Đức Phật nhà đại giáo dục

Vài đặc điểm của đạo Phật

VÀI ĐẶC ĐIỂM CỦA ĐẠO PHẬT

Ba tạng giáo điển trong đạo Phật đối với Phật tử không phải như cuốn Thánh thư (Bible) đối với tín đồ đạo Thiên Chúa, cuốn Thánh kinh (Coran) đối với tín đồ đạo Hồi giáo hay là kinh Phệ Đà (Védas) đối với người Ấn Độ.

Một Phật tử không phải là nô lệ của ba tạng giáo điển, không phải nhắm mắt tin càn, cho rằng ba tạng giáo điển là “chân lý tuyệt đối” do một vị Thần linh phán ra hay là những giáo điều để tín ngưỡng.

Đức Phật không đòi hỏi một lòng tin nào hết đối với hạng người thiếu lý đoán.

KINH KÀLÀMA

Những người dòng họ Kàlàma một hôm đến hỏi Đức Phật : “Bạch Thế Tôn ! Những người Bà-la-môn và những người truyền giáo của các giáo phái khác đến giảng đạo cho chúng con và nói rằng chỉ có giáo lý của họ dạy mới đúng với chân lý. Bạch Đức Thế Tôn ! Chúng con lấy làm phân vân, không hiểu nên theo bên nào và nên bỏ bên nào”.

Trả lời cây hỏi ấy, Đức Phật không nói hãy tin ta, ta là con của một vị Thần linh và ta sẽ đưa các người lên thiên đường. Đức Phật cũng không chỉ trích, bài trừ những lời dạy của các giáo phái kia là phạm thượng và thuộc về ngụy giáo.

Lời khuyên của Đức Phật rất là nhân đạo và sáng suốt. Ngài dạy : “Đừng vội tin tưởng một điều gì vì thường nghe nhắc nhở đến điều ấy luôn. Đừng tin tưởng một điều gì vì đó là một tập tục đã qua của các thế hệ ngàn xưa để lại. Đừng tin những lời truyền giáo hay bất cứ một điều gì mà người ta thường nói nhiều quá. Đừng tin tưởng điều gì dầu điều ấy được người ta đem bút tích của một vị thánh hiền xưa để xác nhận. Đừng tin tưởng bất cứ điều gì dù điều ấy được nhiều thiên kiến bênh vực hay được một tập tục lâu đời khiến ta tin theo đó là thật. Đừng tin tưởng điều gì dầu điều ấy ở dưới uy tín của ông Thầy hay của các nhà truyền giáo”.

“Tất cả những sự lý, theo kinh nghiệm riêng của ngươi và sau khi được xác nhận rõ ràng phù hợp với lẽ phải, tạo thành hạnh phúc cho ngươi và cho tất cả mọi loài, thì chính đó là Sự Thật và các ngươi hãy cố gắng sống đúng theo Sự Thật ấy”.

Vậy nên chúng ta có thể nghiên cứu giáo lý của Đức Phật, quán xét một cách bình tĩnh, sáng suốt, và công nhận những giáo lý ấy nếu nhận thấy là phù hợp

với xu hướng sâu kín của mình, hay phải giữ thái độ hoài nghi để nghiệm xét nếu tự mình chưa có thể hiểu được. Đạo Phật không bắt buộc ai tin theo một cách mù quáng, bởi vì một lòng tin mù quáng, theo Phật giáo, là một trở ngại cho sự tiến bộ ở trên đường đời và đạo Phật. Tinh thần đạo Phật là hoàn toàn duy lý (purement rationnel). ( … )

Đức Phật đã nói rõ sự nguy hiểm ấy trong lời dạy sau này của Ngài : “Này các vị Tỳ-kheo, giáo lý của Ta dạy cũng như chiếc bè đưa các ngươi qua sông, chớ không phải là một vật sở hữu để các ngươi nắm giữ”.

Giá trị chân thật của một tôn giáo cũng như sự ứng dụng của chiếc bè. Với một chiếc bè, chúng ta có thể qua một con sông, chiếc bè sở dĩ có vì chúng ta cần dùng đến nó. Nếu chúng ta có một chiếc bè mà chúng ta không dùng để qua sông thì chiếc bè trở thành vô ích.

Một tôn giáo đối với đời sống thiết dụng của chúng ta phải như là sự úng dụng của chiếc bè. Tôn giáo phải hướng dẫn và quy định hành vi của chúng ta ở trong đời. Tôn giáo phải dạy cho chúng ta những điều nên làm và những điều cần hiểu biết. Nếu chúng ta không thực hành hay không suy tưởng theo thì tôn giáo không giúp ích chúng ta gì hết. Phật tử

không phải là người có một tôn giáo là Phật giáo mà phải là người sống đúng theo những lời giảng dạy của Đức Phật.

Người ta thường nói rằng một tôn giáo thuộc sở hữu của một người khi nào tôn giáo ấy trở thành một tín điều (article de foi) đối với đời sống của người ấy, và khi nào phần chánh của cuộc đời phải dành riêng cho những sự lễ bái và tín ngưỡng. Một tôn giáo được hiểu như vậy tự mất hết giá trị và trở thành một chướng ngại vật. Sự suy tàn của các tôn giáo khác chỉ vì những tín đồ đó muốn xem các tôn giáo như là một vật sở hữu cần phải nắm giữ.

Một tôn giáo dựng trên sự tín ngưỡng là nguyên nhân của tất cả sự đồi bại, một tôn giáo hướng dẫn loài người đến chỗ giải thoát thanh tịnh là một tôn giáo chân chính.

Đạo Phật không dựa trên nền tảng tín ngưỡng. Chúng ta không được gọi là Phật tử nếu chúng ta tin Đức Phật như một vị Thượng đế hay như là một vị cứu tinh, vì như vậy là chúng ta rơi vào lỗi lầm cho tôn giáo là một vật sở hữu, trước khi phản bội với tinh thần duy lý của đạo Phật. “Kinh nghiệm và thực hành chứ không phải chỉ tín ngưỡng”, đó chính là tinh thần chân chính của Đức Phật trong khi truyền dạy giáo lý của Ngài.

ĐỊA VỊ CỦA ĐỨC PHẬT ĐỐI VỚI ĐẠO PHẬT NHƯ THẾ NÀO ?

Chính Đức Phật dạy : “Các vị Tỳ-kheo ! Hãy theo ta như là một người hướng dẫn”.

Nếu chúng ta không theo con đường của người hướng dẫn, nhất định chúng ta sẽ lạc đường. Đó không phải là lỗi của người hướng dẫn. Người hướng dẫn chỉ có trách nhiệm chỉ đường; nếu kẻ bộ hành không đi theo, thì sự giúp đỡ của người hướng dẫn không dùng làm gì. Cũng như vậy, Đức Phật đã chỉ cho chúng ta con đường giải thoát khỏi mọi sự đau khổ và đưa đến Niết-bàn. Còn chính chúng ta là người quyết định là có muốn theo hay không.

SỰ CÚNG DƯỜNG HƯƠNG HOA

Chúng ta kính trọng người hướng dẫn, đem hương hoa cúng dường, cúi đầu sát đất trước Người và lễ bái trước Người. Nhưng nếu chúng ta không tự bắt buộc vâng theo lời Người dạy, thời chúng ta có thể đến đích được không? Chắc chắn không vậy. Cho nên, nếu chúng ta không hướng đời sống của chúng ta theo lời dạy của Đức Bổn Sư, thì tất cả những sự cúng dường hương hoa và tất cả sự lễ bái không giúp chúng ta chút gì hết.

Tôi không phải muốn nói rằng sự cúng dường hương hoa trước hình ảnh Đức Phật là một sự vô ích hay trái với đạo Phật. Chính bổn phận của chúng ta là phải cúng dường vị Bổn Sư chơn chánh của chúng ta. Nhưng vâng theo lời của vị Bổn Sư là một việc mà tôn kính Người là một việc rất khác. Một Phật tử không bao giờ đem hoa cúng dườg với lòng hy vọng trẻ con rằng được Đức Phật gia ân và đưa lên Thiên đường, nhưng một Phật tử cúng dường Đức Phật là bởi lòng biết ơn vô tận đối với Đức Bổn Sư hướng dẫn của mình.

CHẾ ĐỘ GIAI CẤP

Đức Phật là người đầu tiên phản kháng chế độ giai cấp, một chế độ tồi bại chia rẽ loài người ra hai hạng sang hèn, hơn kém.

Chính Đức Phật đã nói : “Một người sinh ra không phải thành một người Bà-la-môn hay là một người Chiên-đà-la, mà chính là vì sở hành của người ấy tạo thành một người Chiên-đà-la hay là một người Bà-la-môn.”

