Tìm Hiểu Đạo Phật

Dẫn Nhập

TÌM HIỂU

Đạo Phật

(BUDDHISM EXPLAINED)

KHANTIPALO

Tỳ Kheo THÍCH CHƠN THIỆN dịch

TÌM HIỂU

Đạo Phật

(BUDDHISM EXPLAINED)

NXB VĂN HÓA SÀI GÒN

DẪN NHẬP

Như người viết đã nói trong lần xuất bản đầu tiên của cuốn sách này:

" Nhiều lần tôi có cảm nghĩ rằng cần phải có một cuốn sách nhỏ bàn về các giáo lý của Đức Phật, làm sao để giúp ích cho mọi người nước ngoài đến thăm Thái Lan. Đặc biệt, một sự giới thiệu Phật Giáo theo cách như thế cần phải trả lời các câu hỏi rất thường được du khách hay người mới đến ở xứ này đặt ra là " Phật giáo là gì?". Để trả lời câu hỏi một cách thích đáng, cuốn sách này tập trung vào các Giáo lý của Đức Phật và gạt đi các phong tục và lễ lạc Phật giáo của Thái Lan là phần được phát thảo trong mục lục I ( và xem phần thư tịch)." (*)

Câu hỏi trên đôi khi được đặt theo cách khác và chúng ta vẫn thường nghe, " Các Phật tử tin tưởng gì?". Dưới đề mục này tôi xin nêu một sơ phác về các giáo lý đáng tôn quý làm căn bản cho việc tu tập Phật giáo. Điều này được giải thích dưới đề mục " các Phật tử tu tập những gì?". Sau khi đã tu tập các giáo lý, tự nhiên người ta có thể chứng chân lý của các giáo pháp ấy vì

———

(*) Chúng tôi tạm gác các phụ lục mà không dịch: Bản dịch này nhằm giới thiệu Phật giáo cho quần chúng đông đảo ( như chủ đích của tác giả) và đặc biệt cho quần chúng Phật tử Việt Nam.

người ta thấy được các giáo pháp ấy trong chính sự tương tục cùa tâm và thân mình. Bản chất của sự thể chứng này, trong chừng mực mà ngôn từ có thể chuyển đạt được, được phát thảo dưới câu hỏi " Các Phật tử thể chứng gì?" Toàn bộ tầm cỡ giáo pháp của Đức Phật được nêu dưới các đề mục Học, Tu và Chứng vậy.

Lại nữa, trong những lời dẫn nhập cho xuất bản đầu tiên cũng có ghi: " Chủ đích của người viết vốn nhằm trình bày các Giáo lý Phật giáo một cách dễ hiểu cho các du khách và cư dân từ phương Tây đến. Do mục đích ấy nên hầu như không có các từ ngoại quốc (ngoại trừ một ít thuật ngữ tinh yếu) được sử dụng trong sách này và độc giả nào muốn chiếu các ngôn cú đặc biệt với các thuật ngữ Phật học đúng gốc thì xin xem bảng kê cứu thuật ngữ này ở cuối sách.(*) Người viết cũng đã cố gắng làm rõ nhiều điểm trong đó có các giáo lý của Đức Phật có vẻ khác với Thiên Chúa Giáo, vì nhiều độc giả của cuốn sách này có thể xuất phát từ văn hóa có căn gốc Thiên Chúa Giáo. Tưởng cũng nên bảo ổ đây rằng những khác biệt lớn nhất luôn luôn được tìm thấy trong hệ thống ngôn từ, trong khi những thực hành của mọi tôn giáo thì rất gần gũi nhau.

Trong lần tái bản này, tác giả có thực hiện một số thêm thắt và sữa đổi, trong đó quan trọng nhất là có thêm phần dành cho việc tu tập ( gồm Định hay Thiền)

———

(*) Dành cho các từ Anh ngữ, chúng tôi sẽ không đưa vào bản Việt dịch này

Định) và viết lại toàn bộ phần cuối sách. Một số chỗ khác cũng có những đoạn mới được chen vào để trả lòi những chất vấn mà những người chưa quen với các ý niệm và tu tập "Phật Giáo" thường nêu ra. Từ Buddhism (Phật Giáo) vốn là một sáng tác của người phương Tây, cùng với từ Teaching (giáo lý), thường được thay thế bằng từ gốc Phật giáo là "Dhamma" (Pháp). Trong cuốn sách này, nó có nghĩa là "các Giáo Lý của Đức Phật" dù rằng trong các kinh sách Phật giáo nó còn có nhiều nghĩa khác nữa. Một ý niệm nào đó về ý nghĩa của nó còn có thể được nhận ra nếu ta nhớ lại rằng nó xuất phát từ cái căn ngữ có nghĩa là "điều phù trợ hay ủng hộ". Dhamma (Pháp) chính là điều này, vì nó phù trợ người nỗ lực sống một cuộc đời thiện hảo. Lại nữa, để tỏ lòng kính ngưỡng thích đáng đối với Bậc Đạo Sư và để phù hợp với cung cách Đông phương, ngài được xưng gọi bằng "Đức" tôn quý. Tiếng Thái gọi ngài là "Phrabuddha chao" (= Đức Phật, Bậc Thắng giả) trong khi tiếng Ấn Độ cổ gọi ngài là Dhagava (= Đức) Gotama.

Phương pháp được dùng ở đây để giải thích Giáo pháp này hay Dhamma (pháp, Chánh pháp) có hơi khác so với các tác phẩm chuẩn tắc vì Thập Ba la mật là cốt lõi của cuốn sách này hơn là Bát Thánh Đạo. Sở dĩ như thế là vì con đường Tu Tập Bát Thánh Đạo lớn lao được miêu tả quá nhiều đến nỗi chỉ một sự nêu khác đi là có thể chiếu rọi ánh sáng vào Pháp theo một lối khác.

Người viết đã tránh không nêu bật ra những giáo lý khác biệt thuộc nhiều cành của cái cây Phật giáo. Vì các cành cành của một cái cây thì không tranh cãi nhau và đều phải mang nhiều hay ít cùng những loại lá, hoa và quả như nhau, nên các trường phái Phật giáo khác nhau cũng vậy. Nếu vị học giả nhận ra rằng sách vở của các trường phái ấy khác nhau, thì vị hành giả lại thấy rằng chỉ có đôi chút khác biệt, trong khi chỉ có những vị chứng ngộ có thể nói đến các kết quả. Khó mà thấy được rằng làm sao mà việc tập tu Giới, Định và Tuệ tuy được nêu định khác nhau, lại đưa đến bất cứ sự việc nào, ngoại trừ sự việc một trái cây lại có ở trên tất cả mọi cành.

Những ai muốn trèo khắp cái cây này thì xin cứ việc trèo, vì tất cả đều mở rộng cho họ tham xét và tra vấn. Nhưng những ai muốn khiến cho cây này, vốn là cây Bồ đề (Trí Tuệ), lớn lên trong tâm họ nhờ những tu tập hằng ngày của họ thì chính họ gặt hái được cái quả tốt đẹp nhất. Trong tình trạng an hòa với chính mình và với thế giới, họ đã thấy và biết chân lý của Chánh Pháp.

Tự viện Bovoranives Vihara, Bangkok.

Ngày 14 Trăng khuyết Potthapada 2510

(2.10.1967)

Chương một: Các Phật Tử Tin Tưởng Gì? - Tín ngưỡng trong Phật giáo

Chương một

CÁC PHẬT TỬ TIN TƯỞNG GÌ?

Đây là câu hỏi mà nhiều người gần đây khi đối mặt với những lời dạy của Đức Phật thường đặt ra, đặc biệt ở Thái Lan, nơi có hơn 90% dân số tự nguyện tuyên bố mình là đệ tử Đức Phật.

Tín ngưỡng trong Phật giáo

( Lời dạy của Đức Phật)

Trước hết cần phải hiểu ý nghĩa của từ tín ngưỡng ( belief) trong Phật pháp, tín ngưỡng bao hàm lòng tin (faith) hay đức tin và cả hai từ này đối với tín đồ Thiên Chúa Giáo đều mang ý nghĩa " tín điều" (creed) ( gồm hết những gì gọi là tín ngưỡng) và giáo điều ( dogmas - những diễn đạt của nhà thờ áp đặt áp đặt lên mọi tin1 đồ thực thụ). Trong Phật pháp không có tín điều và giáo điều. Người Phật tử tự do đặt nghi vấn mọi điều Phật pháp. Quả vậy, Bậc đạo sư đã từng khích lệ họ làm như thế nào. Không có gì ngăn cấm người Phật tử đặt nhiều nghi vấn, không có lời dạy nào bảo người Phật tử phải kép tìn tâm trí mình lại, và phải tín ngưỡng một cách mù quáng. Sở dĩ như vậy là vì lòng tin trong ý nghĩa của Phật giáo không

Thực hành và xác chứng lời Phật dạy

mang tín chất mù quáng mà bao gồm trí tuệ. Như vậy, một người được thu hút đến Phật pháp bởi vì anh ta có trí tuệ nào đó để trực một ít sự thật trong Phật pháp, trong khi đó do lòng tin, anh chấp nhận những sự thật của giáo lý như là những gì mà anh ta chưa xác chứng. Thực hành Phật pháp, anh ta thấy rằng Phật pháp thực sự hữu hiệu, thực tiễn và như thế lòng tin của anh ta tăng trưởng lên. Khi lòng tin tăng trưởng, anh có thể thực hành sâu xa hơn và như thế anh chứng nghiệm nhiều hơn về sự thật. Do đó lòng tin lại càng tăng trưởng mạnh mẽ hơn. Như vậy, nhờ thực hành lòng tin và trí tuệ bổ túc cho nhau và làm cho nhau mạnh mẽ lên. Trong trường hợp này, cũng như trong nhiều giáo lý của Đạo Phật, thật dễ hiểu tại sao Phật pháp được biểu tượng bằng một bánh xe vì đây là biểu tượng của một sự trưởng thành tích cực dẫn chứng trên.

Thực hảnh và xác chứng lời Phật dạy

Từ đó sẽ đưa đến kết quả là người ta sẽ tự mình chứng nghiệm sự thật của toàn bộ giáo lý Đức Phật trong chính cuộc đời này. Điều này đực thực hiện nhờ tinh cần thực hành. Đức Phật đã bảo đảm cho mọi người rằng họ có thể xác chứng những lời dạy của ngài khi ngài tuyên bố rằng giáo lý của Ngài là cái gì để "đến và thấy", có nghĩa là tìm hiểu cho chính mình thực hiện thử xem nó có hữu hiệu không,

Phật pháp là phương pháp chứ không phải là học thuyết

điều ấy có thể thực hiện được, vì Đức Phật không quan tâm đến lý luận, những thứ chỉ dẫn đưa con người đi lạc hướng, mà quan tâm đến những phát hiện và những lời dạy về con đường thực tiễn của tiến bộ tâm thức, " con đường hướng nội" mà mọi người thông minh tự xác chứng cho mình.

