái niệm xa lạ với tư tưởng Phật giáo. Một Phật tử phá giới( xem II, giới), biết rằng mình có lẽ sẽ chịu đựng những kết quả tùy theo các hành động của mình và thế nên người Phật tử thọ giới lại bằng cách nhận giới từ một tu sĩ (nếu vị tu sĩ phá giới của mình thì vị ấy làm thanh tịnh mình bằng sám hối, bằng quyết tâm và tiếp đó là sự thanh tịnh) với quyết tâm nỗ lực giữ giới trong tương lai. Người Phật tử ấy không bị đè nặng bởi gánh nặng tội lỗi, cái gắng nặng tội lỗi ấy được nghĩ đến như là một thái độ tâm lý bất thiện sản sinh ra khổ đau trong tương lai. Sự phán xét, trong tu tưởng Phật giáo, do đó không phải ở một cảnh giới tương lai nào đó mà chính ở trong hiện tại khi người ta thọ nhận kết quả của nghiệp quá khứ. Sau cùng, trong khi Đức Phật không chủ trương chuộc lại những tội lỗi cho đời, người ta nhận thức rằng có nhiều hành vi sai lạc thường sản sinh ra những kết quả khổ đau, nhưng người có thể làm cho chúng nhẹ bớt nếu không tránh khỏi, bằng lòng nhiệt thành tu tập theo con đường của Đức Phật. Ở đây, đạo Phật nhận thức

Tái sinh

được cái sức mạnh to lớn của lòng tin chuyển núi và chắc chắn có thể vượt qua những trở ngại lớn lao, miễn lòng tin sáng suốt vào Phật, Pháp, Tăng, được thiết lập vững chắc.

Tái sinh

Trước đây đã nói đến những hiện hữu của những đời sống trước đời sống này mà một người có thể nhớ lại được nếu người ấy tu tập tinh thần một cách đúng đắn. Đức Phật và nhiều Thánh giả trong truyền thống của Ngài đã nhớ lại những tiền kiếp và hơn thế nữa, thấy được nghiệp sinh ở kiếp này và thành quả của một kiếp khác như thế nào.

Giáo lý về một tương tục của các đời sống này không phải chỉ riêng có trong Phật giáo mà nó cũng được chấp nhận trong Ấn Độ giáo, Kỳ Na giáo, và trong tôn giáo của người Sikh. Dù không chính thức, từ lâu nó vẫn là một dòng ảnh hưởng ân thầm mạnh mẽ trong Hồi giáo, trong Thiên Chúa giáo ( Ôrigen và phái Tri luận) và nổi rõ trong Tân Khổng học và Lão học. Trong Thiên Chúa Giáo, nó chưa hề được Giáo Hội chấp nhận, tuy rằng nó có thể từng được Jesus nói đến và hình như ngay cả trong Cộng đồng Constantinople, CE.553 nó cũng chưa từng được tuyên bố là một điều cấm kỵ đối với tín đồ Thiên Chúa giáo.

Có bằng chứng trong kinh Thánh Thiên Chúa giáo, chẳng hạn trong phần Mark 8-27-30: " Và Jesus ra đi cùng môn đệ của Ngài, vào đến thành phố Caesarea Philippi: và nhân đó Ngài hỏi các môn đệ: " Người ta bảo ta là ai?" Và họ trả lời: " Là John Baptist. Nhưng một số người họ bảo thấy là Elijah; và những người khác lại bảo thầy là một trong những bậc tiên tri". Nếu người ta không thể tin vào sự nhương thân trở lại (re-incarnation) thì tại sao người ta lại bảo Jesus là Elijah, người đã chết trước đó hàng mấy trăm năm hoặc là một trong những vị tiên tri cố lão kia, hay ngay cả John Baptist, một người vửa mới chết trước đó? Một số rất lớn tín đồ Thiên Chúa giáo không quan tâm đến giáo điều chính thức đã nhận thấy rằng giáo lý trên vừa hữu ích vừa hợp lý và dễ chấp nhận hơn một lý thuyết về một đời sống trên trái đất mà tiếp sau đó la hạnh phúc hay khổ đau đau đời.

Rõ ràng một giáo lý bảo rằng sinh là tùy thuộc vảo những hành động tác ý ( nghiệp) của một cá nhân tất có một ý nghĩa nào đó. Nó tạo giá trị cho đời sống và mang lại một ý nghĩa công bằng cho những nơi mà hình như đang ở trong tình trạng rối rắm của bất công. Nếu người ta muốn biết tại sao người làm ác lại hạnh phúc và giàu có, trong khi người thiện lại kêu than bị khổ sở nhiều cách thì điều này cũng được trả lời bởi lời dạy về nghiệp và

tái sinh, vì như đã nói, không phải tất cả các hành động tác ý đều có kết quả tức thời.

Giáo lý về tái sinh không những có giá trị đối với những ai muốn công bằng trong thế giới này mà có một ứng dụng thực tiễn nữa. Khi dạy cho những ai chấp nhận tái sinh, Đức Phật làm cho lòng tin họ mạnh hơn, nhưng khi dạy những ai còn nghi ngờ, còn vấn hỏi thì thay vì đòi hỏi họ chấp nhận rằng tái sinh là sự thật, Đức Phật dùng " lập luận đánh cuộc". Theo cách này Ngài tập trung giá trị của giáo lý bằng việc nhấn mạnh những lợi ích thực tiễn ở đây và bây giờ. Những lợi ích ấy có hai: một thứ liên hệ với quá khứ và một thứ liên hệ với tương lai.

Như thế, giả thử rằng đời trước là có thật và những khổ đau hiện tại là kết quả từ những hành vi bất thiện trong các đời quá khứ ( khi mà ta không tìm thấy liên hệ nhân quả của những khổ đau ấy với những hành vi sai lầm trong đời sống hiện tại) thì sự chấp khổ đau như là chứng bệnh nghiêm trọng sẽ làm ta thấy dễ chịu hơn nhiều và người bị khổ khỏi phải khởi lên cái suy nghĩ đắng cay: Tại sao khổ đau này lại xảy đến cho ta? Đó cũng là một khích lệ lớn để nỗ lực giữ Giới ngay bây giờ và để phát triển tâm thức bằng thiền định. Giả sử rằng tôi đã đi trên bánh xe tái sinh chán ngán trong một khoảng thời gian vô tận và tôi đang thích tiếp tục tái

sinh nữa, điều này há lại không khích lệ ta làm một cái gì trong cuộc đời này cho việc tái sinh?

Lại nữa, giả tỷ rằng những đời sống tương lai phải là số phận của tôi thì quả thật là điên rồ mới không sữa soạn gì cho tương lai. Nếu người ta chắc chắn sẽ tiến lên các tình trạng cao hơn từ đời sống này sang đời sống khác thì người ta mới có thể ngồi dựa lưng một cách thoải mái được, nhưng sự thật vẫn là số phận của mỗi người nằm trong tay của chính mình. Nếu tái sinh là có hay không thì cũng chẳng mất mát gì khi chúng ta sống một đời sống thiện lành tại đây và bây giờ mà không bị kẻ khác phiền trách. Thấy đủ khổ đau trong đời này và có được sự hiểu biết về ý nghĩa của khổ đau, người ta có thể vượt qua những bức tường tù ngục của sinh tử.

Thế nên, chúng ta sẽ chấp nhận ngay trên những nền tảng thực dụng này rằng đã có những đời sống quá khứ và hẳn cũng có các đời sống tương lai.

Sự kế tục đời sống với một linh hồn gá vào trong một chuỗi các thân xác thường được gọi là nương thân trở lại ( re-incarnation). Trong Phật giáo, lời dạy liên hệ đến vấn đề này thì khác biệt từ nền tảng, ở đây chúng ta gọi nó là tái sinh (1).

———

(1) Không có sự tái nương thân trong Phật giáo vì không có cái thực thể tâm linh bất biến; rốt ráo không thể thấy có linh hồn nào có thể tái nương thân. Phật giáo không phân hai con người, một bên là thân

Mọi người đều đồng ý rằng có thể ta thay đổi từng giờ, từng phút, liên tục bị tàn tạ và được thay đổi lại. Nếu người ta dừng một chút để suy nghĩ ta sẽ thấy, thực ra tâm cũng thế, nghĩa là dòng suối của ngôn ngữ và ảnh tượng của tâm thức tiếp tục trôi chảy mãi. Vậy nên bằng trí thức, chúng ta rất dễ hiểu ý nghĩa vô thường của các tâm và thân. Còn đối với linh hồn thì thế nào? Ở đây, ta nên phân biệt khái niệm thông thường về Ngã (cái tôi) được mọi người cảm nhận dù quan điểm của người ta như thế nào đi nữa, và triết thuyết của các nhà thần học xây dựng một hệ thống để bảo vệ cái cảm nhận về " Ngã" và để hỗ trợ cho các giáo điều tôn giáo mà họ nghĩ là thật. Cả hai quan điểm này, tự nhiện và ngụy biện, đều đặt nền tảng trên hệ Ngũ Uẩn bao gồm toàn bộ bản chất con người ( xem ở trên, phần nói về Khổ). Sự cảm nhận tiên thiên rằng con người có linh hồn và Thọ uẩn. Những quan điểm nhận thức về linh hồn thuộc Hành uẩn. Các uẩn này là vô thường nên không có nền tảng để giả định rằng có một thực thể hay linh hồn bất biến. Một giả định như thế bị Giáo lý của Đức Phật lên án rằng nó chỉ là

———

thể bị tàn hoại và một bên là linh hồn bất diệt. Tuệ giác của Đức Phật phát hiện ra rằng cả tâm lẫn thân đều liên hệ hỗ tương và đều là những dòng chuỗi biến đổi liên tục của các sự việc, trong đó không thể nào có cái linh hồn hay cái ngã bất biến như là một nguyên lý tối hậu. Các đoạn sau đây sẽ bàn sơ về sự việc có thể có tái sinh mà không có một thực thể như thế.

những suy luận trống rỗng đặt căn bản trên khát ái, nhưng lại không có nền tảng khi nó được khám phá bằng Tối thắng Tuệ.