Đức Phật nhận vào giáo hội Tỳ-kheo của Ngài những người của tất cả giai cấp và đủ mọi tín ngưỡng : thợ cạo, thợ rèn, v.v… những vị nào chứng

được quả A La Hán đều được tôn trọng cung kính trong giáo hội Tăng già. ( … )

Đạo Phật luôn luôn truyền dạy một sư khoan hòa rất rộng rãi và một sự tự do tư tưởng hoàn toàn. Đạo Phật được truyền bá khắp hoàn cầu không phải là nhờ súng đạn, khói lửa, cũng không phải là nhờ ở một sự khủng bố, áp bức tàn sát nào, mà chính là nhờ ở giá trị chơn thật của tự nó và sự vô thượng của giáo pháp Phật dạy.

Đời sống giải thoát đạo Phật có thể thực hiện ở Âu châu không?

ĐỜI SỐNG GIẢI THOÁT ĐẠO PHẬT

CÓ THỂ THỰC HIỆN Ở ÂU CHÂU KHÔNG ? *

Đã lâu, những tư tưởng triết học của đạo Phật được Âu châu để ý. Trải hơn 2500 năm, đạo Phật được truyền bá trong những nước mà khí hậu, phong tục, dân tộc hoàn toàn khác nhau; và kết quả ấy cho chúng ta rõ rằng phương pháp của Phật dạy không phải dành riêng cho một xứ sở hay một thời đại nào; đạo Phật thật là một đạo giải quyết tất cả những vấn đề gì có quan hệ đến nhân sanh, chung cho toàn thể nhân loại.

Trong khi sự trao đổi văn hóa giữa Tây phương và Đông phương được thắt chặt mạnh mẽ và trong khi những quan điểm về chơn giá trị của nhơn sanh đều bị thay đổi, sự có mặt của đạo Phật ở Âu châu trên nhiều phương diện thật là hợp với lẽ phải. Hình như chúng ta sợ chứng kiến trong những năm sắp đến, nhiều sự cố gắng để ứng dụng đạo Phật trong đời

———

*E. Franc - Prat (Samathnanda), Hòa thượng Thích Minh Châu trích dịch trong tập “La Pensée Bouddhique” số 6, bộ III, tháng 4 năm 1949.

sống văn minh Tây phương. Trong nhiều nước lớn ở châu Âu và ở Mỹ, những hội Phật học và những nhóm hành trì lời Phật dạy đã tổ chức rất có kết quả, và không gì cho phép chúng ta tiên nghiệm nghi ngờ sự thành công của những tổ chức trên. Nhưng sự truyền bá có được nhanh chóng và sự ứng dụng có được kết quả hay không, đều tùy thuộc ở sự cố gắng ứng dụng đạo Phật một cách sáng suốt vào đời sống của xã hội hiện tại: những điều thích hợp với đạo Phật Tây Tạng nhiều khi không thích hợp với đạo Phật Tích Lan và trái lại.

Cái khuôn khổ lớn của phương pháp Phật dạy có thể dùng làm khởi điểm cho mọi quan niệm siêu hình nhưng cũng có thể tự đầy đủ và có thể không ngại gì thực hiện, chứng nghiệm được mà không cần phải có một lòng tin tôn giáo gì. Cho nên người Tây phương không gặp khó khăn gì về phương diện này. Chỗ khó khăn nhứt là ở sự khảo chính lại những quan điểm tâm lý siêu hình của mình mới học hoặc sẵn có riêng cho dân tộc, cho nước nhà, cho hoàn cảnh. Chính trong sự thực hiện đúng đắn ý nghĩa của định lý vô thường (aincca), khổ (dukkha) và vô ngã (anatta) mà đời sống sẽ có nhiều thay đổi mới. Một quan điểm mới về đời sống không thể không gặp nhiều sự khó khăn trong khi chọn lọc và tất cả những tập quán cũ về đời sống trải qua nhiều thế kỷ đã dần dần thành

những tín điều, tập tục, những thực lý xã hội, không thể trừ bỏ một cách dễ dàng được. Tuy vậy, đó chỉ là những sự khó khăn về lý giải; những sự khó khăn này có thể bớt dần trong khi nghiên cứu và thực hành đạo Phật. Những sự khó khăn về vật chất (dưới hình thức sự kính trọng giá trị con người) riêng đối với quần chúng, thì rất khó mà thắng được và chính những sự khó khăn ấy thường hay làm cho những người Phật tử không đủ can đảm để đi từ lý thuyết qua thực hành, vì sợ người ta sẽ cho mình là một người lập dị hay người điên. Chúng ta cũng phải công nhận rằng trong trong số những người đến dự những lớp học về Phật pháp, một số đông là vì thích sự mới mẻ của học thuyết ấy hoặc tìm trong ấy một phong vị thần kỳ xa lạ : những hạng người này không bao giờ đi sâu trên con đường đạo và không đáng cho chúng ta bận tâm đến.

Chỉ những Phật tử chân thành là đáng cho chúng ta chú trọng; những hạng Phật tử này hiểu rằng không gì giản dị bằng sự thực hiện những phương pháp Phật dạy; chỉ có những sự hiểu lầm và sự thiếu năng khiếu thực dụng làm cho những kẻ sơ cơ bỡ ngỡ. Những ai muốn tìm những sức mạnh tâm lý siêu hình hay trông mong tìm thấy trong đạo Phật một chơn lý siêu hình nào, thời không hiểu một tý gì về Phật pháp. Chúng ta cũng cần phải coi chừng những ai nhân danh Đức Như Lai truyền bá một đạo Phật huyền bí và có tánh

cách truyền phép. Đạo Phật là cả một phương pháp tâm lý tinh thần học vừa tầm sức mọi người, không đòi hỏi một sự giáo truyền bí mật và đặc biệt nào. Con người luôn luôn đối diện với mình và đứng trước sự cố gắng tìm hiểu và thực hành để tiến đến chỗ hoàn thiện, đến sự thăng bằng và sự giải thoát. Sự tìm hiểu và sự thực hành ấy chứa đủ lời giải của những vấn đề quan hệ đến nhân sanh. Người đệ tử Phật không có những bí truyền của những vị giáo sư hay của những vị thần an ủi nào. Người Phật tử chỉ tìm nguồn sống trong lời dạy của Đức Phật, mà lời giáo huấn từ cuối cùng làm nẩy nở biết bao hy vọng chứa chan : “Tất cả những hiện tượng ở đời đều vô thường, tạm bợ. Đừng có bao giờ chán nản trên con đường phấn đấu để tự giải thoát.”Trải qua rất nhiều thế kỷ, những người Tây phương đã nhờ đến sự cầu nguyện trong những giờ gian lao thử thách và vì vậy người Tây phương bao giờ cũng sẵn sàng tin tưởng vào một sức bí mật thần kỳ đưa chúng ta đến bến mà khỏi một sự cố gắng hay một công trạng gì của tự thân. Cái ánh sáng chói chan chiếu rõ sự cô độc của con người làm cho đạo Phật khó đến với những hạng người còn dính chặt với những quan điểm cổ truyền của sự cứu rỗi. Chúng ta cần phải công nhận rằng sự thực hành đạo Phật cần phải có một sự nhận thức tối thiểu về triết học để nhận chân được những hiện

trạng tâm lý trên và để chiến thắng nó. Tuy vậy, vấn đề này rất là rõ ràng thiết thực. Chính tám điểm của pháp Bát Chánh Đạo đã phác họa tất cả chương trình của phương pháp Phật dạy; và nếu không có một người Tây phương nào gặp một sự khó khăn gì không thể vượt qua được, thì chúng ta có thể công nhận rằng một đời sống giải thoát như Đức Phật dạy cách đây 2500, rất có thể thực hiện ở Âu Châu trong thời thế hiện tại.