Phật pháp là phương pháp chứ không phải là học thuyết

Điểm này đưa đến một sự phân biệt rất quan trọng khác giữa giáo lý Đức Phật và hết thảy các tôn giáo khác. Các tôn giáo khác dạy những học thuyết, tín điều và giáo lý không đưa ngay đến thực chứng (hay thực ra chúng được giả thiết rằng sẽ được chứng thực) mà phải được chấp nhận với lòng tin: Đức Phật dạy những phương pháp người ta có thể áp dụng vào đời sống riêng của mỗi người và nhanh chóng thấy được lợi ích của sự thực hành ở đây và bây giờ: Thực vậy, toàn bộ giáo lý Phật giáo đã là một khối lượng những phương pháp uyển chuyển thích hợp nhiều mặt cho từng lúc, từng nơi khác nhau và quan trọng nhất là cho những căn tánh khác nhau của con người. Ngoài việc định nghĩa Đạo Phật là những phương phap hay những phương tiện thiện xảo, thật chính xác khi nói rằng đạo Phật không có lời dạy nào mà không:

a. Xây dựng trên căn bản. Hoặc

Ngôi Tam Bảo

b. Dẫn đến sự giác ngộ tối thượng như đã được Đức Phật chứng nghiệm: " Xây dựng trên căn bản" có nghĩa là phát khởi từ kinh nghiệm chứng ngộ đã khiến đức Gotama, vị ẩn sĩ khổ hạnh, trở nên một Bậc Giác ngộ hay một Bậc Giác tỉnh ( Đức Phật ở đây là một tước hiệu chứ không phải là một cái tên). " Dẫn đến nghĩa là tất cả các lời dạy của Đức Phật đều nhằm mục đích: tất cả mọi người thực hiện đều có thể đi đến chứng nghiệm cái đại tuệ mà Đức Phật chứng đạt lúc thành Phật.

Ngôi Tam Bảo

Vậy thì Phật tử đặt tin tưởng vào đâu? Họ tin vào ngôi Tam Bảo: Đức Phật, Pháp và Tăng ( những đệ tử giác ngộ của Đức Phật). Ở Thái Lan, khi đi đến một ngôi chùa Phật để tụng đọc bằng tiếng Pali cổ mà Đức Phật đã thuyết, tụng đọc những đoạn văn xuôi, những câu kệ tôn kính và tán thán Ngôi Tam Bảo. Trong những dịp ấy, Phật tử tự hiến mình để đi theo, để hiểu và chứng nhập nội tâm ý nghĩa về Phật, Pháp và Tăng già ¹ .

( Đức Phật, những lời dạy

———

1 Trong Phật giáo, không có việc thờ thần tượng. Hình tượng Đức Phật trong các ngôi chùa gợi cho các Phật tử một số đức tính của Bậc Đạo Sư và Giáo pháp; hình tượng ấy gây cho họ tưởng niệm đến những đức tính như thế và do đó phát triển chúng trong chính họ. Hình tượng Phật cũng hỗ trợ rất nhiều trong thiền định và có thể được sử dụng để làm an tịnh tâm vào lúc chết.

Lại nữa, không có sự cầu xin trong các tu viện Phật giáo. Người ta

Tôn kính những Bậc Đạo sư

của Ngài và các đệ tử của Ngài). Phật tử là người nương tựa nơi ngôi Tam Bảo vì họ đã tìm thấy ở trong đó những dấu hiệu của chân lý vô úy và tối thượng.

Tôn kính những Bậc Đạo sư

Chúng ta sẽ khảo sát ý nghĩa ngôi Tam Bảo trong phần này và các phần tiếp. Trong khi đó, chúng ta cần đề cập đến sự tôn kính đối với các thầy về tinh thần, những tu sĩ hoặc cư sĩ trong thế giới Phật giáo. Những bậc Đạo sư ấy là những " Thiện hữu" cho chúng ta những lời khuyên dạy quý giá thường dựa vào những chứng đắc mà quý vị ấy đã

———

Không cầu xin một Bậc Đạo Sư đã đạt cứu cánh Niết Bàn hơn 2500 năm rồi; người ta tín ngưỡng và tôn quý ngài. Sự cầu xin phước lạc cho người ta hoàn toàn xa lạ đối với tư tưởng Phật Giáo, tư tưởng Phật giáo vẫn nhằm thực hiện vô ngã.

Nhiều hình tượng Phật đẹp một cách thanh cao trong các chùa Thái khiến ta nhớ đến những dòng thơ cổ sau đây:

" Tôi ca ngợi Ngài về hình vóc vàng ngời ngợi

Về vẻ đẹp không bị mặt trời mới mọc làm lu mờ

Và rực rỡ huy hoàng. Ngài có hình hài

Tỏ lộ đến mức tuyệt hảo ba mươi hai tướng

Của chư vị luôn luôn an trú trong con đường của Chánh pháp.

Tôi ca ngợi ngài, vị tối thắng về thiện hảo.

Mạnh mẽ hơn mặt đất với mọi núi non,

Đầy quang vinh và hùng lực siêu việt

Ngài là sự thanh Khiết, tự chủ,

Thiện xảo cả về chánh niệm và Tu tập

Là vị được cả trời và người đều kính ngưỡng,"

( Theo bản dịch Maha`vashe của J.J.Jones, cuốn I, 98, kệ của Bồ -tát Namatideva)

đạt được một cách khó khăn, chỉ cho chúng ta con đường chân chính đưa đến giải thoát. Hình thức cung kính những bậc Đạo Sư như thế ( những vị đối với những đệ tử trong hiện tại, tiêu biểu cho Đức Phật) và những tranh tượng của chính Bậc Giác Ngộ, mà nếu thiếu đức tính khiêm cung ấy thì người ta chỉ có rất ít hoặc không có tiến bộ tâm thức nào. Chúng ta thấu hiểu rõ ràng, trong tâm lý học Phật giáo, chẳng những tâm ảnh hưởng vào thân, mà những hành động của thân cũng ảnh hưởng vào tâm, cả hai thực sư phụ thuộc nhau.

Từ đó mà có sự cẩn trọng trong lễ lạy, sự thân thiệt khi thực hiện và thái độ niệm tưởng cần phải kèm theo. Người ta thường lễ lạy ba lạy ba liên tục tỏ lòng tôn kính Bậc Giác Ngộ, tôn kính con đường đi đến Giác Ngộ của Ngài và tôn kính những vị thờ hành trì theo Con Đường ấy mà đạt được giải thoát, khỏi những ô nhiễm của tâm và đạt được Trí tuệ gọi là Giác Ngộ.

Việc thực hảnh Phật pháp có hiệu quả, đặc biệt về những phẩn Thiền Định và Trí tuệ, tùy thuộc rất nhiều vào sự việc ta có được một người hướng dẫn mà chắc chắn có kinh nghiệm nhiều hơn chúng ta. Mặc dù có một vài Thiền định của Phật giáo mà việc thực hiện không cần có thầy chỉ dẫn, nhưng thông thường thì sự có mặt của thầy vẫn đem lại cho chúng ta nhiều lợi lạc hơn, nếu đây là một vị thiện

Những lễ dâng trong một ngôi chùa

xảo. Những vị thầy ấy rất đáng kính vì nếu có đủ cả kiến thức và trì tuệ thì các Ngài có thể giúp ích rất nhiều cho những ai học vả thực hảnh với các Ngài.

Những lễ dâng trong một ngôi chùa

Trong vấn đề tôn kính, hẳn cũng cần phải biết ý nghĩa của nhiều lễ dân lên Đức Phật, vì Phật giáo thực sự không chứa đựng cái gì vô nghĩa cả, nếu có sự thực hành vô nghĩa nào thì thực ra đó không phải là giáo lý của Đức Phật.

Có ba lễ dân thông dụng: hương, hoa và đèn, cho chúng ta dịp thực hiện một ít thiền quán riêng lẻ trong khi chúng ta dâng lễ. Khi thắp nến hay đèn, chúng ta tác niệm: " Ôi mong sao con được giác ngộ". Những cây hương được thắp từ ánh lửa nến ( hay đèn) ấy ( thường là 3 cây hương) với tác niệm " để thành tựu sự giác ngộ ấy", trong khi mùi hương dịu tỏa khắp mười phương, xin nguyện cho mùi hương đức hạnh của con rải đến khắp cả chúng sinh. Khi dâng hoa với hai bàn tay chắp lại ta suy nghĩ: " Cuộc đời này thì ngắn ngủi, cho dù những bông hoa này ngày hôm nay tươi đẹp, ngày mai sẽ úa tàn và vẫn mùi. Cái mà con gọi đây là thân xác thì cũng như thế mà thôi. " Hiểu được điều ấy trong cuộc sống trôi chảy và vô thường này người Phật tử nổ lục duy trì và nâng cao tiêu chuẩn giới đức của mình và bước thêm một bước hướng về Giác ngộ.

Thỉnh thoảng Phật tử cũng dâng cúng thực phẩm vả nước uống lên hình tượng của Bậc Đạo Sư, dĩ nhiên họ không nghĩ rằng Ngài sẽ dùng, mà chính họ bằng thái độ sùng đạo, họ chì dùng thực phẩm khi nào một ít của phần thực phẩm tốt nhất được dâng cúng Đức Phật trước tiên. Đức Phật là tối thượng của loài người xứng đáng với những dâng cúng tốt nhất, phần hơ nữa, việc Tu tập của người Phật tử gồm trong sự chia xẻ những thứ tốt lành cho người khác.

Ba lễ vật thông thường đôi khi còn được nối kết trực tiếp với ngôi Tam Bảo: Những bông hoa, đặc biệt là hoa sen, là những biểu tượng về Đức Phật. Vì hoa sen lên từ bùn và nước bùn mà không uế nhiểm. Ngay cả một giọt nước cũng không đọng lại trên lá sen. Tương tự như thế, Đức Phật là Bậc Đạo Sư sống giữa thế giới rối rắm của nhục dục mà Ngài vượt lên khỏi nhục dục. Ngài ở trong thế giới này, mà không phải của thế giới này, ngay cả một ham muốn nhỏ nhặt cũng không ảnh hưởng đến tâm trí Ngài. Đây lả biểu tượng của hoa sen. Những bông hoa đẹp khác nhắc nhở tín đồ về những đức tính sáng ngời và tốt đẹp của Đức Phật. Ánh sáng được cúng dường trong trường hợp này là biểu tượng cho Giáo Pháp vẫn thắp sáng những vùng tối tâm của tâm thức và đem giác ngộ thay thế vô minh. Tăng già ( của Bậc giác ngộ) được biểu tượng bằng hương, bởi vì sự thảnh

tựu giới đức của các vị ấy tỏa rộng mọi hành động của thân, khẩu, ý.

Sau khi đã dành một khoảng để nói về ý nghĩa của lòng tôn kính của người Phật tử, bây giờ cần diễn tả rõ ý nghĩa của từng ngôi báu. Tuy nhên, cần phải nhấn mạnh trước rằng ba ngôi báu liên hệ nhau không thể tách rời ra được về mặt tu tập và chứng đắc. Vậy nên không thể có Pháp bảo và tăng bảo nếu như không có một Đức Phật xuất hiện trước ở đời. Sự tương tục của Pháp tùy thuộc vào Tăng, nhân tố truyền bá Pháp. Tăng thì tương tục bao lâu còn có những vị tu tập và chứng đắc Pháp. Không thể nói rõ ràng Phật bảo tùy thuộc Pháp bảo như thế nào. Sở dĩ như thế là vì chư Phật có xuất hiện ở đời hay không xuất hiện ở đời, Pháp bảo vẫn là mãi mãi chân thật. Thông thường, Pháp bảo được diễn tả là " phi thời gian", không có một lúc nào là lần đầu tiên Pháp trở nên thật ( như trong trường hợp các tôn giáo mắc phải) và cũng không có một lúc nào trong tương lai Pháp không còn là thật nữa. Khi nào còn có đời sống hữu tình thì Giáo pháp này hẳn cần thiết chứa đựng sự thật liên quan đến kinh nghiệm về cuộc đời ( và không dính dáng chi tới những lý thuyết hay giáo điều)

Quả thực rằng Pháp có thể bị các vị chuyên tâm tu tập để thể chứng Phật quả tạm thời quên đi trong những khoảng thời gian cách quãng giữa những

Phật Bảo

chứng đắc, nhưng ngay cả khi bị quên lãng, Pháp vẫn còn là thật vả chờ đợi được phát hiện. Người đã phát hiện ra tuệ giác cổ xưa, với tính viên mãn và sáng sủa của nó được gọi là một vị Phật, một chức đắc tâm linh vượt lên tất cả mọi chức đắc tâm linh. Như vậy quá dễ hiểu lời dạy của những hiền triết Phật giáo về sau này, những người đã nhân cách hóa tinh hoa của Pháp như là sự toàn hảo của trí tuệ mà gọi Pháp là mẹ của chư Phật.