Nhưng về mặt chân lý tương đối, thì " cái Tôi" có mặt: có một sự tương tục cứ tiến hành từ ngày này qua ngày khác và tôi và những người khác được nhận diện bằng cái tên này tên nọ. Lại nữa, sau khi suy nghĩ, " cái tôi" khi tôi lên ba (cái ảnh chụp vào buổi đó biểu hiện gương mặt phúng phính), và " cái tôi" khi tôi ba mươi tuổi có một ít na ná và trong khi hai cái Tôi ấy rõ ràng không hoàn toàn khác nhau thì chúng rõ ràng phải là một. Ở đây, chúng ta có thêm một yếu tố soi sáng cho luật " yếu tố X có mặt thì yếu tố Y sinh khởi". Do sự hiện hữu của đứa bé lên ba kia mà con người ba mươi tuổi này đây có mặt. Quá trình duyên khởi này không phải chỉ tiếp tục từ lúc này sang lúc khác mà chỉ thể hiện từ một cái chết của một " cá nhân" cho đến sự tái sinh của " cá nhân " kế tiếp. Như vậy tùy thuộc vào chúng sinh nào đó ở đời trước mà một chúng sinh đời này hiện hữu.

Cái quá trình này của tái sinh thực sự vận hành như thế nào? Nếu người ta hỏi một người sắp chết, người ta thường nhận ra rằng, người ấy không muốn chết. Không, người ấy chỉ muốn sống... Còn có cái bắp cải của mùa xuân phải trồng, còn có người láng giềng để nói chuyện, còn có người cháu trai ở tỉnh lỵ

xa để đến thăm, còn có một cuốn sách khác để đọc... Có rất nhiều điều để làm đến nỗi rất ít người thực sự sãn sàng để chết một cách êm đẹp và từ bỏ tất cả các việc đời mà họ không còn gì để nói đến nữa, để đi đến cái chết và đi vào cuộc sống tương lai một cách hoàn bị. Một người dù đứng ở ngưỡng của tử thần, đầu óc vẫn đầy sự quan tâm trần thế, ham muốn dục lạc và sự hiện hữu đời sau trong dục giới. Một người chết mà trong tâm vẫn cầu mong được sinh thiên thì thực sự chờ đợi những lạc thú trần tục khác và do đó có sự ham muốn được sống trong một cõi trời. Bằng cách nào thì cũng ham muốn có đời sống tương lai.

Sự ham muốn một đời sống khác ấy lên cao đến cực điểm, khi các cảm thọ mất đi và cơ thể không còn hoạt động tương thích, kèm theo một sức mạnh chưa tiêu hao của nhiều hành động mà kết quả các hành động ấy sẽ còn phải được cảm nghiệm tiếp tục.

Con người vào lúc lâm tử có thể nhận thấy nhiều dấu hiệu khác nhau: người ấy có thể tự thâm tâm thấy được chiếu rọi bằng mọi ánh sáng vô giới hạn và rực rỡ của Cứu cánh hay Niết bàn - một sự chói sáng, rực rỡ hơn cả trăm triệu mặt trời. Nhiều người suýt chết (thoát khỏi chết đuối hay từ một cuộc giải phẫu ở bệnh viện) đã mô tả một kinh nghiệm như thế. Quả thật, họ thường thiếu sự chuẩn

bị kỹ tâm thức để lợi dụng cái kinh nghiệm lướt qua ấy, họ tập trung vào việc triển khai một cuộc sống mới đến nỗi lo sợ phát sinh và họ xao lãng mất cái cơ hội lớn lao này để đạt Niết Bàn, cái kinh nghiệm siêu thế ấy tiêu tan đi trong khi, phải nói thế, họ chìm nhanh xuống để vùi dập mình trở lại một hiện hữu trần thế nào đó.

Tiếp theo kinh nghiệm về không này là các dấu hiệu hoặc là những biểu tượng của quá khứ hay là những dấu hiệu báo trước tương lai. Một người có thể thấy một biểu tượng của một biến cố nào đó trong đời sống quá khứ của mình ( như chiếc nhẫn cưới biểu tượng hôn nhân, bát cơm biểu tượng lòng quảng đại trong việc cho thức ăn) hay có được thấy một ký ức hình ảnh về sự việc nào đó xảy ra trong đời sống ấy. Những biểu tượng này có ảnh hưởng lớn đến đời sống kế tiếp và một người chết đi mà mang một biểu tượng ký ức bất thiện làm đối tượng cho ý thức của mình ( như nhớ lại một sự man trá nào đó mình đã làm, hay một sự giết người) thì người ấy bị ràng buộc vào một sự tái sinh phù hợp với ý thức ấy. Vì ý thức ấy liên hệ với những điều bất thiện nên sự sinh ra tong tương lai sẽ mang khổ đau ( xem dưới đây). Trái lại, lúc đang chết mà khởi lên được những tư tưởng thuộc tín ngưỡng hay thuộc sự hồi niệm các thiện hạnh mình đã làm thì sẽ được tái sinh vào một cảnh giới mà các thiện sự chiếm ưu thế, nghĩa là được sinh vào trong

hạnh phúc của cảnh giới mà ta gọi là cõi trời. Vào một lúc như thế, một người đang sở hữu cái thân tinh tế cũng có thể trông thấy một đôi nam nữ đang giao cấu và bị thu hút vào những người đó, thế là người ấy bị cuốn hút và phải chịu khổ đau trong đời sống bào thai và sau cùng chịu khổ về sinh ra đời.

Như thế người ta đi tới tùy theo công hạnh của mình và vì hiện hữu trong những trạng thái lạc, những trạng thái khổ cũng vô thường như nhau, cho nên sinh này tiếp theo sinh khác, khi thì lạc khi thì khổ, khi thì không lạc không khổ. Tùy thuộc vào đời sống của một "cá nhân" trước đây mà chúng sanh hiện tại có mặt; tùy thuộc vào cái nghiệp giờ đây của chúng sanh hiện tại mà một "con người" tương lai sẽ ra đời. " Tôi" trong hiện tại không phải chính là cái chúng sanh trong quá khứ, cũng không phài là khác với nó, nhưng tùy thuộc vào nó mà " Tôi" đang hiện hữu. Cứ như thế, dòng tương tục của hiện hữu vẫn trôi lăn.

Một câu hỏi cũng thường được nêu lên: " Nếu tôi có một hoặc nhiều đời sống quá khứ thì tại sao tôi lại không nhớ được chúng?" Câu hỏi này được giải đáp rõ ràng bằng những giải thích về năng lực của ký ức. Trước hết, bạn có nhớ được một cách " chính xác" những gì xảy ra từng phút của ngày hôm qua không? Ký ức đó là Tưởng uẩn trong Năm uẩn, quá yếu

kém đến nỗi phải đưa ra một câu phủ định để đáp câu hỏi này. Làm sao người ta có thể nhớ những sự việc xảy ra nhiều năm trước đây? Lại nữa, ký ức là một chỗ tựa của ngã chấp, chỉ ghi nhận một số sự kiện, quên đi một số những sự kiện khác và làm méo mó ngay cả những sở tri tiếp thu được. Hãy hỏi một người trọng tuổi, thời tiết thế nào khi ông còn trẻ, chắc chắn ông sẽ tuyên bố rằng thời tiết ấy sẽ tốt hơn bây giờ, các vụ gặt tốt hơn, mùa hạ dài hơn, mùa mưa nhiều hơn và v.v. Những ghi nhận của đài khí tượng sẽ chứng tỏ ông ta sai - thời tiết hồi đó rất giống bây giờ, nhưng ký ức của ông đã tiện quên đi những cơn mưa không ưa thích hoặc cái lạnh khắc nghiệt, thưc ra, ông quay nhìn về một " thời vàng son" tưởng tượng, một đặc trưng của ký ức con người là ghi nhớ những gì hạnh phúc và quên đi những gì bất hạnh, mà tạo ra một hình ảnh méo mó về thế giới. Một kinh nghiệm đặc biệt khổ đau chóng được quên đi và được chóng phủ lên bởi những cảm thụ kế tiếp là ký ức về sự ra đời. Đây là một kinh nghiệm đau đớn dữ dội của một đứa trẻ, như tâm lý học Phật giáo luôn luôn dạy và như sản khoa hiện tại gần đây đã xác nhận. Trước khi sinh, sự có mặt ở thai cung vốn không phải là nơi ẩn náu rất an toàn, thoái mái như một số nhà tâm lý gia quả quyết, là thời kỳ đáng sợ cho cái thai, lúc ấy không phải chỉ là một cơ cấu vật lý bé nhỏ mà là một chúng sanh,

chúng sinh ấy lúc ấy thường có các ký ức chưa phai mờ về đời sống trước, có lẽ là đời sống sung sướng hơn cái hoàn cảnh xung quanh như nhà tù mà chúng sanh ấy đang ở. Lui lại xa hơn một chút là lúc tượng thân, như đức Phật dạy, không phải chỉ cần có những phân tử vật lý của người đàn ông và người đản bà mà còn có chúng sanh ( với một cái thân tinh tế) đi tìm sự tái sinh nữa.

