Đức Phật nhà đại giáo dục

Phong trào Phật giáo ở Ấn Độ

PHONG TRÀO PHẬT GIÁO Ở ẤN ĐỘ

Phong trào Phật giáo ở Ấn Độ trong mấy tháng gần đây hoạt động rất mạnh. Đặc biệt nhất là Hội nghị Phật giáo Thế giới lần thứ tư tại Népal, lễ Buddha Jayanti tại Tân Delhi, thủ đô Ấn Độ, phong trào quy y Phật giáo ở Ấn Độ và cuộc viếng thăm các Phật tích của hai ngài Dalai Lama và Panchen Lama.

Tại Kathmandu, thủ đô nước Népal, đã họp Phật giáo thế giới lần thứ tư. Hội nghị họp trong lúc mà thế giới đang phải trải qua một thời kỳ trầm trọng với cuộc chiến tranh ở Ai Cập, cho nên cuộc Hội nghị này được toàn thể thế giới chú ý vì mọi người đều tin tưởng chỉ có đạo Phật với giáo lý trí tuệ và từ bi mới có thể giải quyết sự nguy khốn diệt vong của thế giới hiện tại. Điều đặc biệt nhất của Hội nghị này là đại biểu đoàn tham dự đông hơn tất cả các cuộc hội nghị lần trước : về các nước đến dự, chúng ta có thể kể nước Miến Điện, Tích Lan, Cao Miên, Pháp, Tiệp Khắc, Latvia, Esthonia, Anh, Hiệp Chủng quốc, Phi Luật Tân, Trung Hoa, Thụy Điển, Nga, Mông Cổ,

Triều Tiên cả Nam và Bắc, Nhựt Bổn, Lào, Thái Lan, Hồng Kông, Tân Gia Ba, Mã Lai, Népal, Ấn Độ, Đông Hồi, cuối cùng là Việt Nam. Nước Việt Nam có tất cả ba phái đoàn: Bắc Việt gồm ba Đại biểu; đoàn Nam Việt gồm có bốn Đại biểu do ngài Hòa thượng Thích Tịnh Khiết, Hội chủ Hội Phật giáo Việt Nam làm Trưởng phái đoàn, thầy Thích Minh Châu và Đạo hữu Trần Thanh Hiệp. Ngoài ra còn có Thầy Bửu Chơn cùng với bốn nữ Cư sĩ và một nam Cư sĩ. Chúng tôi muốn nói thêm một phái đoàn người Việt ở Thái Lan, toàn là tu sĩ, tu theo hạnh Đại Thừa như bên Việt cũng có đến dự.

Nhìn sơ đại biểu các nước đến dự, chúng ta thấy rõ phong trào Phật giáo đang phát triển rất mạnh, không những ở Á Đông mà cả Âu Châu và Mỹ Châu cũng cử đại biểu về dự. Về Á Châu, từ khi các nước này đã dành được độc lập, từ khi chế độ thực dân cáo chung, đạo Phật được đưa lên thành quốc giáo; và nếu có vài nước đạo Phật chưa thành quốc giáo, đạo Phật cũng được xem là một tôn giáo được nhiều tín đồ nhất. Thử nhìn qua các nước Á Châu thì đủ rõ đạo Phật tiến mạnh chừng nào. Xung quanh nước Việt Nam, các nước Lào, Cao Miên, Thái Lan, Miến Điện, Tích Lan đều tôn đạo Phật là đạo của dân chúng. Riêng Tây Tạng không có ai là không theo đạo Phật, và dầu có hạng người không hiểu đạo Phật rõ ràng,

đạo Phật cũng là đạo của dân chúng, đạo của tổ tiên, đạo của nước nhà. Ngoài các nước kể trên, cứ nhìn về Đông Nam Á cũng thấy, tại Mã Lai, Tân Gia Ba cũng có đạo Phật, tại Phi Luật Tân cũng có đạo Phật, tại Nam Dương cũng có Hội Phật giáo, cũng có Phật tử. Riêng Ấn Độ, tuy chánh thức số Phật tử không được đông, nhưng số người hướng về đạo Phật càng ngày càng nhiều, và chánh phủ lại trực tiếp khuyến khích truyền bá đạo Phật. Nhìn xa hơn một chút, chúng ta thấy Triều Tiên, Nhựt Bổn, Mông Cổ, cũng đều là nước Phật giáo.

Đạo Phật ngày nay không những đã mạnh ở Á Châu, chính Âu Châu và Mỹ Châu, cả Úc Châu cũng đều bắt đầu nghiên cứu Phật giáo và mở nhiều hội Phật học. Đạo Phật với tánh chất khoa học thiên về lý trí, đả đảo thần quyền, nhấn mạnh về từ bi bình đẳng, bài trừ bóc lột và giai cấp đã được hàng thức giả nghiên cứu và thán phục. Hơn nữa, với thế giới hiện tại đang ở trên vực thẳm của một cuộc chiến tranh thế giới thứ ba toàn diện và rùng rợn, các nhà chính trị gia tha thiết với hòa bình đã lớn tiếng kêu gọi mọi người trở về với tôn giáo hòa bình độc nhất, trở về với Phật giáo, một tôn giáo không có lịch sử chiến tranh, một tôn giáo không làm mê hoặc ngu muội tín đồ, đạo Phật chú trọng khai sáng lý trí, một tôn giáo không dựa vào chính trị, vì đạo Phật chỉ chú trọng sự giải thoát cá nhân,

một tôn giáo không ủng hộ riêng một giai cấp để thống trị các giai cấp khác, vì đạo Phật là đạo bình đẳng. Vì vậy, Bác sĩ Malalasekera, Hội trưởng Hội Phật giáo thế giới, đã lớn tiếng tuyên bố trong khi khai mạc Hội nghị là ngày nay đạo Phật đã tiến mạnh khắp nơi và hơn một phần ba tổng số dân chúng thế giới đã là Phật tử.

Điểm đặc biệt thứ hai trong Hội nghị này là sự hòa hảo giữa hai phái Đại thừa và Tiểu thừa, không có sự chia rẽ như kỳ Hội nghị thứ ba tại Miến Điện. Trong những quyết nghị, một quyết nghị được toàn thể Hội nghị tán đồng chấp thuận là bãi bỏ sự phân chia giữa phái Đại thừa và Tiểu thừa, và không nên dùng danh từ Tỳ-kheo Đại thừa hay Tỳ-kheo Tiểu thừa mà chỉ dùng một danh từ Tỳ-kheo mà thôi. Quyết nghị này được hoan nghênh nhiều và sẽ mở đầu cho một tình hữu nghị thân thiện giữa hai phái lớn nhất trong đạo Phật.

Hội nghị có nhấn mạnh điểm yêu cầu phụ huynh cho con cái đến học tại trường do các Hội Phật giáo đứng chủ trương, vì chỉ tại trường này, con cháu mới được giảng dạy theo đạo Phật và tập sống đúng với người Phật tử. Hội nghị lại yêu cầu các phụ huynh nên gắng mở các trường Phật giáo để dạy dỗ con em mình theo đúng với chân tinh thần Phật giáo, vì đó là điều kiện tối yếu để con cháu

các Phụ huynh Phật tử có thể sống theo đúng tinh thần của một Phật tử.

Trong kỳ Hội nghị này, Phái đoàn Việt Nam được dịp thân thiện với đại biểu các nước bạn, và nhờ vậy gây tình thân mật với các phái đoàn các nước Phật giáo khác. Các tặng phẩm của phái đoàn Việt Nam, nhất là bức tượng Phật thêu tặng cho vị Hoàng đế nước Népal được xem là tặng phẩm quý giá nhất. Còn bức tượng Đức Quán Thế Âm tặng cho bác sĩ Malalasekera, Hội trưởng Hội Phật giáo thế giới cũng đứng vào bậc nhất nhì đối với các tặng phẩm khác.

Sau khi Hội nghị bế mạc, cả Phái đoàn có đi chiêm bái vườn Lâm Tỳ Ni, chỗ Đức Phật đản sinh, và đến làm lễ tại chỗ ấy.