Phật Bảo

Đức Phật là ai? (1) Căn cứ vào một đời sống thật không đủ để trả lời câu hỏi ấy, bởi vì để trở thành Đức Phật, cần phải tích lũy nhiều công đức và phải

———

(1) Đức Phật, như các độc giả đã thấy, dù cách nào cũng không nên bị so sánh với thượng Đế của Thiên Chúa Giáo, với Jahweh của Do Thái giáo, hay với Allah của Hồi giáo. Ngài không phải là một vị thần nào cả. Khi những người không phải là Phật tử nhìn thấy những tín đồ của Đức Phật tôn kính các hình tượng của Ngài thì đôi lúc họ kết luận rằng những lễ lạy này được thực hiện nhằm thờ phụng hay cầu xin ơn huệ của Đức Phật. Như thế là không đúng, vì Bậc Giác Ngộ thì vượt khỏi mọi thích thú khi được thờ phụng ( hay tức bực vì không được thờ phụng). Về mặt này, Đức Phật hoàn toàn tự tại. Những lễ lạy hay mọi sự tôn kính khác nhằm cho các hình tượng của Ngài là để làm mạnh cái khía cạnh thiện xảo ( hay tốt lành) của tâm thức. Lễ lạy là nhằm vì hạnh phúc của một cá nhân chứ không phải vì tôn vinh một vị thần. Đức Phật không dính dáng gì tới những thần thoại sáng tạo của cuộc đời và Ngài được hồi niệm, được tín ngưỡng như là một vị Đạo Sư cao cả, lớn lao hơn bất cứ một vị thần nào vì Ngài vượt khỏi hẳn những điều kiện đưa đến việc trở thành một vị thần như thế. Về các vị thần trong Giáo pháp Phật giáo và các Thượng đế của các tôn giáo hữu thần, xin xem một số trang sau.

Đời sống của Đức Gotama

triển khai tuệ giác giải thoát qua nhiều đời sống (xem (1) phần Tái sanh), thật sự cần phải có thời gian dài. Những phẩm chất cần thiết cho sự chứng đắc rốt ráo về Phật quả là các hạnh Ba-la-mật, trong khi ấy, sự từ bỏ là hoàn toàn là điều cần thiết nền tảng có thể rút ngắn thời gian thực hành chỉ còn trong đời sống này thôi. Đại Thanh Tịnh, Trí Tuệ và Từ Bi vốn là đặc trưng của Phật tính được xây dựng trên cơ sở ấy, Trong phần trình bày của chúng tôi, cần phải đề cập đến những tiên thân ( xem một vài tiền thân của Đức Phật ở phần nói về các Bà-La-Mật) rồi đưa một tóm tắt về mẩu chuyện nổi tiếng nhất được nhiều lần kể đến với nhiều chi tiết về đời sống trong đó Đức Phật gần chúng ta nhất, Đức Gotama xuất hiện ở trần gian.

Đời sống của Đức Gotama

Đức phật thuở bé sinh ở dòng họ Sakyas, một vương quốc nhỏ hay một vùng được cai trị bởi thiểu số, hay gọi là Nepal Terai. Thân phụ là vua Tịnh Phạn được bầu lảm người cai quản dòng họ Sakyas. Thân mẫu là hoàng hậu Mahāmaya. Người ta kể rằng vào lúc Đản sinh tại khu rừng Lumbini, có nhiều hiện tượng khác thường báo trước rằng cậu trẻ mới sinh ra quả thật là một bậc phi phàm. Tất cả những nhà tiên tri được vua cho gọi đến, trừ một vị, để đoán trước rằng Hoàng tử Siddahatta có thể có hai

sự nghiệp: hoặc là sẽ trở nên một vị Hoàng đế toàn cầu thống trị những lãnh thổ rộng lớn bằng sự công chính kiên định, hoặc thoát ly gia đình và một mình thiền định, đạt được Giác ngộ tối thượng rồi chỉ con đường cho vô số chúng sanh, nhằm cho sự an lạc và hạnh phúc của họ; đây là lời tiên đoán của vị tiên tri độc nhất ngoài số đông đã nói trên. Vua cha ( thuộc đẳng cấp chiến sĩ) muốn ngài làm Hoàng đế chứ không chịu để Ngài xuất gia và bằng mọi nổ lực làm cho vị Thái tử trẻ tuổi quên lãng các ý định thoát ly. Lớn lên Ngài được giáo dục thật tuyệt vời và tỏ ra là một học trò thông minh sáng chói. Ngoài những môn học lý thuyết, Ngài được huấn luyện đầy đủ những môn võ nghệ thích hợp với một vị Đại đế. Trong thời gian ấy, người ta ghi nhận Ngài rất ít vui thích trong những gì mà cuộc đời đánh giá cao và Ngài thường ngồi một mình trầm tư đến các việc đời. Các vị cố vấn của nhà Vua đã nhanh chóng lưu ý đến điều đó và tâu lên nhà Vua về những cung cách trầm tư của Thái tử. Do đó nhà Vua quyết định giữ Thái tử vui thích trong ba cung điện dựng lên ở ba khu, một dành cho mùa nóng, một cho mùa mưa và một cho mùa lạnh. Đặc biệt không bao giờ để cho Ngài thấy được người bệnh, người già, xác chết hay du sĩ, vì người ta đã tiên đoán nếu Ngài thấy các hiện tượng ấy thì đấy sẽ là nguyên nhân Ngài từ bỏ đời sống gia đình. Lúc Thái tử thành niên, Vua cha cưới Yasodhara, một cô gái đẹp thuộc quý tộc

Sakyas cho Ngài. Sau đó theo lệnh của Vua, Thái tử Siddhatta sống trong xa hoa lộng lẫy. Cung điện của Ngài rộn lên những tiếng hát hay, do những ca sĩ đẹp như những tiếng hát ấy.

Tiếng nhạc ngọt ngào vang lên trong phòng Ngài và đi theo Ngài đến các khu đất của Ngài. Nhà ở được xây cất tinh tế bằng những vật liệu đắt giá và chỉ những người trẻ đẹp mới được đến đó. Ngài dùng những thức ăn mỹ vị nhất, sống cạnh người vợ đẹp và bất cứ điều gì Ngài muốn đều được làm ngay, làm như thế để Ngài có thể bằng lòng với những thú vui của cuộc đời.

Nhưng nhà Vua đã để ngoài sự tính toán của một mình sự kiện mà nhà Vua không thể làm gì được: Thái tử thật sự là một vị Bồ-tát, vị mà nhiều đời trước đã hiến mình, đã hướng suy tư mình về một mục đích độc nhất, sự Giác ngộ tối thượng. Một người như vậy không thể bị cám dỗ mà chấp nhận những thú vui thấp kém có sự dự phần của nhục dục. Rồi một ngày nọ ( khi Thái tử gần 30 tuổi) Thái tử Siddhatta xin vua cha cho phép đi thăm vương quốc tương lai của mình, mà trước đó Ngài chưa từng thấy ở bên ngoài những khu đất riêng. Vua cha đắn đo rồi ra lệnh cấp tốc tang hoàng và làm sạch thành phố. Các triều thần nhận được chỉ thị không thể cho Thái tử thấy những người già, bệnh, những xác chết hay những nhà tù. Tuy nhiên, các cảnh ghê sợ ấy lần

lượt xuất hiện trước mắt Thái tử, và Ngài hiểu rằng: " Dù bây giờ ta khỏe, cơ thể này rồi cũng bị ốm đau, dù bây giờ ta trẻ trung mạnh mẽ, cơ thể này rồi sẽ yếu vì tuổi già, dù bây giờ ta sống, rồi cơ thể chắc chắn sẽ đi đến cái chết." Khi nhìn thấy các vị du sĩ khổ hạnh, Thái tử suy nghĩ: " Có lẽ lối sống đó quả thật làm ta hiểu được những vấn đề đang trĩu nặng này." Thái tử bị dao động sâu xa bởi những cảnh tượng ấy khơi dậy trong tâm Ngài. Thái tử tức khắc ra lệnh rời bỏ cuộc ngoạn lãm ấy và quay trở về cung điện của Ngài. Những vũ nữ, những ca nhi, những vẻ đẹp của cung điện đều chẳng chút gì phá vỡ được những suy nghĩ nhiệt tình của Thái tử.

Sau đó không lâu công chúa Yasodhara sinh một Hoàng nam, được tin này Thái tử than: " Một sự trói buộc đã đến với ta." Do đó Hoàng nam được đặt tên là Rahula ( trói buộc). Tại sao Thái tử lại than như thế? Thái tử trót đã bị trói buộc bởi nghi thức tế lễ, những xa hoa vây bọc, vợ Ngài yêu Ngài và kẻ hầu hạ tùy thuộc vảo Thái tử, một đứa con sẽ là một sợi dây khác buộc trói Thái tử vào đời sống mà Thái tử đã nhận thấy là giả dối và làm sai lạc sự thật. Ngay hôm ấy, Ngài quyết định rằng khi đêm đã xuống, Ngài sẽ trốn khỏi mọi trói buộc ấy, để rồi trong tự do, nỗ lực tinh cần tìm kiếm nguyên do của sinh, bệnh, lão, tử mà Ngài thấy rõ rằng đó là số phận của mọi chúng sinh.

Đêm ấy sau khi thoát nhìn từ biệt vợ con đang ngủ, Thái tử lên ngựa ra đi, con ngựa Kanthaka cùng với Channa, người đánh xe của Thái tử, vào những khu rừng hoang vu trải khắp đồng bằng sông Hằng. Đây là lần đi ngựa sau cùng của Ngài với tư cách một Thái tử. Đến nơi tịch mịch của khu rừng xa vương quốc của dòng họ Thích, Thái tử xuống ngựa cắt những bím tóc dài và trao Hoàng bào sang quý của Ngài cho Channa ( Xa Nặc), Thái tử mặc chiếc áo vảng bách nạp mà ở Phương Đông là biểu hiện của người tu hành khuất sĩ vô gia đình. Cầm một bình bát để khuất thực, Ngài bảo Channa trở về với Vua cha Suddhodana vả tâu với người những gì đã xảy ra. Thái tử được mọi người yêu bởi tính hiền hậu và lưu tâm đến kẻ khác của Ngài, đến nỗi rất nhiều người phải sầu khóc trước sự ra đi của Ngài, giữa lúc ấy con ngựa Kanthaka ( Kiền trắc) của Thái tử đã nhanh chóng chết đi vì đau đớn phải cách xa chủ.