Một tổ chức Tăng lữ tham gia việc thế tục không có ở trong đạo Phật. Chỉ có hai đời sống đối với người đệ tử Phật : đời sống của một chủ gia đình, sống ở trong đời và chịu những trách nhiệm bổn phận đối với đời và đời sống của vị thầy tu xuất gia, tự vui lòng ra khỏi những sự trói buộc về gia đình. Tất cả đều được ghi trước trong giáo pháp Phật dạy, từ sự lựa chọn những nghề nghiệp thuận tiện cho đời sống và cho sự tiến triển giải thoát, cho đến sự tả chân của những trạng thái giải thoát và xuất trần rất cao siêu. Sự thực hiện lần lần của những giai đoạn trên con đường giải thoát không đem lại cho người thực hành một đặc quyền gì khác, ngoài sự hiểu biết càng ngày càng rộng lớn đối với chân lý Phật giáo. Bao giờ lòng Từ Bi cũng làm chủ tất cả hành động giải thoát của người Phật tử, và vì vậy cho nên, người Phật tử không được chọn những nghề nghiệp gì có thể đòi hỏi một

lòng sắt đá, một sự độc ác trái với lòng thương rộng rãi cùng khắp đối với những vật có sự sống và có biết đau khổ. Cũng có nhiều hoàn cảnh xã hội không cho phép sự phát triển về tinh thần, hoặc vì hoàn cảnh ấy đè nén người Phật tử trong một hình thức câu nệ hẹp hòi, hay là bắt buộc người Phật tử phải có những bổn phận tương phản với sự trong sạch về tâm trí. Sau cùng, chúng ta nhận rõ rằng những ai muốn sống đời sống giải thoát cần phải tự tạo một nhịp sống cho thuận với lý tưởng của mình. Chúng ta có thể tự giảm bớt những bổn phận xã hội và những sự cần dùng của chúng ta. Đời sống giải thoát không đòi hỏi sự cố gắng gì ngoài những sự cố gắng để tạo một đời sống trong sạch và an tịnh. Sự cần thiết đối với người Phật tử là luôn luôn giữ một thái độ bình tĩnh và tự chủ trong tất cả trường hợp. Đó là những điều kiện cần yếu để tiến triển trên con đường giải thoát. Đời sống rộn rịp và nhiều khi tàn nhẫn của thế giới cận đại tự nó không thành một trở lực đối với đời sống Giải thoát ở gia đình, cho người Phật tử biết giữ trong tự tâm, một không khí thuận tiện, giúp mình sống thoát ngoài sự ồn ào của đời sống Tây phương giữa thế kỷ 20 này. Như vậy không có gì ngăn cản sự thực hiện một đời sống thanh tịnh giải thoát ở phương trời tân tiến đối với những người đã hiểu rõ ràng họ muốn gì và vì sao họ muốn như thế. Tuy vậy, chúng ta cần

phải chú ý hai điểm sau đây : Lòng cương quyết của người Phật tử sẽ bị tan rã mau chóng, và tự thân sẽ bị chìm đắm dưới những sự khó khăn và những sự khuấy rối của một đời sống thuần lý, nếu không chịu soạn trước một thời biểu rõ ràng và chặt chẽ, và nếu không chịu để dành trong mỗi năm, nhiều thời kỳ nhập thất an tịnh, trong những thời kỳ ấy, người Phật tử phải sống đời sống kham nhẫn hơn và phải tu hành thiền quán nhiều hơn. Sự thật, người Phật tử chân thành sẽ thấy hai điều kiện trên tự bắt buộc lấy mình và đó là triệu chứng tốt đẹp của sự tiến triển trên con đường giải thoát cùng với sự ưng muốn tu trì mạnh mẽ hơn lên. Sự giao thiệp với đời sống hằng ngày trở thành những thí nghiệm của những kết quả tâm lý tâm trí học và mọi người xung quanh sẽ nhận thấy, tuy không hiểu rõ nguyên nhân một sự thay đổi sâu xa, một sự tự tin mới lạ, một sự cương quyết sáng suốt, nêu cao chơn giá trị của phương pháp Phật dạy. Quan điểm sau này sẽ gặp nhiều sự chỉ trích : người ta không thể tự quyền thay đổi nghề nghiệp của mình, nhiều người vì phải theo nghề nghiệp mà không được sống theo lời Phật dạy. Và như vậy đạo Phật là để dành riêng cho một vài hạng người mà thôi ? Hoàn cảnh xã hội thường hay chi phối con người, và nhiều khi con người chỉ có một sự nhận thức do mực sống của cuộc đời riêng chỉ định... Vả lại, tất cả mọi người

không có thể để dành riêng vài ngày trong một năm để an tịnh tu hành được. Tất cả những điều chỉ trích rất chính đáng trên và được nghe nhiều nhất trong những năm gần đây đều tiêu tan trước sự nhận thức : “Ý chí muốn sống cuộc đời giải thoát phải là một sự cách mạng hoàn toàn về nội tâm”.Như vậy tất cả những vấn đề đời sống đều được thay đổi triệt để và những gì tổ hợp thành đời sống hằng ngày và thấp kém sẽ không còn nữa trong nhịp sống mới lạ của người Phật tử trên con đường giải thoát.

Bao giờ chính mục đích cũng phải định đoạt sự lựa chọn những phương tiện, chớ phương tiện không được chỉ định mục đích. Những ước định xã hội trong đời sống văn minh hiện đại ở Âu châu không thể làm chướng ngại cho thí sinh tiến bước trên con đường giải thoát các nô lệ trói buộc đời sống, bởi những ước lệ ấy ở ngoài đời sống nội tâm của hết thảy mọi người. Đời sống nội tâm riêng biệt của mỗi người là do toàn quyền của mình tự điều khiển và định đoạt, không động chạm một cái gì và một người nào, người Phật tử có thể tự cởi mở những dây nhợi ràng buộc mình với một hình thức tổ chức xã hội không thích hợp với chính mình. Đời sống văn minh ở Tây phương hiện tại không có gì là quá tệ mạt và chúng ta rất có thể tóm quát và giải bớt trừ bỏ, chỉ để giữ lại những gì thích ứng cho sự cải tạo đời sống của con người.

Đối với người Phật tử muốn tiến triển trên con đường Đạo, có cần phải có một chương trình riêng biệt gì không ? Dưới đây là lời giải đáp rõ ràng và thiết thực của Đại Đức Nyanatiloka. Ngài là người Âu nên rất đủ thẩm quyền để cho biết ý kiến của ngài về vấn đề này : “Không bao giờ có một chương trình hằng ngày thích hợp cho tất cả mọi người. Chương trình ấy tùy thuộc nhiều ở sở thích và khả năng cá nhân”. Ở đây, chúng ta thấy ngay tất cả sự mềm dẻo của giáo pháp Phật dạy : Một khi đã biết kính trọng những yếu lý đại cương Phật dạy, người ta có quyền sắp đặt đời sống riêng của mình, tùy theo ý muốn. Nhưng ngài Nyanatiloka có thêm một vài yếu điểm tối thiểu mà một Phật tử cần phải gìn giữ : “Mỗi ngày, cần phải tán thán cung kính Tam Bảo và tụng đọc năm giới điều Phật dạy, buổi sáng và buổi chiều. Có thể thêm phép quán tưởng về hạnh Từ Bi, về sự vô thường giả tạm của muôn vật, về lý vô ngã hay về sự ích kỷ”. Chúng ta thấy rõ rằng nguyên tắc của đời sống này không gì tương phản với đời sống Âu Tây. Đời sống xã hội và đời sống gia đình đều được ghi trước trong kinh điển Phật dạy. Sự giao thiệp ở đời giữa bạn bè, bà con, giữa người trên và kẻ dưới đều được định rõ một cách minh bạch, và điểm này chứng minh rằng đạo Phật không phải là kẻ thù của mọi tổ chức xã hội và chủ nghĩa cá nhân.

Tột điểm của Phật dạy đều xây dựng trên sự sáng suốt và chỉ có mục đích là giúp đỡ sự phát triển tự do của lý trí. Một phần ba nhân loại là Phật tử, điều đó chứng tỏ rõ ràng là phương pháp Phật dạy có tính cách quốc tế. Tại sao Âu châu lại không được phép tham dự vào quan điểm luân lý tâm lý học của đời sống và của sự giải thoát con người bởi tự chính mình này ? Sự thật, sức mạnh giáo pháp đạo Phật đều nhờ Đức Phật chú trọng nhiều về đời sống bên trong. Tất cả ngoại cảnh dầu dưới hình thức gì cũng thành một sự phụ thuộc mà người đệ tử cần tìm hết năng lực để lợi dụng, bằng cách nhận thức đúng đắn những nguyên nhân tác động và sự phản ứng của những cảm giác và lãnh thọ tiếp diễn theo. Vậy nên, không có một hiện tượng tốt hay xấu mà chỉ có những hiện tượng thuận tiện hay trở ngại cho sự tiến triển trên con đường giải thoát. Sự hệ trọng chỉ ở nơi sự phản ứng của từng trạng thái do ngoại cảnh hay do ý muốn tác động. Lẽ dĩ nhiên lòng mê tín của quần chúng có thêm cho mọi cử chỉ thuần thiện những đức tánh thần bí giải thoát. Vậy nên chúng tôi nghĩ không nên phán đoán một phương pháp tâm lý liệu pháp (psychothérapie) học như đạo Phật, theo sự tín ngưỡng của một vài dân tộc.