Tiếp theo Hội nghị Népal, chúng tôi đến New Delhi để dự lễ Buddha Jayanti tại Ấn Độ. Tại đây có thêm đạo hữu Mai Thọ Truyền được Chánh phủ Ấn Độ mời cùng đến dự. Trong kỳ lễ này, đặc biệt có thảo luận về ảnh hưởng Phật giáo đến văn chương, nghệ thuật và triết học, cùng lời dạy của Đức Phật, được một số đông học giả Phật tử các nước tham gia. Các bài thảo luận đều được in sẵn phát cho các thính giả. Trong suốt kỳ thảo luận, mỗi học giả đại diện cho gần khắp các nước Phật giáo đều tán thán đạo Phật ảnh hưởng đến văn chương, nghệ thuật và triết

học, và cuối cùng đều phải công nhận là ở trong thế giới hiện tại chỉ có đạo Phật với giáo lý bình đẳng, từ bi, trí tuệ mới có thể đưa nhân loại đến chốn hạnh phúc, thoát khỏi nạn chiến tranh tàn khốc. Rất tiếc trong kỳ Hội nghị này, sự lựa chọn người mới không được chu đáo, các vị chân chính học giả thường có thái độ ẩn mình nên không được ban tổ chức biết để mời, còn những vị không phải là học giả gì cho lắm lại vận động để được mời, thành thử cuộc thảo luận vừa rồi không đạt đến mức như người ta mong muốn. Tuy vậy, cũng có thể nói cuộc thảo luận ấy được thành công đôi phần vì đó là một cuộc Hội nghị tổ chức lần đầu tiên trên thế giới, và Ấn Độ cũng mới có xu hướng về đạo Phật gần đây, nên kết quả như vậy cũng đáng quý lắm rồi. Ngoài Hội nghị thảo luận này, còn có diễn tuồng về Ánh sáng Á Đông (The Light of Asia) diễn về lịch sử Đức Phật, diễn tuồng Nati Puja của thi sĩ Tagore, chiếu hình (Ombre Chinoise) về lịch sử đạo Phật, một cuốn phim chiếu về đạo Phật được trình bày, đứng về kỹ thuật thì chúng ta phải hoàn toàn khen ngợi, nhưng về điểm diễn tả cho hết tinh thần đạo Phật thì rất tiếc chưa diễn đạt thấu đáo như Phật tử hằng mong muốn. Đó cũng là chuyện thường, vì các tài tử chưa hiểu đạo Phật nên cũng khó lột hết chân tinh thần đạo Phật.

Dẫu thế nào, các cuộc trình bày nghệ thuật cũng được khán giả các nước tán thưởng nhiều.

Trong kỳ lễ này, tuy ngài Hoà thượng Hội chủ và Hoà thượng Pháp chủ Nam Việt không được Chánh phủ Ấn Độ chính thức mời, nhưng sau thấy khiếm khuyết, ban Tổ chức sắp đặt lại và ngài Radhakhrihnan, Phó Tổng Thống Ấn Độ và Trưởng ban tổ chức lễ Buddha Jayanti đứng lên đích thân mời hai ngài là thượng khách riêng của mình, nên trong kỳ Hội nghị, hai ngài đều được mời dự các lễ lớn do Tổng Thống, hay Thủ Tướng Nerhu đứng mời.

Một điểm đặc biệt nữa tại Ấn Độ là số người xu hướng theo đạo Phật càng ngày càng đông. Trước ngày 15 tháng chạp, đã có một số người đông đến 300 ngàn chánh thức theo đạo Phật trong một ngày. Sau đó lại có thêm một số đến 500 ngàn người nữa cùng tiếp tục chánh thức làm lễ theo đạo Phật. Người ta còn hy vọng số người càng ngày càng nhiều. Đây không kể những số người làm lễ theo đạo Phật một cách tự nhiên, không có tuyên truyền rầm rộ, thành thử số người theo đạo Phật sẽ tăng dần trong một thời gian gần. Trong những hạng người theo đạo Phật này, phần lớn là hạng người cùng đinh, theo giai cấp hạ đẳng nhất ở Ấn Độ, giai cấp này thường bị giai cấp khác ăn hiếp đè nén, nên nay họ theo đạo Phật vì chỉ có đạo Phật là đạo bình đẳng, bài trừ triệt để sự phân

chia giai cấp, và là hy vọng độc nhất cho những hạng người ấy để có thể có một địa vị ngang hàng với các giai cấp khác.

Trong những thượng khách của Chánh phủ Ấn Độ có hai ngài Dalai Lama và Panchen Lama, hai ngài được tôn là thượng thủ ở Tây Tạng. Ngài Dalai Lama được xem là hiện thân của Đức Quán Thế Âm, và ngài Panchen Lama được xem là hiện thân của Đức Phật. Đức Quán Thế Âm được xem là vị Bồ-tát hộ trợ cho xứ Tây Tạng nên ngài Dalai Lama được tôn quý hơn ngài Panchen Lama. Hai ngài này sau khi tham dự Hội nghị Tham luận về Phật giáo tại New Delhi, có đi chiêm bái các Phật tích khác như Bồ-đề Đạo tràng, Song Lâm, Lộc Uyển, v.v... chỗ nào cũng được dân chúng và Chánh phủ Ấn Độ đón tiếp rất trọng thể. Cả những Phật tích trước khi bị phế tàn, nay được Chánh phủ Ấn Độ sửa sang lại rất tốt đẹp, nhà cửa mới tạo lập thêm, đường sá mở mang sạch sẽ; thành thử mọi người ai cũng ca tụng đạo Phật vì chính nhờ đạo Phật đã đem lại sự hưng thịnh cho các chỗ Phật tích này. Ngài Dalai Lama đặc biệt được mọi người tôn kính quý ngưỡng. Đi đến chỗ nào cũng có hàng ngàn hàng vạn tín đồ Tây Tạng đến chiêm ngưỡng. Một điều lạ mà mọi người bàn tán về ngài Dalai Lama là Ấn Độ trong mùa đông không bao giờ mưa cả, thế mà, khi ngài Dalai Lama đến chỗ nào

trời đang nắng ráo, thế mà trong chốc lát trời lại đổ mưa, tại Sanchi, tại Sarnath, tại Bồ-đề Đạo tràng, chỗ nào cũng vậy, thành thử ngài được tôn sùng đặc biệt.

Ngoài những lễ này, lại có lễ do ngài Dalai Lama tặng Xá Lợi của ngài Huyền Trang cho Nalanda để nối lại tình giao hảo thân thiện giữa cựu Nalanda với Trung Hoa và sự hợp tác của nước Trung Hoa đối với Tân Học viện Nalanda. Nghe nói, Chính phủ trung Hoa sẽ xây dựng một Phật Học Viện kỷ niệm ngài Huyền Trang tại Nalanda, Phật học viện này có thể chứa 4000 học giả đến ở nghiên cứu về đạo Phật, và khi làm xong sẽ được tặng cho Chánh phủ Ấn Độ. Nếu việc này thành sự thực thì không bao lâu Nalanda tân học viện sẽ đạt đến mức độ hưng thịnh của thời xưa.

Đây là tóm tắt qua một vài sự tình đã xảy ra trong mấy tháng lại đây về đạo Phật ở Ấn Độ. Những tin tức này chứng tỏ đạo Phật đang được toàn thế giới chú ý và tin tưởng, và sự nghiên cứu Phật giáo càng ngày sẽ nẩy nở mạnh mẽ thêm nhiều tài liệu quý giá.

Phật tử Việt Nam sẽ trực tiếp tham dự vào phong trào này và sẽ tái lập sự liên lạc giữa nước Việt Nam và các nước Phật giáo. Những tin tức trên là những tin tức đáng mừng cho Phật giáo Việt Nam và các Phật tử Việt Nam muốn tham dự trực tiếp vào cuộc phục

hưng Phật giáo này, phải ngay từ bây giờ tu học Phật pháp, và tích cực tham gia các ngành hoạt động Phật giáo trong nước. Đạo Phật mạnh ở người Phật tử. Một khi các Phật tử đều nhất tâm nhất đức phụng sự Phật pháp, thì tự nhiên đạo Phật sẽ mạnh và phải mạnh. Vậy điều cần thiết hiện tại chính là ở sự tự lực của từng Phật tử, cùng nhau góp sức để ủng hộ các ngành Phật giáo. Thiết tưởng đó là ý nghĩa của các hoạt động Phật giáo vừa kể trên và cũng là sự mong muốn chân thành của người viết bài này.