Chúng ta đang nói về các sự kiện ngăn chặn phần lớn người ta nhớ lại các đời sống quá khứ, bây giờ chỉ có thể nói đến những nỗi thống khổ về cái chết để thêm vào những nỗi khổ đau khác đã đề cập ở trên và người ta sẽ hiểu ngay rằng thật ra, ít người mong nhớ thật lâu những sự kiện cực kỳ đau đớn mà hầu hết người ta muốn quên nhanh đi.

Tuy nhiên, có một số ít người đã nhớ, nhiều đứa trẻ, nhiều hơn là người ta tưởng, đã hồi tưởng các đời sống quá khứ của chúng.Một vài đứa trẻ sinh ra với những dấu vết ở thân thể là kết quả của những hành động trong đời sống quá khứ. Một số ít những người lớn giữ lại những ký ức này rất rõ ràng, nhưng những kí ức ấy thường bị che mờ bởi sự phát triển của những khả năng của tâm thức khi lớn lên. Một số các trường hợp ký ức như thế đã được sưu tập ở Thái Lan và với nhiều trường hợp ở nhiều nước khác nữa đã được khảo cứu bởi Bác sĩ Ian Stevenson của

trường đại học Y khoa Virginia. Rất nhiều trường hợp trong những trường hợp này có thể kiểm tra những chi tiết đã được hồi tưởng với sự giúp đỡ của người đang sống hay chờ những hồ sơ cũ và với độ chính xác cao là những đặc trưng đáng kể của những hồi tưởng ấy. Sự thôi miên thâm sâu đôi khi sản sinh ra một số chi tiết về một đời sống trước đây mặc dù không phải luôn luôn là một đời sống sau cùng. Sau hết và đáng tin cậy hơn cả, là những ký ức được đánh thức dậy qua một đầu óc trong sáng và thiền định, như chúng ta đã thấy, không phải chỉ một đời sống được nhớ lại, mà vô số kiếp sống trước đây có thể được kinh nghiệm lại một cách đầy đủ chi tiết.

Có thể tóm tắt phần nói về tái sinh này bằng sự so sánh nổi tiếng của Phật giáo của Ngài Nagasena khi Ngài được vua Milinda ( tiếng Hy Lạp là Menan der), Ngài Nagasena so sánh tái sinh với những biến đổi trong một bình sữa. Thoạt đầu chỉ có sữa, sữa biến thành sữa đông, sữa đông thành bơ, từ bơ thành bơ đặc, từ bơ đặc đến váng bơ, quá trình biến đổi như thế có thể phát triển từ quá trình này qua quá trình khác một cách bất định. Mỗi giai đoạn được ví với một sự sinh ra đời và tất cả thời gian từ giai đoạn sữa đến váng bơ, không có một thực thể nào làm nền tảng mà thực sự không biến đổi - ở đây

Cảnh Giới nhận thức

chỉ có những quá tình hoạt động, những quá trình đi tới và tự chúng phát triển. Vị trí của con người cũng tương tự như thế nếu con người, chỉ cần một chút khiêm tốn, sẽ thấy điều đó. Những quá trình không ngừng thay đổi, phản ứng, thay đổi ...

Cảnh giới nhận thức

Sau khi lược bàn về tái sinh và người ta tái sinh như thế nào, còn có hai câu hỏi nữa cần phải được giải đáp. Sự tái sinh này xảy ra ở đâu? Và tại sao người ta lại tái sinh vào những cảnh giới như thế?

Trước khi trả lời những câu hỏi này, có vài điểm cần phải được xét đến. Cần chú ý rằng: câu hỏi thứ nhất liên hệ tới vị trí không gian khi hỏi " Ở đâu?" . Điều quan trọng nhất là hiểu cái " ở đâu" này một cách đúng đắn

Trước hết nếu chúng ta đặt câu hỏi: " Bây giờ tôi đang sống ở đâu?", thì lời giải đáp cho vấn đề tái sinh trở nên dễ dàng hơn. Giả định rằng sự thật tương đối của khái niệm " Ngã" hay " tự ngã" tập trung vào bây giờ - đang - sống - ở - đâu thì câu trả lời có thể là: Ở cảnh giới con người của cái tâm liên hệ với thân, cả hai bị trói buộc với nhau bởi những hành động tác ý ( nghiệp) của quá khứ. Thế nên tôi được gọi là con người và tự cho mình như thế.

Trong đời tôi, nhiều lúc tôi có thể trở nên cái gì

khác con người. Khi tôi cuồng giận, tri giác thuộc về người của tôi hoàn toàn rối loạn và rất có thể người ta nói về cái tôi giận dữ ấy như sau: " Anh có trông thấy mặt của nó không? Như cái mặt con quỷ!" Tình trạng còn xấu hơn đối với cái tôi hư hỏng, cái tôi thấy những cảnh kinh hoàng đáng sợ nhất và chịu đau khổ khốc liệt. Thế thì tôi đang sống ở đâu nếu không phải một tong những địa ngục?

Có thể có những đọa lạc khỏi cảnh giới người. Nhục dục có thể lái tôi đến một hành động như một con thú hay tệ hơn một con thú. Cái ngã thích thú dâm dật, dù có nỗ lực chứng minh cách nào đi nữa, vẫn là cái ngã thú vật. Lại nữa, những người hèn hạ cư xử giống như những con ma đói ( ngạ quỷ) ngay cả trong cuộc đời này, trong khi đó những người khác ó thể ví như các A Tu La. Các vị thần và chư thiên cũng không ngoài phạm vi của tâm thức. Trong cuộc đời này đây ta có thấy được những vị được tôn kính bằng nhiều danh xưng như Thánh, Tiên ... mà các trạng thái linh thiêng được biểu hiện trong các vị ấy.

Tất cả các cảnh giới ấy - Ở đâu? - phải được hiểu như là những khả tính của tâm thức. Tất cả những cảnh giới đó từ trú xứ cao nhất của Phạm Thiên đến những tầng sâu thẳm khủng khiếp nhất của địa ngục, không thể hiện hữu ở ngoài cái nghiệp là thứ sản sinh ra kinh nghiệm về chúng.

Như vậy tái sinh vào các cảnh giới khác nhau có thể nhìn theo hai cách: hoặc lả tái sinh vào lúc cuối đời này mà ý tưởng về nó ta khá quen thuộc, hoặc là tái sinh tiếp theo sau cái chết xảy ra từng giây phút khiến chúng ta ngay tong chính cuộc đời này ngày lại ngày, có thể xếp chúng bằng các trạng thái của tâm tương đương với các cõi trời hay bị kéo xuống các hố địa ngục.

Vì tâm thức (hay nói đúng hơn là sự tương tục của các tâm thức), giống như một dòng suối của những sức mạnh thực sự hay tiềm tàng, mà sự tiến hóa hay thoái hóa của nó xảy ra trong một cuộc sống nào vậy, nó không dừng nghỉ khi các căn vật lý chết đi mà tiếp tục chảy trôi theo những con kênh ( hay những khuôn mẫu tư tưởng) được tạo ra trong hiện tại.

Trong Phật giáo thường có năm cảnh giới hiện hữu khác nahu có thể diễn tả là những giới vức, dù những cảnh giới ấy không hề xây dựng nên một hệ thống có tính cách giáo điều hay cứng nhắc, vì những kinh nghiệm trong cảnh giới thay đổi rất nhiều, thay đổi tùy theo nghiệp quá khứ cảu chúng sanh đang sống trong các cảnh giới đó. Trong các cảnh giới ấy, chỉ có hai cảnh giới của loài người là thông thường để nhận thức đối với con người. Trước khi chúng ta nhúng vai về sự hiện hữu của chúng sanh không thể thấy được trong những

trạng thái mà chúng ta không biết (1), chúng ta cần chú ý một điểm: tính tương đối của nhận thức.

Chúng ta chỉ nhận thức thế giới trong phạm vi đặc biệt của kinh nghiệm là cái phạm vi mà con người bị hạn chế. Người ta là một con người bởi các hành động có tác ý trong quá khứ ( nghiệp) và người ta có các quan năng ( hay căn, kể cà ý thức) của con người cũng vì lý do ấy. Đấy là kết quả của các hành động trước kia.