Sa môn Gotama, bây giờ phải gọi như thế, đi trên con đường đơn độc của mình, tìm kiếm thầy chỉ cho Con Đường Giải Thoát. Mặc dù Ngài đã học đạo với hai vị thầy và đã thực hành đạt đến mức Thiền định cao mà hai vị thầy đó đã đạt được, Ngài không thõa mãn, vì Ngài nhận thấy những câu trả lời Ngài tìm thấy cho những câu hỏi về thế giới, về sinh tử không được sáng sủa. Hình như bên cạnh thiền

định xuất thần còn có một cái gì đó là cần thiết, vì thế đức Gotama đã áp dụng một phương thức đang còn phổ biến như là một kỷ luật tôn giáo ở Ấn Độ, đó là việc tu khổ hạnh cực đoan. Trong nỗ lực lớn lao để đạt đến Giác Ngộ, Ngài được năm nhà tu khổ hạnh đi theo Ngài, xem Ngài như là Guru ( Đạo sư) của họ và hy vọng rằng khi Ngài chứng được chân lý bằng cách hành xác, Ngài sẽ truyền chân lý của Ngài cho họ. Các bức tranh của chùa Thái Lan thường phản ánh thái độ tiêu biểu của Ấn Độ về " tin vào bậc Guru" bằng cách diễn tả năm nhà tu khổ hạnh đang nói chuyện với nhau, trong khi Gotama giống như một bộ xương, đang ngồi trầm mặc tìm đạo.

Ngài tu tập khổ hạnh như thế trong sáu năm. Ngài đã sống trong những chổ hoang dã, ghê sợ, trong những bãi tha ma hay những nơi dơ bẩn; Ngài từ chối tắm giặt và không mặc quần áo; Ngài sống nướng mình trong nắng hạ ban ngày, và chịu cóng lạnh trong những bụi cây suốt những đêm đông. Ngài sống rất ít thực phẩm, nhĩn đói tăng dần cho đến khi cái thân đẹp đẽ, vốn từng là thân đế vương của Ngài teo rút lại chỉ còn da với xương. Bắng cách ấy, Ngài đã dạy ta rằng những ai muốn chứng đạt giác ngộ thì phải sẵn sàng huy sinh tất cả, để chứng đắc quả vị cao nhất là Phật quả. Để đạt sự thành tựu lớn nhất - sự Giác ngộ Tối thượng, người ta phải

thực hiện sự từ bỏ lớn lao nhất. Tuy nhiên Ngài nhận thấy rằng đây chỉ là sự từ bỏ bên ngoài, chỉ là sự từ bỏ tiện nghi thuộc thân thể, và rằng gây đau đớn thể xác thì tâm trí không được an tĩnh. Nghĩ rằng những căn nguyên, những rối rắm của Ngài chính là do thiếu sự từ bỏ dục vọng từ trong tâm, Ngài trực nhận ra rằng sức mạnh của cơ thể là cần thiết để Thiền định có hiệu quả và như vậy mới đương đầu với những thực hiện này. Khi Ngài quyết định như thế, năm nhà khổ hạnh trước đây theo Ngài trong việc tu khổ hạnh đã từ bỏ Ngài và gọi Ngài là Người thối thất bởi vì không tiếp tục tu hành theo như trước. Ngài dùng cơm, sữa và phục hồi được sức khỏe rồi đi đến cội Bồ Đề nổi tiếng, ngày nay gọi là Bồ Đề đạo tràng ( Boddhi Gaya). Bấy giờ, vào một đêm trăng tròn tháng Visakha ( thường vào khoảng cuối tháng 4 hay trong tháng 5 dương lịch), Đức Gotama, Bậc trí tuệ, sắp đạt đến một khám phá vĩ đại nhất. Ngồi trên cỏ dưới cội cây ấy, Ngài ngồi trong tư thế mà vô số Thánh giả Ấn Độ đã ngồi Thiền định, lưng thẳng đứng, chân xếp chéo và tay đặt nằm trên nhau trong lòng vế bụng.

Thời điểm đã đến cho sự nổ lực tâm thức cao nhất. Trước hết, lắng tỉnh tâm thức bằng cách đi vào các mức độ tập trung tư tưởng ( Jhāna) với tâm trí linh mẫn, Ngài nỗ lực để đâm thủng tăm tối của vô minh và hiểu được những bí mật của hiện hữu.

Trước khi biến cố lớn lao nhất này xảy ra, vị Bồ-tát phải chống đỡ lại cuộc tấn công của Ác ma, kẻ đã được báo động rằng đức Gotama có thể thoát ly khỏi thế giới sinh tử luân hồi của nó, quyết định tìm đủ mọi cách, trong quyền năng của nó để ngăn chặn Ngài. Cảnh tượng này thường được miêu tả trên những bức tường chùa Thái, phô bày những ma quỷ, thú vật và những quái vật với những toán quân hậu thuẫn tấn công gương mặt thản nhiên của đức Gotama đang ngồi trên một bệ cao vượt hẳn chúng. Trước mắt Ngài, các ma quỉ nhảy múa, cố cám dỗ Ngài bằng những nét kiều diễm của chúng. Cao hơn tất cả là tàng cây Trí Tuệ to lớn tỏa rộng, thản nhiên, đây là một hình ảnh biểu tượng, mặc dù quần chúng vẫn tưởng tượng xem như những hiện tướng ấy xảy ra đúng thật như thế. Ác ma và các lực lượng của nó chỉ là tất cả những thói quen, những xu hướng, những kết quả của những hành động từ vô số kiếp sống quá khứ trói buộc chúng ta vào một số quan điểm nhận thức nào đó, một số cách thức hành động nào đó. Đức Gotama đã sống qua nhiều đời làm tăng trưởng các hạnh Ba La Mật, giờ đây Ngài thấy không phải chỉ trừ bỏ và nhỏ tận gốc rễ các xu hướng vi tế dẫn đến những kiến giải sai lầm và phẩm hạnh xấu xa mà còn phải thoát khỏi mọi trói buộc của cái thiện quy ước ( sau khi làm cho điều thiện tăng trưởng trong tính hạnh mình và làm cho

điều ác suy yếu đi. Sau cùng người ta còn phải buông xả ngay sự chấp trước điều thiện, bởi vỉ sự giác ngộ rốt ráo vượt ra ngoài mọi chấp trước). Không còn ngạc nhiên gì nữa, Ngài đã đối mặt với sự động loạn lúc ấy, nỗ lực như Ngài đã nổ lực vượt ra ngoài những trói buộc của nhân giới, đi vào Siêu giới vô biên.

Việc quy tụ của tất cả những mãnh lực vốn do từ quá khứ ấy đã không làm Ngài nản lòng. Bằng sức mạnh vẫn nguyên vẹn Ngài đã từ khước những cám dỗ của dục lạc, Ngài quyết định không để cho những chấn thương cũ đưa Ngài đến sợ hãi, không sân hận, ghét bỏ nào có thể sinh khởi trong tâm Ngài. Thế rồi, với tâm vắng lặng, ổn định và trong sáng như pha lê, Ngài lần lượt chứng được Tam minh (ba sự hiểu biết).

Minh thứ nhất là túc mệnh minh. Rất rõ ràng. Ngài biết được Ngài từng là người nào trước đây, tên gì, sống ở đâu. Từ đời sống hiện tại nầy, ký ức Ngài không còn bị hạn chế bởi những chấn thương của sinh và tử, trở lùi lại đời sống sau cùng (khi Ngài là một Thiên nhân, tên là Setaketu) đến đời sống trên trái đất này, trước đời sống ấy khi Ngài là Thái tử Vesantara ( Tu Đại Noa). Trở lui ba đời, bốn, mười, hai mươi, một trăm, một nghìn, một trăm nghìn đời, qua nhiều kiếp sống cho đến lúc Ngài nhớ

rõ rằng có một biến cố thật xa xưa, khi Ngài là một tu khổ hạnh trẻ tuổi Sumedha ( Thiện Tuệ), Ngài khiêm tốn trước đức Phật Dipankara ( Nhiên Đăng) và phát nguyện như sau: " Ôi, mong sao một ngày kia con trở nên một Bậc Toàn Giác có đủ mọi năng lực như Ngài". Cứ tiếp như thế, trở lui và lui nữa, nhiều kiếp thành và hoại đã qua, vô số kiếp sống mở ra trước sự quán xét của Ngài.

Đêm ấy vào khuya hơn, Ngài đắc được minh thứ hai, là cái biết về sinh và tử của các loài hữu tình tùy theo hành động có tác ý của họ ( Kamma, nghiệp). Dù đức Gotama chưa là một vị Phật, Ngài cũng nhận ra rằng tùy thuộc vào các hành động thiện hay bất thiện của một chúng sinh như thế nào mà chúng sinh ấy sinh vào đời sau như thế ấy.

Ngài thấy rõ những hành động quá khứ của một chúng sinh ảnh hưởng đến tâm hiện tại và những suy nghĩ mà chúng sinh ấy chọn lựa hiện tại gây kết quả trong tương lai như thế nào. Cái màng nhện rối rắm của những tương quan giữa quá khứ, hiện tại và tương lai đã trở nên quá rõ ràng và Ngài đã thấy các chúng sinh đi lên tùy theo những hành động của họ, hay thác sinh vào những cảnh giới thấp kém nếu họ làm ác hạnh. Đây là một trí tuệ đi sâu vào mạng lưới rắc rối của những tương quan để thấy được kết quả của những hành động của chính các chúng sinh đã đặt họ vào sự trói buộc như thế nào.

Đêm tiếp tục qua... Tất cả đều im lặng, dường như mọi sinh vật, dù là sinh vật bé bỏng, hèn mọn, đều biết cái chiến thắng vô minh sắp đạt được bởi một người mà tiếng tăm sẽ vang dậy qua nhiều thời đại, là đức Gotama đấng Toàn giác, Thánh giả dòng họ Sakyas. Trước khi sự giác ngộ kỳ diệu, siêu việt được xác chứng, ngục thấp của vô minh phải bị phá đổ. Rồi mới tuệ giác siêu việt vô biên, mọi vấn đề mà tâm hướng đến đều được hiểu rõ, hẳn không còn gì tối tăm, không có gì giới hạn được các năng lực hiểu biết. Tuệ giác ấy được gọi là sự đoạn tận các lậu hoặc vì các " lậu hoặc" này đã bành trướng, tích nhiễm, chảy sâu vào tư tưởng và làm cho nhận thức sai lạc. Lậu hoặc thức nhất là Dục lậu: luôn luôn muốn một điều và chối bỏ điều ngược lại. Điều này tóm tắt quá trình thông thường của đời sống con người, và lối sống như vậy thật là cấu ếu. Lậu hoặc thứ hai là Hữu lậu: bao giờ cũng khát khao đời sống này qua đời sống khác, muốn tiếp tục nữa và dĩ nhiên không muốn nếm khổ đau của sinh, tử, bệnh , lão kèm theo đấy hay bản chất khổ đau của các dục lạc. Lậu hoặc thứ ba thực sự là lậu hoặc căn bản là vô minh ( vô minh lậu) hay rõ hơn, về sự hiểu biết sai lầm hay sự diễn dịch hiện hữu một cách phiến diện, lộn xộn. Rõ ràng là do, bởi sự có mặt của màn vô hình ở trong tâm thức.

Thế rồi, vào một buổi sáng, lúc bình minh vừa

ló dạng, đẹp trời, trong sáng, và bất cứ một buổi bình minh mùa hạ nào khác cũng không có, người ta đã thấy một sự khởi đầu của kỷ nguyên mới: Một dấng Giác ngộ được Thức tỉnh và Chiếu rạng về tâm linh bởi một sự xác chứng tự nội cái kinh nghiệm riêng của Ngài về Chân lý đã xuất hiện ở đời. Với tuệ nhãn thẩm xác thế giới, Ngài thấy rằng Ngài thật sự là người cao nhất, không có Bậc thầy nào để người kính trọng như một Bậc trưởng thượng. Ngài quyết định sống " lấy chánh pháp làm thầy của mình". Bồ-tát Gotama, đối với đời là một nhà tu khổ hạnh và trước đây là một Thái tử, ngồi dưới cội Bồ đề, nay đã là Đức Phật Gotama, đứng dậy khỏi chỗ ngồi, tâm trí giải thoát mọi trở ngại và mọi giới hạn. Truyền thuyết cho rằng, sáng hôm đó hết thảy chúng sanh đều sống trong hòa bình và hòa hợp, rằng hạnh phúc có mặt khắp vũ trụ.

