Đức Phật nhà đại giáo dục

Thiện ác nghiệp báo

THIỆN ÁC, NGHIỆP BÁO

Lời nói đầu : Con người ở đời, vui buồn, sang giàu, ngu dốt, mỗi người mỗi tánh tình, mỗi người mỗi hoàn cảnh, riêng biệt khác nhau. Nguyên nhân chỉ vì mỗi người tạo nghiệp riêng biệt, và chính ‘nghiệp’ tác động và chi phối tất cả. Bài “Thiện ác Nghiệp báo” này sẽ phân tách các nhân, chia chẻ các quả, nhấn mạnh ở sự liên lạc và sức mạnh của những nghiệp nhân và nghiệp quả.

I. ĐỊNH NGHĨA

Thiệnnghĩa là lành, tốt, là việc gì hợp lý, có lợi cho mình và cho người ở hiện tại và tương lai. Ác nghĩa là dữ, xấu, là những việc gì trái lý, có hại cho mình và cho người ở hiện tại và tương lai. Nghiệp là những hành động về thân, miệng và ý tạo thành những sức mạnh chi phối tự thân và hoàn cảnh. Báolà quả báo, nghĩa là những kết quả do các nghiệp nhântạo tác. Thiện ác quả báolà kết quả báo ứngcủa những nghiệp thiện và nghiệp ác do tự thân tạo ra và tự mình hưởng chịu cùng hoàn cảnh xung quanh. Nghĩa là nếu con người tạo những nghiệp nhân thiện thì được quả báo thiện, tạo những nghiệp nhân ác thì bị quả báo ác, không bao giờ sai.

Ví dụ : Mình tử tế với người thì người tử tế với mình; do tạo nghiệp nhân thiệntử tế với người nên được quả báo thiện, người tử tế với mình. Có ác ý hại người thì người sẽ hại mình; do tạo nghiệp nhân ác hại người, nên bị quả báo ác người hại mình.

II. NGHĨA CHỮ THIỆN ÁC

Nghĩa chữ thiện ác không được minh định rõ ràng, thiện ác theo nghĩa thế gian và quan niệm theo đạo Phật có thể sai khác.

A. Thiện ác theo thế gian

a. Thiện ác theo phong tục :

Tùy theo phong tục, đúng với thói quen thì cho là thiện, dầu trái với lẽ phải. Như ở Châu Phi, con cái giết cha mẹ già ăn thịt là thiện; xứ ta ngày xưa, cha mẹ mất, giết trâu bò tế lễ cho là việc phải. Thành thử đối với phong tục đó là thiện mà xét theo lý luận đúng đắn thì phải cho là ác. Phong tục mỗi xứ mỗi khác, phán đoán về phương diện phong tục thì nhắm mắt theo phong tục là thiện, trái với phong tục là ác. Lối phán đoán như vậy không có chuẩn đích, không thể đúng đắn được.

b. Thiện ác theo hình luật :

Hình luật cốt đem lại sự trị an trong một nước, những việc gì trái với hình luật thì gọi là ác và bị

trừng trị. Những việc gì không phạm đến hình luật thì cho là phải và khỏi bị trách phạt. Như vậy những điều ác quyết là ác, những điều thiện vị tất là thiện. Vả lại, những điều ác trong tâm thì ở ngoài phạm vi hình luật, vì không có bằng cớ rõ ràng ... Hơn nữa hình luật đặt ra để mưu sự trị an và sự phồn thịnh cho một nước, thì rất có thể những hình luật ấy mưu hại nước khác hoặc dung túng những sai lầm của dân trong nước, miễn rằng việc ấy đem lại sự lợi ích cho nước mình là được. Do đó, nghĩa chữ thiện ác không được rốt ráo.

c. Thiện ác theo Thần giáo :

Lại như các Thần giáo, tuy rất chú trọng các điều thiện ác và muốn sửa trị tâm bịnh loài người, nhưng phần nhiều cũng chỉ phán đoán thiện ác trong phạm vi nhơn loại. Các thần giáo thường dạy : “Kính mến các vị thiên thần tạo hóa là thiện, không tin các vị tạo hóa thiên thần là ác”. Mỗi thần giáo đều có mỗi vị tạo hóa, mỗi vị thiên thần khác nhau, làm cho người không biết lấy gì làm thiện ác. Huống nữa nếu vì kính mến các vị tạo hoá, các vị thiên thần mà phản lại lợi ích chung, làm tổn hại cho các sinh vật khác, thì không thể gọi là thiện. Trái lại, đánh đổ những lối tín ngưỡng mơ hồ, làm cho nhơn loại biết đường chơn chánh mà hướng đến, thì không thể gọi là ác được.

Như vậy lối pháp đoán thiện ác theo thần giáo cũng chưa được hoàn toàn.

d. Thiện ác theo đạo Phật :

Đạo Phật định nghĩa thiệnlà những việc gì hợp lý, có lợi cho người và cho mình trong hiện tại và tương lai; chữ ác là những việc gì trái lý, có hại cho mình và cho người trong hiện tại và tương lai. Theo thế gian pháp và xuất thế gian pháp có thể chia việc thiện ác ra ba loại : Hữu - lậu - ác, Hữu - lậu - thiện và Vô - lậu - thiện.

1. Hữu lậu ác : là những hành động độc ác khiến loài người bị đọa lạc trong sự luân hồi sanh tử. Hữu lậu ác thì nhiều nhưng không ngoài 5 điều nghịch và mười đều ác. Năm điều nghịch là : giết cha, giết mẹ, giết các vị A-la-hán , phá hoà hiệp Tăng và làm thân Phật chảy máu; mười điều ác là : sát sanh, trộm cắp, tà hạnh, nói láo, nói hai lời, nói thêu dệt, nói lời độc ác, tham, sân, si. Năm điều nghịch và mười điều ác này nhất định làm tổn hại cho mình và cho người, phải bị đọa lạc trong sự khổ sở luân hồi nên gọi là Hữu lậu ác.

2. Hữu lậu thiện : là những điều lành, tuy có thể làm cho mình và người được hưởng những quả báo lành, nhưng chưa có thể giải thoát con người khỏi

phải đọa lạc trong đường sanh tử, nên gọi là Hữu lậu thiện. Hữu lậu thiện có thể chia làm hai loại, một là “chỉ ác”, nghĩa là dừng nghỉ, không làm các việc ác, như không làm năm điều nghịch và mười điều ác; hai là “tác thiện”, tức là làm mười điều lành hay sống bố thí, tịnh hạnh, nói lời chân thật, nói lời ngay thẳng, nói lời dịu ngọt, nói lời phân giải, từ bi, nhẫn nhục, suy nghĩ chánh lý.

3. Vô lậu thiện : các việc lành trên đối đãi các việc ác nên gọi là thiện, nhưng còn ngã chấp, còn hy vọng quả báo, chưa có thể làm cho người khỏi phải sống chết luân hồi, nên chưa rốt ráo là thiện. Chỉ có những việc không có ngã chấp, không hy vọng có quả báo, thuận tánh khởi dụng, hợp với thực tướng, rõ suốt Viên lý mới là thiện tuyệt đối. Xem ra chỉ có hàng Viên giáo Bồ-tát và chư Phật mới hành thiện một cách rốt ráo chân thật mà thôi.

III. NGHĨA CHỮ NGHIỆP

A. Định danh

Nghiệp tiếng Phạm là Karma, Trung Hoa dịch là tạo tác, nghĩa là những tác động về thân, về miệng, về ý, tạo thành những sức mạnh chi phối tự thân và hoàn cảnh.

B. Các loại nghiệp

Nghiệp về nhân có ba : một là ý nghiệplà ý suy nghĩ, hai là khẩu nghiệplà miệng nói ra tiếng, ba là thân nghiệplà thân làm các việc.

Lại nghiệp có Hữu lậu nghiệplà những nghiệp khiến con người trôi lăn trong biển sanh tử, Bất động nghiệplà nghiệp của hàng chư Thiên ở Sắc giới và Vô sắc giới thiên, tâm thường thiền định, tùy theo sức định mà thọ quả trên thượng giới, quyết không biến động, Bất tư nghì nghiệplà nghiệp của các vị đã thấu rõ chân tâm, tuy không mắc vào một nghiệp nào mà có thể hiện ra hóa thân trong vô số nghiệp mà độ sanh, không thể nghĩ lượng bàn được.

Lại những nghiệp tác động dắt dẫn các người chịu quả báo vào một loài nào gọi là Dẫn nghiệp, như được làm người ở xứ nào thì dẫn sinh quả báo loài người xứ ấy.

Dẫn nghiệp dắt vào thế giới, dắt vào nhơn

loại nhưng trong ấy có sự hưởng thọ sai khác, tánh tình khác nhau, thì đó là do Mãn nghiệp chi phối

khác nhau.