Viết tại Nalanda ngày 30.02.1956.

Đức Phật với bom khinh khí

ĐỨC PHẬT VỚI BOM KHINH KHÍ *

Nhân loại ngày nay phải lựa chọn giữa lời dạy của Đức Phật và bom khinh khí. Giữa hai điểm này, không thể lựa cái gì khác được. Tôi đây có đủ đức tin để cúi đầu mỗi khi tên Đức Phật được nói đến.

Tôi biết rất rõ là phần lớn chúng ta, và nhất định tôi cũng có trong ấy, là những người không xứng đáng được gọi là đã theo đúng lời dạy của Đức Phật hay lời dạy của Thánh Gandhi.

Chúng ta nhiều lần sai lầm, nhưng dầu thế nào, chúng ta cũng có can đảm nhìn thẳng vào sự lầm lẫn ấy. Chúng ta có thể lầm lẫn, chúng ta có thể vấp ngã, nhưng chúng ta nhớ đến chúng ta và chính nhờ vậy, chúng ta tự đứng thẳng lên mỗi khi chúng ta làm điều gì sai lạc lầm lẫn… Thánh Gandhi không bao giờ ngần ngại nói đến những sai lầm lớn như núi Hy Mã Lạp Sơn của ngài. Nếu Thánh Gandhi còn sai lầm, sao chúng ta lại có thể tránh khỏi ? Lẽ dĩ nhiên chúng

———

* Trích dịch Lời tuyên bố của Thủ Tướng An Độ, ông Shri Jawaharlal Nehru.

ta sai lầm nhiều, nhưng chúng ta không cần phải hổ thẹn tự thú nhận những lỗi lầm của chúng ta mỗi khi chúng ta có lỗi và chúng ta cần đối với các đảng phái khác một cách thân thiện.

Thật rất dễ nói suông, cho đến hành động cũng dễ nữa, trong địa hạt quốc tế, nhưng khó hơn nhiều khi phải nhìn thẳng đến những vấn đề gần chúng ta hơn. Nếu lời dạy của Đức Phật không thể áp dụng được phạm vi quốc gia và gia đình thì lời dạy của Đức Phật không thể nào áp dụng được ở phương diện khác...

Tôi không sợ khí giới nguyên tử, cho đến vấn đề nguyên tử lực chúng ta cũng được tiến bộ khá nhiều. Nhưng sự tiến bộ này không phải hướng đến tạo các bom nguyên tử, mà chỉ hướng đến ứng dụng nguyên tử lực vào những mục đích hòa bình và tạo những nguyên tử năng.

Thế giới thay đổi rất mau và nếu nghĩ đến những vũ khí thời xưa và hành động theo chúng, tức là chơi với các đồ chơi trẻ em. Bom nguyên tử này có thể dùng lời dạy của Đức Phật để đối trị vì đứng trong địa hạt này, bom nguyên tử không thể dùng.

Hoàng đế Asoka (A Dục) 2300 năm trước đây, đã chấm dứt chiến tranh Kalinga khi ngài đã nắm chắc phần thắng trong tay. Trong lịch sử thế giới, không

thể có cử chỉ nào có thể sánh được với cử chỉ của một nhà chinh phục tự tuyên bố không dùng sức mạnh và chấm dứt các cuộc chiến đấu gây hấn.

Sau chiến cuộc Kalinga, Asoka trong những lời tuyên bố được chạm khắc vào các bia ký khắc trên đá hoặc khắc trên các cột trụ, tuyên bố rằng ngài sẽ từ bỏ chiến tranh và nguyện theo con đường từ bi và trí tuệ.

Vị con cao quý của Ấn Độ còn để lại cho chúng ta một lời dạy khác, là ai chỉ trích hoặc buộc tội các tôn giáo khác để nâng cao tôn giáo mình, chỉ tự hạ thấp tôn giáo mình xuống. Ngài dạy chúng ta phải kính trọng các tôn giáo khác.

Con đường của Đức Phật và của vua A Dục chúng ta không bao giờ quên, vì nó được biểu lộ và gìn giữ trong tâm trí của dân tộc Ấn Độ. Thánh Gandhi đã theo con đường ấy trong đời chúng ta và vì theo con đường ấy, sức mạnh và danh dự của nước Ấn Độ được tăng trưởng.

Thật là một sự lầm lẫn lớn nếu xem lời dạy hòa bình và bất bạo động của Đức Phật như là một điều gì để nói suông chớ không liên hệ với những hành động hằng ngày của chúng ta.

Lời dạy đó không phải chỉ dành riêng cho những vị tu hành mà còn cần phải được áp dụng vào đời

sống hằng ngày của chúng ta. Bất bạo động nếu được thực hành sẽ đem đến cho chúng ta nhiều sức mạnh để hành động. Và tất cả những vấn đề gì được bàn cãi, cũng cần phải giải quyết theo phương pháp hòa bình và dân chủ mà Đức Phật đã dạy chúng ta.

Hòa bình thế giới

HÒA BÌNH THẾ GIỚI *

Khi vấn đề hòa bình thế giới được đem ra thảo luận hệ thuộc với tình trạng thế giới hiện tại, đạo Phật không được thiếu mặt vì ba nguyên nhân chính : Thứ nhất, đạo Phật là một tôn giáo thế giới ra đời 600 năm trước đạo Thiên Chúa; thứ hai đạo Phật, ngoại trừ một vài trường hợp, là một tôn giáo truyền rộng khắp thế giới, và Á châu nay vẫn là một xứ sở của Phật giáo; thứ ba, đạo Phật là một đạo triệt để hòa bình, và có thể tự hào đã làm nhiều công cuộc thiết thực trong phạm vi này.

Tánh háo chiến cuồng nhiệt của các bộ lạc Mông Cổ xưa đã được đạo Phật nhiếp phục. Và nhờ lời dạy từ hòa của vị sáng suốt của dòng họ Thích Ca, những bộ lạc mọi rợ trong nhiều thế kỷ đã làm Âu Châu và văn minh Tây Phương điêu đứng, đã trở thành những du mục hiền hòa và những nhà nông khai khẩn đất đai. Đó chính là một kết quả văn hóa trong phạm vi nhân loại, giống như một người khi đã khai khẩn trồng

———

* Dịch bài của Bác sĩ Paul Dahlke người Đức.

trọt hay đắp đê để ngừa sự phá hoại của biển, có quyền đòi miếng đất đã khai lập được. Đạo Phật là một đạo tuyệt đối tha thiết tôn quý hòa bình. Không một trường hợp, quan điểm nào có thể bào chữa cho chiến tranh và bạo tàn được tìm thấy trong đạo Phật. Đạo Phật và chiến tranh là triệt để mâu thuẫn, trái ngược nhau, cho đến chiến tranh bênh vực quyền lợi cho đạo Phật cũng không thể có. Nếu Đạo Phật phải dùng chiến tranh để truyền bá, thì đó là tự phản lại mình. Vẫn biết dân tộc Á Châu theo Phật giáo vẫn có chiến tranh, nhưng một tôn giáo chiến tranh không bao giờ được thực hiện cùng với sự có mặt của đạo Phật. Một lần nữa, đạo Phật là một đạo tuyệt đối tha thiết hòa bình. Trong kinh Dhammapada, tập kinh cổ kính nhất của đạo Phật, có nói : “Sự thật, hận thù không bao giờ trừ diệt hận thù, chỉ có lòng thương mới trừ diệt hận thù, đó là một định lý tự ngàn đời”.

Trong kinh sách thường có câu này : “Ngài đã bỏ một bên cái gậy, bỏ một bên thanh gươm, tràn ngập lòng thương đối với tất cả chúng sanh”. Lòng từ, lòng thương tất cả chúng sanh là châm ngôn của đạo Phật. Lòng từ này bao trùm mọi lòng thương, ngoài phạm vi đảng phái, quốc gia, chủng tộc, chung cho tất cả toàn thể nhân loại và hơn nữa cho toàn thể sự sống.