Thông thường người ta cho rằng cái thế giới "đang lộ ra đấy" hiện hữu đúng như người ta nhận thức nó ( nhờ vào mắt, tai, mũi, lưỡi, và sự tiếp xúc vật lý - nhãn, nhĩ, tỉ, thiệt, thân). Nhưng nếu quan sát

———

(1) Đây cũng giống như một người có một radio transistor công suất nhỏ nhất, chỉ có thể bắt các đài ở Thái Lan, khi nghe nói đến các đài ở Úc, Anh hay Mỹ thì bậc cười mà tuyên bố rằng cái radio nhỏ của anh có thể thu được tất cả các đài phát. Một người có một radio công suất thật mạnh, biết rằng anh kia là sai. Con người, quá tự hào về khả năng tâm thức của mình, hiếm khi chấp nhận rằng khả năng ấy lại có thể bị giới hạn: vị thiền giả thiện xảo kinh nghiệm rõ hơn rất nhiều về lĩnh vực thực sự của hiện hữu, biết rằng tầm mức của một kẻ không thực hành thiền quá nhỏ bé, nhưng thay vì xem những kẻ như thế là ngu si, vị ấy thương sót cho cái nhìn hẹp hòi của họ mà muốn rằng ít ra họ cũng cần phải biết đến nhiều khả hữu khác nhau của hiện hữu.

Thái độ của người ta đối với các cảnh giới này vào lúc không nhận thức trực tiếp được chúng, cần phải có cái tâm mở rộng. Người ta không đóng cửa lòng tin để mà cắt đoạn cái khả năng kinh nghiệm các cảnh giới này, giáo lý Phật giáo cũng không đòi hỏi người ta phải chấp nhận chúng mà không chấp vấn; cho đến khi nào các cảnh giới ấy trở thành một phần thuộc kinh nghiệm của người ta thì người ta mới giữ cái tâm mở rộng mà nhìn chúng.

các căn này thì hẳn chúng ta phải thấy rõ ràng cái thế giới " đang lộ ra đấy" quả thực tùy thuộc vào các thể cách nhận thức riêng biệt của chúng ta. Ví dụ con mắt của con người, bằng cấu trúc của nó, giới hạn và đặt điều kiện cho những vật thể làm ta có thể nhìn thấy được. Người ta biết rõ rằng một con ong có thể nhìn thấy tia tử ngoại như là màu sắc, còn chúng ta không có ý niệm rằng màu sắc đó như thế nào, dĩ nhiên, chúng ta cũng không tìm được từ ngữ nào để diễn tả nó. Do đó nếu các căn của chúng ta được cấu tạo bằng một cách khác thì cái thế giới " đang lộ ra" ấy của chúng ta sẽ được cấu tạo hoàn toàn khác đi.

Trong giáo ly nhà Phật, ý ( hay tâm) được xem là căn thứ sáu, có đối tượng là niệm ý và ký ức. " Ý thức", thực ra là những tập hợp quá trình tâm thức và cảm xúc, hoạt động trong trường hợp của chúng ta ở cảnh giới con người, đặt điều kiện cho tất cả những nhận thức của chúng ta từ một quan điểm của con người.

Như thế hiểu được tính cách tương đối của sáu căn: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân ( sự xúc chạm), ý, và tính cách tương đối của nhận thức thì cũng dễ hiểu rằng tất cả các cảnh giới bất kể là thực hay tiềm năng trong tình huống riêng của chúng ta, cũng có mặt ở đây -và- bây giờ, và đối với các chúng sanh ở các cảnh giới kia cũng vậy. Cái niệm về các cõi

trời trên bầu trời và các địa ngục ở dưới đất là ý niệm xem cái sự thực vốn thuộc tâm lý một cách nôm na và như là vũ trụ học. " Thăng " và " đọa" hay " cao" hay " thấp" chắc chắn là tùy theo những thể nghiệm của chúng sanh trong các cảnh giới khác nhau mà chúng ta sẽ đề cập tới trong mấy trang tiếp đây, nhưng sự thật là tất cả các cảnh giới ấy đều có, đều là những cảnh giới liên nhập chập chùng với nhau nay tại đây. Để giải thích đều đó, chúng ta hãy trích dẫn một bài kệ rất nổi tiếng của Phật giáo:

" Như là một bình nước

Được các chúng sanh nhận thức khác nhau.

Là rượu tiên đối với các chư Thiên,

Là nước uống đối với người,

Trong khi ấy với Ngạ quỷ

Có vẻ là một chất lỏng hôi thối của máu và mủ,

Đối với loài rồng và cá, đó là nơi để sống,

Trong khi đó lại là không gian đối với chư Thiên

Sống trong cảnh giới vô biên.

Như thế đối với bất cứ một đối tượng sống hay chết

Ở trong hay ở ngoài con người

Đều được chúng sanh thấy một cách khác nhau

Tùy theo nghiệp quả của mình."

Thế giới của chúng ta được nhìn dưới ánh sáng của lời dạy này bỗng thành rất bí mật. Chúng ta dù ở bất cứ nơi nào, cuộc sống thường nhật và cảnh huống của chúng ta ra làm sao, chung quanh chúng ta các chúng sanh khác hoặc đang thụ hưởng thiên lạc, hoặc đang sống vô hình trong cảnh giới thiền vô sắc, vô hạn hoặc có thể đang kêu la thống khổ vì muốn có thức ăn hoặc có thể đang nhận thức hay đang cảm thọ những sự tra tấn hải hùng của địa ngục. Nhận thức của các chúng sanh này là khác nhau và bị giới hạn bởi nghiệp như là nhận thức của chúng ta vậy, các chúng sanh ấy hiếm khi có thể thấy các chúng sanh khác đang sống trong những cảnh giới khác.

Tuy nhiên, có trường của vài người, tâm thức họ không quá bị giới hạn và họ có thể đi vào các cảnh giới khác. Con đường đúng đắn nhất để đi vào các cảnh giới khác là dùng cái tâm thức xảo diệu hóa trong những tập trung tư duy được kèm theo bằng sự tỉnh giác hay ĐỊNH, như các Phật tử thường nói; một người như thế khi muốn, có thể cảm nghiệm một số hay tất cả cảnh giới hiện hữu ấy, những cảnh giới ấy mà chúng ta sắp miêu tả. Một số ít cảnh giới hiện hữu thấp hơn cũng được mở ra cho các tiếp linh nhân (đồng cốt) của truyền thống tâm linh nhưng vì những thể nghiệm của những người ấy kèm theo những trạng thái tâm thức biếng nhác, cho

Các cảnh giới hiện hữu

nên chớ dại mà tin tưởng nhiều vào những lời tuyên ngôn của họ (1)

Các cảnh giới hiện hữu ( các cõi sống)

sau đây là cảnh giới được phát họa từ những kinh nghiệm của các bậc Thánh Giác ngộ, bắt đầu kể từ cao "xuống thấp" là những cảnh giới mà ta có thể " thác sinh" vào tùy theo nghiệp của mình.

CHƯ THIÊN (nguyên nghĩa, những vị có thân chiếu sáng), Đức Phật và nhiều Bậc đạo sư khác đã tiếp xúc với các chúng sanh có đại lực hơn, sống lâu hơn và hạnh phúc hơn con người. Họ thụ hưởng những cảnh giới hiện hữu khác nhau thích ứng với những cao độ phát triển tâm thức khác nhau đang mở ra cho những con người tu tập.

———

(1) Một người tiếp linh ( đồng cốt - với điều kiện là không gian dối) có thể tiếp xúc được với một số ma quỷ mà như chúng ta sẽ thấy, thường hiện hữu trong một cảnh giới rất thấp. Những người tiếp linh thỉnh thoảng cũng tiếp xúc được một số vị thiên thấp kém ở các cõi trời thấp nhất - các cõi trời của dục giới. Do các ma quỷ, họ sẽ có được sự thông tin rời rạc bấp bênh ( thường được " diễn dịch" thuận lợi cho các đương sự liên hệ), chứ từ các vị thiên thì họ có thể có được những thông điệp có ý nghĩa hơn. Tuy nhiện, Phật giáo phê bác các thực hành tiếp linh mà cho rằng như thế là có hại cho người tiếp linh ( nguy hiểm vì làm xáo trộn tâm thức) và có hại cho các chúng sinh nếu các chúng sinh ấy đang tìm cách tái sinh, đáng ra phải được thoải mái và đi đến một sự hiện hữu mới mà không bị kéo trở lui bởi những ràng buộc cũ mà họ không còn có thể liên lạc hay sống chung đụng nữa. Đánh thức những ham muốn cũ trong họ thì chỉ là dày vò họ mà thôi.