C. Sức mạnh của Nghiệp

Các nghiệp tạo tác, huân tập tác thành những sức mạnh chi phối mọi hoàn cảnh và mọi người.

a. Hành động và tánh tình của người đều do nghiệp lực chi phối :

Tánh tình của người không phải tự nhiên mà có, mà do những hành động, những nghiệp của người ấy tạo tác ra từ trước đến nay. Những nghiệp tác động thành những sức mạnh chi phối tâm tánh của từng người một. Và như vậy mọi hành vi của con người cũng phải chịu chi phối của nghiệp lực, như một con người đã có tánh ác thì bao nhiêu hành động của người ấy dễ nhiễm theo tánh ác.

b. Hoàn cảnh của cả một dân tộc hay của một người cũng đều do nghiệp lực chi phối :

Hoàn cảnh một dân tộc hay của một người đều do cộng nghiệp của cả một dân tộc hay biệt nghiệp của từng người tạo tác ra. Một người chí thiện, một dân tộc chí thiện đều tạo tác những hạnh nghiệp chí thiện, sức mạnh của những nghiệp chí thiện ấy tạo thành những hoàn cảnh chí thiện.

c. Nghiệp lực chi phối sự đi đầu thai :

Con người khi chết không phải tiêu diệt hẳn mà còn mang theo sức mạnh những hành nghiệp mà người ấy đã tạo tác ra trong đời ấy hay trong nhiều đời trước, và chính sức mạnh ấy bắt buộc và chi phối con người phải đi đầu thai, nghĩa là phải luân

hồi trong biển sanh tử. Có bốn nghiệp dắt dẫn con người phải đi đầu thai là : Tích lũy nghiệplà những nghiệp chất chứa từ đời này sang đời khác; Tập quán nghiệplà những nghiệp tạo thành từng tập quán trong một đời; Cực trọng nghiệplà những nghiệp đặc biệt, quan trọng, lấn lướt tất cả nghiệp khác; và Cận tử nghiệplà nghiệp khi gần chết. Chính bốn thứ nghiệp này tác động và chi phối con người trong sự đi đầu thai.

IV. NGHĨA CHỮ QUẢ BÁO

1. Định danh

Quả báo là kết quả báo ứng của các nghiệp nhân đã tạo ra – Như làm lành là “nghiệp nhân”; được hưởng điều lành là “kết quả báo ứng”.

2. Các loại quả báo : Có hai thứ quả báo :

a. Chánh báo : là kết quả báo ứng về tự thân, thân thể, tánh tình, cảm giác, tư tưởng của con người, do những nghiệp nhân tạo tác ra – như con người sanh ra thông minh, cao lớn, học giỏi, tánh tình hòa nhã, v.v... đó là Chánh báo.

b. Y báo : là kết quả báo ứng về hoàn cảnh của từng người hoặc từng dân tộc, phải sống trong hoàn cảnh ấy – như có người sanh ra ở nhà quê, ở nước cường thịnh , ở trong một nhà giàu, v.v... hay

của cả một dân tộc ở trong một nước thịnh suy, giàu nghèo, v.v...

3. Thời gian trong quả báo

Có những nghiệp nhân có ngay quả báo hiện tại ở trong một đời gọi là hiện báo; có nghiệp nhân ở đời này, đời sau mới có quả báo, gọi là sanh báo; có nghiệp nhân ở nhiều kiếp trước, đời này hoặc đời sau mới có quả báo, gọi là hậu báo. Nhưng sự hình thành căn cứ trên sự thuần thục của nghiệp nhân, chứ không căn cứ trên ý niệm thời gian, cách chia chẻ thời gian trong quả báo chỉ là một phương tiện giúp cho dễ hiểu.

4. Quả báo với ảnh hưởng của tự tâm

Quả báo của các nghiệp thiện ác có thể chia làm quả báotự tâm và quả báo đối đãi. Như người bắn chết con chim, hành vi đó huân tập tánh háo sát nơi tự tâm, đó là quả báo nơi tự tâm. Đối với con chim nếu sau này trong một đời khác có thể đủ điều kiện thời con chim sát hại để trả oán, đó là quả báo đốiđãi. Về đối đãi, không luận biết hay không, cố ý hay không, hễ làm tổn hại cho người hay cho vật khác thì người và vật tất nhiên sinh lòng muốn làm tổn hại lại. Còn về tự tâm thì đồng một sự mà chỗ huân tập về thiện ác lắm khi khác hẳn.

1. Vô tâm :

- Làm một việc lành, nhưng vô tâm mà làm; thời không có kết quả lành nơi tự tâm. Nếu vô tâm làm lành sau biết lại ăn năn tiếc nuối thì chỗ huân tập nơi tự tâm lại về phần ác.

- Làm một việc ác, nhưng vô tâm làm thời không có quả báo nơi tự tâm – nếu vô tâm làm ác, sau biết lại hối hận phát tâm đại bi thì chỗ huân tập nơi tự tâm lại về phần thiện; như có người vô ý đi đạp chết con kiến, tuy về phần đối đãi vẫn không thể tránh quả báo dữ, nhưng về tự tâm thì không huân tập về đường ác. Song nếu người ấy sau khi biết mình có lỗi, rất lấy làm hối hận, phát tâm đại bi, cầu nguyện cho tất cả loài kiến thoát sự khổ não thì chỗ huân tập tự tâm vẫn về đường thiện.

- Lại có người không phải cố ý, nhưng bản tánh làm lành, không bao giờ làm ác luôn luôn làm việc lành một cách vô tâm, không cố ý thì quả báo về tự tâm rất to lớn, vì đã được tánh thuần thiện; trái lại, người làm việc ác một cách tự nhiên vì bản tánh thuần ác, thì tuy làm một cách vô tâm, nhưng quả báo về tự tâm rất to lớn, vì bản tánh đã thuần ác.

b. Hữu tâm :

- Như có người cố ý làm việc lành để trông cầu danh lợi, tuy quả báo đối đãi vẫn là thiện, nhưng về tự tâm huân tập không hoàn thiện; trái lại, một vị

quan tòa,vì lẽ công bằng theo pháp luật kêu án tử tội, hoặc một vị tuần kiểm vì chức trách phải đánh bắt kẻ trộm cướp, thì tuy cố ý làm việc tổn hại kẻ khác, nhưng chỗ huân tập tự tâm vẫn về đường thiện.

- Lại như có người, vì tin nhơn quả nên cố ý làm việc lành, thì tuy cố ý nhưng chỗ huân tập thuần thiện; trái lại những người vì thù hiềm, vì danh lợi cố ý làm các việc ác, thì chỗ huân tập về tự tâm của người ấy rất nặng về đường dữ.

- Lại trong khi làm việc lành dữ, làm được việc lại rất vui mừng, muốn làm thêm nhiều việc khác nữa, thì quả báo lành dữ lại càng tăng lên gấp bội.

V. SỰ LIÊN LẠC GIỮA NGHIỆP NHÂN THIỆN ÁC VÀ QUẢ BÁO THIỆN ÁC

1.Lý quả báo thiện ác là một định luật tự nhiên chi phối hành vi con người và chỉ là một chi tiết của lý nhân quả :

Đã tạo những nghiệp nhân thiện ác như thế nào, thì nhất định chịu quả báo thiệc ác như vậy không sai chạy: “nhơn nào quả nấy”.

2.Con người vẫn có quyền và có thể thay đổi quả báo của mình :

Tuy lý thiện ác quả báo là một định luật không hề sai chạy, nhưng trong khi đã tạo những nghiệp nhân dữ và đúng lý phải chịu những quả báo dữ, nếu có lòng hối hận tàm quý tạo những nghiệp nhơn trái ngược lại thì có thể thay đổi được nghiệp trước và khỏi chịu những quả báo dữ.

VI. KẾT LUẬN

a.Lý thiện ác nghiệp báocho chúng ta rõ rằng những nỗi đau khổ, vui sướng của con người toàn do con người tự tạo, chứ không phải do một vị Thượng đế hay một thần linh nào.

b. Con người sống ở đời toàn do nghiệp chi phối và chính nghiệp lực quyết định chi phối tất cả.

c. Con người có quyền thay đổi đời sống của mình, tự tạo một tương lai theo lý tưởng của mình, nếu tự mình có đủ chí cương quyết.

Chữ nghiệp trong đạo Phật

CHỮ NGHIỆP

TRONG ĐẠO PHẬT *

Lời nói đầu : Con người ở đời, vui buồn, giàu nghèo, thông minh, ngu dốt, mỗi người mỗi tính tình, mỗi người mỗi hoàn cảnh riêng biệt sai khác nhau.

- Phải chăng là một sự rủi may mù quáng hay là một sự ngẫu nhiên tình cờ. Nói rủi may mù quáng thời không trả lời được gì, tức là bó tay đầu hàng trước khi trả lời; vả lại chúng ta thử xét sự đời có cái gì tự nhiên sinh, do rủi may đưa đến không ?

- Phải chăng do một vị Thượng Đế tối cao chỉ định ? Như vậy vị Thượng Đế ấy ở đâu đến hay là chỉ do sự tưởng tượng của trí óc con người mới phát sinh. Nếu thật có vị Thượng Đế chỉ định đi nữa, thời vị Thượng Đế ấy không sáng một chút nào, vì đã sáng tác nhiều cảnh giới không tốt đẹp từ con người đến hoàn cảnh.

