Đại Tập 133 · Bộ Kinh Sớ XIX · Số 1763 (Quyển 41–71)

Đại Bát-Niết-Bàn Kinh Tập Giải - Quyển 51

ĐẠI BÁT-NIẾT-BÀN KINH TẬP GIẢI

QUYỂN 51

Phẩm 22: ĐỨC VƯƠNG (Phần 7)

• Nói rộng về nhân gần của Niết-bàn, gần gũi bạn lành.

• Chuyên tâm nghe pháp.

• Nêu việc Tôn giả Xá-lợi-phất bị bệnh, đến chỗ Phật nghe pháp, đúng như pháp tu hành.

• Nói rộng về Niết-bàn, Phật tánh có tám thứ, bảy thứ, sáu thứ….

• Giải thích nghĩa hư không, giải thích nghĩa Niết-bàn là chỗ phiền não được dứt bỏ.

• Dẫn việc xưa, Phật bọn ma rằng, còn ba tháng nữa, Ngài sẽ nhập Niết-bàn.

• Giải thích danh từ Niết-bàn.

“Lại nữa, này người thiện nam! Thế nào là Đại Bồ-tát” cho đến “Bốn là tu hành đúng pháp.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Quyển bảy, quyển tám giải thích rộng công đức của hạnh trẻ thơ. Bốn đức này là hạnh mới thực hành. Đức của trẻ thơ làm nhân gần, là lấy việc trái với tà làm nhân gần.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Từ quyển bảy đến quyển mười đều giải thích rộng hạnh trước. Nay phẩm thứ bảy này cũng dùng ba tuệ làm thể. Phẩm công đức ban đầu, nói rằng do năng lực kinh. Phẩm này nói về ba tuệ do Thiện tri thức cho đây là khác nhau.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Phẩm Công Đức thứ bảy lấy bốn pháp làm thể. Bốn pháp này là hạnh giáo hóa trẻ thơ, nghĩa là gần gũi bạn lành, chuyên tâm nghe pháp, buộc niệm tư duy và tu hành đúng pháp nên Mạng thiên tuyên bố rằng: “Chỉ có bốn pháp này là nhân gần của Niết-bàn.” Nếu nói rằng như ngoại đạo khổ hạnh cho đây là đúng, thì không có việc đó. Nhưng trong phẩm này nói bốn pháp, phán quyết đại khái có ba lượt:

1. Có ba dụ cho y cứ chung một pháp để nói về bốn pháp. Trong

văn ấy tự phôi hợp.

2. Từ “Bậc Thiện tri thức, nghĩa là Bồ-tát, Phật, Thanh văn, Bích- chi-phật”... trở xuống, là lược nói riêng bốn pháp, nay trong phần lược này, dùng Nhị thừa làm bạn lành. Nhưng sự trong phần lược ở trước, vì không phân biệt, nên nói là chung. Bậc Thiện tri thức có khả năng dạy bảo đạo tốt đẹp cho con người, đồng với công hạnh mà mình đã làm. Người kia và ta đều đồng ý, đều cùng nhau được lìa khổ, đây là tướng của Thiện tri thức.”

“Này người thiện nam! Ví như có người thân bị các chứng bệnh” cho đến “mà thường xuyên giáo hóa, không có mệt mỏi nhàm chán.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Ba ví dụ này nhập chung thành bốn pháp, gần với Niết-bàn làm thí dụ.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Y theo lời khen này có hai lượt: Trước khen chung, sau khen riêng. Khen chung có bốn lớp: Đây là lớp thứ nhất, nêu bốn ví dụ, trước nói về tính chất tốt của Thiện tri thức:

“Này người thiện nam! Thiện tri thức là Bồ-tát” cho đến “Người kính tin Phương đẳng trong hàng Thanh văn.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Thứ hai là nêu người ấy. Ngoài người này ra, chẳng phải Thiện tri thức, sơ lược cũng hết.”

“Vì sao gọi là Thiện tri thức?” cho đến “Do nghĩa này, nên gọi là Thiện tri thức.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nói riêng về nghĩa bốn pháp. Lìa mười việc ác: Giải thích Thiện tri thức, người thường thực hành đúng như việc lành. Nếu ta bất sinh điều ác: Là nói đúng như Pháp, thực hành đúng pháp, lợi ích cho ta có hai: Nói đúng pháp, là lời nói có ích. Hạnh đúng pháp: Lợi ích của không nói. Vì có pháp lành, nên nói việc lợi ích càng sâu. Vì chúng sinh là thiện, chẳng phải bất thiện.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Thứ ba là giải thích nghĩa Thiện tri thức.