Hãy xem một người quyết định trải qua đời sống của họ bằng triển khia thiền định. Thiền định như thế, người ấy chứng đạt các Cảnh giới Vô sắc. Trở nên thiện xảo trong các cảnh giới này ( quả thực là một điều rất hiếm ), vị ấy có thể chết với tâm an trú vào một trong bốn cảnh giới vơ sắc. Chết như thế, tâm thức vẫn tiếp tục hiện hữu ở cảnh giới ấy. Một cách quy ước, chúng ta có thể nói rằng: " Vị ấy đã sinh vào một cảnh giới Vô sắc nào đó", nhưng nếu nói như thế này thì gần đúng hơn: " Sự tương tục ấy, mà trên trần đời ta hiểu là một ông nào đó bây giờ đã thăng lên một Cảnh giới nào đó" ( không phải là " sinh" vì không có sự sinh đẻ thuộc vật lý trong chư thiên ), Chư thiên ở Vô sắc giới trú trong các cảnh giới riêng của họ ở Không vô biên sứ, Thức vô biên sứ, Vô sở hữu sứ, Phi tưởng phi phi tưởng sứ, qua những thời gia hầu như chúng ta không thề quan niệm được. Bảo rằng chư thiên ấy " hưởng thụ" những trường tồn dài lâu của họ thì cũng không đúng, bởi vì họ đã vượt khỏi sự hưởng thụ theo nghĩa thông thường của từ ấy khi mà chứng đắc của họ là thanh tịnh tự tại. Tuy nhiên, khi công đức tu tập trên cõi đời này để chứng đắc Vô sắc đã hết, họ không còn trụ trong loại cảnh giới ấy nữa và có thể rơi xuống tái sinh ở những Cảnh giới tâm thức thấp hơn, thường tái sinh vào chư thiên của sắc giới sắp được miêu tả.

Việc tu tập của Phật giáo đặc biệt không khích lệ sự chứng đắc những Cảnh giới Vô sắc này, vì là cảnh giới thiền định, các Cảnh giới Vô sắc có thể là cái gì đó của một " ngõ cụt" của tâm thức, trừ khi các cảnh giới ấy ở trong tay của một vị đặc tài thiền định, có thể sử dụng chúng một cách hiệu lực. Là những cảnh giới hiện hữu, các Cảnh giới Vô sắc có thể bị cô lập trong ý nghĩa vũ trụ, và nếu bị "dính mắc" vào đó thì người ta (không phải là số phận của nhiều người) bị cắt đứt tất cả hy vọng và triển khai Tuệ giác và do đó mất hy vọng đạt Niết bàn trong một thời gian dài. Chẳng hạn, người ta có thể không có dịp may để nghe các Bậc giác ngộ day Pháp trong suốt thời gian lâu dài hiện hữu trong các cảnh giới này.

Những sự tu tập có nhiều kết quả tâm linh hơn, dẫn người ta đi đến thể nghiệm các thế giới của Sắc ( sắc giới). Bằng sự chứng đắc Tứ Thiền như được diễn ta trong kinh Phật, người ta có thể chứng nghiệm các cõi Sắc khác nhau tương ứng với Tứ Thiền. Chư thiên sinh ở trong các cõi ( cảnh giới) này ( cũng như chư thiên của cõi Vô sắc) có cái thân tinh tế và thụ hưởng các niềm vui tâm thức. Trong khi cái sắc thái cơ bản ở con người là sắc thái dục lạc, thì ở trong chư thiên, sắc thái ấy biến đổi từ Thiện tâm đến tâm thanh tịnh ( về con đường đi đến các cõi trời của Sắc, xem II, các Phạm trú). Đời sống của chư

Thiên ở sắc giới này không lâu dài bằng chư thiên ở cõi Vô sắc nói trên kia nhưng vẫn còn quá miên trường so với các tiêu chuẩn ở trái đất này.

Trong chư thiên ấy, có một số thiên tự hào về tình trạng của họ và tin ( do sự việc của họ xuất hiện trước tiên trong cảnh giới họ đang trú) rằng họ là " vị Chiến Thắng, bậc Vô địch, bậc Toàn kiến, bậc Điều ngự, vị Chúa tể, đấng Tạo hóa, đấng Sáng tạo, vị Lãnh đạo, bậc An bài, bậc Đạo sư, vị Thân phụ của tất cả những gì đã hình thành và sẽ hình thành". Đức Phật có nhiều duyên bảo chư thiên ấy, chỉ cho thấy rõ rằng họ chưa phải là Vĩnh cửu, căn bản họ cũng giống như mọi chúng sinh khác đang sống, cũng vô thường, cũng đã có một đời sống trước đó và cũng rất có thể biết được đời sống kế tiếp.

Theo Tuệ giác siêu thế của Đức Phật, những ai tự nghĩ mình là đấng sáng tạo Vĩnh cửu, thì chính họ đã lầm lẫn. Trong những đời quá khứ, họ đã thực hành nhiều thiền định và vì vậy có được ngôi vị lớn lao ngay trong chư thiên nhưng họ không nhớ các đời sống quá khứ của họ, cũng không đạt được nhiều Tuệ giác ( nếu được như thế thì họ đã không sinh ra nơi họ đang ở). Các vị thiên khác thuộc nhóm tự cho mình là " đấng Sáng tạo" chết đi, thác sinh làm người và nhờ thực hành thiền định, nhớ được đời sống trước đó, nhưng không thể nhớ được các đời sống trước hơn nữa. Với sự xác tín sâu xa như vậy,

họ đi đến tin tưởng rằng vị thượng đế này hay vị thượng đế kia mà họ nhớ một cách rõ ràng là đấng Tạo hóa dựng lên Trời, nên Đất, v.v. Trên căn bản hiểu biết bất toàn ấy, bị naung nấu bởi sự cảm nghiệm nội tâm, họ tuyên bố thông điệp của họ cho cuộc đời. Chính vì thế mà năm trăm năm hay một nghìn năm liên tục về trước, những đức tin chính về thế giới thần quyền xuất hiện. Đức Phật với Tuệ giác của Ngài, đã từ hòa chỉ rõ nguồn gốc của các tôn giáo như thế.

Cũng có nhiều vị thiên hỏi Đức Phật và đã được Ngài dạy trong lúc Ngài tịnh cư thiền định giữa các vị ấy. Nhiều vị đã trở nên đệ tử của Ngài và vẫn sống vừa tu tập vừa giáo hóa những kẻ khác trong các Cõi Sắc giới ấy. Với các thiền định này làm căn bản, hay trú như một vị thiên trong thiền định, người ta có thể triển khai tuệ giác, với điều kiện là có được những lời khuyên đúng đắn. Như vậy họ mới có thể có kết quả, sau khi sống lâu dài ở đấy, nếu không giải thoát khỏi vòng tái sinh, thì ở đời sống kế tiếp, các vị thiên ấy thường sinh vào trong nhóm chư thiên thấp nhất ( xem dưới đây), hoặc lại sinh làm người.

Một người sống đời giới hạnh không lầm lỗi và làm cho công đức ( xem II) và có thể cũng có một ít thiền định ( mà không chứng đạt các thiền tư) là đã nâng tâm thức của họ cao hơn mức độ của những

người bình thường, tuy nhiên chưa phá vỡ được bức tường của nhục dục. Lúc chết, tâm trí người ấy trú vào niềm vui an định về một cuộc đời có lợi cho những người khác, người được sinh lên các Cõi Trời Dục giới. Có nhiều cấp độ khác nhau ở đấy, nơi mà người ta có thể hưởng thụ các dục lạc vi tế. Trong chư thiên của những cảnh giới này có nam giới và nữ giới, giữa họ có tình yêu tinh tế của chu thiên ( chu thiên ở cõi cao vượt lên trên đối tính thô phù của sự sai khác giới tính).

Nói chung những ý niệm thông thường của một số tôn giáo khác về Cõi trời hay Thiên đường tương ứng với các cảnh giới này, được diễn tả trong Phật giáo rất rõ ràng, sự chính xác này được phát sinh từ kinh nghiệm thực sự của đức Phật và nhiều Bậc Thánh kế tiếp. Đời sống tong các cảnh giới ấy chắc chắn là rất thích thú, ngắn hơn đời sống của chư thiên ở cảnh giới cao hơn. Ở trong các cảnh giới này số chư thiên hiểu được chân lý của Đức Phật ít hơn, vì họ bị thu hút quá nhiều vào các thời gian đầy hoan lạc nên không thể lắng nghe hay tu tập những giáo lý về Giới, Định, Tuệ. Tuy nhiên, theo truyền thống Phật giáo, một trong các cõi trời ấy là trú xứ của vị Phật tương lai, gọi là Di Lặc, đấng Từ thị. Bây giờ Ngài là một vị Bồ Tát đang ở trong đời sống sau cùng của Ngài, chỉ còn đời ấy thôi và chờ nhân duyên thích hợp để cuối cùng giáng sinh xuống cõi

đời này, chứng đắc Toàn Giác và chỉ rõ Con Đường Xưa, là giáo pháp đã được chỉ bày bởi vô lượng đức Phật quá khứ, và bởi đức Gotama trong đời hiện tại cho nhiều người nữa trong tương lai. Để kết luận phần trình bày về chư thiên rất giới hạn của chúng tôi, ta sẽ dùng các dụ xưa trong kinh Pali để soi tỏ vị trí của các chư thiên ấy. " Sinh" trong cõi chư thiên được ví như một người mỏi mệt đang đi trong một ngày nóng bức, cuối cùng đi đến một tòa lâu đài lộng lẫy, trong đó, trên một ghế trường kỷ được trang hoàng và được phủ lên bằng các vật liệu đắc giá, người ấy nghỉ ngơi và kinh nghiệm những cảm thọ vô cùng hoan lạc (1).