Mỗi khi chúng ta muốn nghiên cứu đạo Phật để tổ chức đại chúng, chúng ta thấy nhiều sự trở ngại

nhất là hình như đạo Phật thiên trọng nhiều về sự giải thoát cá nhân. Đức Phật chỉ nói với những hạng người tự hiểu mình và cương quyết tiến trên con đường giải thoát. Người đệ tử rất dễ nhận thức ngoại cảnh chỉ là một sự tùy thuộc của tự thân. Lòng từ bi không bờ bến của đạo Phật là sợi dây duy nhất nối liền người Phật tử với những nỗi đau khổ của đời sống trên thế giới này. Trước nửa thế kỷ người ta có thể hiểu rằng quan điểm đời sống như trên không thể được khoa học Âu Mỹ tán đồng. Hai trận thế giới đại chiến vừa rồi đã nêu rõ cho người Âu Mỹ thấy đời sống bên trong rất tương quan với những giá trị tương đối và cố định. Sự nhận thức giá trị chân thật của đời sống bên trong, trên một địa hạt hoàn toàn cá nhân và tất cả những lý thuyết mới lạ đối với triết học Tây phương do sự nhận thức trên kia đem lại, là bước đầu của Âu Mỹ đến với đạo Phật. Một hiện tượng chỉ xảy ra, mỗi khi thời tiết nhân duyên cho phép. Đây chính đúng với hiện tình của đạo Phật đối với Tây phương vậy.

Sự du nhập của đạo Phật vào Âu châu hiệp ứng với sự giác tỉnh ý chí học Đạo và với sự khao khát hiểu biết những cảnh giới phiền toái và sâu kín của tâm trí con người. Vả lại, quan điểm không siêu hình của đạo Phật hấp dẫn những ai đã mệt mỏi với sự khô khan vô dụng của đời sống vật chất hiện tại,

không còn muốn trở lại với phương pháp siêu hình của những truyện thần kỳ tôn giáo, mà chỉ muốn nghiên cứu những trạng thái chân thật về tâm lý của con người. Cho nên, chúng ta nhận thấy ở Âu Tây có rất nhiều sự cố gắng để hiểu biết và thực nghiệm phương pháp Phật dạy. Đại Đức Nyavatilaka có viết cho chúng tôi rằng : Trong tất cả nước ở Âu châu, nhất là Đức, Anh, Phần Lan, Thụy Điển, Ý, Thụy Sĩ, v.v... sự truyền bá đạo Phật được hưởng ứng, được lan tràn mạnh mẽ. Hình như thời tiết để gieo vãi Đạo lý hòa bình và thanh tịnh rất đặc biệt thuận lợi.

Tuy vậy, nếu đời sống giải thoát ở gia đình tương đối dễ dàng áp dụng trong những nước Âu Tây, vậy còn đời sống giải thoát của vị Tỳ-kheo không tham đắm một chút gì và sống bởi sự giúp đỡ của công chúng, có thể thực hiện được không ? Ở Đông phương, người xuất gia cần dùng rất ít để tự nuôi sống nhưng số Phật tử biết cúng dường các vị khất sĩ lại rất đông. Ở Tây phương số Phật tử để săn sóc những nhà tu hành còn quá ít, và thời tiết hình như không thuận tiện cho một đời sống khất thực vô định. Nhưng chúng tôi trả lời ngay rằng ở Âu châu những vị Tỳ-kheo khất thực rất có thể sống một cách dễ dàng và không thiếu một món gì.

Tuy vậy chúng tôi nghĩ rằng vị tu hành Tây phương cần phải thay đổi đôi chút đời sống của mình

hơi khác với đời sống của vị tu hành Đông phương, để sự tu học thiết thực lợi ích hơn. Đời sống độc thân, an tịnh, giải thoát, kham khổ không phải là những mục đích mà chỉ là kết quả của những trạng thái giải thoát thanh tịnh. Không phải chỉ cần bước chân trên con đường phiêu lưu để được sống thanh tịnh và đạo hạnh được tinh tấn. Theo kinh nghiệm riêng của chúng tôi, vị tu hành Tây phương nên sống đời sống kẻ ẩn sĩ. Một am thất, xung quanh có vườn cây nhỏ bao bọc, dựng trong một khung cảnh an tịnh, gần nhà những Phật tử hoặc bạn hữu để có được che chở hoặc được giúp đỡ và cũng để có thể chỉ dạy giáo hóa. Đó là khung cảnh thích hợp tốt đẹp nhất cho những vị muốn sống đời sống giải thoát, thanh tịnh, khỏi phải đương chịu những nỗi thử thách cực khổ không thể tránh được của một đời sống phiêu lưu vô định. Theo ý chúng tôi, sự phiêu lưu khất thực có thể làm cho người ta khinh thị. Riêng tự thân đã không tinh tấn gì trên đường đạo nghiệp, lại còn sự hạ phẩm giá của một vị Đại diện cho Phật pháp. Sau này, khi nào một phần châu Âu đã theo đạo Phật thời đời sống của vị khất sĩ có thể thực hiện được. Nhưng hiện nay thì những vị tu hành phải phiêu lưu đi xin để tự sống sẽ gặp rất nhiều trở lực. Có những điều thích hợp riêng cho một nhà ẩn sĩ, lại không thể ứng dụng được với những vị tu hành xuất gia thiết thực. Mỗi nước tổ

chức áp dụng đời sống tu hành sai khác, tùy theo yếu kiện địa phương. Những già lam tu viện ở Tây Tạng, Tích Lan, v.v... đều có những quy tắc, luật lệ hoàn toàn khác nhau. Điều cần yếu là sự thực hiện trong trạng thái giải thoát thanh tịnh. Ở Âu châu, những nhà tu hành có thể hợp thành một đoàn thể Tăng già, chung sống một đời sống ẩn dật hoàn toàn đạo đức, xung quanh những vị cư sĩ hộ pháp lo vấn đề sinh sống, những phương tiện để nuôi sống những đoàn thể như vậy rất nhiều. Có những tổ chức đào tạo các vị Pháp sư (như ở Tích Lan) cho đến những tổ chức xã hội rất đa dạng với những phương tiện hoạt động rất khác nhau. Nhưng sự thực hiện những tổ chức trên cần phải dựa trên sự hiểu biết chơn chánh của đời sống giải thoát theo lời Phật dạy. Cũng như trong tất cả tổ chức tôn giáo, một phần lớn thời giờ phải để dành riêng cho sự tụng kinh, bái sám, quán tưởng, tham thiền, an tịnh. Cũng như mọi sự vật ở trên đời này, đời sống thanh tịnh tu hành không phải là mục đích mà chỉ là một phương tiện, một phương tiện để nâng đời sống giải thoát bằng cách diệt trừ những trở lực của một đời sống tầm thường. Nếu đời sống tu hành lại tạo nên một vài trở lực mới lạ khó vượt qua hơn cả những trở lực của một đời sống tầm thường, thì đời sống tu hành ấy không đáng ao ước làm gì. Vậy nên, người Đông phương không độc đoán như ta, rất

khéo phối hợp hai đời sống tu hành trên, họ có thể đưa từ đời sống xuất gia tu hành qua đời sống gia đình tu hành mà không động chạm đến bản tánh của từng người, bằng cách tránh khỏi mọi hối hận vô ích và tất cả sự đè nén đáng tiếc. Sự thực hành những thời biểu thật rất phổ thông trong đạo Phật và hình như giới thiệu cho Âu châu chúng ta một phương pháp cần phải theo, trong giai đoạn ứng dụng này. Những tịnh viện sẽ đón rước trong một thời gian, các vị Phật tử đào tạo một khung cảnh kham khổ đạo vị để phát triển những khả năng tu hành của mọi người và làm sống dậy những nguồn sinh lực trên con đường thực hành đạo giải thoát. Tuy vậy chúng ta đừng quên rằng một đời sống giải thoát trước hết phải là một sự tham thiền, một sự vận tưởng tiếp tục, một sự thể nhập đối với ngoại cảnh và đối với nội tâm. Những quy luật của người Phật tử phải tuân theo đặt ra chỉ để giúp đỡ cho sự tham thiền, quán tưởng. Dù ở Đông phương hay ở Tây phương điều cần thiết là phải đào tạo một bầu không khí thích hợp để thực hiện các hướng tu hành. Đời sống ở đời thường hay nặng nề và khó khăn, đời sống tu hành thì hay quá nghiêm khắc, chúng ta đừng bao giờ để cho tư tưởng bị khô héo hoặc phiêu diêu vô định. Người Phật tử Tây phương rất sung sướng được sống ẩn mình trong một khung cảnh thanh tịnh và đạo vị, để có thể trở về với đời

sống hằng ngày không chút sợ sệt, làm trọn bổn phận đối với nghề nghiệp của mình. Sự sai lầm nhất là ở chỗ muốn hủy bỏ tất cả để thoả mãn tánh hiếu kỳ và trí chuộng lạ của mình và muốn đem vào châu Âu tất cả những tập quán và phong tục tôn giáo Á Đông.

Đời sống xuất gia tu hành ở Tây phương không nên hiểu theo như là tổ chức của một đoàn thể thí sinh chán đời muốn sống đời sống quán tưởng theo như kiểu Charteux hay Troffistes. Điều cần thiết là nên mở rộng những phương tiện để cho mọi Phật tử tùy theo ý muốn có một hoàn cảnh thích hợp để phát biểu và thực hiện lý tưởng của mình.