Lược nêu tính chất tốt của Thiện tri thức.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nói ví dụ để làm rõ pháp lành. Pháp lành ngày càng thêm nhiều: Là bốn phần giữa, nói là tướng của pháp lành, đây là thứ nhất.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Thứ tư là khuyên người nương tựa Thiện tri thức. Dùng năm lớp để nói về sự hữu ích của nương tựa. Đây là khen chung thứ nhất.”

“Nhân là gần gũi, lại được liễu đạt” cho đến “Nghĩa rất sâu, gọi là nghe pháp.”

Xét: Pháp sư Bảo Lượng nói: “Lợi ích thứ hai.”

“Người nghe pháp, tức là nghe kinh điển Phương đẳng Đại thừa” cho đến “nhờ tu tập nên được Đại Niết-bàn.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Thứ hai là giải thích về chuyên tâm nghe pháp.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Thứ ba ở trước nói chung là liễu đạt mười hai bộ kinh. Phẩm này nói riêng về nghĩa mười hai bộ kinh.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đây là nói lắng nghe chánh pháp.” “Này người thiện nam! Ví như người bệnh dù nghe lời chỉ bảo của

thầy thuốc” cho đến “Đó gọi là Bồ-tát buộc niệm tư duy.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Thứ ba là buộc niệm tư duy.” Pháp sư Tăng Tông nói: “Thứ tư là khen ngợi định.”

“Thế nào gọi là tu hành đúng pháp” cho đến “Không bao giờ rốt ráo nhập Niết-bàn.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Thứ tư là tu hành đúng pháp. Ở trên nói nhân của pháp, ở đây nói quả của pháp.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Ba lời khen ở trước là nói về văn tuệ. Một lời khen thứ tư là nói về tư tuệ, lời khen thứ năm này để nói về tu tuệ.”

“Này người thiện nam! Thiện tri thức chân thật bậc nhất” cho đến “Tức là được gần với Đại Bát-niết-bàn.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Thứ ba là nói lại trước nói về Thiện tri thức bậc nhất trong bốn pháp.”

“Thế nào là nhân duyên nghe pháp của Bồ-tát” cho đến “Tức được gần với Đại Bát-niết-bàn.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Thứ hai là giải thích rộng về chuyên tâm nghe pháp.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Các thứ công đức, tức là trong phẩm này nói gần gũi thiện tri thức, cho đến tu hành đúng như lời Phật dạy. Mười thứ an ủi, nghĩa là chia tám phần Thánh đạo thành Tận trí và Vô sinh trí.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Dưới đây là nói rộng bốn pháp, nói về Bồ-tát và Phật, vì phân biệt chúng sinh đến bao giờ mới cùng tận? Cho nên thuộc về Thiện tri thức bậc nhất.

Y cứ đoạn văn sau nói về bốn pháp. Môn chương đều khác nhau, nghĩa sự hãy suy tìm, không thể giải thích rộng.

Nói về bốn công đức của Tu-đà-hoàn: Nêu lên việc xưa nay, để chứng minh năng lực nghe pháp rộng lớn, tức là bốn pháp đã nói trên đây.

Mười dụ an ủi: Tám Thánh đạo là tám và chánh kiến, tâm giải thoát là mười. Chánh kiến là trí vô sinh. Tâm giải thoát là tận trí. Đây tức là pháp sở tri từ trước đến nay, chỉ vì nhân duyên khổ bệnh, không thể duyên lại, làm cho lại nói, khiến mình quên khổ mà duyên pháp.”

“Thế nào là nhân duyên tư duy của Bồ-tát” cho đến “Đây là do tư duy mà được gần với Đại Bát Niết-bàn.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Thứ ba là giải thích rộng về buộc niệm tư duy.”

“Thế nào là Bồ-tát tu hành đúng pháp” cho đến “Bảy là ngã, tám là tịnh, đó gọi là Niết-bàn.”

Xét: Pháp sư Đạo Sinh nói: “Tận là kết sứ, tập khí đều hết. Tánh thiện lý nhiệm mầu là thiện, trái với gốc là tánh . Thật: Thể là thường. Chân là vì thấy thường. Thường: không thấy thường thì không phải thường. Lạc: Vì thường; ngã: Vì thường nên tự tại. Tịnh: Vì sự nhơ bẩn đã hết.”

“Lại có tám việc, tám việc ấy là cho đến “Bảy là vô ngã; tám là vô thường.”

Xét: Pháp sư Đạo Sinh nói: “Kiết của phàm phu đã dứt, cũng gọi là Niết-bàn. Vì thế nên trái lại, vì chưa dứt hết kết, nên không gọi là tận. Đối với sự ràng buộc có giải thoát, cũng gọi giải thoát. Tánh thiện cũng là diệu thiện. Không thật, không chân vì không thấy thường. Vô thường cho đến Bất tịnh: Vì lại khởi kết, cho nên là vô.