- Phải chăng do sự di truyền và hoàn cảnh ? Lẽ dĩ nhiên sự di truyền và hoàn cảnh có ảnh hưởng nhiều đến con người; nhưng đối với sự sai khác nhỏ nhiệm giữa người và người thời không đủ để cắt nghĩa, như chúng ta thấy hai anh em sinh đôi, hình thể rất giống nhau, nuôi dưỡng trong một hoàn cảnh như nhau, thế mà tính tình, tư tưởng trái ngược nhau. Vả lại nếu xét

———

*Phỏng theo “Le Kamma” của Đại đức Narada.

về sự tương thành của bào thai, do tinh trùng bên nam bên nữ phối hợp và tinh trùng này là di sản của cha mẹ để lại (như vậy nêu rõ ảnh hưởng của sự di truyền huyết thống), chúng ta phải tự hỏi sức mạnh gì khiến hai tinh trùng ấy phối hợp lại, sức mạnh gì nuôi dưỡng tinh trùng ấy khiến bào thai được kết hóa, sức mạnh gì chủ động sự hình thành thân xác con người và tính tình con người. Sự di truyền chỉ cắt nghĩa những sự tương đồng đại cương, mà phải bó tay trước những sự sai biệt. Các tế bào cực vi thuộc vật chất mà chúng ta lãnh thọ nơi cha mẹ chúng ta, chỉ cắt nghĩa được một phần con người mà thôi.

Theo đạo Phật, tất cả những sự cách biệt sai khác, không những chỉ do sự di truyền hoàn cảnh xung quanh của cảnh vật chung sống và của các thức ăn, mà cũng là do ở Nghiệp (Kamma) của tự thân, hay nói một cách khác, do gia tài chúng ta hưởng thọ của những Nghiệp chúng ta ở quá khứ và hiện tại. Chúng ta là kết tinh của tất cả những Nghiệp chúng ta, bởi vì chúng ta chỉ là sự kết hoá biểu hiện của Nghiệp.

I. ĐỊNH NGHĨA

Tiếng Phạn là Karma (tiếng Pàli Kamma), nghĩa là hành vi hay hành động, nghĩa là tất cả hành động cố ý của một sinh vật ở trên cõi đất, dầu thuộc về thân, khẩu hay ý, đều gọi là Nghiệp. Nói một cách rốt ráo và rộng rãi, thời mọi hành động dầu không quyết ý cũng gọi là Nghiệp. Nhưng ở nơi đây, đứng trong phạm vi con người mà nói, thời phải có sự quyết ý mới gọi là Nghiệp.

II. ĐẶC TÍNH CỦA NGHIỆP

1. Nghiệp chỉ định chi phối tất cả. Đó chỉ là một định lý tự động, đương nhiên như vậy, không phải do một vị Thượng Đế sáng tạo. Thiết thực tự nhiên như nước tìm sự thăng bằng của mặt nước, Nghiệp cũng tìm đến kết quả tất nhiên của nó. Đạo Phật không công nhận một vị Thượng Đế tạo hóa và một linh hồn được sáng tạo, mà chỉ tin một định lý tự nhiên và công lý tự nhiên. Định lý và công lý ấy chuyển biến theo một dòng chuyển biến không thay đổi, và thường tại, độc lập và tự trị. Định lý ấy, không một vị chúa tể, môt Đức Phật, một người nào có thể ngăn được cả.

2. Nghiệp không có nghĩa thưởng phạt, không có tính cách luân lý.Tính tình, tư tưởng, vui buồn, giàu nghèo, v.v... của con người không phải do sự thưởng phạt của một đấng nào cả, mà chỉ là kết quả tất nhiên của những Nghiệp nhân đã tạo ra.

3. Mọi sự hành động thiếu sự quyết ý, không tác thành Nghiệp.Có sự quyết ý, con người mới dùng thân, miệng, ý mà tạo Nghiệp. Trong sự giải thoát, sự quyết ý là một điều rất quan trọng. Tất cả ý nghiệp, khẩu nghiệp và thân nghiệp của chúng ta đều chịu sự chi phối, sự kiểm soát của ý chí hay của tâm thức.

4. Nghiệp không có tính cách cố định, không có nghĩa là định mệnh.Nghiệp không có nghĩa là nghiệp dĩ, nghĩa là đời sống hiện tại hoàn toàn là kết quả của hành vi quá khứ, nhân lực hiện tại không thể chi phối đời sống hiện tại của con người. Lý thuyết cho rằng chúng ta do một vị Thượng đế toàn năng tạo thành và vị ấy có đặc quyền chỉ định chi phối đời sống của chúng ta, chúng ta do một Nghiệpmãnh liệt tác thành, định đoạt trước đời sống của chúng ta, tức là công nhận một lý thuyết định mệnh, và Đức Phật không bao giờ công nhận một lý thuyết định mệnh như thế.

Sự thật, đời sống chúng ta được tạo thành bởi hai thứ hành động : Hình thức đơn giản của đời sống ấy có được là do sức mạnh của Nghiệp quá khứ; còn tất cả hình thức sự sống cụ thể là do sức mạnh của Nghiệp hiện tại. Như vậy các Nghiệp hiện tại có đủ năng lực ngăn dứt, chuyển đổi sự hình thành của Nghệp nhân quá khứ. Theo định lý Nghiệp trong đạo Phật, chúng ta không phải luôn luôn bị một định luật khắc khe chi phối, bởi vì Nghiệp không phải là số mệnh, không phải là tiền định, do một năng lực bí mật vô hình phán đoán bắt buộc chúng ta phải nhắm mắt tuân theo. Chính do hành động của tự thân phản ứng đến đời sống của chúng ta, và như vậy chúng ta có thể tự thay đổi hoàn toàn dòng sống Nghiệp của chúng ta.

5. Nguyên nhân của Nghiệp. Cái gọi là Ngã, một sự hòa hợp tinh thần và vật chất, lãnh thọ những cảm xúc bên ngoài và trong, phát sinh những cảm giác; vì sự mê mờ đối với tự thân và thật tính của sự vật nên mới có sự nhận thức sai lầm, do đó mới sinh ra những tác động tạo thành nhiều cảnh giới sai khác. Chính bởi sự mê mờ thật tính của sự vật mà Nghiệpdồn dập lại.

6. Ai tác động thành Nghiệp. Ai hưởng quả của Nghiệp.Sự thật không ai tác động thành Nghiệp, không có ai hưởng quả của Nghiệp. Chỉ có dòng nước của những phần tử hòa hợp trôi chảy. Hình thể con người chỉ là biểu thị tạm thời của Nghiệp lực. Danh từ Sinh vật chỉ có giá trị một ước lệ. Theo sát với định nghĩa của chữ sinh vật, sinh vật chỉ là sự hoà hợp của hai phần vật chất và tinh thần. Chúng ta tự thấy rõ, không có người hành động ngoài sự hành động, không có người thọ lãnh ở một bên cảm giác, không có người tri giác ở sau tâm thức; cảm giác tự nó lãnh thọ những quả của hành động. Vậy chỉ có sự quyết ý hay ý chí tự nó là sức tác động. Ngoài những trạng thái tâm lý ấy, không có một người nào gieo nhân và hái quả. Một khi cây vừa mới kết trái ở một chỗ nào trên thân cây, người ta nói rằng : cây sinh trái hay cây có quả. Đối với năm Uẩn được gọi tên là loài người hay chư thiên, khi một kết quả hạnh phúc hay đau

khổ thành thục trong một giai đoạn nào, người ta nói rằng vị Trời hay con người kia được sung sướng hay đau khổ. Và nơi đây, thật rõ ràng không có người gieo nhân và không có người hưởng quả ngoài sự quyết ý và cảm giác.

7. Nghiệp ở chỗ nào ?Nghiệp không phải ở trong trí óc bởi vì trí óc không thể có một chỗ nào lãnh

thọ; cũng không phải ở một chỗ nào trong các cơ thể phức tạp và luôn luôn thay đổi của con người; những hệ thuộc với thân năm Uẩn hay của dòng tâm thức sẽ phát hiện mọi kinh nghiệm của một cá nhân từng trải, mọi ảnh hưởng của mỗi cá nhân thâu thập mọi cảm giác của mỗi cá nhân lãnh thọ; kinh nghiệm, ảnh hưởng, cảm giác ấy có thể là Thiện hay Ác. Tóm lại, tất cả sức mạnh của Nghiệp đều tùy thuộc dòng năng lực luôn luôn sẵn sàng biến hiện trong những hiện tượng phức tạp, tùy theo trường hợp.

III. SỨC MẠNH CỦA NGHIỆP

Các Nghiệp tác thành những sức mạnh chi phối con người và mọi hoàn cảnh, không một sự vật gì có thể thoát ra ngoài sự chi phối của Nghiệp.