Chúng ta đã thấy rằng thời tiết và đời sống Âu Tây không phải là những trở lực không thể vượt qua để tổ chức những đoàn thể Phật tử sống đời sống giải thoát cho hợp với tánh tình và phong tục Tây phương. Chủ nghĩa cá nhân của người La Tinh cũng như tánh tôn trọng pháp luật của những người phương Bắc sẽ đem lại cho giáo lý Bát Chánh Đạo những màu sắc đặc biệt của từng địa phương và nhờ vậy, đạo Phật ở Tây phương sẽ có nhiều giáo phái riêng biệt giống như các giáo phái ở Đông phương, nhưng vẫn giữ những nét chính tương đồng và tánh cố gắng tìm hiểu là những tánh của những giáo phái Phật giáo. Sự phong phú về màu sắc trong sự thông hiểu Phật pháp

là điểm đặc biệt nhất của đạo Phật, là một đạo luôn luôn tuyên bố sự độc lập và sự tự do cá nhân, và nhờ vậy đạo Phật được ca tụng là một đạo rất gần với con Người, tuy có chịu thiệt thòi về sức mạnh truyền bá. Vậy nên, những tâm hồn đến với đạo Phật phải là tâm hồn ấy lấy phương pháp Phật dạy làm phương tiện cuối cùng để hướng dẫn tâm trí con người đến mục tiêu giải thoát. Rất nhiều người Tây phương sẵn sàng sống đời sống giải thoát. Trong một vài nước ở châu Au, một số ít (số này càng ngày càng đông) đã bắt đầu thực hành phương pháp Phật dạy phỏng theo một vài quyển sách đã đọc, kết quả rất lạc quan làm nẩy nở nhiều triển vọng tốt đẹp, và chúng ta tin chắc rằng trong một vài năm nữa, chúng ta sẽ chứng kiến cả một phong trào hướng mạnh đến tư tưởng Phật dạy. Điều trở ngại lớn nhứt là sự hiểu lầm, khi nói đến đạo Phật, người ta thường có một cố tật rất khó chịu là hiểu đạo Phật như những học thuyết trừu tượng và chỉ có giá trị một học thuyết. Có hạng người lại mong chứng những phép thần thông kỳ diệu, bằng cách tuân hành một vài bí thuật như thường thấy ở Đông phương và được nhiều sách vở, báo, truyện ca tụng. Chúng ta cần phải, nếu có dịp thuận tiện, bài trừ cái sở thích hiếu kỳ chuộng lạ hay những sự hiểu lầm về mục đích và phương pháp tu hành của đạo Phật. Nay đã đến thời kỳ thực hành đạo Phật ở châu Âu,

đời sống giải thoát phải được giải thích rõ ràng và giản dị để cho mọi đệ tử có thể hiểu những nguyên tắc đại cương làm ý chỉ cho sự thực hành. Ngày mai, những vấn đề xã hội to lớn sẽ giao cho các vị đệ tử giải quyết, và nhờ ở sự sáng suốt của Phật Pháp mà các vị đệ tử sẽ đảm nhận những bổn phận và trách nhiệm của những công dân trong xã hội một cách tốt đẹp.

Thông điệp của Đức Phật

THÔNG ĐIỆP CỦA ĐỨC PHẬT [1]

Một lần nữa, lễ Phật Đản lại về trong niềm hân hoan tịnh lạc của hàng triệu tín đồ Phật tử trong cũng như ngoài nước. Một lần nữa, Phật tử Việt Nam đón mừng Phật Đản trong niềm đau thương dân tộc, chua xót bởi cảnh ly loạn, bởi thiên tai bão lụt tàn khốc, chúng ta nhận hiểu một cách thấm thía, chính xác thiết thực lời dạy về đau khổ của Đức Phật cách đây hơn 2500 năm, và trong mùa Phật Đản năm nay, làm lễ kỷ niệm Ngài, chúng tôi muốn cùng với Quý vị đi ngược dòng lịch sử và tìm hiểu lại những nét chính trong lời dạy của Đức Từ Tôn, tìm hiểu để đánh giá lại những giá trị siêu việt của một bậc siêu nhân và tìm hiểu để ứng dụng lời dạy của Đức Phật trong đời sống hiện tại chúng ta.

Đời sống của Đức Phật và lời dạy của Ngài nêu rõ giá trị tối thắng của con người và tất cả phương pháp tu hành của Ngài cũng không ngoài mục đích làm sống dậy những giá trị cao đẹp nhất của con người.

———

[1] Diễn văn của HT. Minh Châu đọc tại Nhà Văn Hóa Sài Gòn ngày 9-5-1965 do sinh viên Đại học Vạn Hạnh tổ chức.

Đức Phật là vị Giáo chủ độc nhất chỉ tự cho mình là con người không hơn không kém, không phải là Phạm Thiên, không phải là Thượng Đế, không phải là hiện thân của một đấng thiêng liêng nào, cũng không tự cho mình là thần khải đối với nhiệm vụ siêu thoát nào. Ngài chỉ là một vị Thái Tử, một người bằng da bằng thịt đã nhận thức cảnh đời là khổ đau giả tạm, đã bỏ tất cả mà tầm đạo tu hành, và đã thành đạo dưới gốc cây Bồ Đề sau biết bao nhiêu tự lực, cố gắng, thử thách. Đức Phật tự cho sự thành đạo và tất cả sự nghiệp hoằng hóa độ sanh của Ngài đều do sự cố gắng của con người và tự lực của con người. Loài người và chỉ có loài người mới có thể thành Phật và mỗi người đều đầy đủ khả năng để thành Phật, nếu con người muốn và chịu cố gắng. Chúng ta có thể nói Đức Phật là một con người hoàn bị tuyệt đối, chính sự hoàn hảo trong cương vị con người của Ngài khiến cho đời sau tôn xưng Ngài là bậc siêu nhân và thần hóa đời Ngài. Muốn ngăn cản lòng sùng mộ thái quá của tín đồ, Đức Phật trước khi nhập Niết Bàn đã trả lời với Tôn giả A Nan, khi vị đệ tử tâm phúc của Ngài yêu cầu để lại cho những lời chỉ giáo :

“Này A Nan, nếu có người nghĩ “Ta sẽ là người lãnh đạo của chúng Tỳ-kheo” hay “chúng Tỳ-kheo chịu sự giáo huấn của Ta”, thời người ấy mới có lời

chỉ giáo cho chúng Tỳ-kheo. Này A Nan, Đức Như Lai không có nghĩ “Ta sẽ là người lãnh đạo của chúng Tỳ-kheo” hay “chúng Tỳ-kheo chịu sự giáo huấn của Ta” thời sao Ta lại có lời chỉ giáo cho chúng Tỳ-kheo”.

Bước tới một bước nữa trong sự kính trọng, giá trị và khả năng hướng thiện của con người, Đức Phật đã tự đứng ra một bên, tự cho mình chỉ đóng vai trò dẫn đường, còn trách nhiệm giải thoát hoàn toàn do con người định đoạt :

Tumhehi kiccam àtappam,

Akkhàtàro Tathàgato (Dhammapàda 276)

“Các ngươi hãy cố gắng tinh tấn làm phận sự của mình. Đức Như Lai chỉ là Vị chỉ đường”.

Attàhi attano nàtho

Kohi nàtho paro siyà?

Attanà hi sudantena

Nàtham labhati dullabham. (Dh. 160)

“Tự mình là vị lãnh đạo cho chính mình. Không thể có một vị lãnh đạo nào khác nữa. Chỉ có chính mình thanh tịnh mới thật là vị lãnh đạo khó tìm”.

Trung thành với tư tưởng trên, Đức Phật khi gần nhập Niết Bàn đã trối trăn lại những lời khuyên nhủ như sau :

“Vì vậy, này các Tỳ-kheo, hãy tự mình là ngọn đuốc soi sáng cho chính mình chớ không nên nương tựa vào một ai khác mình. Hãy tự đốt ngọn đuốc chánh pháp, đừng nương tựa một pháp nào khác”...

“Này A Nan, sau Ta diệt độ, những ai sống, là ngọn đuốc soi sáng cho chính mình, nương tựa tự nơi chính mình, không nương tựa một ai khác thời, này A Nan, những vị ấy sẽ là những vị Tỳ-kheo tối thượng, những vị ấy có khả năng học hỏi”.