Bấy giờ tuệ giác siêu việt đã được khai triển đến hoàn toàn, nhưng Ngài có chiều hướng không tin rằng mọi người có thể thâm nhập được các Chân lý của Ngài đã phát hiện. Ngài rời khỏi chiều hướng này khi Ngài dùng linh nhãn để quan sát thế giới, nhìn chúng sanh nổi chìm trong những làng sóng dục vọng, trong cơn bão tố của sinh tồn. Chứng kiến cảnh thương tâm đó, Đại Từ Bi đã mở rộng trong lòng Ngài như một đóa sen nở rộ, tuy Ngài nhận thấy quả thực chỉ có một số ít người " ít có bụi bặm

trong đôi mắt" có thể hiểu được. Do đó Ngài quyết định truyền đạo cho các vị thầy dạy Thiền định ngày xưa của Ngài, nhưng họ vừa mới mạng chung; rồi Ngài nghĩ đến năm người bạn đồng hành trước đây cảu Ngài, biết rằng họ đang ở Lộc Uyển, ngoài thành Benares, Ngài đi đến nơi ấy.

Trên đường đi Ngài gặp một người lõa thể du sĩ tu khổ hạnh, Upaka, người này rung động bởi hình dung đẹp đẽ và phong cách thanh thoát của Ngài, đã hỏi Ngài đạo sư của Ngài là ai và giáo lý của Ngài đã theo là giáo lý của ai. Đấng giác ngộ đã trả lời bằng một câu kệ sau đây, những lời nói đầu tiên của vị Phật (theo như một sự trần thuật) tuyên bố rất mạnh về Tuệ giác và vô úy như là tiếng rống của con sư tử:

Ta là người Chiến thắng tất cả,

người Hiểu biết tất cả,

Ta vô nhiễm trong tất cả các pháp .

Từ bỏ tất cả, ta đã giải thoát bởi

diệt tận khát ai.

Tự mình biết rằng không tìm đâu ra

ai là bậc thầy của mình.

Trong thế giới Chư thiên,

Không có ai ngang bằng Ta.

Quả thật Ta có giá trị trong cuộc đời này,

Ta là một vị Phật hoàn hảo, vị duy nhất,

Một bậc Đạo sư thực sự vô tỉ.

Ta đã được trở nên mát lạnh, đã được

dập tắt.

Để chuyển Pháp luân,

Ta đến thành phố Kasi, tại đấy

Gióng lên tiếng trống Bất tử

Giữa cuộc đời đang mù quáng.

Những kẻ chiến thắng thật sự giống Ta,

Ta đã đạt được sự tận diệt các lậu hoặc,

Ta đã đánh bại các Ác Pháp,

Và như vậy, này Upaka, Ta là kẻ chiến thắng.

( xem Trung bộ kinh, I, 171)

Tuy nhiên, dầu Upaka đã được đức Phật dạy như vậy, vẫn không sẵn sàng đón nhận Giáo pháp của Đức Phật, đã từ giã Ngài giữa lúc Ngài đi từng chặng đường ngắn đến thành phố Kasi, Banares. Ở đó Ngài đã dạy bài pháp đầu tiên, lần Chuyển Pháp Luân nổi tiếng. Năm nhà tu khổ hạnh trở thành năm vị tu sĩ Phát giáo đầu tiên, và cả năm đều chứng quả Dự Lưu khi nghe Ngài dạy và sau đó trở thành bậc A La Hán. Thế rồi bắt đầu cuộc sống dài giảng dạy và tổ chức ở thung lũng sông Hằng. Đức Gotama Giác ngọ lúc 35 tuổi và suốt 45 năm sau đó giảng pháp cho những ai muốn nghe

Ngài truyền dạy những đệ tử đã Giác ngộ của Ngài đi truyền pháp " vì sự an lạc cho đời, vì hạnh phúc của trời và người". Ngài và chư đệ tử điều bố thí Pháp cho các vị vua, và cho những cô gái giang hồ, cho những người Bà La Môn và cho những người ăn xin, cho những người cao quý cũng như thấp hèn tùy theo khả năng hiểu biết của họ. Giáo hội Tăng già được thiết lập và các giới luật dần dần thành hình để quản lý nội bộ Giáo hội. Tương tự như thế, Giáo hội Ni được thành lập của sự thẩn cầu của bà Mahāpajāpati, di mẫu của đức Gotama, người đã mong cầu xuất gia sống đời sống không gia đình cùng với nhiều nữ nhân khác của đẳng cấp Sakyas. Cả hai Giáo hội Tăng, Ni đã và đang mở rộng cho những ai muốn cống hiến hết năng lực của họ cho việc học và hành Phật pháp. Không có sự ngăn cách nào về giai cấp, chủng tộc hay màu da, trong quá khứ và trong hiện tại, đối với việc thu nhận vào Giáo hội hay đối với việc gia nhập và phát triển trong các Giáo hội này.

Năm 80 tuổi, đức Gotama cảm thấy cơ thể suy yếu và không bao lâu nữa sẽ ngưng hoạt động. Cho nhóm các đệ tử lại, Ngài báo tin cho có các đệ tử biết rằng trong vòng ba tháng nữa sẽ ngưng hoạt động . Cho nhóm các để tử lại, Ngài báo tin cho các đệ tử biết rằng trong vòng ba tháng nữa là đến lúc Ngài nhập cứu cách Niết bàn. (1) Sau đó, Ngài cùng với một đoàn

———

(1) Nói về " cái chết" của Đức Phật là không đúng, vì Phật tính không

đông đúc các Tỳ kheo đến Kusinara và chuẩn bị tại đó việc nhập cứu cánh Niết Bàn của Ngài, giữa các đệ tử gồm cả tu sĩ và cư sĩ. Trong số những vị này, ai là A La Hán đã Giác chứng thì không khóc lóc vì các vị đã hiểu rõ rằng tất cả các Pháp hữu vi, ngay cả thân vật lý của Như Lai đều vô thường và phải hoại diệt. Nhưng những tu sĩ và cư sĩ đang còn là phàm nhân thì khóc lóc đau đớn vì Bậc Đạo Sư được họ yêu nhất, quý giá nhất, từ bi và trí tuệ nhất của họ không bao lâu nữa sẽ xa họ, họ sẽ không còn có thể thấy Ngài nữa. Tuy nhiên, trước lúc nhập Niết Bàn, Đức Phật còn khuyên họ về hai vấn đề: " Khi ta mệnh chung, đừng có nghĩ rằng, " Chúng ta không còn Bậc Đạo Sư nữa" vì các người phải lấy Chánh pháp làm Đạo Sư của mình." Và chính lời dạy cuối cùng của Như Lai trong khi Ngài nằm thanh thoát giữa hai cây Sala đầy hoa thơm, là những lời dạy quý giá nhất đối với những đệ tử của Ngài: " Này các Tỳ kheo, hãy lắng nghe, ta khuyên các thầy: các pháp hữu vi đều phải hoại diệt - Hãy nỗ lực tinh tấn!"

Trong khi Ngài chánh niệm nằm hông phải, hai

———

phải là loại chứng đắc có thể chịu cái chết. Cái thân hay cái hình tượng vật lý của Gotama chết nhưng một trạng thái Phật xảy ra sau cái chết không thể diễn tả bằng ngôn từ được. Hãy tạm bảo rằng một vị Phật thì không chết ( xem thêm phần nói về Niết Bàn, nguyên nghĩa là "dập tắt").

cây Sala rải hoa thơn trên Ngài, các nhóm đệ tử vây quanh cúng bái giữa chư thiên là loài người trong sự vắng lặng, Ngài vượt qua các cấp độ Thiền thức và đi vào vô dư Niết Bàn. Chư đệ tử hỏa thiêu thi thể Ngài và dựng lên ở nhiều nơi những tháp đựng Xá Lợi. Pháp được tiếp tục truyền bá và Đại đế Asoka (A dục) vị Hoàng đế Phật tử nổi tiếng nhất đã cổ động công cuộc truyền bá này. Phật giáo đã tồn tại 1700 năm ở Ấn Độ, nơi phát sinh ra nó, đồng thời truyền bá tới Tích Lan, Nepal, Miến Điện, A Phú Hãn, Trung Á, Việt Nam, Indonesia, Trung Hoa, Thái Lan, Campuchia, Lào, Triều Tiên, Nhật Bản, Tây Tạng, Mông Cổ, Siberia, v.v. Các " sứ giả" của Phật pháp cũng đi đến tận Alexandria, Hy Lạp và Cyprus ở phương Tây và tận phía đông Trung Mỹ, mặc dầu những nhóm riêng rẽ này không thể hưng thịnh lâu dài lắm. Phật giáo Ấn Độ sau cùng bị đè bẹp bởi những cuộc xâm chiếm tàn nhẫn của Hồi giáo, tiến hành bằng lửa và gươm. Bất cứ nơi nào Phật pháp đến, nơi đó tiếp thu một nền văn hóa tốt đẹp. Ở mọi nơi, Phật pháp sản sinh ra những biểu tượng nghệ thuật tuyệt diệu, những biểu hiện bên ngoài của lòng tin của các dân tộc. Tháp Xá Lợi là biểu tượng tính chất đặc biệt của Phật Giáo và người ta tìm thấy ở Thái Lan những mẫu Tháp Xá Lợi huy hoàng khắp xứ, đặc biệt ở Makorn Pathon.

Nương tựa vào Đức Phật

Nương tựa vào Đức Phật

Trước khi đi vào đề tài kế tiếp, chúng ta cần khảo sát sâu thêm một chút nữa về sự nương tựa vào Đức Phật. Quả thật một số Phật tử nương tựa vào sự tưởng niệm Bậc Đạo Sư đã nhập diệt hơn 2500 năm qua. Một số tin rằng đức Phật Gotama không chết nhưng đã đi vào thế giới ly ngôn, Ngài vẫn còn " hiện hữu" và như vậy có thể là nơi Nương tựa. Những người hiểu biết nhất cho rằng sự chứng đạt những gì đức Phật đã chứng đạt, đang mở ra cho tất cả những ai nhiệt tình, tinh tân thực hành lời dạy của Ngài, rằng thật sự tâm thức mọi người đều có khả năng tìm thấy viên ngọc trí tuệ ở bên dưới những rác rưới tích lũy qua nhiều đời. Chính ở đây người ta mới có thể tìm thấy nơi nương tựa an toàn nhất. Đức Phật há chẳng dạy rằng " Đừng tìm đến nơi nương tựa nào ở bên ngoài" ư? Như vậy, Đức Phật gần chúng ta nhất xuất hiện ở đời là Đức Gotama đã khuyên dạy những đệ tử của Ngài gồm cả tu sĩ và cư sĩ, hãy trở thành như Ngài đã trở thành, hãy khuôn mẫu cuộc sống và tự tu tập giáo lý của mình theo khuôn mẫu đời sống và tu tập của Ngài, bởi vì đời sống và tu tập của Ngài có nền tảng là sự Giác ngộ Tối thượng, Ngài tuyên bố giác ngộ sẽ mở ra cho những ai trì giới, đạt Thiền, cắt lìa cái ngã hư dối và thăng hoa trong Chứng ngộ huy hoàng. Chư Phật không đặt các đệ tử ở mức độ thấp kém hơn (chỉ lên

Pháp Bảo và sự nương tựa vào Pháp

cõi trời) trong khi Chư Phật chỉ ở trên chóp đỉnh tối thượng không thể chứng đắc, trái lại còn khích lệ các đệ tử bằng nhiều lối thiện xảo để chứng đắc những gì mà chư Phật đã chứng đắc, vì đấy là cái gì thiết thực, là cái gì dành cho người trì tự mình nghiệm cho mình.