Và do vậy, hình như đạo Phật thành một chủ nghĩa hòa bình trong thời đại xưa và cũng là một tiên

triệu cho chủ nghĩa hòa bình hiện đại. Những ai hiểu như vây rất sai lầm. Đạo Phật đối với chủ nghĩa hòa bình hiện đại không có một liên hệ gì, cũng như đạo Phật không bao giờ liên quan đến chính trị. Đạo Phật không bao giờ đứng ra phản đối chiến tranh, đạo Phật không đến với các Vua chúa, với các Chánh phủ vì mục đích ấy. Đạo Phật không có tuyên bố một chương trình hòa bình nào. Đạo Phật không tin tưởng rằng hòa bình thế giới sẽ được thực hiện nhờ những phát minh tối hậu chế ngự cho mọi sự đua tranh chế tạo khí giới. Đạo Phật chỉ kêu gọi những cá nhân biết suy nghĩ và cố thực hiện một sự thay đổi nơi tâm, và sự thay đổi ấy sẽ làm nẩy nở một kết quả tất nhiên là căn tánh hòa bình. Theo đạo Phật, căn tánh hòa bình ấy quan hệ trước nhất, còn hòa bình là vấn đề thứ hai. Khi căn tánh hòa bình ấy thiếu sót thì mọi hòa bình đều không có giá trị. Muốn thực hiện hòa bình và đứng trên một quan điểm hoàn toàn lý thuyết, thì câu cách ngôn này có thể tạm đủ : “Những điều gì chúng ta không muốn các người khác làm cho chúng ta thời chúng ta đừng làm điều ấy cho người”. Câu cách ngôn ấy gồm đủ phạm vi luân lý và trong địa hạt luân lý, không có những cử chỉ bạo tàn và các sự mưu toan làm các cử chỉ bạo tàn.

Câu cách ngôn này hầu như mọi người đều biết, khắp cả hoàn cầu, nhưng không bao giờ được đem ra

thực hành, ít nhất trong rất nhiều trường hợp. Câu cách ngôn không được đem ra thực hiện chính là vì nhiều vấn đề phụ thuộc, vì thiếu nguyên nhân căn bản để mọi người theo, và vì thiếu sự tự buộc hợp lý để theo.

Sự tự buộc hợp lý ấy được tìm thấy trong đạo Phật, nêu cao sự cao quý và giá trị cho tất cả nhơn loại, dầu quá khứ, hiện tại, vị lai, Tây phương hay Đông phương. Sự tự buộc hợp lý về hòa bình ấy được nẩy nở phát triển cùng với một sự nhận thức mới đối với sự sống. Và sự nhận thức ấy chính là sự tự cố gắng để tự học và để biết đúng như lời Phật dạy, sự nhận thức ấy rất thiết yếu cho những ai nghĩ đến hạnh phúc của nhơn loại và tự mình. Ở đây, chúng ta cần nhấn mạnh điểm này: Hòa bình đứng về quan niệm chỉ là sự hiểu biết của một cá nhân đối với một vấn đề, và một cá nhân khác sẽ hiểu biết khác, vì quan niệm bao giờ cũng sai khác. Hơn nữa, chính một quan niệm tự nó có thể phát sanh chiến tranh, hòa bình, nếu cứ đứng mãi trong phạm vi quan niệm có thể đưa đến điểm cùng tột với câu: “Chiến tranh chống chiến tranh”. Hòa bình hiểu theo quan niệm có thể và phải đưa đến cử chỉ tuốt gươm khỏi vỏ để phục vụ hòa bình. Hòa bình muốn thiết thực không thể đứng trong phạm vi quan niệm mà chính phải là một sự thực nghiệm của từng cá nhân, và khi sự thực nghiệm ấy được triệt để thi hành thì lòng tha thứ sẽ không còn là

một đức tánh, mà chính đã trở thành một sự cần thiết. Và căn tánh hòa bình không còn là một trang sức suông mà chính đã trở thành một sự tự buộc hợp lý.

Hướng thẳng đến kết quả ấy, hướng thẳng đến hòa bình thế giới đúng với chính nghĩa chứ không phải là một chương trình mà phải là một sự thực nghiệm, đạo Phật cương quyết và thực hành. Trong sự thực nghiệm ấy, một nhân loại dồi dào những cảm tình nhân loại, hoàn toàn nhận thức giá trị nhân loại không bao giờ tổ chức chiến tranh, chẳng phải vì thuộc trong một chương trình tối cao của quốc gia hay theo một quyền lực tối cao quốc gia nào, mà bởi sự nhận thức phẩm giá của nhân loại và giá trị nội bộ của chính nó làm chiến tranh không thể thực hiện. Sự bạo tàn bề ngoài chỉ là sự suy yếu bề trong. Người chân thật quả cảm bao giờ cũng từ hòa. Theo truyền sử Ấn Độ, Cakkavatti là một vị Quốc vương Hòa bình và nước của ngài là một quốc gia hòa bình, trong ấy người ta nói : Mọi người ngủ khỏi đóng cửa. “Đấy chỉ là một giả sử, nhưng là một giả sử loài người muốn”, khác với loài cầm thú. Trong thế giới loài người, phải là một quan niệm, một hiện trạng trái ngược. Và tôi kết luận với một câu nói của một vị học giả người Đức, khi giảng tại Đại học đường Phật giáo ở Bắc Kinh : “Chúng ta rất cần đến Hoà bình”.

Giải phóng và giải thoát

GIẢI PHÓNG VÀ GIẢI THOÁT *

Có lẽ, sau sự đình chiến giả dối của trận chiến tranh thứ hai, việc thời sự lớn lao nhất là sự giải phóng nước Ấn Độ, giải phóng lãnh thổ và chánh trị thoát khỏi sự đô hộ của ngoại bang. Phật tử chúng ta rất đón mừng điều ấy, vì đạo Phật không bao giờ công nhận một hình thức chinh phục nào, một sự áp chế giữa nòi giống, giữa giai cấp, và giữa phái nam nữ. Nhưng chúng ta lấy làm buồn mà nhận thấy rằng sự giải phóng đã làm cho toàn xứ Ấn Độ, toàn cõi Á Đông và tất cả những ai yêu mến Đông phương hy vọng và sung sướng, sự giải phóng ấy đã mở màn cho nhiều sự chém giết rùng rợn và dã man.

Chúng ta không nên ngạc nhiên, vì khối người dễ bị kích động, hay mù quáng bởi mọi sự tuyên truyền, thiếu ăn, thiếu giáo dục, đã thoát ra ngoài sự điều khiển của vị đã giải phóng dân tộc Ấn Độ. Than ôi! Thật khó mà giải phóng con người thoát khỏi những

———

* Trích dịch bài Xã thuyết của tờ báo “La Pensée Bouddhique”, xuất bản ngày mồng 10 năm 1947 (trước ngày Thánh Gandhi bị ám sát).

tánh tham, sân, si, và Đức Phật thật đã sáng suốt khi Ngài nói rằng ba tánh ấy là nguồn gốc của tất cả những sự đau khổ chúng ta hiện tại.

Nhưng sự bạo hành dầu cho quá tai hại như vậy, không cho phép chúng ta nói rằng nước Ấn Độ chưa sẵn sàng để được giải phóng, và không thể tự cai trị lấy mình, vì sự quá khích ấy không phải riêng gì cho người Á Đông.

Chúng ta đừng vội quên những sự tàn sát, những trận chiến tranh tôn giáo ở Âu Châu, cuộc viễn chinh của Thập Tự Quân, sự tàn sát dân Albigeois và ngày Thánh Barthélémy và tất cả những cuộc hành hình rùng rợn trong lịch sử truyền bá của đạo nhất thần. Không gì chia rẽ mọi người bằng những thành kiến về Thượng Đế.

Chỉ riêng người Phật tử không bao giờ hô hào những trận “Giặc Thánh” (không trận giặc nào gọi là Thánh được), bởi vì người Phật tử không bao giờ bắt buộc ai theo đạo của mình, cũng không tranh chiến với những ai không hiểu Phật pháp, cũng không sáng chế ra một tổ chức thần học nào.