Với mục đích giúp đỡ cho hàng đệ tử tự mình là ngọn đuốc soi sáng cho chính mình, Đức Phật hướng tất cả phương pháp tu hành đến mục tiêu làm sống dậy những đức tánh cao đẹp thanh thoát của con người. Không gì làm hạ phẩm giá con người bằng sự say mê dục vọng mà Đức Phật trong kinh Dhamma-cakkappavattana đã định nghĩa bằng những danh từ là hìno (đê tiện), gammo (thấp kém), pothujjaniko (phàm phu), anariyo (không xứng thánh hạnh), anattha samhito (không thiết thực lợi ích) và thay thế con đường hạ tiện phàm phu, hạ phẩm giá con người ấy, Đức Phật giới thiệu một con đường mới, con đường đưa đến pháp nhãn (cakkhu), trí tuệ (nàna), an tịnh (upasama), thắng trí (abhinnà), giác ngộ (sambodha), Niết-bàn (Nibbàna).

Nhìn đến văn học Pàli Abhidhamma, chúng ta

thấy ngay đạo đức học của đạo Phật hoàn toàn xây dựng trên lập trường hướng thiện của con người. Từ 12 bất thiện tâm khiến con người không thối thất đọa lạc, qua 18 vô nhân tâm (ahetukacitta), khiến con người không lùi, đến 59 tịnh quang tâm (sobhana-citta) giúp con người tiến mạnh đến đích giải thoát, chúng ta thấy ngay văn học Abhidhamma là cả một sự tin tưởng ở khả năng giải thoát của con người và cũng là một sự khuyến khích con người hãy tận dụng khả năng ấy để tiến đến giải thoát cứu cánh.

Trong kinh Sàmannaphala, Đức Phật ví dụ một người bị phiền não chi phối như người mắc nợ, như người bị bệnh áp bức, như người bị nhốt trong tù ngục, như người nô lệ không được tự chủ, như người giàu có đi qua một bãi sa mạc đầy những hiểm nguy để tỏ rõ sự trói buộc, tù túng, nô lệ, sợ hãi của những ai còn bị dục vọng phiền não chi phối. Và khi người ấy đã tinh tấn tu hành, nhiếp phục được các phiền não, triền phược, Đức Phật lại ví dụ người ấy như người mắc nợ đã được trả nợ, như người bệnh được bình phục, như người tù được phóng thích, như người nô lệ được trả lại tự do, như người bộ hành qua khỏi bãi sa mạc một cách yên ổn. Nói tóm lại, chủ tâm của Đức Phật là muốn giúp chúng ta thoát khỏi sự nô lệ của tiền tài, địa vị, dục vọng, cho đến sự nô lệ của giáo điều và tà kiến. Nói một cách

khác, những người có tâm hồn nô lệ và những người chủ trương nô lệ hóa con người không thể là một Phật tử hay chỉ là một Phật tử có danh nhưng không có thực.

Một trong sự áp dụng tất nhiên của tinh thần nhân bản tôn trọng giá trị con người là chủ trương bình đẳng giai cấp của Đức Phật. Ngài đả phá chế độ giai cấp thống trị của Bà-la-môn đã cho rằng ba giai cấp Sát-đế-ly, Phệ-xá và Thủ-đà chỉ để phục vụ giai cấp Bà-la-môn. Lời dạy của Đức Phật “Không có giai cấp trong dòng máu đồng đỏ” hay câu trả lời của ngài A Nan : “Tôi xin nước uống chớ không xin giai cấp”, đã nói lên lập trường của Đức Phật không thể chấp nhận một sự phân chia giai cấp nào.

Sự bình đẳng giai cấp đã được thực hiện trong giáo hội của Đức Phật như đã ghi rõ trong kinh Anguttara: “Này các Tỳ-kheo, như các con sông lớn : Ganga, Yamuna, Aciravati và Mahi, khi chảy vào trong biển lớn, tự mất tên riêng của chúng và trở thành biển lớn. Cũng vậy, này các Tỳ-kheo, khi bốn giai cấp Sát-đế-ly, Bà-la-môn , Phệ-xá, Thủ-đà, bắt đầu theo Pháp và Luật của Đức Như Lai, cũng mất giai cấp của chúng và trở thành những phần tử đồng đẳng trong giáo hội.” Khi Upàli, một người thợ hớt tóc cùng với sáu Hoàng tử Sakya xin xuất gia thọ

giới, Đức Phật, để nêu rõ sự bình đẳng của các giai cấp, đã thọ giới cho Upàli trước sáu vị Hoàng tử và sáu vị này đã phải kính lễ Upàli như bậc đàn anh trong giáo hội.

Chính sự giáo hóa của Đức Phật là một bằng chứng cụ thể nêu rõ sự tôn kính của Đức Phật đối với mọi tầng lớp của dân chúng trong xã hội. Ngài hóa độ cho Ambapàli, một người kỹ nữ có tiếng ở Vesali và như vậy từ một kẻ buôn phấn bán son, chịu sự rẻ rúng của thiên hạ, Ambapàli được Đức Phật giáo hóa trở thành bậc Thánh, được sự tôn kính cúng dường của bậc vua chúa. Đức Phật độ cho tên tướng cướp Angulimàla ở Sàvatthi và như vậy từ một tên giết người cướp của khét tiếng, gieo rắc kinh khủng và thù hằn, Đức Phật đã biến Angulimàla thành một vị Tỳ-kheo hiền hòa khả kính. Đức Phật đã độ cho Sunità, một người gánh phân ở thành Ràjagaha (Vương Xá), như vậy từ một người làm nghề mà thiên hạ cho là hèn hạ nhất, Đức Phật đã đặt Sunità lên ngang hàng với các vị Tỳ-kheo đáng tôn kính nhất trong xã hội thời bấy giờ.

Tinh thần nhân bản và thái độ bình đẳng của Đức Phật bắt nguồn từ thái độ tôn trọng lý trí của Đức Phật và sự bác bỏ mọi hình thức cuồng tín. Khi các Luận sư Abhidhamma liệt Uddhacca (trạo cử) và

Moha (si) là những tâm sở cơ bản của các tâm bất thiện, các vị ấy cũng đã trung thành với quan niệm của Đức Phật đã xem mê mờ và thái độ thiếu bình tĩnh là nguồn gốc của mọi ác nghiệp và khổ đau.

Một thời Đức Phật đến thăm một thành phố nhỏ tên là Kesaputta, trong nước Kosala. Dân chúng của thành phố này được gọi tên chung là Kàlàma. Khi được biết Đức Phật đến tại Kesaputta, các vị Kàlàma đến yết kiến Đức Phật và hỏi Ngài :

“Kính tôn giả Gotama, có những Sa-môn, Bà-la-môn đến thăm Kesaputta, giải thích trình bày giáo lý của mình và chỉ trích, khinh rẻ và bài bác giáo lý của người khác. Lại có những Sa-môn, Bà-la-môn khác cũng lại giải thích, trình bày giáo lý của mình và chỉ trích, khinh rẻ, bài bác giáo lý của người khác. Kính Tôn giả Gotama, chúng tôi phân vân nghi ngờ, không hiểu giữa Sa-môn, Bà-la-môn ấy, ai nói đúng sự thật, ai nói lời giả dối ?”

Đức Phật đã khuyên các vị Kàlàma ấy như sau, một lời khuyên có một không hai trong lịch sử các tôn giáo, một lời nhắc nhở đến thái độ bình tĩnh và sáng suốt trước khi phê phán và hành động :

“Này Kàlàma, các ngươi phân vân, các ngươi nghi ngờ như vậy là phải, vì các ngươi đã biết phân

vân và nghi ngờ trước một sự việc cần phân vân và nghi ngờ.

“Này Kàlàma, đừng công nhận điều gì do truyền thống đưa lại. Đừng công nhận điều gì do tin đồn đưa đến. Đừng công nhận điều gì vì điều ấy phù hợp với kinh điển của mình. Đừng công nhận điều gì do tưởng tượng đưa đến. Đừng công nhận điều gì vì điều ấy do một người mình kính trọng tuyên bố.

“Này Kàlàma, khi nào các ngươi tự biết những việc ấy là bất thiện, những việc như vậy bị người có trí phê bình trách cứ, những việc ấy khi tạo tác và thực hành sẽ đưa đến sự đổ vỡ và khổ đau, chỉ khi ấy các ngươi hãy bác bỏ chúng. Này Kàlàma khi nào các ngươi tự biết những việc ấy là thiện, những việc ấy không đáng chê trách, những việc ấy được người trí tán thán, những việc ấy khi tạo tác và thực hành sẽ đưa đến an lạc và hạnh phúc, chỉ khi ấy các ngươi hãy tuân theo chúng.” (Anguttara Nikàya).

Cũng không ngoài tinh thần trên, Đức Phật đã khuyên các vị Tỳ-kheo như sau, khi có người chỉ trích hay tán thán ba ngôi báu : “Này các Tỳ-kheo, nếu có người hủy báng Ta,

hủy báng Pháp hay hủy báng Tăng và nếu các người sanh tâm công phẫn và phiền muộn, thời như vậy sẽ có hại cho các ngươi… (các ngươi không thể biết lời nói của kẻ ấy là đúng hay sai lạc…). Này các Tỳ-kheo, khi có người hủy báng Ta hủy báng Pháp hay hủy báng Tăng, thời các ngươi phải nói rõ những điều không đúng sự thật là không đúng sự thật : Như thế này, điểm này không đúng sự thật, như thế này điểm này không chính xác, việc này không có giữa chúng tôi, việc này không xảy ra giữa chúng tôi.”