Pháp Bảo và sự nương tựa vào Pháp

Nương tựa vào pháp cũng có thể được quan niệm theo nhiều lối khác nhau. Hình thức nương tựa có tính cách giáo điều nhất là Pháp được hiểu như là các kinh Điển Phật giáo, các kinh điển này gồm ba nhóm chính: tạng Luật của Tỳ-kheo, tạng Kinh là Pháp ngữ của Đức Phật và các môn đệ của Ngài và tạng Luận là những công trình phân tích về tâm lý. Kinh điển này được gồm vào ba đại tạng viết bằng ba thứ tiếng khác nhau: Pāli, thứ tiếng được nói ở miền Bắc Ấn từ hồi đức Phật tại thế, tiếng Trung Hoa và tiếng Tây tạng. Hai Đại Tạng Trung Hoa và Tây tạng gồm những công trình phong phú nhưng chưa được phiên dịch sang ngôn ngữ phương Tây. Trong khi ấy, tạng Pāli bây giờ hầu như có đầy đủ trong các bản dịch tiếng Anh nhờ công việc làm nhiều khó khăn, nỗ lực của hội Pāli Text ở Luân Đôn... Tạng Sanskrit mà từ đó dịch qua tạng Hoa ngữ và Tây Tạng ngữ đã bị thất lạc đi nhiều, mặc dù một số các tác phẩm Phật học bằng Sanskrit riêng lẽ còn

được giữ gìn. Ngoài chính những lời Phật dạy trong các ngôn ngữ ấy ra, còn có một bộ phận văn học lớn, rất đồ sộ được viết thành các Sớ luận, phụ luận, chỉ dẫn đưa đến Đạo và việc tu Đạo, rất nhiều phương pháp tiền định được diễn tả, v.v. Lối viết có tính chất sáng tạo này là sản phẩm của thực hành và là sự khai vị cho những người khác thấy họ cũng có thể thực hành được. Loại thư tịch này thường được tìm thấy trong những ngôn ngữ thông dụng ở mọi xứ sở mà Phật pháp đang hoạt động. Khi một người nào đó xem pháp là kinh điển mà nương tựa vào đó, thì điều ấy không được chấp nhận, vì tôn kính kinh điển mà không biết kinh điển chứa đựng những gì thì như thế là xa hẳn chánh kiến của đạo Phật rồi vậy. Sự nương tựa vào Pháp là thật sự khi pháp được đưa vào việc tu tập và được thể chứng. Nói cách khác đi, Pháp cũng như Phật, của hai thật sự là những nơi Nương tựa được tìm kiếm ở bên trong mà không phải ở những biểu hiện bên ngoài, mặc dù những biểu hiện bên ngoài có thể và thường là những hỗ trợ hữu ích cho nơi Nương tựa thực sự.

Nếu muốn biết đức Phật dạy những gì thì hiển nhiên cần phải vượt qua khỏi điểm này mà khảo sát những gì của giáo pháp được chứa đựng trong các Tạng kinh điển ấy, sau đó độc giả mới gặt hái được một ít hiểu biết cần thiết về Pháp bảo để Pháp bảo được nhận thức ở bên trong mình.

Khổ Đau và hạnh phúc

Khổ đau và hạnh phúc

Thế thì pháp khởi từ đâu? chúng ta đã được biết rằng Đức Phật đã dạy cho những ai muốn nghe, tùy theo năng lực hiểu biết của họ. Việc nhận thức điều ấy rất quan trọng vì nó đòi hỏi có khả năng rất đặc biệt nơi bậc Đạo sư, tức những Phương tiện Thiện xảo của Ngài mà chương ba của cuốn sách này sẽ nói đến nhiều hơn. Nếu không kể đến những phương tiện thiện xảo này thì người nghiên cứu giáo lý của Đức Phật qua kinh điển nguyên thủy có thể nhầm tưởng rằng đã có đủ mọi thứ mâu thuẫn trong đó. Cần hiểu một cách rõ rằng vấn đề quan trọng là những hình thức khác nhau của giáo pháp, hoặc được giảng cho một Tăng sĩ hay cư sĩ, cho người tín thành đối với lời dạy của đức Phật, hay cho người ngoại đạo, cho người kém trí, hay cho người Bà La Môn cuồng tín, hoặc cho một người nhiệt tình mong chứng nghiệm Giải thoát tối hậu ( Niết Bàn), hay cho người một lòng mong hợp nhất với Thượng đế (Brahma), cho người muốn tái sinh về cõi trời thấp hay tái sinh làm người.

Hai loại giáo pháp sau thuộc giáo lý về Giải thoát tối hậu hoặc nói đến mục đích thấp hơn, tái sinh làm người hay sống ở cõi trời đất khác là giáo pháp quan trọng đặc biệt vì ở đây chỉ rõ hai thái độ khác nhau một cách cơ bản đối với cuộc sống, đối với việc thực hành Giáo lý của Đức Phật hay Chánh

pháp và con đường đối trị khổ đau. Con đường thứ nhất được gọi là con đường dốc ngược, dốc đứng đòi hỏi một quyết tâm, một năng lực, một chuyên trì lớn lao. Đây là con đường để tìm thấy Giải thoát hay Niết Bàn trong đời này, cần phải có một sự xả ly ( thường thường cần phải có một vị Tăng hay Ni do vì đời sống của các vị thích ấn với tinh tấn), một cá nhân quân bình, và sau cùng quan trọng nhất là cần một vị Đạo sư Thiện hảo. Con đường dốc đứng này nằm trong nỗ lực của một số vị sư thuộc Thượng Tọa Bộ sống ở rừng sâu, sống trong một số Thiền Viện và nó cũng là một đặc trưng được nhấn mạnh ở Mật Tông Tây Tạng ( Kim Cang Thừa của Tây Tạng).

Con đường thứ hai là con đường đến Giải thoát một cách nhàn hạ hơn. Đây là lên núi theo lối đi dễ nhất mà không có lo âu đến việc bao lâu nữa sẽ lên đến đỉnh núi. Thông thường những người tu theo con đường này gồm đại đa số Phật tử, đặc biệt là cư sĩ, không mong cầu Niết Bàn trong đời sống này mà chỉ tu tập bằng vào việc làm các công đức ( xem chương II) bên cạnh việc tạo hạnh phúc cho chính họ tong cuộc đời này, tin chắc rằng hạnh phúc cũng sẽ theo họ đến đời sau và từ đời sống đó họ hy vọng có thể hoàn tất công việc còn dở dang trong đời sống này.

Vì thế trong các phần sau, chúng ta cần gi nhớ những gì đã nói về hai đường lối này. Dĩ nhiên hai

đường lối này không hoàn toàn tách biệt, bởi vì chư Tăng, Ni là những người lúc nào cũng tập trung vào việc thực hành Chánh pháp vẫn không xao lãng việc làm các công đức và dĩ nhiên nếu bảo rằng người cư sĩ làm những điều công đức không có liên hệ gì đến con đường tu dốc ngược thì cũng không đúng. Vì Đức Phật đã dạy đạo bằng nhiều cách khác nhau tùy theo khả năng của từng cá nhân, cho nên việc hành trì thì cũng phải tùy theo các năng tính và yêu cầu của từng cá tính của người ta. Có ghi nhận như vậy thì chúng ta mới có thể trở lại xét khởi điểm của Giáo pháp được.

Chúng Ta đã thấy được tất cả các tôn giáo đều có một khởi điểm nào đó, trong hầu hết mọi trường hợp, khởi điểm ấy là một số những điều tin tưởng được định thức hóa theo một cách đặc biệt để trở nên một tín điều. Khởi đầu cuốn sách này đã lưu ý rằng Phật pháp không có giáo điều cũng không có tín điều buộc phải tin tưởng, nên mặc dầu Phật pháp có một hướng đi rất rõ rệt, hiển nhiên khởi điểm của Phật pháp vẫn khác hẳn với khởi điểm của tôn giáo khác. Phật pháp khởi đầu không phải từ sự đòi hỏi tín đồ phải tin tưởng mà từ cái kinh nghiệm phổ thông của mọi hình thái của cuộc sống, mà ở trong con người, kinh nghiệm ấy được trở nên sắc bén bởi sự tăng trưởng sức mạnh của các khả năng của con người - đó là cái kinh nghiệm về sự không toại ý

gây khổ đau, là sự hiểu biết rằng các sự vật có cái gì đó không đúng và các hoàn cảnh sống vẫn tiếp tục trôi chảy khi chúng đang được kinh nghiệm qua cái thân này, không đem lại được một sự an ổn lâu dài và bằng cách nào đó không làm thõa mãn cho người ta được.

Cái khổ đau này của cuộc đời vốn cũng dễ nhận thấy, giáo lý nhà Phật gọi là Dukkha ( từ anh ngữ tương đương nhất mà có thể bao gồm nghĩa rộng của thuật ngữ chính ở Pali, Sanskrit là unsatisfactoriness ( sự không thõa mãn), trong khi đó từ " suffering" là từ dịch rất sai lạc vì từ unsatisfactoriness và các từ chuyển hóa của nó vẫn còn rất vụng về, nên từ Dukkha (khổ) được dùng qua suốt chương này. Chúng ta cần khảo sát vắn tắt phạm vi của từ Dukkha để có một ý niệm về giáo pháp liều thuốc của đức Phật, đã được đặt biệt điều chế để chữa căn bệnh ấy như thế nào.

Đức Phật đã tuyên bố " sanh là khổ". Sanh có nghĩa là toàn thể quá trình từ khi thụ thai cho đến khi sinh ra, mọi người điều biết nỗi đau đớn người mẹ phải chịu đựng khi sanh. Nhưng rõ ràng mãi cho đến ít năm trước đây, không ai nghĩ rằng đứa bé cũng đau đớn. Quả vậy, đứa bé trải qua nhiều nỗi thống khổ hơn cả bà mẹ, toàn bộ công việc sinh đẻ là dau đớn đến nỗi có vài sự sai lầm nào đó, như tâm lý học hiện đại đã khám phá, thì có thể để lại

một vết hằn sâu tâm lý, một loạt chấn thương trong tâm lý đứa bé. Đức Phật từ xa xưa đã tuyên bố, từ ký ức của Ngài, về vô số sự ra đời rằng được sinh ra đó là một kinh nghiệm kinh hoàng, đến nỗi hầu hết người ta muốn quên đi, có một ý nghĩa khác là sinh thật sự là khổ (Dukkha) vì theo lời Đức Phật dạy, sinh và tử là những giai đoạn khác nhau của cuộc sống từ lúc này sang lúc khác. Ngay trong một cơ thể những tế bào mới được sản sanh để thay thế những tế bào cũ bị hư hại, cũng thế trong tâm thức, những đối tượng mới được đưa ra, được quan sát rồi chết đi. Cái dòng cố định này cứ tiếp tục ngày đêm, tiếp tục mãi, để rồi nếu ta thẩm xét nó kỹ càng ( bằng trí tuệ) thì sẽ thấy rằng nó là một căn bệnh thuộc kinh nghiệm, gây sầu khổ, tạo bất an và sau rốt đưa đến sự việc không được thõa ý bền lâu nữa. Trong một lúc kinh nghiệm, các sự việc khởi lên, tồn tại rồi qua đi và đây là một ý nghĩa của sinh tử mà ta có thể hiểu nó được nhờ thiền định thâm sâu và trí tuệ.