Có người trả lời rằng ở xứ sở chúng ta, các trận chiến tranh tôn giáo đã thuộc về quá khứ rồi. Nhưng nếu sự thật hiện nay, dân chúng ở Âu Châu không còn đắm say theo những tôn giáo đã bị suy đồi của

mình, một điều rõ ràng ai cũng phải xác nhận là tánh cố chấp thiên vị của quần chúng đã thay lý tưởng tôn giáo bằng một lý tưởng chánh trị và chính lý tưởng chánh trị này đã chia rẽ làm hại giữa những dân tộc đồng một quốc gia; lý tưởng chính trị cuối cùng sẽ đào một hố sâu ngăn cản những chủng tộc ở Âu Châu hiểu nhau. Cái hố không thể vượt qua này như dành riêng cho những bàn tay hay những phát minh kỳ diệu khác để tàn hại các bậc Thánh, các người điên và quả đất nuôi sống muôn loài.

Sự cố chấp và sự mê mờ ở thời đại nào, ở xứ sở nào cũng có, và hiện tại sự suy tàn của tình thương làm cho mạnh mẽ thêm lên. Riêng chỉ có một phần tử tinh hoa ở rải rác chỗ này chỗ kia là hiểu được sự đoàn kết, sự tương quan, tương duyên giữa tất cả chúng sinh, và ảnh hưởng của những Nghiệpnhân tác động của chúng ta trên toàn thể vũ trụ.

Người ta nói nhiều đến tư tưởng siêu việt ở Ấn Độ, vì dân tộc Ấn Độ đã có thiên tánh nhận thức được sự đồng thể của muôn vật dưới sự sai khác và sự phức tạp của những hình thức giả dối. Sự nhận thức ấy làm nền tảng cho mọi học thuyết Du Già. Quan điểm đời sống vũ trụ ấy, Shakespeare, Goethe và Thánh Francois ở Âu Châu cũng đã nói đến; và Đức Phật xây dựng lòng từ bi chung cùng khắp vũ trụ của Ngài trên nền tảng nhân sinh quan ấy.

Chúng tôi nghĩ rằng sự nhận thức thực tánh của vũ trụ là một triệu chứng lý trí được phát triển đối với những nhà chuyên lo mở rộng đời sống bên trong, và do đó tự thành những người duy trì, giữ gìn tư tưởng ấy, lý tưởng đoàn kết ấy. Nhưng một khi con người còn tin tưởng vào những tín điều, còn tin rằng có một linh hồn hay một cái ta riêng biệt ngoài vũ trụ thì đời sống của người ấy sẽ bị hạn cuộc trong vòng tự kỷ.

Muốn bước qua ngưỡng cửa cách biệt mình với đời sống ở ngoài và để cho tâm thức (trước do linh tính, sau thể nhận) đi sâu vào cảnh giới nội tâm, trong ấy mọi sự đối đãi đều được trừ diệt, con người phải vượt qua thành trì bản ngã. Trong tất cả thời, các bản ngã giả tạm, tan biến, chất chứa tham dục muốn nắm giữ những gì giả tạm tan biến như mình, các bản ngã ấy luôn luôn ngăn trở ta thể nhập vào chân lý cứu cánh.

Đạo lý vô ngã, không linh hồn, không thể chất của các bản ngã kia làm nền tảng cho tất cả giáo thuyết của Đức Phật. Người nào không còn phân biệt giữa mình và mọi người, tức đã thành một vị Bồ-tát, một bậc sáng suốt giác ngộ. Và ở đời, trong thời đại nào cũng rất khó gặp được một bậc như vậy; riêng tôi, tôi rất sung sướng được biết ít nhất là một vị giải thoát ấy. Thoát ly ra ngoài sự chi phối của bản ngã và lòng tham dục đầy dẫy của nó tức là

thoát ly ra ngoài sự đau khổ do lòng ích kỷ của chúng ta tạo nên.

Không gì vô ích và chán nản bằng để cho sự truỵ lạc vật chất và đạo đức của thời đại hiện tại và sự phá sản tinh thần bề ngoài luôn luôn thôi miên ám ảnh chúng ta. Trong thời vận hạn hán khó khăn nhất, luôn luôn vẫn có, chỗ này chỗ kia, một ven suối, một dòng nước không bao giờ rỉ cạn, và chúng ta cần phải tìm đến, đào lên. Những ngọn nước linh động ấy rất có thể ở trong tâm của mỗi chúng ta. Chúng ta sống trong sự cuồng động của hư huyễn và giả tạm, và chúng ta phần nhiều nhận thức được thực trạng ấy. Nhưng chân lý thường còn thiết thực ra ngoài sự chi phối của thời gian, ra ngoài mọi sự thay đổi, và chúng ta không thể thêm, cũng như không thể bớt trong địa hạt “không sanh, không thành, không diệt” và chỉ riêng tư tưởng mới thấu đạt được. Nhận thức được điểm này là điều kiện thiết yếu để lại tự nhận chân được Niết-bàn là một sự thực. Luôn luôn nhận thức được như vậy, trong tất cả thời sẽ là sự giải thoát hoàn toàn, sự giác ngộ tuyệt đích.

Nếu sống với những người ngu dốt là một sự đau khổ, thì sống với những bậc Thánh nhân là một đặc ân, cần phải xứng đáng để hưởng thọ. Trong khi chờ đợi, chúng ta cần phải diệt trừ mọi sự mê mờ của chúng ta; một công việc khó khăn nhưng có thể

thực hành được, nhờ ở thời gian và ở lòng kiên nhẫn tuân theo một kỷ luật sáng suốt tự mình bắt buộc lấy mình.

Đức Phật sẽ không bao giờ dạy : “Các người hãy tự thắp đuốc lên mà đi” nếu Ngài không tin tưởng rằng mọi người có thể tự lực tìm kiếm, phô bày ánh sáng giải thoát tiềm tàng trong tự thân mỗi người. Nhưng những ai có chút thông minh và hiểu biết hơn, hãy dè dặt và đừng tự thỏa mãn hoặc tự kiêu hãnh một cách mù quáng.

Không một người nào, một nhóm nào có thể nói rằng mình đã thấu hiểu được tất cả sự thật, và một thế giới thuần tưởng không có ghi tên trên quả địa cầu. Trong nhân loại, trong mỗi mỗi sinh vật thật có nhân cách, ẩn tàng những đức tánh của bậc Thánh nhân cần phải bày tỏ và làm tăng trưởng.

Kinh Rahula Sutta nói : “Hãy làm cho phát triển nảy nở lòng từ, bi, hỷ, xả” và nhờ vậy lòng tật đố, lòng giận hờn, lòng ganh ghét và sự phóng dật được trừ giảm dần; và nhờ ảnh hưởng của tự thân, được trừ giảm dần nơi mọi người. Sự quán tưởng bốn vô lượng tâm Từ, Bi, Hỷ, Xả đem lại nhiều kết quả đặc biệt, làm bớt lòng khát vọng và sự loạn động của chúng ta và mở rộng lòng của mọi người. Chúng ta có quyền lựa chọn, muốn mở rộng lòng mình với lòng từ bi vô

lượng, hay làm nhỏ hẹp lại bởi lòng sân hận xấu xa của mình.

Mong rằng dân tộc Ấn Độ anh em chúng ta nhớ lại những lời dạy này của Đức Phật. Mong rằng lòng từ bi của Đức Phật, ánh sáng của Á Đông, sống dậy trên quả đất này, thấm nhuần, rưới khắp những giọt nước hòa bình nhân đạo trên quả đất bị nóng đốt cháy này, như dưới thời vua A Dục. Mong rằng tư tưởng “bất bạo động” làm gãy những lưỡi kiếm sắc bén, và nước Ấn Độ đã cho chúng ta Đấng Từ bi tối thắng, hãy tự mình nhận được, không tình huynh đệ (tình này có thể trở lại anh em giết hại lẫn nhau) mà chính là đạo lý nhất thể, trong ấy một người tự nhận mình là một tế bào trong toàn thể, như ngài Pháp sư Thái Hư đã thường dạy.