1. Thân thể, tính tình, tư tưởng và hành động của con người đều do Nghiệp lực chi phối. Chính Nghiệptác thành thân thể, tình tình và tư tưởng con

người; chính sự sai khác về Nghiệp của từng người tác thành sự sai khác về thân thể, tính tình và tư tưởng giữa tất cả mọi người. Và hành động của con người, từ lời nói, ý nghĩ cho đến việc làm đều chịu sự chi phối của Nghiệp.

2. Hoàn cảnh của mỗi con người hay của cả một dân tộc đều do Nghiệp lực chi phối.Hoàn cảnh của một dân tộc hay của một người đều do cộng nghiệp của cả một dân tộc hay biệt nghiệp của từng người tạo ra. Một người chí thiện, một dân tộc chí thiện đều tạo tác những hạnh nghiệp chí thiện sức mạnh của những Nghiệp chí thiện ấy tạo thành những hoàn cảnh chí thiện.

3. Nghiệp lực chi phối sự đi đầu thai. Chính Nghiệp thúc đẩy dòng đời trôi chảy, và sự sống chết chỉ là những giai đoạn của dòng Nghiệp. Mỗi sự sinh đẻ mới chỉ xây thêm một lớp hình thức mới, chớ dòng tâm thức vẫn tự tại trôi chảy, không dừng nghỉ, mặc dầu có sự tan rã của cỗ xe vật chất. Với sự dừng nghỉ của Nghiệp, đời sống sẽ không còn trôi chảy. Khi đang còn sự chồng chất của Nghiệp, thì dòng sống của cuộc đời luôn luôn trôi chảy. Chính Nghiệp lực chi phối tâm thức ban sơ trong lúc thụ thai và đem sự sống vào cho cái thai. Nghiệp chính thật là di sản, phối hợp tinh trùng và trứng làm

nguyên nhân phát sinh ra các sinh vật. Theo Khoa học chúng ta do cha mẹ sinh ra, và đời sống này tiếp nối đời sống khác; theo đạo Phật, chúng ta do những Nghiệp của chúng ta sinh ra và sự sống này tiếp nối sự sống khác.

IV. NGHIỆP VỚI QUẢ BÁO

Hành nghiệp là Nhân và quả báo là Quả, là phản ứng của Nghiệp. Cũng như bóng theo hình, mọi hành động có ý đều có kết quả tùy thuộc. Nghiệp nhân có thể so sánh như một hột của cây xoài; trái xoài, quả của cây do hột xoài sinh ra cũng như quả báo. Những bông, lá, v.v... đối chiếu với sự sai khác ở ngoài như sức khoẻ, giàu sang, nghèo hèn, v.v... Các nghiệp đều phát sinh kết quả tất nhiên của nó, hoặc trong hiện tại, hoặc ở tương lai. Năng lực tạo thành kết quả tất nhiên của nó đều tiềm tàng trong nghiệp; chính nhântạo thành quảvà quả giải thích nhân.

V. CÁC LOẠI NGHIỆP

Đạo Phật chia chẻ Nghiệp thành nhiều phân loại :

1. Ba nghiệp về thân, khẩu, ý : Bao trùm tất cả hành động của con người :

a. Thân nghiệp : là những hành động về thân, như đi, đứng, làm ...

b. Khẩu nghiệp : là những lời nói phát từ nơi miệng của người, như khen, chê, nói, hát ...

c. Ý nghiệp : là ý tưởng, suy nghĩ, quán niệm.

2. Dẫn nghiệp và mãn nghiệp tác thành sự sai khác giữa con người và hoàn cảnh :

a. Dẫn nghiệp, là những nghiệp tác động dắt dẫn tâm thức chịu quả báo vào một loài nào; như tạo nghiệp làm người xứ nào, hoàn cảnh nào, thì Dẫn nghiệp dẫn sinh quả báo loài người xứ ấy, hoàn cảnh ấy.

b. Mãn nghiệp, là những nghiệp tác động sự hưởng thọ sai khác giữa con người đồng chung một dẫn nghiệp, dẫn nghiệp dắt dẫn vào thế giới loài người thời mãn nghiệp chi phối sự hưởng thọ sai khác như có người giàu, nghèo, thông minh, ngu dốt, v.v...

3. Quả vị tu chứng trên đường tu hành được chia ra :

a. Hữu lậu thiện, là những nghiệp khiến con người được sinh về cõi nhân, thiên.

b. Bất động nghiệp, là những nghiệp của hàng chư thiên ở Sắc giới và Vô sắc giới, tâm thường thiền định, tùy theo cấp độ định mà thọ quả ở thiên giới.

c. Vô lậu nghiệp, là những nghiệp làm con người thoát khỏi biển khổ sinh tử.

d. Bất tư nghì nghiệp, là nghiệp của các vị đã thấu rõ chơn tâm, tuy không mắc vào một nghiệp nào có thể hiện ra vô số thân, làm vô số nghiệp mà độ sinh, không thể nghĩ ngợi bàn tính được.

4. Về những nghiệp chi phối sự đi đầu thai thì chia ra :

a. Tích lũy nghiệp, là những nghiệp chất chứa từ đời này sang đời khác.

b. Tập quán nghiệp, là những nghiệp tạo thành từng tập quán trong một đời.

c. Cực trọng nghiệp, là những nghiệp đặc biệt quan trọng lấn lướt tất cả nghiệp khác.

d. Cận tử nghiệp, là những nghiệp khi gần chết, rất mãnh liệt, chỉ định chi phối sự đi đầu thai của con người.

VI. KẾT LUẬN

1. Định lý của Nghiệp đem lại hy vọng, sự nhận thức trách nhiệm và sự can đảm tinh thần cho một Phật tử. Một khi gặp những trở lực, những thất bại, những sự thử thách không thể kham nhẫn, người Phật tử nghĩ rằng đó là kết quả của tất cả những hành động của mình ở thời quá khứ và hiện tại.

2. Định lý của Nghiệp cho phép tự mình xây dựng đời sau của mình. Trong khi nhổ lên những cây cỏ hoang dại, người Phật tử gieo những hột giống tốt để thay thế vào, bởi vì tương lai ở trong tay người Phật tử.

3. Người Phật tử tin tưởng ở định lý của nghiệp sẽ không cầu xin ai để được giải thoát, mà chỉ tự tin ở chính mình để giải thoát cho mình. Người Phật tử không cầu khẩn một vị siêu hình nào, mà đặt lòng tin tưởng vô thượng vào ý chí và luôn luôn làm việc lợi ích chung cho đoàn thể, cho xã hội.

4. Lòng tin tưởng vững chắc trong định lý của nghiệp sách tấn sức hoạt động của người Phật tử và làm sống dậy sự lạc quan.

5. Lòng tin tưởng ấy khuyến khích người Phật tử làm tất cả những điều lợi ích cho mọi người mà không làm điều gì có hại. Người Phật tử dần dần trở nên tốt đẹp và tiến dần trên con đường giải thoát và giác ngộ.

Nên nghe Chánh Pháp như thế nào?

NÊN NGHE CHÁNH PHÁP

THẾ NÀO ? (*)

Năm nay, khắp thế giới Phật giáo, lễ Buddha Jayanti được tổ chức rộn rịp tưng bừng vì đây là ngày kỷ niệm Đản sanh, thành Đạo và nhập Niết-bàn (theo một truyền thuyết) của Đức Phật. Dầu đã là một thời gian khá dài – tuy vậy lời dạy Đức Phật cần phải được tuyên bố lại. Pháp của Ngài không mất sức mạnh ban sơ và năng lực đem lại sự sống cho mọi loài. Trái lại, Phật pháp đã lôi cuốn và ảnh hưởng một phần lớn những nhà thức giả giỏi nhất trong thế giới hiện đại, và chính Đức Phật trên cõi đất này đã thâu phục nhơn tâm loài người hơn tất cả các tôn giáo khác. Ngài thâu phục sự phục tùng này chính nhờ lòng khoan hồng độ lượng, và lời dạy của Ngài trước hết là một lời dạy hòa bình, hòa bình đối với mình, hòa bình đối với các loài chúng sanh khác. Như vậy, chúng ta có thể kết luận : sự chú ý tăng dần của mọi người đối với đạo Phật như là một bằng chứng rằng tranh đấu, khiêu khích và tất cả những sự khẩn trương