" Già là khổ". Điều này có lẽ rõ ràng hơn. Răng rụng, tóc mượt đẹp trở nên thưa và bạc, dạ dày biếng tiêu các thức ăn, thượng vị, các khớp xương đau nhức long lơi và các cơ bắp suy yếu, nghiêm trọng hơn các nỗi đau đớn vật lý ấy là những biểu hiện như mắt mờ, tai lãng, có lẽ mất nhiều giấy mới nói hết. Kinh hoàng hơn cả là khả năng nhận thức hay phản ứng

một cách thông minh của tâm trí bị tàn tạ, sự bám chặt vào thói quen và thành kiến gia tăng, không thích nhìn về đằng trước ( nơi mà cái chết nằm chờ) nhưng lại nhìn lui lại cái quá khứ đầy nhớ thương sâu đậm và đầy giả ảo chồng chất. Sau cùng người ta có thể ghi nhận rằng các tính chất suy yếu ấy của tâm lý được gọi một cách lịch sử là " thời kỳ thơ ấu thứ hai" và nói đúng hơn là sự " lão suy". Không phải mọi chúng sinh, mọi người điều bị ràng buộc vào những điều kiện này, nhưng càng về già chắc hẳn sẽ qua một số kinh nghiệm trên, những kinh nghiệm chỉ có thể là đáng chán ghét.

" Bệnh là khổ". Lại nữa không phải mọi người đều bị ảnh hưởng của bệnh trong đời sống, dù bệnh chắc chắn là khá phổ biến. Hãy xem cơ thể này, nó phức tạp biết bao, nếu cái thân này làm việc một cách êm xuôi ngay cả đến năm phúc thì cũng đã là quá kỳ diệu chứ đừng nói là êm xuôi đến 80 năm. Một cái tuyến nhỏ hay một ít tế bào hư hỏng một nơi nào đó, bị lỗi nhịp thì biết bao đau đớn sinh ra. Hơn nữa, hầu hết mọi người đều không muốn nghĩ đến đều này nên họ càng đau khổ hơn biết bao nhiêu khi họ buộc phải đối mặt với nó. Để xác về quyết về tính phổ biến của bệnh, chúng ta chỉ cần nhìn vào các bệnh viện, hãy nói chuyện với các bác sĩ hay với các nữ điều dưỡng, hay mở cuốn sách giáo khoa về thuốc. Người ta có thể biết rõ nhiều

về vô số chứng bệnh và những chứng ấy lẫn vào trong mọi thứ tình trạng ngặt nghèo mà khoa học chưa thể tìm ra được nguyên nhân,ở đây cũng kể đến những chứng bệnh tâm thần do các gốc rễ rất mạnh của si muội pha lẫn hiều cách với tham ái và sân hậu gây nên.

" Chết là khổ". Thật sự rất ít người chuẩn bị sẵn sàng để chết. Người ta đều muốn sống, sống lâu hơn nữa, khoa học hiện đại đang làm cho ảo mộng đó có khả năng thể hiện hơn. Lòng ham muốn về cuộc đời càng ngày càng tăng nhiều được vơi nhẹ đi nếu người ta tin như nhiều người ở Viễn Đông vẫn tin, rằng đời sống này chỉ là một đời sống trong một chuỗi đời sống. Có rất nhiều đời sống thích ứng cho những ai tham muốn sống ( xem Tái sinh chương I ) và công việc được khởi đầu trong đời sống này không cần phải nóng nảy đi nhanh đến kết thúc mà có thể tiếp tục làm trong những đời sống kế tiếp. Những khổ đau thật sự của sự chết hẳn là rất nhiều và không phải mọi người đều trải qua những nổi thống khổ về vật lý. Còn có một nỗi sầu khổ về loại khác, đó là sự bức xúc kinh khiếp đặt trên tâm lý của người mà cơ thể đang chết, chống lại với ý muốn của người ấy. Đây thật sự là bằng chứng cuối cùng, chứng tỏ rằng cơ thể này không phải của tôi vì nếu nó là của tôi thì tôi có thể làm bất cứ gì tôi muốn về nó. Vào lúc chết, dù tôi muốn đời sống

tiếp tục, đời sống vẫn ra đi và cái chết vẫn đến, tôi không thể làm gì được về điều ấy. Nếu tôi đến cái chết mà không sẵn sàng thì vào lúc cơ thể đang chết, tôi sẽ chứng nghiệm một sự bất an đầy hãi hùng, kết quả của sự việc đã nhận lầm cơ thể này là " của tôi".

Tiếp theo lời tuyên bố của Đức Phật về khổ đau, là vài từ lẻ khác thật sự mở rộng lời dạy trên như: sầu muộn, bi ai, đau đớn thể xác, phiền não tinh thần, chán ngán ( đều) là khổ. Những từ này đã rõ ràng, không cần phải nói đến thêm sự việc. Đức Phật đã nói nhiều về sự kiện trên là để chỉ rỏ các khuynh hướng phổ thông của con người là cứ quay mặt đi mà không nhìn tới những sự việc như thế, là cứ dùng con mắt mù, cái tai điếc khi các đối tượng vẫn hiện ra, bảo cho biết những hiểm nguy của cuộc sống. Cái thái độ giống con chim Đà điểu này, bất hạnh thay, không thể loại bỏ những nguồn khổ đau (1). Nhưng đối với người Phật tử sáng suốt, tất

———

(1) Những điều đã nêu ở đây hẳn đủ để xóa sạch cho Phật giáo khỏi sự lên án thường bảo Phật giáo là sự bi quan. Giải thoát trong Phật giáo được phụ trợ bằng sự hiểu biết thực sự về sự sống trong cõi đời này, và để được như vậy là phải lưu ý đến khổ đau. Nhưng điều này, phải được nhắc nhở mãi, là một phương pháp để dạy chúng ta và chắc chắn không có nghĩa rằng kinh nghiệm khổ đau là một chân lý tối hậu của cuộc đời như học thuyết bi quan bảo. Vả lại, đây chỉ là một phần, dù là một phần quan trọng, trong các Giáo lý của Đức Phật và có rất nhiều biểu thức tích cực để gia tăng sự thiện xảo trong bản chất của chúng ta - xem Ba Tu tập và Mười Ba La Mật.

cả những kinh nghiệm này, từ bên trong hay bên ngoài, đều được hiểu như là " những thiên sứ". Đó là những dấu hiệu hữu ích cho người ấy để thực hành Phật pháp.

Bậc Giáo ngộ dạy tiếp: " Phải nối kết với gì ta không thích là khổ" ( oán tăng hội khổ) và ngược lại " Phải lìa xa cái gì ta thích là khổ" (ái biệt ly khổ).

Hai hoàn cảnh này đối với hầu hết mọi người như là những người bạn đường chung thủy qua suốt cả cuộc đời của họ. Các sự việc hình như không bao giờ thuận hợp cả, hoặc là chúng ta được những gì mình không thích, hoặc chúng ta thiếu mất những gì mình thích. Ở đây đức Phật đã chỉ rỏ cho chúng ta rằng cứ chạy theo những điều ưa ghét rốt chẳng bao giờ chầm dứt ấy, chúng ta sẽ không cảm nhận một hạnh phúc có giá trị lâu bền. Những gì mà chúng ta có được do sự chạy theo ưa ghét ấy chỉ là điều thất vọng lớn hơn, một sự căng thẳng cứ càng mạnh thêm giữa hai thái cực tham và sâu. Không bao giờ chúng ta có thể tìm thấy, dù qua suốt bao nhiêu kiếp, một tình trạng ổn định nào mà ở đó vắng mặt những gì mà ta không thích ( người, hoàn cảnh, v.v ) và có mặt những gì ta ưa thích, nếu khảo sát thật kỹ một tình trạng sống, ta luôn tìm thấy một cái gì phiền não, bất toàn ở đó.

"Không được những gì ta muốn là khổ". Nếu cho rằng hễ mọi mong muốn của người ta đều được thỏa mãn thì người ta sẽ hạnh phúc thì quả là si ám quá chừng... Có một ít người đang ở trong hoàn cảnh có thể được thỏa mãn như thế, nhưng những người này, những người triệu phú và những người tương tự cũng không được xem là kẻ hạnh phúc nhất trong loài người. Họ có thể có những gì họ mong muốn về phương diện vật chất còn những gì thuộc về điều kiện thể xác hay tinh thần thì sao? Cũng cùng chung như những kẻ còn lại của loài người nghèo hơn họ, thì dù là triệu phú, ho cũng không thể ra lệnh "Đừng để cho lo âu phiền muộn, khó khăn, bệnh tật, tuổi già, cái chêt (hay sự sinh) đến gần ta!". Những phương diện ấy của kinh nghiệm không do túi tiền lớn hay nhỏ kiểm soát mà chỉ do sự điề u ngự tâm kiểm soát mà thôi. Đây lại là một kinh nghiệm chung của đại đa số những người không đạt được những gì mà họ ham muốn. Ham muốn của họ để lại đau khổ và ngay cả khi họ đạt được những gì họ muốn, họ cũng nhận thấy họ không thật sự hoan lạc một cách bền bỉ. Niềm hoan lạc do những gì họ mong ước mà được cũng mong manh (người ta không còn có sự phấn chấn của "sự mong muốn" nhữn gì chưa có được) và ở bất cứ trường hợp nào, đối tượng mong ước cũng là vô thường. Sự "làm thỏa mãn" những ham muốn bằng sự sở hữu các đối

tượng ham hố đã được Đức Phật ví như một người uống nước mặn để làm thỏa mãn cơn khát của mình.

"Năm uẩn là khổ". Năm Uẩn này là nhằm vào một cách phân tách cái nhân cách toàn thể của chúng ta. Đó là: Sắc, Thọ, Tưởng, Hành và Thức. Chúng ta bị trói buộc vào năm uẩn này và thủ chấp chúng ngay chúng ta đầu thai (thác thai). Chúng ta đã chấp thủ vảo những uẩn của con người tùy theo kết quả của những hành động của chúng ta (xem nghiệp và nghiệp quả) và chúng ta tự nhận diện mình không phải chỉ với sắc uẩn mà cả những uẩn thuộc về tâm nữa. Các loài chúng sanh khác thì thủ chấp các uẩn của loài thú, các uẩn có trong đời sống của một vị thiên, v.v. Nhưng luôn luôn có một sự chấp thủ và một sự bám chặt vào những gì mà chúng ta quá mê muội mà nghĩ tưởng rằng đó là "tôi" hay "của tôi". Sư thủ chấp này lan rộng khắp mọi loài đời sống (sinh thú) và là cái sai lầm căn bản, cái lầm lẫn lớn từ đó khởi sinh hết thảy mọi phiền não của chúng ta. Để lấy một ví dụ đơn giản có thể minh chứng dễ dàng, thử xem những thủ uẩn ấy có khổ hay không: hãy quyết định, hỡi các bạn của cuốn sách này, vào lúc bạn đang ở trong hoàn cảnh thích hợp, chẳng hạn như ngồi yên lặng trong một giờ. Hãy quan sát những gì xảy ra: Sau 5 phút, một con ruồi đậu trên mặt bạn và bạn muốn phủi nó đi; sau 15 phút, bạn cảm thấy ngứa ở chân và bạn

muốn gãi; sau 25 phút bạn cảm thấy mỏi cổ và muốn vận động cổ và bạn có thể bỏ cuộc sau chừng nửa giờ, khi những khớp xương bắt đầu đau hay chân bắt đầu tê, hay một cái gì đó tương tự. Do tung tăng suốt ngày và khiến cơ thể hoạt động hoài nên chúng ta tránh được cảm nghiệm khổ đau kèm theo đấy (nhưng thay vào đó chúng ta lại cảm nghiệm khổ đau khác). Hoặc giả nếu chúng ta muốn ó một kinh nghiệm thực tế hơn, thì khi bạn ngồi ở một nơi vắng lặng, hãy quyết định tập trung hết ý thức của bạn trong nửa giờ, thế ròi bạn tự nhìn thấy tâm "của chính bạn" đi lang bang trái với quyết định "của chính bạn" như thế nào. Đó là một đau khổ tinh tế hơn. Hãy xem Đức Phật, dù Ngài ngồi trong bảy ngày và không dao động, Ngài vẫn hưởng thụ được hạnh phúc tuyệt đối từ sự thực hành Thiền định của Ngài. Các Đại hành giả chuyên Thiền định hiện nay đang còn sống cũng giống hệt như thế, họ không cảm thấy thân thể của họ hay các uẩn khác gây phiền não chỉ vì các hiền giả ấy đã loại khỏi tâm họ sự thủ chấp rồi.