“Lại có sáu tướng: Một là giải thoát” cho đến “Như lai, Pháp, Tăng, Thật tướng, hư không.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Lại giải thích tu hành đúng pháp: Khéo biết các pháp chân, ngụy, có thể tạo tác thực hành. Hoặc chân, không chân đoạn văn sau sẽ nêu về chân giả).

Nói là không biết tướng của bảy pháp, nghĩa là dù tu nhưng chẳng phải chân, hoặc biết rành bảy pháp, nói là chân.

Niết-bàn, là quả địa Đại Niết-bàn, Phật tánh thông suốt nhân quả. Như lai là người của quả địa. Pháp là chia ra Phật, Tăng, ngoài ra gọi Pháp. Tăng: Cũng có cả nhân quả. Thật tướng: Gồm tất cả các pháp đều là thật. Hư không là bầu hư không. Nói biết bảy pháp này gọi là thể không thật. Tướng của bảy pháp, gọi là chân thật.

Có tám: Trước là giải thích về tám việc của quả Phật.

1. Tận: Là dứt hết tất cả “Hoặc”. Trái lại, với ác đã dứt hết, gọi là tánh thiện. Pháp không thật, giả dối đã hết, nên chỉ còn chân thật. Dưới đây đối lập với bốn thứ chẳng phải thường, chung với bốn thứ trước

thành tám.

“Lại có tám việc: Đây là nói về Niết-bàn của ngoại đạo.”

1. Giải thoát: Chẳng phải không chế phục kiết. Ngay khi trái với ác là tánh thiện. Không thật, không chân. Chế phục rồi lại sinh, chưa phải là chiếu lý. Bốn thứ sau đây chẳng phải thường: Đã chưa lên quả cùng cực là pháp hữu vi. Lại, có sáu tướng; là về Nhị thừa:

1. Giải thoát: Tùy phần dùng vô lậu mà được vô vi.

2. Vì trái với ác nên là thiện.

3. Không thật.

4. Không chân: Lại phải dứt khổ hữu dư, chứng diệt của hữu dư. Lại có diệt cùng cực. Vì chưa được nên thành không chân thật.

5. Yên vui: Do họ thoát khỏi khổ nặng của ba cõi, nên có một ít phần vui, giữ được vô lậu. Đây là pháp tịnh. Vì thể là dòng chảy dời đổi, nên chẳng phải thường. vì chưa được tám tự tại, ngã cho nên vô “Ngã”. Có và có thoát thoát. Nên biểu thị quả là chưa cùng cực. Nếu dựa vào đạo thế tục để giải thích ngoại đạo, cho nên chỉ thú không chân thật.

Thế nào là sáu tướng? Giải thích Nhị thừa. Sở dĩ không giải thích lại quả Phật có tám là vì đã giải thích hai thứ chưa cùng cực. Về hình tướng dễ biết. Không gọi là biết Phật tánh: Vì nghĩa Phật tánh có tên gọi khác, nên nói là không biết.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Dưới đây là thứ lớp giải thích tu hành đúng pháp. Nếu biết rõ bảy việc, là tu hành pháp chân như. Bảy việc đủ như kinh nêu:

1. Biết Niết-bàn có ba thứ: Trước biết Niết-bàn của quả Phật có tám việc.

2. Biết Niết-bàn do chế phục kiết của ngoại có tám việc.

3. Biết Thanh văn chỉ đoạn diệt “Không”, tạo nên Niết-bàn có sáu việc.

Nếu biết như thế thì Niết-bàn có rốt ráo, có thể cho là người tu hành pháp chân như.”

“Thế nào là Bồ-tát biết Phật tánh” cho đến “Đó gọi là Bồ-tát biết Phật tánh.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Phật tánh có sáu: Y theo phần giải thích tánh thì bốn Phật tánh trước là nhận biết riêng về quả, Phật tánh thứ năm là thấy giống như tánh “Duyên” nhân, trong đó chiếu sáng đạo, vì chẳng phải pháp ngụy, cho nên là chân. Một có thể chứng cho sáu tánh còn lại như trên, nghĩa là lại thêm trí quả để chứng được tánh này.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đây là Phật tánh mà Cửu địa chứng được: Một là thường; nghĩa là điều lành của “Duyên” nhân:

1. Đã được thì không mất, vì quán sát pháp thường cho nên là Thường.

2. Vì “Tức” thể dứt trừ được “Hoặc”, cho nên là tịnh.

3. Vì đối lại với hư, nên gọi là thật.

4. Vì hướng lên, nên gọi là thiện.

5. Tức là sẽ thấy được tánh quả.

6. Vì đối với ngụy nên gọi là chân.

Lại có bảy Phật tánh: Là Phật tánh của Thập địa thêm người có khả năng chứng, nghĩa là thấy một ít tánh quả. Sáu Phật tánh còn lại, như trên đã nói.”