Những chúng sinh được đề cập sau cùng là chư thiên ở Dục Giới và trong các cảnh giới này, chúng sanh sinh ra bằng các loại sinh còn lại ( noãn, thai và thấp sanh), ở đó như chúng ta biết, vì sự có mặt của nhục dục nên luôn luôn có mâu thuẫn ở một cấp độ

———

(1) Đôi khi người ta bảo Phật giáo là " vô thần" hay là một "tôn giáo không có thần linh". Những gì đã được nói trên hẳn xua tan quan niệm ấy, đúng hơn là điều chỉnh nó. Các vị thần có thể được tôn thờ nhằm cho những phước lạc có giới hạn và thuộc trần gian; nhưng chính các vị thần (hay chư thiên) thì vô thường và tầm thường, không thể thỏa mãn cho cầu xin liên hệ tới Giải thoát ( Niết Bàn) vốn siêu thế gian mà học chưa chúng đắc. Các vị thiên nhỏ hơn cũng gần như tương đương với các thiên thần, trừ sự việc là theo thần thoại học Thiên Chúa Giáo bảo rằng người ta không thể trở thành một thiên thần. Phật giáo chỉ là vô thần trong ý nghĩa rằng Phật giáo phê bác lý thuyết về một nguyên nhân Đầu tiên, một Thượng đế sáng tạo.

nào đó. Ngay cả trong chư thiên ấy, có trường hợp ( dù không có chư thiên cao hơn của hai Cảnh giới kia) có ham muốn, dù là những lạc thú tinh tế hơn những lạc thú mà loài ngưới thường khao khát, họ phải chiến đấu với những kẻ thích chie61ntranh, những kẻ có gốc là chư thiên mà bị đuổi ra khỏi các cung trời vì tánh hay tanh cãi ( hãy so sánh sự sa đọa của Satan và nhóm người của nó). Những chúng sanh này có thể gọi là A Tu La có quyền năng lớn nhưng hay tranh cãi và ganh tị. Không những họ đánh nhau với chư thiên cõi thấp mà còn tự gây hại, làm tổn thương nhau nữa. Thế giới của họ là thế giới của quyền lực và đắng cay, một sự tập hợp kỳ lạ vả kinh khủng.

Loại sinh hữu này liên hệ thế nào với cuộc sống con người? Giả tỉ một người thích quyền lực và dành thì giờ của họ để đảm bảo quyền lực của họ đối với những người khác. Anh ta thích nhất là ra lệnh, ngay cả những khi lệnh ấy làm tổn hại người khác. Anh ta âm mưu, hoạch định, mưu đồ và không ngần ngại loại trừ các địch thủ bằng các phương tiện bạo lực. Tâm trí của anh ta, vì được xây dựng trên sự đạt quyền lực trong suốt cuộc đời, nên không thể từ bỏ sự khát khao quyền lực khi anh ta chết. Vì chết với tư tưởng nắm giữ quyền lực đối với những người khác mà hình như quyền lực ấy đang lẩn trốn khỏi anh nên anh thác sinh vào loài A Tu La, ở đó hẳn là

anh có quyền lực - nhưng tất cả những người khác trong cảnh giới ấy cũng có quyền lực. Đó là cảnh giới của những ai có quyền lực mà lạm dụng quyền lực hướng đến. Một chỗ thác sinh không vui vẻ tí nào cả.

Kế tiếp mức thang ấy là con người. Trong một ví dụ của kinh Pali, tình trạng con người được diễn tả như sau: một người đang du hành theo một con đường nào đó, đi đến một cây lớn, rợp bóng, phía dưới có chỗ đất bằng tiện lợi; người ấy nghỉ ngơi ở đấy và cảm thấy vô cùng sung sướng. Chư thiên và con người được gọi là những cảnh giới hạnh phúc, trong khi đó A Tu La và ba loài sinh khác sẽ được diễn tả dưới đây rõ ràng là "khổ đau".

Con người chiếm một vị trí rất quan trọng trong vũ trụ của Phật giáo, sự thật không phải bởi vì con người được " sinh ra mang hình hài của Thượng đế" mà bởi vì con người có năng lực quyết định. Đời người là hỗn hợp của một chút hạnh phúc và đắng cay. Những người cảm nghiệm hỗn hợp ấy sẽ không luôn luôn bị ru ngủ vào một cảm giác an ổn giả tạo bằng quá nhiều lạc thú và nhờ có cái thuận lợi lớn là khá thông minh nên có thể làm cái gì đó cho những thống khổ của mình.

Tương phản với điều này, chư thiên sống những đời sống cao hơn, từ đời sống với nguồn lạc thú siêu

đẳng qua đời sống hạnh phúc tỏa sáng, đến đời sống xả niệm hiếm hoi và những chỗ ở của họ rất thích thú, họ thường không quan tâm đến sự phát triển tích cực đưa đến Siêu thế giới ( trừ khi họ được thức tỉnh bởi một vị Phật hay các Bậc đại Thánh khác). Họ cũng sống theo sức mạnh thuộc tâm lý nhiều hơn và như thế khả năng đưa ra những quyết định khác thường của họ bị hạn chế ( như tích cực theo đuổi một sự cầu tìm có tính cách tôn giáo). Các A Tu La thì quá bận bịu với việc tranh cãi và việc gây hại đến nổi không thể thực hành một Con Đường giải thoát. Trong ba loài sinh kia, ngạ quỷ chỉ quan tâm đến khát ái không được thõa mãn, loài súc sinh thì tâm trí tập trung vào thức ăn và tình dục, trong khi đó thì những sinh linh bất hạnh ở địa ngục bị hành khổ quá nhiều bằng vô số cách đến nỗi không nghĩ đến Đạo

Con người có thể và có cơ hội nghĩ đến Đạo. Con người ít khi thực sự tu tập Giới, Định, Tuệ và khi tu tập được như thế, con người trở thành Đạo vì các yếu tố của Đạo trở thành một phần trọn vẹn của đời sống của con người. Chính vì nhằm cho con người mà Đức Phật dạy hầu hết giáo lý quan trọng của Ngài vì Ngài biết rằng con người có thể hiểu giáo lý, thực hành giáo lý, và đi đến chứng ngộ giáo lý (như ba chương của cuốn sách này cố gắng trình bày).

Một người có thể quyết định dành cuộc đời cho những mục tiêu ích kỷ, bất thiện, một hiện hữu suông, rỗng, hoặc quyết định dành đời mình nhằm thực hiện các việc thiện làm cho những người khác và chính họ được hạnh phúc. Quả thực, có một tồn chứa các khuynh hướng tập quán từ trong quá khứ ảnh hưởng đến người ấy. Tuy vậy, trong nhiều trường hợp, con người cũng có thể có những quyết định sinh động để uốn nắn đời mình theo cách này hay cách nọ. Làm như thế, họ cũng tạo hình thái cho đời sống tương lai của họ, vì như đã giải thích, các hành vi thiện gia tăng sức mạnh của thiện trong tâm, do đó đảm bảo một đời sống tái sinh hạnh phúc: Các hành vi bất thiện sẽ chỉ sản sinh một đời sống tương lai khốn khổ nếu người ta trợ lực cho một cái tâm lệnh lạc, bệnh hoạn.

Chính con người, nếu muốn, có thể chứng nghiệm Giác ngộ tối thượng và trở thành chư Phật - đây là hạnh phúc tối đại vì không phải chỉ chứng đắc sự an tịnh của giải thoát của một người mà còn khai thị Đạo cho nhiều người khác do lòng Từ bi nữa. Bạn đọc sẽ hiểu ngay rằng được sinh làm người là điều vô cùng quý báu, là một cơ hội lớn lao không nên để uổng phí. Trong một bản kinh Pali,đức Phật đã có lần soi sáng ý nghĩa hiếm quý ấy của kiếp người như sau: Giả tỉ có người ném vào đại dương một mảnh ván, trên mảnh ván có một lỗ

hổng, mảnh ván trôi dạt do nhiều luồng gió và nhiều dòng nước xô đẩy trên đại dương. Trong đại dương có một con rùa chột mắt, một trăm năm mới ngoi đầu lên mặt biển một lần để thở. Dù cho mất cả một Đại Kiếp, con rùa cũng khó mà trồi lên mặt nước và chui đầu qua được lỗ hỏng của mảnh ván ấy. Cũng thế, nếu một khi người ta đã bị đọa xuống ba cảnh giới đầy thống khổ kia thì việc được tái sinh làm người cũng thật là hiếm hoi. Những cảnh giới khổ đau này là những sự báo động cho chúng ta rằng nếu chúng ta nuôi dưỡng Tham, Sân, Si, trong tâm thức chúng ta, thì những loài sinh hữu ấy có thể sẽ là đối tượng của lòng khát ái của chúng ta khi chết.