———

(*) Herbert V. Guenther Ph. D,

vô ích đã làm cho đời sống của chúng ta và những kẻ khác không được sung sướng, sẽ dừng lại mãi mãi. Tuy vậy, điều chắc chắn là hy vọng ấy chỉ là một hy vọng hão. Nhưng có phải là lỗi tại Chánh pháp không? – Nhất định không. Nguyên nhân hòa bình không đến với chúng ta và với các người khác rất là giản dị đến nỗi người ta không để ý. Chỉ nghe suông Chánh pháp không giúp đỡ được gì và một sự hiếu kỳ nông cạn cũng không đưa lại những kết quả chắc thật. Sự hiếu kỳ chỉ nêu rằng trong Chánh pháp có cái gì thế giới hiện tại cần và mọi người đều cảm hiểu một cách lờ mờ không rõ ràng. Cái gì đó chính là thái độ khoa học và hợp lý của đạo Phật đối với sự sống và những vấn đề liên hệ (sự nghiên cứu những vấn đề này sẽ đưa đến giác ngộ) cùng sự ghê tởm của đạo Phật đối với những tín điều thần thánh, những thứ đã làm đình trệ tâm trí, lầm tưởng mê mờ là giác ngộ. Nhưng tìm biết đến giáo lý đạo Phật một cách nông cạn không đủ. Muốn hiểu lời dạy đạo Phật cần phải suy nghiệm tu tập, nhưng chúng ta phải công nhận hiện nay phần lớn chúng ta không có thì giờ và cũng không có sức. Nếu chúng ta không để thời gian suy tưởng, thì chúng ta sẽ tự chia cách chúng ta và tiếp tục ức hiếp kẻ khác, nếu chúng ta không nghe Chánh pháp một cách chân chánh, chúng ta sẽ khiếm khuyết mãi mãi. Điểm này các Kinh Phật dạy đều dùng

nhiều ví dụ để miêu tả. Ở đây, tôi sẽ dịch một đoạn rất có ý nghĩa về cách nên nghe Chánh pháp như thế nào trong một quyển sách Tây Tạng dạy đạo Phật, tên là Rdzogs. Pachen. Po. Klod chen. Snin. Thig gi. Snon. Groi. Khrid. Yig. Kun. Bzan. Bla. Mai. Zal. Lun. Tên Sanskrit la Samanta – bhadraguror mukhagamanama – maha-sandhi – mahadhatu – citta – tilakasya purvaga – tinam nayakam varuna viharatisma) :

“Có ba khuyết điểm có thể sánh với những khuyết điểm của một ghè nước là: Không nghe như khuyết điểm của một ghè nước để lộn ngược. Không ghi nhớ những gì vừa nghe là khuyết điểm của một ghè nước bị chảy. Bị những tình cảm làm xúc động như khuyết điểm của một ghè nước có thuốc độc.”

Ví dụ thứ nhất có nghĩa: Khi nghe diễn giảng Phật pháp, chúng ta phải nghe giọng nói của vị thuyết pháp, không được để lỗ tai mình nghe những tiếng động khác. Nếu không nghe như vậy thì không khác gì đổ nước cam ngọt vào một ghè đất lộn ngược; cho nên dầu thân người có ở trong phòng giảng, chúng ta thực sự không nghe một tiếng gì của Chánh pháp.

Ví dụ thứ hai có nghĩa: Khi không suy nghĩ đến những gì chúng ta nghe, dầu các lời giảng có đến lỗ tai chúng ta cũng không khác gì đổ nước cam ngọt

vào một ghè nước bị lủng lỗ chảy nước; do vậy dầu chúng ta có đổ nhiều nước mấy đi nữa cũng không còn giữ lại được. Như vậy, dầu chúng ta có nghe Chánh pháp rất nhiều, chúng ta cũng không biết làm thế nào để thâu nhận và giữ lại trong tâm mình.

Ví dụ thứ ba có nghĩa: Khi chúng ta nghe giảng Chánh pháp, nhưng nghe với tâm trí lo lắng đến những suy nghĩ về đời sống ở ngoài đời, với lòng muốn danh vọng với ý nghĩ bị năm món thuốc độc làm vẩn đục (vô tâm, trạo cử, nghi ngờ, giả dượi, hôn trầm) do tham, sân, si làm cội gốc thì không những Chánh pháp không lợi ích gì cho tự thân,

mà còn có thể hại chúng ta nữa, như món nước ngọt đầy sinh dưỡng và lành mạnh đổ trong một cái ghè có thuốc độc.

Vậy nên các vị Thánh Ấn Độ đã nói : “Khi chúng ta nghe Chánh pháp, chúng ta phải như con nai nghe âm nhạc. Khi chúng ta nghĩ đến Chánh pháp chúng ta phải như người phương Bắc khi cắt lông cừu. Khi chúng ta muốn ứng dụng Chánh pháp vào đời sống của chúng ta, chúng ta phải như người say rượu. Khi chúng ta muốn chứng nghiệm giá trị của Chánh pháp, chúng ta phải như con trâu rừng ăn cỏ một cách thèm thuồng. Khi chúng ta hưởng quả Chánh pháp, chúng ta phải như mặt trời thoát khỏi mây mù”.

“Khi chúng ta nghe giảng Chánh pháp, như con nai mê say theo giọng sáo, và dầu có bị một người đi săn bắn với mũi tên độc cũng không nhận biết sự gì đã xảy ra. Ta phải nghe Chánh pháp với lòng thâm cảm đầy tràn nước mắt, với tay khoanh lại và không bị các tư tưởng khác làm xao lãng. Nhưng khi tâm trí chúng ta chạy theo những tư tưởng tự mình khởi lên, khi cửa đã mở cho những câu chuyện vô ích, khi miệng làm việc quá nhiều và cặp mắt chạy chỗ này qua chỗ khác, thì dầu thân chúng ta có ở trong phòng giảng, khi ấy người nghe Chánh pháp phải nhận thấy cử chỉ của mình là sai lạc và bắt đầu nhứt tâm đếm chuỗi hột. Khi nghe như vậy, chúng ta phải nhớ ý nghĩa của bài giảng, và giữ lại cho đừng quên. Chúng ta phải học thuộc lòng ý nghĩa ấy. Đức Phật Thích Ca đã nói : “Dầu Ta chỉ cho các ngươi phương pháp giải thoát, các ngươi phải biết sự giải thoát ấy hoàn toàn phụ thuộc vào các ngươi”.

“Khi vị Giảng sư giảng Chánh pháp cho đệ tử, dạy cách nghe chân chánh, dạy tránh ác làm lành, và nhớ thuộc lời dạy, người đệ tử phần mình phải nhớ lời dạy đừng quên, gắng học thuộc lòng và thực hiện lời dạy ấy. Nhưng nếu người đệ tử không nhớ được những lời dạy, thì dầu có nghe được Chánh pháp và có được lợi ích đi nữa, nhưng vì không hiểu một chút

gì về Chánh pháp thì thật chẳng khác gì không nghe Chánh pháp.”

Khi chúng ta để các tình cảm xúc động, thì dầu chúng ta có nhớ đến lời dạy, Chánh pháp cũng không trở thành trong sạch và có hiệu lực. Như trong quyển Dvags. Po. Lha. Rje. đã nói :

“Nếu chúng ta không thực hành theo Chánh pháp một cách phải phép đúng đắn, thì Chánh pháp sẽ không giúp gì cho chúng ta.”

Vậy những ai có những tư tưởng sai lầm bất thiện về vị Bổn sư, về Chánh pháp, những ai mắng chửi bạn mình dầu người bạn không gây chướng ngại cho mình, những ai kiêu ngạo và khinh miệt, phải từ

bỏ những tánh tình bất thiện ấy, vì chúng sẽ tạo nguyên nhân để họ rơi vào những đời sống, những điều bất thiện”.

Đoạn ngắn trên chứa đủ những phần tử khiến đạo Phật thành một sức mạnh văn hóa và tinh thần : nghe đến Chánh pháp, nghĩ đến Chánh pháp, đem Chánh pháp ứng dụng vào đời sống mình, đó là bí quyết của hòa bình và hạnh phúc cho mình và cho tất cả mọi người.

Dòng tâm thức hay tâm lý học trong đạo Phật

DÒNG TÂM THỨC hay

TÂM LÝ HỌC TRONG ĐẠO PHẬT

Tư tưởngcon người như dòng nước trôi chảy, từ ý nghĩ này qua ý nghĩ khác, phức tạp và tế nhị. Giải phẫu dòng tư tưởng này, tìm hiểu sự cấu tạo và kết thành của nó, phân tích những phần tử tâm lý gì đã hình thành ra dòng tư tưởng ấy, đó là mục tiêu của Abhidhamma trong đạo Phật, và môn học này ta có thể tạm gọi là môn Tâm lý học trong đạo Phật. Dòng tư tưởng ấy, Pàli Abhdhamma (Pàli A-tỳ-đạt-ma) gọi là Cittavìthi, dịch là sự diễn tiến của tâm thức, chữ citta dịch là tâm thức gồm các tư tưởng, ý thức cấu thành dòng tư tưởng ấy.

Mỗi tâm thức (citta) ví như làn sóng ngoài biển. Làn sóng nổi lên trên mặt biển, tồn tại một lúc rồi lắng xuống và khiến cho một làn sóng khác nổi lên. Cũng như vậy, một tâm thức nổi lên trên mặt Bhavanga (tiềm thức), tồn tại và được nhận thức rồi lại lắng xuống và khiến cho một tâm thức khác nổi lên. Như vậy một tâm thức có 3 giai đoạn :

1. Uppàda: sanh; 2.Thiti: trú và 3. Bhanga: diệt. Đời

sống của một tâm thức, từ khi sanh cho đến khi diệt gọi là một cittakhana hay một tâm thức sát-na. Khi một cảm xúc được thọ lãnh do 5 giác quan :

1. Cảm xúc ấy rung động làn sóng đều đặn của Bhavanga (tiềm thức) trong một cittakhana (tâm thức sát-na) và giai đoạn ấy được gọi là Bhavangacalana (tiềm thức kích động).