“Này các Tỳ-kheo, nếu có người tán thán Ta, tán thán Pháp hay tán thán Tăng, thời các người không nên hoan hỷ, khoái trá, tâm không nên thích thú. Nếu có người tán thán Ta, tán thán Pháp hay tán thán Tăng, mà các ngươi hoan hỷ, khoái trá và thích thú, thời sẽ có hại cho các ngươi. Này các Tỳ-kheo, nếu có người tán thán Ta, tán thán Pháp hay tán thán Tăng, thời các ngươi hãy công nhận những gì đúng sự thật là đúng sự thật : Như thế này, điểm này đúng sự thật, như thế này điểm này chính xác, việc này có giữa chúng tôi, việc này đã xảy ra giữa chúng tôi.”

Như vậy, chủ điểm của đạo Phật nhấn mạnh vào nơi sự nhận thức hiện trạng thực tại sự vật. Vì vậy cả giáo lý Ngài dạy không ngoài mục đích đưa chúng ta đến sự thấy và sự biết như thật (yathàbhùtam nànadassanam) chớ không phải nhắm mắt tin suông.

Chúng ta tin khi chúng ta không thấy. Khi chúng ta đã thấy, chúng ta không cần phải tin. Nếu tôi nói rằng có một hòn ngọc trong nắm tay của tôi, vấn đề

tin sẽ được đặt ra vì quý vị không thấy được hòn ngọc trong nắm tay của tôi. Nhưng khi tôi mở nắm tay và đưa cho quý vị thấy hòn ngọc trong nắm tay của tôi, vấn đề tin không cần đặt ra nữa. Vì vậy kinh điển có dạy : “Hãy chứng ngộ như thấy quả A-ma-lật trong tay”.

Cũng một tinh thần trên Đức Phật đã dạy : “Này các Tỳ-kheo, Ta nói rằng sự diệt trừ phiền não và nhiễm ô chỉ đến với những người biết và những người thấy; không đến với những người không biết và không thấy” (Majjhima Nikàya, số 2).

Câu chuyện sau đây minh chứng sự quan trọng của biết và thấy như thật. Một thanh niên Bà-la-môn tên là Kàpathika hỏi Đức Phật :

“Này Tôn giả Bà-la-môn, có những Thánh kinh Bà-la-môn được truyền tụng bằng khẩu truyền không gián đoạn, các vị Bà-la-môn này đối với những Thánh kinh ấy đã kết luận : “Chỉ những thánh kinh này là sự thật, ngoài ra đều giả dối”. Này Tôn giả Gotama, ý Tôn giả thế nào ?”

Đức Phật hỏi: “Trong các vị Bà-la-môn, có vị nào tự xem là đã biết và đã thấy: “Chỉ những Thánh kinh này mới là sự thật, ngoài ra đều giả dối ?”. Vị Bà-la-môn kia thẳng thắn trả lời là không. Đức Phật hỏi thêm: “Có những Sư trưởng, Tổ sư Bà-la-môn nào đến 7 đời, hay tác giả những Thánh kinh ấy, có ai tự

xem là đã biết hay đã thấy: “Chỉ những Thánh kinh này mới là sự thật, ngoài ra đều giả dối ?” – “Không có vị nào” – Vị Bà-la-môn trả lời. Đức Phật kết luận : “Nếu như vậy thời không khác một nhóm người mù, người này ôm lưng người kia, người đầu không thấy, người giữa không thấy, người cuối cũng không thấy. Như vậy, tình trạng của các vị Bà-la-môn cũng không khác nhóm người mù kia”. Rồi Đức Phật khuyên các vị Bà-la-môn : “Một người sáng suốt có trách nhiệm bảo vệ sự thật không nên kết luận : Chỉ những Thánh kinh này mới là sự thật, ngoài ra đều giả dối”. Rồi Đức Phật giải thích thêm : “Một người có sự tín ngưỡng, nếu người ấy nói : Đây là sự tín ngưỡng của tôi, như vậy người ấy bảo vệ sự thật. Nhưng người ấy không thể kết luận : Chỉ đây là sự thật, ngoài ra đều giả dối. Nói một cách khác, chúng ta có thể tin những điều gì chúng ta có thể tin tưởng, chúng ta có thể nói: Tôi tin như thế này, nhưng chúng ta không thể vì sự tin tưởng của chúng ta mà nói những gì ta tin là đúng sự thật, ngoài ra đều là giả dối.”

Đức Phật dạy : “Chấp trước một quan điểm và khinh rẻ các quan điểm khác cho là thấp kém, người có trí xem đó là một sự trói buộc” (Samyutta Nikàya). Một thời Đức Phật giải thích đạo lý nhân quả; và các Tỳ-kheo trong câu trả lời, các vị ấy nói là đã thấy và đã hiểu đạo lý nhân quả một cách rõ ràng. Đức Phật

khuyên : “Này các Tỳ-kheo, cho đến quan điểm ấy, trong sạch và rõ ràng như vậy, nhưng nếu các ngươi chấp thủ nó, thời như vậy các ngươi không hiểu giáo lý là như chiếc bè để chở qua sông chớ không phải bám chặt lấy.” (Majjhima Nikàya). Lời dạy này được dạy lại trong kinh Kim Cang : “Nhất thiết Phật như pháp phiệt dụ giả, pháp thượng ưng xả, hà huống phi pháp”. Đức Phật là vị Giáo chủ độc nhất đã dám khuyên đệ tử của mình đừng nhắm mắt tin theo lời dạy của mình, một sự can đảm phi thường chỉ có thể tìm thấy ở những tâm hồn thật sự sáng suốt, thật sự giải thoát.

Và lời dạy này đã được vua A Dục tuân theo một cách triệt để trong thái độ khoan dung và kính trọng mọi hình thức tôn giáo và tín ngưỡng trong quốc độ của ngài. Chính vua Asoka đã khắc trong bia đá số XII, tinh thần khoan dung này bằng một lời khuyên bất hủ : “Chúng ta không nên kính trọng tôn giáo của mình mà bài xích tôn giáo của kẻ khác. Chúng ta tôn trọng tôn giáo của kẻ khác vì lý do này hay lý do khác. Làm như vậy, chúng ta giúp tôn giáo của chúng ta phát triển và cùng giúp đỡ tôn giáo của kẻ khác. Nếu làm trái ngược chúng ta tự chôn tôn giáo của mình và làm hại tôn giáo của kẻ khác. Có những người kính trọng tôn giáo của mình, bài xích tôn giáo của kẻ khác do sự tín kính đối với tôn giáo của mình với ý nghĩ : “Ta sẽ làm tôn giáo chúng ta được huy

hoàng”. Nhưng sự thật thì trái hẳn, vì làm như vậy là tự hại tôn giáo của mình một cách trầm trọng hơn. Do vậy sự hòa đồng là chí thiện. Hãy nghe và vui lòng nghe những giáo pháp của kẻ khác.”

Chính nhờ tinh thần khoan dung sáng suốt này mà lịch sử truyền bá đạo Phật không bị một giọt máu chiến tranh tôn giáo làm hoen ố trong hơn hai nghìn năm truyền bá.

Nếu sự khoan dung cởi mở là một thái độ của một Phật tử trong khi đối xử với các tôn giáo bạn, Đức Phật còn khuyên chúng ta nên tập trung vào hiện tại để cải thiện và xây dựng đời sống của chúng ta. Đạo Phật là đạo dựa trên thực tại của sự vật, đưa đến sự hiểu biết đúng với sự thật, nên lời dạy của Đức Phật được gọi là Pháp thiết thực hiện tại (ditthadhammo), một lời dạy thực tại và cũng được gọi là Akàliko, một lời dạy vượt ngoài thời gian tánh, có giá trị trong tất cả thời đại.

Lời dạy của Đức Phật không phải là lời dạy về quá khứ, vì sự hối quá, ưu tư, mặc cảm đối với tội lỗi quá khứ có thể đem lại sự mất thăng bằng của tâm tư và có thể đưa đến kinh hãi, điên dại và hành hạ xác thân. Và người phạm lỗi phải dùng nghi lễ, tế tự, đút lót thần linh và những vị đại diện thần linh để mong chuộc tội, những hành động ấy không bao giờ được đạo Phật chấp nhận.