Trước sự bộc phát hiện tại của tánh hung ác, chúng tôi nghĩ đến nỗi đau khổ sâu kín của Gandhi, một bậc đáng tôn xưng là bậc Thánh. Tiếc thay, chúng ta không thể hoán cải một dân tộc theo con đường Thánh Đạo, chúng ta chỉ có thể chỉ con đường đi trong sự thất vọng nhất thời ấy, chúng tôi mong rằng Thánh Gandhi có thể tự an ủi rằng Thánh thật là trung tâm của hòa bình, đã phát chiếu ánh sáng hòa bình và là một hình ảnh linh động của chủ nghĩa không bạo động.

Chúng ta mong rằng chúng ta sẽ cố gắng làm chiếu tỏa (mỗi người trong hoàn cảnh riêng của mình) ánh sáng hoà bình, vì rằng tư tưởng là sức mạnh mãnh liệt nhất trong một thế giới tinh thần. “Chúng ta uốn thành theo tư tưởng của mình, và nếu không có sự an tịnh ở nội tâm, thời mọi sự quán tưởng, mọi sự tiến triển tinh thần đều thất bại. Những người giữ được nội tâm an tịnh thời không gì xoay chuyển nổi, dầu cho phải ở trong một thế giới đảo điên cuồng động mà sự thù ghét muốn làm cho tan nát.

Người Á Đông thường tin rằng có những bậc Thánh nhân sống trong cảnh giới an tịnh của rừng núi, luôn luôn quán tưởng đến Đức Phật, thể nhập trong tư tưởng giới với Đấng Đại từ đại bi, và chiếu sáng hình ảnh cao đẹp của Đức Phật trên toàn thể vũ trụ. Người ta đồn rằng những vị Thánh ấy còn sống như thường, và những loài thú vật mà chúng ta gọi là dã man đều đến nằm dưới chân, tánh hung ác được uốn dẹp dịu hòa cũng như lòng tham dục của loài người được uốn dẹp trứơc sự giác ngộ cao thượng của Đức Phật khi còn sống. Hoang đường hay sự thật, chúng ta mong rằng có thể là một sự thật để làm vinh dự cho loài người, bởi vì cũng như chỉ một thứ lửa sưởi ấm tất cả gia đình, chỉ một sự an tịnh làm trong sạch tất cả cõi lòng khắp cả vũ trụ, trước khi sự an tịnh này đoàn kết toàn thể nhân loại.

Chúng ta chỉ cần làm phát triển sự an tịnh của ánh sáng giải thoát ấy, vì biết rằng sự phát chiếu của nó đem lại rất nhiều lợi ích cho tất cả sinh vật, không phân biệt giống nòi. Chúng ta đừng quên rằng, nếu mỗi dân tộc có những màu da khác nhau, nhưng những quả tim, tất cả quả tim đều một màu đỏ như nhau, được thầm nhuần cùng một dòng máu Nghiệp báo như nhau, và dòng máu ấy sẽ đập chung cùng một nhịp đều đều, một khi mọi sự kích động được trừ diệt. Đức Phật phải chăng là một vị thầy thuốc tối thắng điều trị được tất cả căn bệnh của chúng ta, những căn bệnh của nước Ấn Độ, cũng như căn bệnh của dân tộc Châu Âu.

Nhân vị trong đạo Phật

NHÂN VỊ TRONG ĐẠO PHẬT *

(Khoa học với đạo lý vô ngã)

Nhiều khi chúng ta cố gắng ngăn ngừa, chống giữ làn sóng oán hận đang muốn làm chìm đắm và phá hoại cái mà chúng ta thích gọi là văn minh tiến hóa.

Nhà văn sĩ đáng mến của chúng ta, ông Lucien Descaves đã can đảm cầm đầu một phong trào chống lại lòng oán hận, với tiêu ngữ là S.H. (Sans Hainistes). Ông ta thành công chăng ? Chúng ta có thể diệt trừ lòng oán hận được không trong khi mỗi chúng ta tin chắc sự quan trọng của tự thân và tìm tất cả cách để nhiếp phục, để chiến thắng, để vượt lên trên những ai ngăn cản lòng ham muốn và những tham vọng của mình?

Sự thâu ngắn các đoạn đường, sự sống chung giữa các chủng tộc tản mạc do phi cơ đem lại chỉ làm tăng thêm sự thù oán và lòng tham vọng. Con người sống trong sự ích kỷ cá nhân, sự ích kỷ của giai cấp, của chủng tộc, của tín ngưỡng, bởi vì con người tự cho

———

* Trích dịch trong “La Pensée Bouddhique”.

mình là một sinh vật cao nhất trên vũ trụ, và cách biệt giữa tất cả sinh vật khác bởi một nhân vị thường còn và độc lập. Sự thật, trái đất không lệ thuộc con người, chính con người lệ thuộc trái đất, con người lệ thuộc trái đất bởi những phần tử cấu thành thân thể con người, và bởi sự sống của chính con người nữa. Ở Đông phương, người ta nói rằng con người là một phần tử trong đời sống vũ trụ đã nuôi sống con người.

Sự mê mờ lý tương quan tương duyên của mọi đời sống và sự tin tưởng ở một bản ngã đối lập với các đời sống khác là nguyên nhân của tất cả sự xung đột giữa loài người.

Trong tất cả triết học, chỉ có đạo Phật giải thích nguyên nhân của lòng oán hận, trình bày sự hiểu lầm thực tánh con người làm cho lòng oán hận tiếp diễn, và nêu rõ vì sao sự nhận thức chân chánh nhân vị con người giúp con người giải thoát mọi sự lệ thuộc ích kỷ và nhờ vậy được thoát ly khỏi sự thống trị của lòng oán hận.

Theo đạo Phật, con người từ đâu đến, và sự tác thành cái mà chúng ta gọi là nhân vị của con người được tiếp diễn như thế nào ?

Con người tự đổi mới hay đúng hơn con người luôn luôn tự mình đổi mới lại mình trong tất cả mọi thời. Trong thân thể và trong tư tưởng con người,

chúng ta có thể quan sát những sự thay đổi, những tiếp tục về vật chất, về tánh tình từ năm này qua năm khác. Đồng với toàn thể Đông phương (cũng đồng với những người Thiên Chúa nguyên thủy) đạo Phật tin ở sự tương tục của những đời sống.

Đạo Phật tin rằng những tư tưởng, những hành vi hiện tại tác thành con người tương lai, và chính sức mạnh của lòng tham dục, sự đắm trước vào đời sống, sự khao khát được sống, phát sanh trong một đời vị lai, một đời sống mới, hoàn toàn chịu sự chi phối của Nghiệp nhân tác động...

Đại đức Nyanatiloka viết : Sự thật, đạo lý vô thường (vô ngã) của một bản ngã là đạo lý đặc biệt của Phật giáo. Tất cả những giáo lý khác đều có thể có trong các triết học và các tôn giáo. Nhưng sự thật giải thoát của đạo lý vô ngã chỉ có Đức Phật mới trình bày và giải thích một cách rõ ràng.

Đừng hiểu lầm tôi nói không có nhân vị, như vậy thật quá vô lý, mà cần phải hiểu rằng nhân vị luôn luôn thay đổi, như những bãi cát chuyển động tùy thuộc với thân thể và những tư tưởng làm nền tảng cho cái “bản ngã” của con người.

Chúng tôi sẽ cố gắng trình bày cho các ngài rõ cuối cùng (dầu rằng sự dẫn chứng của tôi có vẻ mâu thuẫn) chính đạo lý đã đánh đổ bản ngã (và do đó

đánh đổ luôn mọi ý niệm ngăn cách của mọi người) có thể giúp chúng ta giải thoát những tai hại do lòng ích kỷ phát sinh như là sự oán hận giữa giai cấp, giữa chủng tộc, và cả những nỗi khổ không bờ bến của chúng ta.

Chúng ta đừng quên rằng lòng từ bi của đạo Phật bao trùm tất cả mọi sinh vật, cho đến những sinh vật rất nhỏ nhiệm, lòng Từ Bi ấy bắt nguồn từ sự hiểu biết mọi đau khổ là do lòng tham dục mù quáng ích kỷ gây nên.