2. Rồi dòng tiềm thức ấy dừng lại trong một cittakhana và được gọi Bhavangupacchada (tiềm thức đứt đoạn).

Rồi cũng với cảm xúc ấy, những tâm thức sát-na sau này được tiếp tục từng sát-na một, sanh lên rồi lặn xuống mau lẹ;

3. Pancadvàràvajjana : 5 căn chuyển hướng,

4. Cakkuvinnàna hay nhãn thức (hoặc một trong 4 thức khác),

5. Sampaticchana : Lãnh thọ thức,

6. Santìrana : Suy đạc thức,

7. Votthapana : Xác định thức,

8-14. Javana : Tác động thức lập đi lập lại đến 7 sát-na.

15-16. Tadàlambana : Đồng cảnh thức, ghi giữ sự thực nghiệm trong tiềm thức, lập lại đến 2 sát-na.

Xong rồi tâm thức ấy lặn xuống Bhavanga lại.

Như vậy từ Bhavangacalana cho đến khi tâm thức lặn xuống đến đệ nhị tadàlambana, có tất cả là 16 tâm thức sát-na. Và đó là cả một chương trình diễn tiến của một tâm thức qua 5 căn. Khi ta thấy, nghe, nếm hay xúc chạm một vật gì, chúng ta nhận thấy hàng ngàn cittavithi như vậy; nhưng vì sự diễn tiến quá mau lẹ thành thử chúng ta không thể nhận thấy những giai đoạn tương tục kết thành dòng tư tưởng ấy.

Ví dụ sau này sẽ giải thích một cách rõ ràng sự diễn tiến của một tâm thức khi cảm nhận một ngoại vật do 5 căn đưa đến.

Một người nằm ngủ dưới một cây xoài nhiều trái, một trái xoài rơi xuống gần người ấy. Người ấy bỗng thức dậy, tìm xem cái gì đã phá giấc ngủ mình, thấy trái xoài gần bên mình, lượm trái xoái lên, ngửi và quan sát trái xoài, biết được trái xoài đã chín và tốt, người ấy ăn trái xoài ấy.

1. Ở đây, giấc ngủ của người ấy được ví với trạng thái tâm thức khi chưa bị vật gì xúc chạm, trạng thái tâm thức ấy gọi là Bhavanga hay tiềm thức.

2. “Thức dậy và tìm xem cái gì đã phá giấc ngủ mình” tức là trạng thái tâm thức nửa tỉnh nửa mê. Khi tự mình tìm kiếm ngoại cảnh xúc chạm, là do nhãn căn hay nhĩ căn, tỷ căn, thiệt căn hay thân căn. Trạng

thái ấy gọi là Pancadvàràvajjana hay 5 căn chuyển hướng.

3. “Thấy trái xoài” là ví dụ với nhãn thức hay một trong 4 thức còn lại. Đây chỉ là một cảm giác suông và giản dị chưa có tư tưởng, ý nghĩ xen lẫn. Cảm giác qua nhãn căn gọi là cakkhuvinnàna (nhãn thức), qua nhĩ căn gọi là sotavinnàna (nhĩ thức), qua tỷ căn gọi là ghànavinnàna (tỷ thức), qua thiệt căn gọi là jivhàvinnàna (thiệt thức), qua thân căn gọi là kàyavinnàna (thân thức).

4. “Lượm trái xoài lên”, ví dụ với tâm trí thâu nhận ngoại vật. Trạng thái này gọi là Sampaticchana hay lãnh thọ thức.

5. “Ngửi và quan sát trái xoài” là trạng thái tâm thức tìm hiểu ngoại vật với kinh nghiệm quá khứ. Trạng thái này gọi là Santìrana hay suy đạc thức.

6. “Biết được trái xoài đã chín và tốt”, ví dụ với trạng thái tâm thức đã cho ngoại vật ấy một địa vị nhất định trong phạm vi hiểu biết. Trạng thái này gọi là Votthapana hay xác định thức.

7. “Ăn trái xoài”, ví dụ với trạng thái của tâm thức qui chính ngoại vật hợp với sở dụng của mình. Đây là một trạng thái tâm thức rất linh động, trong ấy chủ nhân hoàn toàn tự nhận thức và quyết định thái

độ của mình đối với đối tượng. Trạng thái này gọi là Javana hay tác động thức.

Thức này rất quan trọng, vì chính thức này điều động tất cả hành động của con người, khiến người làm thiện làm ác và khiến người sau khi chết phải sanh tử luân hồi và cũng do thức này mà con người có thể tu thiền định và chứng các quả vị thiền.

Trạng thái chuyển biến tương đối giữa

tâm và sắc.

Vạn vật ở đời hình như bất động, nhưng sự thật chúng luôn luôn chuyển biến, di dịch từng giây từng phút. Chúng có thể được so sánh với lửa của ngọn đèn, ngọn lửa này hình như không thay đổi, nhưng sự thật là từng sát-na, từng hồi một nó luôn luôn chuyển biến đổi khác. Đó chính là định lý Anicca (vô thường) của đạo Phật.

Nhưng nếu vạn vật là chuyển biến, sát-na vô thường như vậy thì sao một cittavìthi (sự diễn tiến của tâm thức) có thể tác thành, vì một diễn tiến của tâm thức phải cần 16 sát-na mới trọn đủ. Abhi-dhamma hay Luận học giải thích rằng tốc hành của sắc pháp 16 lần chậm hơn tốc hành của tâm pháp. Nói một cách khác, tâm pháp sở dĩ nhận thức được sắc pháp vì tốc độ của tâm pháp nhanh hơn tốc độ của sắc pháp đến 16 lần.

Sắc pháp phải dùng đến một cittakhana (tâm thức sát-na) để hiện khởi và đến tâm thức sát-na thứ hai mới được tâm pháp nhận thức. Như vậy thời gian của một sắc pháp là 17 tâm thức sát-na, và đến thức sát-na thứ 17, một diễn tiến của tâm thức được trọn vẹn hoàn thành.

Sức mạnh của cảm xúc.

1. Nếu sắc pháp rất rõ ràng (atimahanta) thì sẽ được nhận thức chỉ một sát-na sau khi hiện khởi. Rồi sự diễn tiến của tâm thức tiếp diễn cho đến 16 sát-na. Đến cuối sát-na thứ 16, đời sống của một sắc pháp kết liễu. Một sắc pháp như vậy gọi là mahanta hay cực đại khi được nhận thức một sát-na sau khi khởi và tồn tại cho đến giai đoạn Tadàlambana hay “đồng cảnh thức”.

2. Nếu sắc pháp được cảm xúc không rõ ràng như trên thì sắc pháp ấy sẽ được nhận thức chậm hơn và sẽ được kết liễu trước khi sự diễn tiến của tâm thức được trọn vẹn. Sắc pháp ấy chỉ tồn tại cho đến Javana (Tác động thức) mà thôi. Ở đây, Tadà-lambana (đồng cảnh thức) không hiện khởi. Sắc pháp này được gọi là “Mahanta” hay “Đại”.

3. Nếu cảm xúc của một sắc pháp lại còn yếu hơn, thì sắc pháp ấy sẽ được nhận thức còn chậm hơn và sẽ kết liễu đến giai đoạn Votthapana (xác

định thức) mà thôi. Trong trường hợp này, xác định thức lập lại hai hay ba lần trước khi chìm xuống Bhavanga (tiềm thức). Sắc pháp như vậy gọi là Paritta hay tiểu.

4. Nếu cảm xúc của một sắc pháp hết sức yếu

ớt, sắc pháp ấy sẽ được nhận thức quá chậm và vì vậy sau khi kích động Bhavanga (tiềm thức) sẽ bị

kết liễu lập tức, trước khi sự diễn tiến của tâm thức hiện khởi. Một sắc pháp như vậy gọi là atiparitta hay cực tiểu.

Manodvàràvìthicitta hay sự diễn tiến của

tâm thức qua ý căn.