Lời dạy của Đức Phật không phải là một lời dạy về tương lai, vì đạo Phật không bao giờ xem hiện tại là một sự sửa soạn cho một đời sống tương lai hoàn toàn hạnh phúc. Đạo Phật không xem đức hạnh và việc thiện như là một sự buôn bán đổi chác cho một hạnh phúc tương lai nào. Vì đã là một sự buôn bán thời không xứng với giá trị của đức hạnh. Lẽ dĩ nhiên đạo Phật không phủ nhận quá khứ, không phủ nhận tương lai. Nhưng quá khứ và tương lai chỉ có giá trị trong sự tương quan với hiện tại. Vì hiện tại là kết quả của quá khứ thì tương lai sẽ là kết quả của hiện tại, ở hiện tại chúng ta tìm thấy kết quả của những hạt giống quá khứ, cũng như ở hiện tại, chúng ta sẽ thấy rõ sự hiện thành của quả tương lai :

Dục tri tiền thế nhân

Kim sanh thọ giả thị

Dục tri lai thế quả

Kim sanh tác giả thị

Như vậy, quá khứ đã trở thành hiện tại và tương lai đã nằm sẵn trong hiện tại. Cho nên chỉ có hiện tại là trực tiếp quan hệ đến chúng ta nhất. Vì chính trong hiện tại, chúng ta un đúc, tác thành tương lai.

Như vậy, lời dạy của Đức Phật là một lời dạy hiện tại, một lời dạy trách nhiệm, vì chúng ta đang mang nặng cả một quá khứ chính chúng ta tạo tác, và

cũng là một lời dạy báo động, vì chúng ta sẽ tác thành tương lai của chúng ta ở hiện tại.

Thái độ thường tình của con người là đổ lỗi những xấu xa hiện tại cho những người khuất hoặc người khác. Lời dạy của Đức Phật đã cho chúng ta thấy chúng ta chịu một phần trách nhiệm rất lớn nếu không phải là tất cả, cho những tình trạng đau đớn bi đát hiện tại, vì thế giới với những hiện tượng thực tại là thế giới của chúng ta, những tệ đoan hay sóng gió ở xã hội chỉ là sự bộc lộ hình thành của những tệ đoan, sóng gió ở nội tâm của chúng ta. Một nội tâm xấu xa, ly loạn làm thế nào không tác thành một xã hội hỗn độn phức tạp. Vì vậy đạo Phật là cả một lời dạy thiết thực hiện tại, trong ấy chúng ta thấy rõ trách nhiệm của chúng ta đối với quá khứ và chúng ta cũng nhận thức rõ ràng sự quan hệ của những hành động hiện tại đối với tương lai. Chỉ có những cải thiện cấp thời hiện tại đối với nội tâm mới có giá trị thiết thực canh tân xã hội hiện tại và xây dựng xã hội tương lai.

Trên bối cảnh của đất nước Việt Nam đau khổ tang tóc hiện tại và dựa trên những lời dạy sáng suốt và thiết thực của Đức Phật vừa được trình bày trên, chúng ta thấy rõ chúng ta phải gánh một phần trách nhiệm đối với hiện trạng của xã hội Việt Nam chúng ta. Và chúng ta cũng thấy rõ rằng, chỉ có sự cải thiện

con người và xã hội, chúng ta mới có hy vọng hoán cải tình trạng đau thương hiện tại và xây dựng một nước Việt Nam an lạc và phồn thịnh tương lai.

Theo thiển nghĩ của chúng tôi, chúng ta phải bắt đầu bằng một sự thay đổi thái độ của chúng ta đối với chúng ta. Nói một cách khác, giữa người Việt Nam, chúng ta phải biết kính trọng nhau, một sự kính trọng thành thật, bắt nguồn tự sự hiểu biết giá trị của con người, và chính sự tương kính này sẽ đưa đến sự thông cảm và hợp tác. Chúng ta kính trọng nhau vì tự con người là đáng kính rồi, chúng ta kính trọng nhau vì nếu người Việt Nam không biết kính trọng người Việt Nam thời ai mới kính trọng người Việt Nam nữa.

Song song với sự tương kính ấy, và để xứng đáng với sự tương kính ấy, mỗi người chúng ta phải cố gắng làm thế nào phát triển những đức tánh cao đẹp của con người, nói một cách khác, chúng ta phải cố gắng làm thế nào để thoát khỏi sự nô lệ của tiền bạc, của danh vọng và của dục lạc. Thế giới hiện tại là thế giới kim tiền, và tiền tài là sức mạnh ghê gớm chi phối và ngự trị trên mọi tâm tư hành động của con người. Vì nhận chân được sức mạnh của tiền tài, danh vọng và sắc dục, chúng ta phải hạn chế sự chi phối của chúng ta đến một giới mức nào đó để khỏi phải phản đạo, phản nước, phản thầy, phản bạn, làm những điều tán

tận lương tâm mà một người Việt Nam biết trọng danh giá của nước Việt Nam sẽ không bao giờ làm. Không những chúng ta cố gắng không làm nô lệ, chúng ta cũng tránh không dùng tiền tài, địa vị, vật dục mà nô lệ hóa người khác, biến con người thành một công cụ nô lệ để chúng ta sai khiến, vì nô lệ hóa người khác là khinh rẻ miệt thị giá trị con người, và nếu chúng ta không trọng người Việt Nam thì ai mới kính trọng người Việt Nam.

Thái độ tương kính trên sẽ đưa đến thông cảm, và chúng ta, chỉ có thể thông cảm nhau một cách chân thành khi nào chúng ta có một thái độ cởi mở, phóng khoáng, không cố chấp. Chúng ta có quyền theo một tôn giáo riêng, tin tưởng một học thuyết, một chủ nghĩa riêng, nhưng chúng ta không thể và không nên vì tín ngưỡng, vì lập trường riêng của chúng ta mà có một thái độ giáo điều cố chấp, độc tôn, nguyên nhân của bao nhiêu hiểu lầm, tranh chấp và đổ vỡ. Chỉ có một thái độ phóng khoáng, cởi mở mới đưa đến sự thông cảm, sự hợp tác chân thành, điều kiện tất yếu để xây dựng lại nước Việt Nam của chúng ta.

Nhưng sự xây dựng phải bắt đầu ở hiện tại. Chúng ta không trách cứ quá khứ hoặc đổ lỗi cho người khác những thảm trạng hiện tại, chúng ta cũng không có thái độ khoanh tay ngồi nhìn để người khác

mang lại hòa bình hạnh phúc cho chúng ta, hay giao phó tương lai đất nước của chúng ta cho rủi may định đoạt. Hai thái độ trên là hai thái độ thiếu tinh thần trách nhiệm và xây dựng. Chúng ta không có thể làm những việc kinh thiên động địa để lập hòa bình cho dân chúng Việt Nam, vì chiến tranh Việt Nam đã trở thành một chiến tranh quốc tế, nhưng với một tinh thần khiêm tốn nhưng hết sức xây dựng, chúng ta có thể cố gắng làm tròn bổn phận của chúng ta trong địa vực, hoàn cảnh, chức nghiệp của chúng ta hiện tại, công việc dầu có nhỏ mọn đến đâu cũng có ý nghĩa nếu chúng ta cho nó một ý nghĩa, một lý tưởng. Việc làm của chúng ta có phải vì danh lợi hay không, chúng ta có làm tròn bổn phận chúng ta hay không, không một Đức Phật nào, không một Phạm Thiên nào hay một Thượng Đế nào biết rõ hơn chúng ta cả. Lương tâm chúng ta là cả một tấm gương trung trực, phản chiếu rõ rệt những ý nghĩ tác động nhỏ nhiệm nhất của nội tâm; nếu chúng ta muốn và có can đảm nhìn, chúng ta sẽ thấy rõ ràng.

Với tinh thần khiêm tốn và cẩn trọng, chúng tôi nghĩ rằng nếu ngay từ giờ phút này, chúng ta cảm thông thương kính nhau hơn; ngay từ giờ phút này, chúng ta làm cho sống dậy những khả năng hướng thiện tốt đẹp của mỗi chúng ta; ngay từ giờ phút này, chúng ta nhận chân được tinh thần trách nhiệm cộng

đồng của mỗi người Việt Nam, thời như vậy chúng ta đã tỏ ra thấu hiểu rất nhiều lời dạy của Đức Phật Từ Bi và Trí Tuệ và đã kỷ niệm lễ Phật Đản đúng với sở nguyện của chính Đức Phật Từ Tôn.

Và chúng ta thấy sống dậy, dâng lên, tràn ngập tâm tư của chúng ta một lòng tin tưởng vô biên ở tương lai của nước Việt Nam thân yêu của chúng ta, một sự kính trọng chân thành của chúng ta đối với người dân Việt khả ái và khả kính, đã đau khổ hơn 20 năm và vẫn chịu đựng nhẫn nhục hy sinh để xây dựng một nước Việt Nam có văn hiến, có dân tộc tính, có những tự do căn bản của con người.