Chúng tôi nghĩ cần phải nhắc lại ở nơi đây cái định thức cổ điển của năm uẩn (khandas) hay là những phần tử của một đời sống. “Năm uẩn luôn luôn khao khát và được nuôi sống bởi lòng tham trước ở đời, cuối cùng là gì ?” Nhân vị là gồm có : Thân sắc chất, những cảm thọ, những niệm tưởng, những chuyển hành và tâm thức. Những uẩn này không có ngã thể, luôn luôn tương quan với nhau, và dính liền với đời sống, khao khát sự sống.

Mỗi một uẩn đều nói khao khát, bởi vì mỗi uẩn đều nắm giữ và bám víu vào đời sống. Như thân thể đòi hỏi sự ăn uống dầu phải hại đến đời sống khác. Những cảm giác chạy theo những cảm giác khác, không bao giờ thỏa mãn. Các niệm tưởng cũng như

vậy, còn tâm thức thời luôn luôn bám víu vào đời sống.

Nhưng tâm thức, cũng như các uẩn, đều thay đổi từng giờ phút, cho nên người ta nói mỗi uẩn là trống không, tự nó không có một bản ngã thường còn. Những hóa hợp vật tác thành bởi những phần tử vô thường, luôn luôn thay đổi theo những phần tử ấy, và không thể gọi là thường còn như một bản ngã cố định.

Trong sự phối hợp những phần tử và những thành phần của sự sống, tất cả đều biến dịch, luôn luôn đổi mới. Trạng thái an định bề ngoài chỉ là nhất thời, và thế quân bình phải được phục hồi trong từng giây phút.

Ở đây chúng tôi không dùng và không bao giờ dùng chữ Linh hồn trong khi nói đến đạo lý vô ngã, bởi vì Á Đông hiểu nghĩa Linh hồn rất khác với Tây Phương. Chúng ta, người Tây phương cho rằng Linh hồn có tính cách cố định và chỉ sáng tạo một lần cho đến vĩnh viễn. Chữ Atta (tiếng Phạm : Atman) cần phải dịch là “ngã” và chữ Anatta thành có nghĩa là “vô ngã”, nghĩa là không bao giờ có một bản ngã, trọn đời cố định đồng nhất.

Bản lược trình đời sống này hình như rất khác với quan điểm thông thường của người Tây phương chúng

ta, nhưng lại được những sự phát minh cận đại của khoa học giải thích và tán đồng.

Người Phật tử có điểm này giống với nhà khoa học hiện đại là nhận xét đời sống một cách vô tư và khách quan, xem có xứng hợp với sự thật hay không, chớ không tự hỏi có lợi hay có hại. Người Phật tử không tìm để làm vui lòng ai mà chỉ cốt tìm để soi sáng mình và người. Người Phật tử nhận thức sự vô thường của vạn pháp, gồm luôn cả sự vô thường của nhân vị, cũng như nhận thức sự đau khổ của muôn loài, luôn luôn hiện hành và tác động tất cả, trong cái vũ trụ thế giới đang còn có sự ngăn cách và phân biệt, sự đau khổ ấy một phần do sự vô thường gây nên. Từ nhà khoa học đến vị thầy thuốc, người Phật tử tìm một liều thuốc điều trị bệnh đau khổ; muốn vậy, cần phải hiểu trước căn bệnh và biết những đặc tánh nhỏ nhiệm của vũ trụ. Chỉ khi nào chúng ta biết những định luật chi phối vũ trụ chúng ta mới có thể dùng những định luật ấy để cải thiện đời sống của chúng ta.

Đóng khung trong một lý tưởng ích kỷ, muốn hưởng khoái lạc và hạnh phúc cho tự thân, và tìm tất cả cách thức để thỏa mãn dầu có thiệt hại đến kẻ khác, con người tự tưởng tượng có một cái “ngã”, đối lập với mọi người, một “bản ngã” cá thể, cách biệt, tham tàn; và con người tự chịu sức phản ứng của sự

đau khổ mà vì lòng dục vọng, lòng tham lam và sự sân hận của chính mình đè nén làm cho các đời sống khác đau khổ, và những đời sống ấy luôn luôn có liên lạc với đời sống riêng của mình.

Người Tây phương chúng ta thường quen nhìn đời sống dưới hình trạng riêng biệt sai khác, còn người Đông phương thì tìm hiểu đời sống một cách tổng quát đồng thể.

Sự giải thoát nổi mê mờ của chúng ta – bởi sự ám ảnh thật sự của nhân vị chúng ta – chỉ bắt đầu một khi chúng ta có một quan điểm sáng suốt đối với cá tánh của chúng ta.

Được vậy, chúng ta mới bắt đầu hiểu đời sống vũ trụ và của sự tương quan tương duyên của tất cả đời sống, trong cái trò chơi mãnh liệt của vũ trụ luôn luôn biến đổi xê dịch. Kinh Lankavatara (Lăng già) nói :

“Chúng ta chỉ có thể nói một cách tương đối, có một dòng biến dịch, một sự thay đổi từng giây phút và không bao giờ dừng nghỉ, từ trạng thái bề ngoài này đến trạng thái bề ngoài khác !”

Lẽ dĩ nhiên đạo Phật không phủ nhận những dòng sống cá nhân, nhưng đạo Phật nói rằng những dòng sống cá nhân ấy chỉ có thể sống nhờ dòng sông rộng lớn của một đời sống chung cùng nuôi dưỡng.

Nói đúng hơn, dòng sông rộng lớn của một đời sống độc nhất ấy biểu hiện trong những dòng sống cá nhân.

Nhưng chúng ta nên coi chừng đừng cho rằng sức sống ấy có một cá tánh và luôn luôn hiện hành trong tất cả mọi chỗ.

Chúng ta hãy đi theo những nhà khoa học hiện đại để hiểu sự vô thường giả tạm của cái thân thể chúng ta mà vì mê mờ chúng ta cho như là riêng biệt và không liên hệ gì với đời sống vũ trụ.

Nhìn theo bề ngoài, dĩ nhiên mỗi thân thể, mỗi nét mặt đều khác nhau. Một nhà nghệ sĩ sẽ cho rằng đó chỉ là một sự sai khác về tỷ lệ, sự sai khác giữa những nét hình tác thành sự sai khác giữa những nét mặt, dáng điệu và thần sắc, v.v...

Hãy tìm hiểu cái thân có bề ngoài thể chắc và hình như riêng biệt với những thân khác, để xem thử có một phần nào trong thân ấy, chúng ta có thể tìm một nhân trường cửu, một bản ngã thường còn.

Trước ánh sáng của khoa học hiện đại, một thân thể bình thường và khỏe mạnh gồm có những tổ chức (tissus), những chất hóa học và những sức mạnh vật lý học; một khi khoa học hiện đại nghiên cứu một thân thể về phương diện sinh lý, vật lý và hóa học, chúng ta thấy những phương diện ấy rất liên lạc mật

thiết với nhau, và chúng ta không thể cắt nghĩa một phương diện nào nếu không nhờ các phương diện khác giúp đỡ.

Sinh vật học tìm hiểu những hiện tượng về sự sống (hạn cuộc trong từng địa hạt) trong những tập hợp tế bào của một thân thể, tìm những tánh chất hóa học tác thành sự phối hợp những tế bào ấy, sự phối hợp của những chất kiềm, chất toan, v.v...

Sự giải phẫu những tập hợp tế bào đưa chúng ta tìm đến sự chế tạo hóa chất và hóa học, cho chúng ta những định thức của những hóa chất như là HCl (acid chloridrique); SO4H2 (acid sunfurque), H2O (eau), v.v... nhưng muốn tìm hiểu sự sai khác của những hóa chất này, chúng ta cần phải nhờ vật lý học hiện đại là một môn học nghiên cứu các năng lượng, các luồng sóng và những khí lực, luôn luôn tác động, luôn luôn biến dịch và chung hợp rất là giả tạm. Những tập hợp tế bào sinh vật cuối cùng chỉ là kết quả của phản ứng các hóa chất, và những phản ứng này lại do những năng lượng trong phạm vi vật lý học chi phối.