Sự diễn tiến của tâm thức qua ý căn có khác với sự diễn tiến của tâm thức qua ngũ căn. Pháp trần xúc chạm ý căn không phải là ngoại cảnh như đối với năm căn mà chính do ý thức tạo nên. Chúng có thể thuộc về dục giới (kàmàvacara) như trong ký ức, suy nghĩ, quán sát, hoặc thuộc sắc giới (rùpàvàcara) và vô sắc giới (arùpa), như trong khi tu thiền định, hoặc quán tưởng vô sắc; hoặc thuộc siêu trần giới (lokuttara) như Niết-bàn. Sự diễn tiến của tâm thức qua ý căn bắt đầu với manodvàràvajjana hay ý căn chuyển hướng; manodvàràvajjana này tương đương với votthapana trong sự diễn tiến của tâm thức qua 5 căn. Nếu pháp trần rất rõ ràng (vibhùta) được nhận

thức ngang qua ý căn, thì bhavanga (tiềm thức) được kích động trong hai sát-na rồi manodvàrà-vajjana hiện khởi tiếp đến 7 sát-na Javana (tác động thức) và hai sát-na Tadàlambana (đồng cảnh thức), xong sẽ chìm xuống bhavanga lại. Nếu pháp trần không rõ rệt (avibhùta), thì sự diễn tiến của tâm thức chỉ đến Javana (tác động thức) mà thôi, rồi chìm xuống Bhavanga lại.

Appanà-javanacittavìthi hay sự diễn tiến của

tâm thức trong thiền định.

Sự diễn tiến của tâm thức trong thiền định có khác với sự diễn tiến của tâm thức qua 5 căn và qua ý căn. Ở đây không có vấn đề pháp trần là vibhùta (rõ ràng) hay không rõ ràng (avibhùta), cũng không có tadàlambana (đồng cảnh thức). Người tu thiền khi quán tưởng, tâm thức chứng đến giai đoạn Javana (tác động thức), tác động thức này gồm có 3 hay 4 sát-na, gọi là parikamma, upacàra, anuloma và gotrabhù, đến sát-na này, tâm thức của người tu thiền vẫn còn ở trong địa hạt dục giới kàmaloka. Nhưng đến sát-na thứ 4 hay 5 thời tâm thức của người tu thiền đã vượt lên địa hạt sắc giới, vô sắc giới hay siêu trần giới (lokuttara). Đến giai đoạn này, người tu thiền có thể ở mãi trong cảnh giới thiền định, lâu mau tùy theo sức mạnh hoặc ý chí thiền tưởng của mình.

Tóm lại, sự diễn tiến của tâm thức gồm có sự diễn tiến qua 5 căn khi năm căn xúc chạm nhận thức ngoại cảnh, sự diễn tiến qua ý căn khi ý căn xúc chạm nhận thức pháp trần, và sự diễn tiến trong khi người tu hành quán tưởng, thiền định. Mục đích của Abhidhamma hay Luận học là giải phẫu các sự diễn tiến này, phân tích các tâm vương (citta), tâm sở (cetasika) tác thành dòng tư tưởng ấy và diễn tả sự tác động, vận hành của chúng trong tâm thức của chúng ta. Cũng vì lẽ ấy mà môn học Abhidhamma có thể gọi là môn Tâm lý học Phật giáo.

Đạo Phật với tôi có ý nghĩa gì?

ĐẠO PHẬT ĐỐI VỚI TÔI

CÓ Ý NGHĨA GÌ ? (*)

Đạo Phật đối với tôi, không phải là một giáo điều hay là một nhóm tín điều của riêng một tôn phái, một học phái hay một giáo phái nào, mà chính là một dòng nước vĩ đại chảy xuống với chúng ta, từ ngàn năm về trước, và dòng nước ấy tập trung tất cả kinh nghiệm qua vô số thời đại của những tín đồ, triết gia, thi sĩ, nghệ sĩ, học giả và các bậc Đại đức, tất cả những người này cùng gây dựng sự phong phú kỳ diệu của dòng nước ấy.

Nguồn gốc của giòng nước ấy là vị Đại giác, hay đúng hơn, sự chứng nghiệm của giác ngộ, một trạng thái của tâm thức, phổ biến và phong phú đến nổi, sau 2500 năm, chúng ta chưa làm nông cạn được những khả năng diễn đạt và những pháp môn chứng ngộ vô lượng của sự chứng nghiệm ấy.

Nhưng đại tôn giáo và những truyền thống tinh thần không phải là những phát minh cá nhân, dầu

———

(*)Lama Anagarika Govinda,

chúng được những bậc đại nhân xướng khởi đầu tiên. Chúng được phát triển lớn dần từ mầm giống của những tư tưởng sáng tác, những thực nghiệm vĩ đại và những trực giác sâu kín. Chúng lớn dần trải qua nhiều thời đại, thể theo định luật riêng của chúng, như một cây hay những cơ thể động vật khác.

Những lời Đức Phật có thể dạy cho chúng ta chỉ là một phần của những gì Đức Phật đã dạy với tự thân của Ngài, với cá tánh của Ngài, với sự mô phạm linh động của Ngài. Và tất cả những điều trên cũng chỉ là một phần nhỏ của sự thực nghiệm tinh thần của Ngài. Chính Đức Phật cũng đã biết sự khiếm khuyến và giới hạn của lời nói và văn từ. Ngài đã ngần ngại truyền dạy bằng lời nói những gì quá sâu kín và tinh vi để luận lý suông và trí thức tầm thường của loài người có thể nhận hiểu. Dầu vậy nay vẫn có người chỉ thấy đạo Phật là một đạo lý trí, và với hạng

người này, lý trí triệt để hạn cuộc vào những phát minh khoa học và những ý luận tuyệt đối của thế kỷ vừa qua!

Những ai tin tưởng hoàn toàn vào văn tự, cũng như những ai xem giá trị lịch sử hệ trọng hơn cả sự Thật, sẽ không bao giờ công nhận như vậy, vì chúng sẽ mất những thành kiến đã được sắp đặt một cách rõ ràng, những khái niệm đã được định nghĩa khúc chiết và những tư tưởng võ đoán, chính những thành kiến,

khái niệm, tư tưởng này giúp đỡ họ khỏi phải suy nghĩ cho họ. Họ buộc tội các học phái đạo Phật về sau đi quá xa Đức Phật trong khi sự thật chính họ là người đã đi quá xa những khái niệm bị thời gian chi phối của những vị đồng thời với Đức Phật và những kẻ kế vị.

Các học phái

Để có một quan niệm vững vàng về đạo Phật, chúng ta không thể dựa vào bằng chứng của riêng một học phái nào, dầu học phái này có thể xưa nhất, vì những kinh điển xưa nhất hiện chúng ta được biết đều được chép ít nhất là 4 thế kỷ sau khi Đức Phật nhập Niết-bàn và trong thời ấy, ít nhất đã có 18 học phái khác nhau. Những học phái ấy đều diễn đạt lời dạy của Đức Phật một cách xác thật, và chơn chánh nhất có thể có được đối với những hạng người có những tánh tình và nhận thức sai khác nhau. Tất cả đều chân thành sùng thượng Đức Phật và đến với lời dạy của Ngài với một thái độ hết sức cung kính. Vậy nên không gì đáng khen cho một số lớn học giả hiện đại, bị hướng dẫn sai lầm bởi vì một sự tình ngẫu nhiên, những kinh điển của một học phái được gìn giữ tốt hơn hay được hiểu dễ dàng hơn kinh điển của các học phái khác khiến họ xem rằng những kinh điển này là nguồn gốc chơn chánh độc nhất của những lời dạy Đức Phật.

Lin Yutang đã nói : “Vì loài người chỉ ưa nhìn vào một biến tướng (phase) của sự Thật mà họ nhận được, và phát triển cùng nâng cao biến tướng ấy thành một hệ thống luận lý hoàn toàn, nên Triết học của chúng ta thường hay đi xa với đời sống. Ai luận đàm đến sự Thật tức làm tổn thương đến sự Thật, ai muốn chứng minh sự Thật tức hủy hoại và xuyên tạc sự Thật. Ai đeo cho sự Thật một nhãn hiệu và một loại học phái tức giết chết sự Thật. Và ai tuyên bố là một tín đồ của sự Thật tức là đã chôn mất sự Thật.”

Chính Đức Phật đã từng hỏi Đại đức A Nan có phải đã theo lời dạy của Ngài và tin Ngài vì lời nói của Ngài. Đại đức A Nan trả lời không phải vậy mà chỉ vì tự mình đã chứng nghiệm những lời Ngài dạy và nhận thấy những lời ấy đúng với sự Thật.

Thái độ của ngài A Nan tượng trưng thái độ của người Phật tử một cách vắn tắt rõ ràng. Đức Phật không muốn bắt đầu một tôn giáo mới hay định nghĩa một giáo điều mới, mà chỉ muốn khuyến khích mỗi cá nhân tự mình kinh nghiệm sự Thật cho mình, và tự tỉnh giác đến sự Thật cuối cùng mà chúng ta gọi là Giác Ngộ. Đức Phật không tự xem mình như là một nhà phát minh một lời dạy mới, Ngài chỉ muốn xem mình như là một người cầm đuốc cho một định lý (Dharma) tinh thần vĩnh viễn, định lý ấy đã được vô số đấng Đại Giác đã chứng ngộ và truyền bá trước

Ngài, và định lý ấy cũng sẽ được các Đức Phật tương lai truyền bá tương tự.