Ở dưới con người, trong nấc thang tâm thức là ngạ quỷ. Các chúng sanh này thỉnh thoảng được người ta thấy, nghe hay nói cách khác, được một số người kinh nghiệm. Chúng sanh về cảnh giới ấy bằng cách nào? Chúng sinh về đó bởi lòng tham. Hãy nghĩ đến những người cứ bám chặt vào tiền tài, vào những sở hữu vật chất, vào gia đình. Những người hà tiện, những người là những loại bạch tuộc, những người thích thú trong sự thủ đắc các thứ nhiều hơn, tốt hơn, lớn hơn so với làng xóm láng giềng - những người như thế đang triển khai các yếu tố tâm thức mà nếu họ chấp chặt vào đó thì chúng sẽ dẫn họ tháa sinh vào loài ngạ quỷ.

" Ngạ" (đói) nghĩa là luôn luôn cảm nhận những khát ái không bao giờ được thỏa mãn - vì sự xúc tiếp với gia đình trước đây của họ, những người mà trong vài trường hợp ngạ quỷ có thể báo hiệu nhưng không giao tiếp được, vì tiền bạc và của cải của họ mà chính họ có thể thấy nhưng không sở hữu được. Quả thực họ đang ở vào vị trí của Tantalus của câu chuyện thần thoại Hy Lạp, bị trói buộc một thời gian dài, khát khoa những thứ không bao giờ có được. Đời sống của họ dài và khốn khổ, rất nhiều ngạ quỷ không thể nhận thức được ngày hay đêm, chỉ thấy một màu xám vô tận, ở đó thỉnh thoảng có những vật lờ mờ xuất hiện. Khi nghiệp ác đã đưa họ vào cõi ngạ quỷ vơi đi, họ sẽ tái sinh và nếu có được làm người thì cũng bị biếng dạng ( tàn tật) một cách nào đó. Tuy nhiên, cuộc điều tra về nhiều trường hợp tái sinh cho thấy rằng nhiều người mà đời sống thình lình bị cắt đứt, có lẽ hầu hết mọi người, thường trãi qua một loạt cõi trung gian ( làm thân trung cấu) trong hình thái ma quỷ và hoàn cảnh sống có ít nhiều sự dễ chịu trong khi chờ đợi dịp may được tái sinh phù hợp với nghiệp của họ.

Cái ví dụ ở trong kinh Pali, diễn tả tình trạng ngạ quỷ như là tình trạng của một con người dù mệt mỏi nhưng chỉ tìm thấy được một cây gãy đổ, cho một cái bóng lổ nhổ, người ấy " nghỉ ngơi" dưới bóng cây ấy, trên nền đất lởm chởm những đá. Người ấy

kinh nghiệm, như một ngạ quỷ, những cảm thọ đầy khổ đau và chỉ phớt tô một chút hạnh phúc.

" Xuống thấp" nữa, là thế giới của chúng sanh. Đây là nơi ngự trị của si mê hay đồn độn, của sự vô khả năng hiểu biết.

Những người đọa xuống cảnh giới thấp hơn cảnh giới người do việc việc chấp đầy đầu óc mình rặt những ý tưởng về thức ăn, thức uống và tình dục, đang tự đem lại cho mình sự tái sinh vào loài súc sinh.

Loài súc sinh không những không có khả năng hiểu biết mà hầu như trọn đời rất khốn khổ. Những thú rừng thì sống trong sự sợ hãi hoặc bị thú khác hoặc bị người giết ăn thịt, hoặc nếu chúng là thú ăn thịt thì chúng bị đẩy đi giết các thú khác, trong khi tất cả đều sợ đói, điều mà chúng không thể làm gì để giải quyết được. Gia súc thì đau khổ, phần lớn chúng bị sử dụng vào mục đích riêng của con người. Họ tham thịt thú, da, lông, xương, mỡ hay sừng, nanh của chúng; hay bắn chúng " cho vui" hay săn chúng bằng nhiều cách để giải thích ( nhưng những con thú bị săn có vui thích được không nhỉ?). Chúng phải đương đầu với nóng lạnh, các loại ký sinh, các bệnh tật, mà không thể làm gì có hiệu quả để chữa trị các đau khổ ấy cả. May mắn cho loài súc sinh, đời sống của chúng thời ngắn ngủi và đau khổ thường qua mau. Dù đây là điều may phước cho súc

sinh, nhưng một chúng sinh đang làm súc sinh, thật khó có thể có cơ hội để làm các công đức, hay ngay cả để hiểu những lợi lạc của việc làm các công đức ấy, điều ấy ngăn chặn chúng sinh ấy đạt tới với việc thác sinh làm người cho đến khi có một kết quả nào đó của thiện nghiệp từ quá khứ xa xăm khởi lên và giúp cho chúng sanh ấy thoát khỏi sự tái sinh liên tục trong tình trạng súc sinh. Đang từ loài vật mà được sinh làm phận người, các chúng sinh ấy thường đần độn, một tàn tích của đời sống trước (1).

Có một ví dụ trong tạng Pali nói đến một con người đang đi học theo con đường và bỗng đến cái hố rác đầy cả những thứ dơ bẩn hôi hám, người ấy rơi vào hố đó và cũng như con thú phải thọ nhận những cảm giác đớn đau, nhức nhối, khắc nghiệt.

Vì loài cầm thú ở trong phạm vi nhận thức của con người và hẳn là một ngày nào đó chúng có dịp

———

(1) Các triết thuyết thần học thường bảo rằng con người chỉ có thể tiến lên từ đời sống này sang đời sống khác, bao giờ phát triển tâm linh đến các trạng thái cao hơn. Phật pháp không chấp nhận điều này khi ghi nhận về sự việc con người không phải chỉ thăng tiến mà còn thoái hóa nữa. Những người ( lấy những trường hợp cực đoan cho dễ hiểu hơn) đã là những cảnh vệ S.S. Ở Auschwitz hay ở Belson hay những người hoạch định và thực sự phạm vào việc thả bom nguyên tử ở Nhật Bản, hay những người cứ mải giết thú vật để thỏa mãn những ham muốn của con người, hay những tội lỗi tàn nhẫn, hay những người ở mãi trong các bệnh viện tâm thần, v.v...., những người như thế hẳn nhiên không có sự thăng tiến được. Tất cả họ đang bị trụt xuống mức thang đã nêu, tuột khỏi mức độ con người mà xuống đến những tình trạng dưới người mà ta đang bàn ở đây.

may đạt được Giác ngộ ( chúng không phải sanh ra để người ta sử dụng cách này cách nọ) cho nên các Phật tử thường cư xử tốt với cầm thú, quan tâm đến cảm thọ của chúng.

Cái điều kiện sống thấp nhất và khốn khổ nhất, tuy thế, lại không thuộc kinh nghiệm thông thường của con người: địa ngục thường không được con người trực tiếp nhận thức (1). Hình như một số người bị điên loạn trong đời này thật sự sống trong địa ngục, vì thế giới của họ chắc chắn không giống như thế giới của chúng ta. Người chỉ thỉnh thoảng mới hành thiền hoặc bị lệch hướng ( rất nguy hiểm cho sự ổn định tâm thức của mình) hoặc thật sự có thể kiểm soát chặt chẽ được tâm mình, cũng có thể có kinh nghiệm về các trạng thái địa ngục. Một thiền giả của Ấn Độ đã tả lại rằng ông bị rơi xuống một chỗ nào đó như là một cái hố vô cùng tối tăm và đáng kinh sợ, đáy hố là một khối hết sức dơ bẩn, trong đó các

———

(1) Cũng như tất cả các trạng thái khác, hoàn cảnh địa ngục là có thời hạn và, dù thường kéo dài rất lâu, luôn luôn đi đến lúc chấm dứt khi nghiệp tạo ra loài sinh này tiêu tan, ý niệm về sự kết án đời đời bị các Phật tử hoàn toàn kinh ghét khi họ hỏi rằng các thứ Thượng đế nào lại có thể quan niệm một chỗ như vậy?

Trong lĩnh vực luận lý, một Phật tử xác quyết rằng một nguyên nhân hữu hạn ( một hành động ác trên đời này) không thể sản sinh một kết quả vô hạn ( sự kết án đời đời), những nguyên nhân hữu hạn chỉ có thể tạo ra những kết quả hữu hạn: do đó mà địa ngục cũng như thiên đường đều phải chịu vô thường. Một tôn giáo nhấn mạnh sự quan trọng của Từ bi như Phật giáo không thể nào quan niệm về địa ngục vĩnh cửu được.

chúng sanh chỉ nhận dạng được một nửa, đang phấn đấu trong nỗi đau đớn lớn lao một cách chậm chạp và vô hiệu. Đây hình như chỉ là một khía cạnh của các cảnh giới địa ngục, vì cực nóng hay cực lạnh cũng như hiện hình ma quái được trực nhận trong địa ngục này ( tất cà những hiện tượng như vậy được phát sinh trong tâm thức của những ai sống trong đó, do sức mạnh của những hành vi bất thiện trong quá khứ).