Cái thân thể không còn phải như con mắt thịt chúng ta thường thấy, những tập hợp tế bào lại do những tế bào hợp thành, những tế bào lại do những phần tử, những phần tử lại do những nguyên tử hợp thành, giữa nguyên tử có một nguyên điểm (noyau

proton) chất chứa dương điện, và nguyên điểm ấy được bao vòng bởi những điện tử chứa âm điện. Chúng ta có thể nói với ông James Jeans : “Vật chất chỉ là sự phối hợp của những phần tử có chứa điện chất”.

Nhưng sau những sự vận dụng của những sức mạnh ấy, còn có gì nữa ?

Đến đây, khoa học hiện đại dừng lại và giữ thái độ im lặng.

Nhưng nếu khoa học im lặng, một vài nhà khoa học lại lên tiếng. Một vài vị tuyên bố rằng – về thái dương hệ của thân thể vì có nhiều điểm rất giống với thái dương hệ của vũ trụ, như là có những khoảng trống nhỏ nhiệm giữa những điện tử – những điện tử ấy hoạt động như là có một trí năng ẩn nấp ở sau một tư tưởng. Nhưng ở đây, chữ tư tưởng không có nghĩa là có một người suy nghĩ như chúng ta thường hiểu. Khoa học cho đến đạo Phật không cho năng lực tư tưởng ấy một cá tánh về nhân vị.

Sự vận dụng của những năng lực ấy, những phối hợp của các hóa chất ấy, chúng ta có thể nói là của chúng ta, hay chúng nó dự một phần trong sự diễn tiến chung cùng của vũ trụ.

Con mắt của chúng ta với sức thấy có hạn lượng, chỉ có thể thấy những bề ngoài thô tế về vật chất;

không biết chúng ta có thể tưởng tượng trong một bộ máy tinh xảo có thể thấy được những điện tử và những sự vận dụng của những sức mạnh ấy không ?

Khoa học hiện đại có lẽ sẽ bĩu môi trước giả định ấy. Người ta nói rằng có một vài vị Thánh nhân ở Tây Tạng trong khi nhập định, nhờ sức vận tưởng về nội tâm, có thể thấy thân thể như là một số rất nhiều chấm lửa luôn luôn rung động rất mau lẹ; chúng ta cũng sẽ thấy thân thể như vậy một khi chúng ta có thể thấy được những điện tử.

Trong một vài trạng thái thiền tưởng, một vài vị Thần bí học Tây phương hình như cũng có thể thấy được bản thể của sự vật. Nhà tiên tri có danh tiếng, ông Jacob Boehme có lẽ cũng đã làm những sự thí nghiệm như những vị Tây Tạng, ông cũng đã tuyên bố, trong khi tu thiền tưởng, ông thấy được bản tánh sự vật. Có thể chăng tư tưởng không còn bị loạn động bởi ngoại cảnh có một sự nhận thức sắc sảo và giác ngộ được sự thật ?

Tuy vậy, những giác quan của chúng ta không những bị hạn lượng mà còn có thể sai lầm bởi sự

vô minh.

Sự vô minh thuộc ba điểm chính sau đây :

1. Không thấy được (bởi không biết nhìn).

2. Nhận lầm bề ngoài là sự thật.

3. Phán đoán sự thật theo những giả ảnh bên ngoài.

Đó là những sự sai lầm thông thường của chúng ta, làm chúng ta tưởng lầm có một thực thể thường còn trong thân thể chúng ta và trong thế giới những hiện tượng. Sự thật, tất cả những phần tử họp thành nhân vị con người, đều là giả tạm, đều là kết quả của sự tác động những động lực. Sự tiếp diễn và sự phối hợp của những tác động ấy cho chúng ta một cảm tưởng thường còn. Đối với người Phật tử sự mê lầm nguyên thủy chỉ là vì không hiểu giá trị chân thật của đời sống là vô thường giả tạm, là đau khổ và vô ngã.

Chúng ta đã phân tích vật chất và những thân thể biểu tướng vật chất, từ vật thô sơ đến vật nhỏ nhiệm, từ những tập hợp tế bào đến thái dương hệ của những nguyên tử, với những điện tử và sức mạnh tác động những điện tử ấy. Nếu chúng ta có thay đổi (hay là lúc mà những số lượng của những điện tử xung quanh nguyên điểm proton thay đổi), chúng ta có thể biến hóa một vật thể này thành một vật thể khác. Đó là hoài bão của các thuật sĩ. Như vậy số lượng (hay điều lượng) của những điện tử trong một nguyên tử tác thành tánh chất của những vật thể.

Chúng ta thấy rằng sự vật đều có những hình thức thay đổi, nghĩa là giả tạm. Như vậy truyện thần

thoại Protée có lẽ có một giá trị biểu tượng cho một sự nhận thức đúng với sự thật của nước Hy Lạp thời cổ.

Mỗi một phần tử, mỗi một hóa chất trong thân thể đều luôn luôn thay đổi. Định luật vô thường được chứng minh một cách rõ ràng vì rằng các tế bào luôn luôn sanh diệt để tác thành ra những tế bào mới. Trong tất cả những sự phối hợp đó không có gì là cố định, thể chắc, bởi vì giữa những phần tử của vật chất có những khoảng không rất nhỏ nhiệm; chúng ta còn nhận thấy sự biến chuyển không bao giờ dừng nghỉ của những động lực và phản ứng của những động lực ấy. Như vậy chúng ta làm thế nào tìm được trong cái thân thể giả tạm biến động như vậy, một nhân vị hay những phần tử của một bản ngã thường còn được?

Chung quy lại, không phải là sự sai khác về vật chất, mà chỉ là sự sai khác về cân lượng của những phần tử sinh lý, hóa học và vật lý của thân thể, tác thành sự sai khác giữa thân thể này với thân thể khác. (Tôi dùng chữ cân lượng, mượn ở hóa học và tự chịu trách nhiệm về sự dùng chữ này).

Cũng chính là sự cân lượng của những tư tưởng chủ yếu trong khối tri thức của chúng ta, tác thành sự sai khác giữa một tri thức này với một tri thức khác.

Sự cân lượng về sinh lý và sự cân lượng về tâm thần tác thành cá tánh riêng biệt của từng người trong một thời gian đã định. Nhưng sự cân lượng ấy là cố định từ ngày này qua ngày khác hay là luôn luôn thay đổi? Lẽ dĩ nhiên sự cân lượng ấy luôn luôn thay đổi và thường không được quân bình. Trong thân thể chỉ cần có một sự quá thặng của chất toan hay chất kiềm, một sự thiếu hụt hay một sự quá thặng của sự bài tiết các thứ hạch, là đủ làm cho sức khỏe thay đổi và nhiều khi biến đổi cả hình thức bề ngoài của thân thể; nếu thân thể thật tự mình là chủ chớ không phải do sự tác động của các động lực trong sự phối hợp giả tạm chủ động chi phối, thì chúng ta có thể tránh khỏi các sự biến đổi trên. Làm sao chúng ta tự cho là thuộc của mình, đối với những sự vật luôn luôn thay đổi và hình như thoát ra ngoài mọi sự kiểm soát ?

Về địa hạt tâm thức, chúng ta cũng có thể nói như trên, sự cân lượng quá đáng của những tư tưởng sân hận có thể làm con người mất tự chủ, và biến đổi một con người từ trước đến nay là hiền lương, trở thành một người sát nhân.

Sự quân bình giữa những tư tưởng lành và những tư tưởng ác là thường hay là biến thiên giả tạm ?

Chúng ta có phải làm chủ những tư tưởng ấy không? Những tư tưởng ấy có thật tùy thuộc chúng ta

không ? Hay là những tư tưởng luôn luôn bị tác động bởi tất cả những ảnh hưởng ở bên ngoài ?

Thật vậy, những tư tưởng ấy không phải hoàn toàn của chúng ta. Những gì tùy thuộc ở một chỗ khác và luôn luôn thay đổi không thể tự cho là của mình; chúng ta không thể nói : “Cái này là của ta, ta là cái này, cái này là bản ngã của ta”. Cuối cùng ở trong ấy, cái nào có thể gọi là nhân vị của ta ?

Kinh Lankavatara (đứng trong phạm vi tương đối) nói : “Điều mà chúng ta có thể xác nhận là nhân vị cá nhân chỉ do một sự tổ hợp nhất thời, đơn độc của những phần tử vật chất và tinh thần”.