Lời dạy Phổ quát(Universal Teaching)

Chính tánh cách phổ biến của đạo Phật đã luôn luôn gây cảm hứng tôi và làm cho đời sống tôi đầy những cảm nhận mới lạ, bởi sự phong phú của những kinh nghiệm tinh thần và những pháp môn chứng ngộ, chính sự phong phú ấy không cho phép tâm trí phải bị tù hãm và thỏa mãn một cách dễ dàng, trái lại mở rộng trước chúng ta những viễn cảnh mới, tại mỗi khúc quanh và góc đường.

Khi tôi còn trẻ tuổi, nhân tính dễ thương của Đức Phật, sự hợp lý và ngay thẳng, lời dạy Ngài đã cảm hoá và ảnh hưởng đến tôi. Lời dạy của Ngài không có gì mâu thuẫn với những định lý của vũ trụ và tác hại đến lương tri con người. Định lý phổ biến, luân lý, vũ tru, nội tâm và ngoại cảnh cùng hòa hợp lẫn nhau để thành một bức họa hòa đồng điều tiết.

Định lý nghiệp về nhơn và quả, định lý duyên khởi ứng dụng vào phạm vi luân lý và tu hành, cũng chắc chắn khi ứng dụng vào phạm vi vạn vật, hình như đã lấp bằng lỗ hở từ trước đến nay giữa tôn giáo và khoa học như phổ thông thường hiểu. Cho đến giáo lý “luân hồi dầu là một sự tin chắc sâu vững và cũng là một sự tu chứng cá nhân đối với tôi tự nhiên

và đáng tin hơn, sánh với lý thuyết ra đời chỉ là một sự phối hợp ngẫu nhiên của những sự kiện vật chất và cuối cùng bị đoạn diệt hoàn toàn hay lý thuyết về một đời sống vĩnh viễn tại một thiên đường.

Tôi may mắn khi còn trẻ được hiểu biết những giáo lý chính của tất cả những tôn giáo lớn trên thế giới, nhưng không bị ảnh hưởng hay bị bắt buộc phải hướng theo một tôn giáo nào, cho đến khi tôi chọn đạo Phật. Sự lựa chọn ấy là sự cảm hóa chơn thành của nội tâm, chứ không phải một cái gì bắt buộc tôi phải nắm lấy vì hoàn cảnh. Chắc chắn tôi đã là một Phật tử trước khi tôi được sinh ra ở đời này.

Tuy vậy, điều đáng chú ý là theo thời gian thay đổi, những phương diện sai khác của một vật giống nhau lại ảnh hưởng hấp dẫn chúng ta sai khác nhau. Khi còn trẻ, phần hợp lý của đạo Phật và hình ảnh “lịch sử” của Đức Phật chiếm địa vị ưu thắng trong sự tin tưởng tôn giáo của tôi, nhưng kinh nghiệm của những năm về sau nêu cho tôi rõ giá trị nông cạn của các biện luận thuộc lý trí và làm cho tôi tin tưởng hơn về giá trị và đặc tánh giác ngộ của Phật.

Một viễn tưởng

Khi tôi nói rằng đạo Phật hiện ra với tôi như một con sông, một viễn tưởng sáng chiếu trong tâm trí tôi, hình ảnh một cuộc du hành dọc theo con sông ấy, và

những kỳ quan linh động phong phú con sông ấy hiện ra trước mắt tôi. Tôi sẽ tả cảnh một vài kỳ quan ấy dầu tôi hiểu viễn tưởng ấy có tánh cách hoàn toàn cá nhân và sự khó khăn thiếu hụt những danh từ và ví dụ để miêu tả.

Ban đầu phong cảnh được bốn hòn núi “Bốn Đế” hùng mạnh ngự trị : Khổ đế, tập đế, diệt đế và đạo đế. Hòn núi thứ nhất có vẻ đen thẫm, dễ sợ, bao bọc tràn đầy những than tro và đá Diệm sơn đen xẫm, không có cây cối và một đám mây màu đỏ tía gợi điềm dữ bay lơ lửng như một tấm màn báo hiệu ngày tận số.

Ngọn núi thứ hai phun lửa và khói và những dòng suối đầy phún thạch chảy đỏ tràn liếm sườn núi với những lưỡi đỏ rực, trong khi ấy một trận mưa đá và lửa, tàn phá và diệt tận mọi sự sống xung quanh ngọn núi phẫn nộ ấy. Và một giọng như sấm vang dậy : “Này, Ta tuyên bố cho các người biết, vũ trụ đang bị đốt cháy, bị lửa tham dục, lửa hận thù và lửa vô minh đốt cháy”.

Ngọn núi thứ ba được tắm trong ánh sáng tươi mát của mặt trời và chóp núi rực chiếu với tuyết trắng vĩnh viễn, trên màn trời xanh biếc, - xa bụi đời, trong sạch, ngoài giới hạn của phàm phu... Nhưng một hòn núi thứ tư hiện ra một bên hòn núi ấy, cao dần với tám bực cấp lớn, và từ cấp bực cuối

cao hơn hết, một hào quang muôn sắc chói sáng và bắt một mống cầu vồng bảy sắc đến chóp núi trắng và chói sáng ấy. Và giọng nói của Đức Phật lại vang dậy cùng khắp: “Con đường giải thoát đã được tìm thấy, con đường Thánh đạo tám ngành, đưa ngang qua là: Chánh tri kiến, Chánh tư duy, Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng, Chánh tinh tấn, Chánh niệm, Chánh định, cuối cùng đưa đến Niết-bàn giải thoát”.

Có nhiều khu rừng đẹp dưới chân những núi giải thoát và nhiều người muốn tự sửa soạn để leo lên ngọn núi dốc, tự ẩn mình trong những chỗ thanh tịnh của những khu rừng ấy và tự biến mình trong một đời sống thiếu thốn và thiền quán. Và họ tự dựng lên những bức tường xung quanh họ để chống lại với đời và những ảnh hưởng phiền nhiễu của nó. Nhưng họ càng đóng cửa với cuộc đời bao nhiêu, họ càng ít nhận biết những ngọn núi mãnh liệt ấy bấy nhiêu và tiếng động nước chảy của con sông lớn càng nhỏ dần và nhỏ dần.

Cuối cùng, các bức tường trở thành cao, cho đến nỗi ngọn núi Giải thoát không được trông thấy nữa. Nhưng các vị ẩn sĩ còn nhớ được 4 hòn núi và con đường Thánh tám ngành, đưa đến chóp núi cao nhất và viết được nhiều quyển sách bác học về những nguy hiểm và kỳ lạ của những ngọn núi ấy. Và dầu

cõi đời mà họ đóng cửa lại vẫn nuôi sống họ và cho họ áo mặc, họ cảm thấy như đã độc lập đối với đời và như vậy không còn cần phải từ giã khu rừng họ ẩn núp và bắt đầu leo lên ngọn dốc cao hơn, cử chỉ ấy chỉ một số ít làm được, và càng ít hơn là những người leo lên tận chóp núi. Số ít người ấy không bao giờ trở về nữa.

Nhưng con sông vẫn chảy, chảy mãi như không có gì xảy ra. Và như vậy nhiều năm đã trải qua trong khu rừng dễ chịu ấy, cho đến một ngày kia, tiếng gọi của con sông vang đến một số nhà ẩn sĩ, vẫn còn giữ sống được niềm giải thoát, chưa bị diệt mất hẳn. Và rồi họ bắt đầu dấn mình trên con đường mạo hiểm ấy và chúng càng tiến xa bao nhiêu, họ càng nhận thấy con sông ấy chảy về hướng mục đích mà họ tìm, và con sông ấy càng rộng càng cuộn nhiều nước hơn, nhiều nhà chiêm bái cùng đến san sẻ chiếc thuyền rộng rãi đưa họ tiến tới.

Cứu cánh

Hình như chiếc thuyền lớn dần cùng nhịp với con sông lớn dần và toàn thế giới đều được mời lên cùng đi. Và thình lình, họ nhận thấy con đường chánh 8 ngành đưa họ thẳng ngang qua cuộc đời, và bước đầu tiên là sự nhận hiểu không gì ngăn cách chúng ta và các bạn đồng hành, trừ đó là sự hiểu lầm cho mình là

hạng người độc nhất đặc biệt. Một làn sóng tình thương ấm cúng phát từ quả tim của họ, bao trùm những bạn đồng hành và tất cả mọi chúng sanh cho đến khi chúng cảm thấy rộng mênh mông và tự do như trời rộng bao la. Con đường tinh thần và con sông trở thành một và chảy về phía mặt trời đang lặn và như tự hòa hợp trong ấy.

Và hào quang của mặt trời lan tràn đầy vô số Đức Phật và các vị Bồ-tát, những vị đã đi và những vị sẽ đi. Vì thế giới ấy không còn thời gian và quá khứ cùng vị lai hòa hợp thành một trong hiện tại vĩnh viễn. Vậy nên, mặt trời lặn, chỗ con sông chảy đến, sẽ không bao giờ lặn và hào quang của nó sẽ không bao giờ tàn diệt đối với những kẻ đã hướng đi theo con sông ấy.