Theo tâm lý học Phật giáo, yếu tố tâm thức về sân luôn luôn nối kết với kinh nghiệm khổ đau. Người ta có thể tham và lạc cùng lúc, nhưng không bao giờ vừa sân vừa lạc cùng một lúc. Bất kỳ ai vun xới oán ghét, sân hận, giận dữ, tính ác nuôi dưỡng sự trả thù hay bảo tồn lòng căm hận thì bị trói buộc vào kinh nghiệm khổ đau như thế, vì người ấy đã nắm giữ một nguồn rất mạnh của khổ đau. Những ai gieo hận thù cho người khác như giết chóc, hành hạ hay cắt xẻo thân thể, có thể sẽ sinh vào một cảnh giới được ví như các dụ trong kinh, với các hố than hừng hực, ở đó sẽ thể nghiệm những cảm thọ cực kỳ đớn đau, nhức nhối, khắc nghiệt. Chỉ trong những hoàn cảnh như thế họ mới có thể kinh nghiệm những nỗi khốn khổ mà do sự bất thiện của chính họ, họ đã tự đem đến cho họ.

Đời sống trong các địa ngục dài hay ngắn tùy theo từng địa ngục khác nhau, chỉ rõ cho chúng ta sự

trầm trọng của điều xấu mà chúng ta đã làm khi đem sầu khổ đến cho kẻ khác với một cái tâm chất chứa đầy oán ghét. Làm như thế là sự mời gọi sự thống khổ liên tục, và sau cùng những chúng sanh kinh hoàng và khốn khổ ấy thoát khỏi cảnh địa ngục là do nằm được kết quả vài việc thiện nho nhỏ, có thể sinh lên làm cầm thú, vì hiếm khi các chúng sinh ở địa ngục có thể nhảy từ địa ngục lên cảnh giới con người. Nếu được sinh làm người thì chúng sinh ấy sẽ bị vừa dị dạng, vừa ngu muội, đấy là sự nhắc nhở đáng sợ đến đời sống trước đây của người ấy. Các du khách đến các nước Phật giáo, thỉnh thoảng có thể chú ý đến một người như thế đang được các người thân của họ bố thí hay làm các công đức khác để hồi hướng cho người khổ nạn kia có thể trở nên trọn lành trong đời sống kế tiếp.

Cần lưu ý các cảnh giới khác nhau được diễn tả ở đây rằng trong mọi trường hợp, các cảnh giới đều được kinh nghiệm bởi chúng hữu tình, do sự vun trồng của các yếu tố thiện hay bất thiện. Vì thế, quả thực là đúng khi bảo rằng một số yếu tố tâm thức hiện diện bằng các tậm hợp, làm khởi sinh một loại tâm thức nào đó, và tâm thức ấy sẽ phát sinh ra một hoàn cảnh tương ứng. Giáo lý Phật giáo về sự hiện hữu của một số chúng sinh tái sinh, như thế không phài là tưởng tượng trống rỗng mà nhấn mạnh sự kiện mà trong giáo lý của đức Phật chỗ nào cũng được nói đến, về sự quan trọng nhất của trạng thái

của tâm thức. Tâm như thế nào thì nhận thức một thế giới như thế ấy, đấy là một minh họa khác nữa của Duyên khởi.

Cái Tâm, vượt qua những giới hạn phàm trần của nó, có thể chứng đắc siêu thế " vượt khỏi" mọi cảnh giới hiện hữu khác nhau ( xem III). Một sự chấm dứt hữu sinh liên tục chỉ có được khi người ta vững vàng đạt đến những sự thông Tuệ của đức Phật và các Bậc Thánh của chứng đắc. Sự ngưng bánh xe sinh tử đã xảy ra cùng lúc với Thắng trí mà đức Phật đã chứng, đó là Đại An tịnh của Niết bàn. Kinh Pali có một ví dụ tuyệt vời diễn tả Niết bàn, xin dẫn lại đầy đủ ở đây: " Này Sariputta, với tâm của ta, ta biết tâm của một người nào đó rằng: Người ấy đi xa và vì người ấy đang tiếp tục đi và đã vào con đường ấy, cho nên người ấy sẽ do sự đoạn trừ các Lậu hoặc mà thể nhập và an trú vào sự giải thoát tâm thức, sự giải thoát bằng trí tuệ trực tiếp, là những thứ không có lậu hoặc sau khi đã thể chứng những giải thoát ấy ngay đây, giờ đây bằng Thắng trí của mình. Sau một thời gian, ta thấy người ấy do đã làm như vậy, đang an trú trong các giải thoát ấy, đang thể nghiệm những cảm thọ vô cùng an tịnh. Này Sariputta, giống như có một hồ sen đẹp đẽ với nước ngọt, mát và sáng, trong vắt, với bờ hồ sinh đẹp, gần hồ ấy có một khu rừng rậm rạp, đầy bóng mát. Và một người đi đến bị cái nóng của mùa nóng bức ép, mệt lả, khô cổ, đắng họng, đi thẳng đến hồ sen ấy bằng một con

đường độc nhất. Một người có mắt thấy người ấy, có thể nói: Thiện nhân ấy đang đi và đã bước vào đạo lộ như vậy, người ấy sẽ đi đến hồ sen ấy. Sau một thời gian người ấy sẽ thấy người kia phóng mình vào hồ sen đó, tắm trong đó, uống nước hồ, và sau khi làm cho dịu bớt mọi ưu tư, mệt mỏi, phiền não, người kia ra khỏi hồ và ngồi hay nằm trong rừng rậm rạp ấy mà thọ nhận những cảm giác vô cùng an tịnh" ( Trung bộ kinh I: 76-7)

Vì Phật giáo là tôn giáo cũa Tử bi cũng như của trí Tuệ, Phật tử nghĩ đến những khổ đau và cố giải trừ những khổ đau cho những ai thác sinh vào cảnh giới bất hạnh. Trên nguyên tắc, điều này là do họ làm việc thiện và hồi hướng công đức ấy cho hạnh phúc của các chúng sinh khác. Những lời dạy về hồi hướng công đức ấy là một dẫn chứng khác về việc sử dụng giáo lý một cách thiện xảo như là một " phương tiện". Để cho con người không có tích lũy công đức cho riêng mình và để họ phát triển tâm từ bi, tâm đối với tha nhân, họ được khích lệ hồi hướng công đức cho những chúng sinh khổ đau. Sự hồi hướng thường ngắm đến các ngạ quỷ và các thân nhân quá vãng, những kẻ có lẽ giờ đây đang cảm nghiệm những thống khổ của cảnh giới kia; điều ấy cũng có lợi ích rất thực tiễn trong việc xoa dịu các chúng sanh kia, là khiến họ không quấy nhiễu con người.

Sau cùng, một câu hỏi, có lẽ ngây thơ, thường nói về tái sinh, cần được trả lời: Ngày nay, dân số

của thế giới đang gia tăng, tất cả những người "mới" ấy từ đâu đến? Câu hỏi được trả lời một cách tổng quát về chỗ từ đâu, người ta đã biết rõ đời sống con người không phải là một hiện tượng cô lập mà là một sự chảy trôi liên tục. Sự chảy trôi ấy về mặt tâm thức, có thể thăng lên các cảnh giới khác hay thoái xuống các cảnh giới thấp hơn con người, vượt ra số loài người ít đi trên trái đất này ( hãy nghĩ đến riêng còn số loài kiến ở một nước so với dân số loài người). Nhưng tư tưởng Phật giáo không giới hạn ở hành tinh vô nghĩa này mả luôn luôn xét đến những con số vô lượng của những thế giới hệ rộng lớn hơn ( những thiên hà, theo ngôn ngữ hiện đại) có sinh linh cư trú theo điều kiện của những thế giới hệ ấy. Chúng sinh của một thế giới hệ này, không bị tách biệt với chúng sanh của một thế giới hệ khác dù việc tái sinh thường xảy ra trong cùng một thế giới hệ, nhưng đấy không phải là trường hợp tất yếu. Tuy nhiên, thường một người trong đời sống trước muốn tái sinh ở loài người, sẽ được sinh trở lại trong nhóm người tương tự. Đôi khi người ấy tái sinh trong cùng một gia đình, nhất là khi những chấp thủ về gia đình mạnh. Tôn giáo vẫn chế ngự nhiều vấn đề xã hội và như thế có ảnh hưởng đến nhiều hoàn cảnh sống chung quanh, do đó thường vẫn giữ tình trạng ấy từ kiếp sống này qua kiếp sống khác, dù điều ấy không hẳn luôn luôn như thế. Phái tính cũng có thể thay đổi.

Nhìn qua đồ biểu sau đây tóm tắt phần này ta sẽ thấy rõ : ( xin xem hình dưới)

GHI CHÚ VỀ ĐỒ BIỂU

Các cảnh giới hữu tình có sự hiện hữu hoặc do ngũ quan hay do ý thức được nêu từ đỉnh xuống đáy theo thứ tự càng xuống càng thô, dĩ nhiên không nên hiểu các cảnh giới này thực sự là cái này cao hơn cái kia - chúng chỉ trên hay dưới trong ý nghĩa tâm thức của tính chất tương đối về ưu thắng ( gia tăng hạnh phúc) hay hạ liệt (gia tăng cảm thọ khổ đau) của chúng mà thôi. Độ lượng mà trong đó chúng hiện hữu một cách khác nhau là độ lượng của tâm thức như chúng tôi đã cố gắng tỏ rõ trước đây.