Nhưng, chắc rằng các độc giả có thẻ phản đối: Có nhiều thứ thích thú và đẹp đẽ trên đời. Đúng là có nhiều thứ thích thú và đẹp đẽ, nhưng chỉ đúng trong một ý nghĩa tương đối và giới hạn (xem phần Điên Đảo). Hai sự kiện liên hệ điều ấy cần phải xét tới là:

1. Những kinh nghiệm được xem như thế nếu người ta lướt qua ở bề mặt cuộc sống mà không khảo sát kỹ lưỡng.

2. Lạc thú sinh khởi từ những kinh nghiệm ấy là tương đối vì sự sinh khởi của nó tùy thuộc vào nhiều yếu tố (duyên). Việc thưởng thức một cuốn phim tùy thuộc vào diện, nhựa phim, máy chiếu phim, người phụ trách chiếu phim, màn bạc, ánh sáng, mắt, nhãn trần ( cảnh chiếu trong phim), nhãn thức - danh sách các yếu tố có thể kéo dài vô tận. Lạc thú ấy là giới hạn, bởi vì khởi đầu vào một lúc nào đó, trong một hoàn cảnh nào đó và kết thúc vào một lúc nào sau đó. Vậy thì các loại lạc thú cao nhất trong đời (dù theo nhiều cách, người ta xem chúng thuộc loại nào đi nữa) hẳn phải đi đến một kết thúc, sau đó dù nó là lạc thú cao nhất tùy theo sở thích của người ta, hẳn nó phải được tiếp theo trong kinh nghiệm của người ta bằng một lạc thú kém hơn, nếu không phải là được tiếp theo bằng một đau khổ thực sự. Đức Phật đã dạy rõ rằng ngay cả lạc thú của ta cũng thực sự là khổ, điều ấy rất dúng vì những lạc thú ấy là vô thường, khoong tạo được sự thỏa mãn dài lâu mà lại cứ gia tăng khát vọng của chúng ta về những lạc thú cao xa hơn.

Không nên nghĩ rằng đây là một điều làm nản lòng, vì Đức Phật đã có những lý do xác đáng khi

dành cho khổ (dukkha) một vị trí nổi bậc trong giáo lý của Ngài. Trước hết khổ đau được kinh nghiệm bởi mọi chúng sanh, chứ không trừ một chúng sanh nào và đó là sự thật cho mọi lúc, mọi nơi. Thứ hai, đã thuộc kinh nghiệm mà cứ cố gắng không biết tới khổ đau như hầu hết mọi người thường làm là một sai lầm nghi hại.

Ví dụ: Ở xã hội cao quý, người ta không nói chuyện về chết chóc một cách thẳng thắn. Người ta có thể bị nghĩ là "kỳ dị" hay là một anh đạo khùng và bất cứ khi nào vấn đề chết chóc được bàn đến thì mọi người sẽ yên lặng, trở nên khó chịu và vội vã xin lỗi để từ giã nhóm người mà họ không ưa thích. Tất cả như thế chỉ vì có những sự kiện không thể tránh được mà người ta không chịu đối mặt mà cứ nổ lực để chôn vùi chúng. Thứ ba, thường người ta, thực ra cũng như mọi chúng sanh, luôn luôn tìm kiếm lạc thú và lẩn tránh khổ đau. Họ cứ miệt mài như thế trong cái thế giới nhỏ nhoi, ích kỷ của riêng họ và mặc dầu nổ lực của họ thường là vô ích, họ vẫn cố gắng sắp đặt thế giới ấy theo cách mà họ muốn. Thứ tư, điều này đưa đến sự làm tăng thịnh " cảm giác vể tôi" và làm cho nhiều thứ hơn thành ra " của tôi", điều này trái hẳn với con đường chứa hạnh phúc thực sự. Năm uẩn không chứa đựng cái " Tôi" ( linh hồn, ngã, Tự ngã, .v.v.) nào cả, và hạnh phúc sinh ra từ sự nhìn thấy điều này bằng trí tuệ. Thứ

năm, người ta phài sống ở đời với những người khác, những người cần được chú ý rằng: làm thế nào để họ được hạnh phúc? Người ta sẽ không bao giờ làm được điều đó trong khi những ý tưởng về " tôi" và " của tôi" và tất cả những cái phức tạp sinh ra từ đó vẫn là những mê muội bắt rễ một cách mạnh mẽ ở trong tâm thức. Thứ sáu, mọi khổ đau này sẽ không cần thiết, không cần kinh nghiệm nó nếu người ta từ bỏ được khát ái và vô minh. Vì khát ái và vô minh là những vấn đề trọng đại của tinh thần, được vô lượng kiếp trước làm cho mạnh thêm ( xem Tái sanh) và nay vẫn tiếp tục được tăng cường bởi nhiều ham muốn của chúng ta , nên Đức Phật vạch ra một Con đường trực nhập vào vùng sâu thẳm của tâm ta. Một Con Đường dẫn dắt liên tục nhờ thanh tịnh do giữ giới, nhờ tĩnh lặng tâm thức do hành thiền định và giài thoát hoàn toàn khỏi những trói buộc như là vô minh, khát ái, nhờ tuệ giác.

Cho nên Đức Phật dạy rằng: " Các người là những phàm nhân ( tức chưa giác ngộ) và chứng nghiệm vô thường. Khổ đau vì sự vô minh và sự thúc đẩy của khát ái. Và các người vì vô minh và khát ái nên tin tưởng rằng người, vật, nơi chốn và hoàn cảnh thường hằng và có thể cho các người hạnh phúc chân thật ( xem phần bàn về Điên đảo). Nhưng Như Lai dạy rằng các người chớ có nổ lực lẩn tránh việc nhận diện khổ đau vô thường, mà cần

phải vun trồng nhận thức của mình về nó để đúng thời đi đến hiểu cái khổ đau này và chú tâm trọn vẹn đến nó. Vì các người bị điều động bởi khát ái nên sau khi trau dồi nhận thức về khổ đau, các người sẽ hiểu rằng do bởi khát ái, khổ đau đã sinh khởi theo đó như thế nào. Tức là: ở đâu có khát ái, ở đó có khổ đau. Thể nhận được như thế, các người sẽ từ bỏ được ngay cả những tư tưởng đã bám rễ sâu xa mong được cái thường hằng và hạnh phúc bằng những con đường sai lạc. Do đó mà Như Lai đã dạy rằng " các người phải nhận thức rằng các hành là vô thường và khổ đau" ( xem chương I Tam pháp ấn chương III tuệ giác Ba La Mật).

Làm được điều đó, các người sẽ hoàn thành được một phần đáng kể về Phật đạo. Nhưng cần phải thực hiện hơn thế nữa kia. Chỉ thông hiểu khổ và sự sinh khởi của khổ thì chưa đủ, các người cần phải thấy được sự chấm dứt khổ và phải nhờ tu tập mà biết được con đường đưa đến chấm dứt khổ". Đây cũng là kinh nghiệm Hạnh phúc Tối cao, tức là Niết Bàn ( xảy ra đồng thời với sự chấm dứt khổ) và sự sinh khởi của Niết Bàn ( mà vì ngôn ngữ giới hạn để diễn tả kinh nghiệm đó ở đây, Niết Bàn có vẻ sinh khởi một cách tùy thuộc, mặc dù Niết Bàn là pháp Vô vi, thực sự sinh khởi theo cách đó). Mỗi người sẽ trở thành một bậc Thánh và nhờ Tối Thắng Tuệ mà thể nhận được cái Chân lý vĩ đại

của Vô ngã. Do đó mà Như Lai dạy các người phải thực sự lãnh hội rằng: " Tất cả các pháp đều Vô ngã", đây quả là một sự thể nhận về không" ( xem chương III).

Hàng phàm phu nhận thức, hay cần phải nhận thức và phải được khích lệ hiểu biết những điều kiện Vô thường và Khổ đau để họ khởi sự trừ bỏ những bám chặt của họ về cuộc đời. Nhận thức của các Bậc Thánh mà Như Lai là Tối Thượng thì không bị cấu nhiễm bởi vô minh và khát ái. Vô thường và Khổ đau chỉ hiện hữu với những ai bám chặt vào thanh sắt nung đỏ của khát ái và các Bậc Đạo sư thường tưởng đến đám người bình thường, những người mà các Ngài thấy một cách rõ ràng rằng họ tự làm tổn thương một cách mê muội. Vì lòng từ bi đối với họ, các Bậc Đạo sư đã dạy giáo pháp nhấn mạnh khổ đau, vì đây là con đường chắc chắn cho họ đi mà tự khám phá ra rằng họ đã từng mê muội làm sao. Thế nên Đức Phật đã dạy Tứ Thánh Đế, giáo lý thực dụng đặc biệt, sợi chỉ dạy thông suốt qua những Giáo lý của Ngài: khi sự kiện " X" hiện hữu thì sự kiện " Y" sinh, khi sự kiện " X" diệt thì sự kiện " Y" diệt. Thể cách duyên sinh của Khổ đau, rất nổi danh khắp thế giới Phật giáo, thường được diễn tả như sau:

- Thánh Đế về khổ

- Thánh Đế về tập

Khổ đau và sự sinh khởi của khổ đau.

- Thánh Đế về diệt khổ ( Niết Bàn)

- Thánh Đế về đạo dẫn đến diệt khổ ( Trung Đạo của việc tu hành)

Hạnh phúc ( Sukkha) sự sinh khởi của hạnh phúc.

Tất cả đều như đã rõ ràng, chỉ phiền một nỗi là trong khi bốn Thánh Đế rất dễ hiểu thì những chướng ngại về tình cảm ngăn chận ta lãnh hội được ý nghĩa thực sự của bốn Thánh Đế ấy. Ví dụ: 1/ Chúng ta không để ý đến tình trạng hoàn toàn khổ đau của phần lớn đời chúng ta và vì vậy chúng ta không thực hiện những bước đi cần thiết để trừ bỏ khổ đau. 2/ Chúng ta vốn thật đã bị vướng mắc vào khát ái cho nên chấp nhận bằng lý trí chưa đủ, chúng ta phải đốn ngã những trói buộc. 3/ Về Diệt đế, hình như nó thực xa là xa, vì nếu đây là cảm nhận của chúng ta về Niết Bàn thì nó chỉ cho chúng ta bao nhiêu việc phải làm để " đạt đến đó", vì, một cách rốt ráo, Niết bàn không ở đâu cả, ngoài cái ở đây và bây giờ. 4/ Một người bỉnh thường với một người tu tập rất tinh cần cũng chỉ thực hiện được một phần Đạo đế trong một lúc nào đó thôi, trong khi đó đối với một Thánh nhân với tuệ quán toàn hảo, thì sự thể hiện Đạo đế trọn vẹn là rất tự nhiên, không cần thiết có một sự hạn chế hay nỗ lực nào.