“Thế nào là Bồ-tát biết tướng Như lai” cho đến “Đó gọi là Bồ-tát biết tướng Như lai.”

Xét: Pháp sư Đạo Sinh nói: “Như lai y theo người để gọi. Giác là từ kiết sử, tùy miên mà thức tỉnh. Tướng thiện là Niết-bàn mà “Hoặc” đã hết, được vốn xứng tánh. Như lai, khéo thiện mà thôi.

Thường, lạc, ngã, tịnh: Ý nói giống như không đến mà thật ra thường đến, là tướng. Giải thoát: Con người giống như chưa giải thoát mà thật đã là tướng giải thoát.

Chân thật: Thấy thường mà thường, tức là người kia. Thị hiện đạo: Chỉ cho chúng sinh thấy con đường chân chánh. Có thể thấy, là vì thị hiện đồng với người nên thấy.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Như lai là tướng giác ngộ, nghĩa là pháp thân của quả cùng cực. Phật bảo chân thật, thể là thường, lạc, ngã, tịnh: Có đủ các đức.

Chỉ bày đạo thấy được: Kế là nói nói về Ứng với Phật Bảo, nếu chân thì nên biết chân này chính là điều lành, tu hành đúng pháp.”

“Thế nào là Bồ-tát biết pháp tướng” cho đến “Đó gọi là Bồ-tát biết pháp tướng.”

Xét: Pháp sư Đạo Sinh nói: “Không có phi pháp là Pháp, ở người thì rõ ràng mà giảng nói thông suốt cả chúng sinh, vì khiến người thực hành điều lành làm chính. Trước là nêu điều thiện, bất thiện. Chứng được lý là thiện, trái với lý là bất thiện, đều thích hợp với sự thật kia, chính là Pháp.

Thường, bất thường, cho đến tịnh bất tịnh: phải ở chỗ không có bốn điên đảo, là thể chính đáng của pháp. Hoặc biết, không biết: Vì pháp không có vô tri, nên lại dùng biết, không biết để làm pháp.

Hoặc hiểu, không hiểu: Mở mang truyền bá chánh pháp là ở lời nói. Được chỉ thú là hiểu, nên lại dùng “Hiểu”, “Không hiểu” làm pháp.

Hoặc chân, bất chân: Vì trái với chân là phi pháp, nên mới dùng chân, bất chân làm pháp.

Hoặc tu, không tu: Vì hoằng pháp là mục đích ở việc tu học, nên mới dùng tu, không tu làm pháp.

Hoặc có thầy, không có thầy: Vì pháp tiêu biểu thành thầy, nên mới dùng thầy, không thầy làm pháp.

Hoặc thật, không thật: Đã chân là thật, thật đã rõ ràng, thì nhất định là phải quấy, nên lại dùng làm tánh.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Thiện, bất thiện: Được chia thành hai báu. Ngoài ra tất cả pháp đều là Pháp. Xét theo văn, dường như chung riêng, chưa chia ra pháp của hai danh từ. Và danh từ thí kia, về nghĩa đã phân tích, vì hai báu khác nhau. Pháp và thật tướng, có chia ra rộng, hẹp .”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Người biết pháp là người biết cả hai.

Sáu hạnh song song với hai đế chân tục.”

“Thế nào là Bồ-tát biết tướng Tăng” cho đến “Đó gọi là Bồ-tát biết tướng Tăng.”

Xét: Pháp sư Đạo Sinh nói: “Dù phần nhiều là vô tướng, đều có một người, mà pháp thì không thể khác. Nhưng về sau lại thành chúng không có khác, tức thường hòa thì hằng vui, chẳng bị người ngoài phá hoại, gọi đó là “Ngã”. Không cho gây ra lậu, gọi là Tịnh.”

Tướng của đệ tử: Chúng chẳng phải là sự tỏ ngộ một mình mà rõ ràng phải có thầy, tướng thấy được: Là các lý lẽ là ở người, nên có thể thấy. Thiện: Chớ có trái phạm, đó là thiện thường.

“Chân, bất chân, cho đến thật không thật: Bản tánh là chân, toàn thể không có ngụy, chưa thể cứu xét lý thì lấy gì làm thật?”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Nói là thường, lạc, ngã, tịnh: Trước nêu tăng của quả địa, là tướng đệ tử, là tăng ở nhân địa. Có thể thấy tướng: Tu, hiểu tu Trung đạo là thấy Phật tánh.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Nếu cùng cực khác với thể, mà hòa là chân tăng. Nếu là Thánh chúng ba thừa của Học địa, là tướng đệ tử. Nếu biết hai hạng tăng này khác nhau, thì cũng là người tu hành đúng pháp.”

“Thế nào là Bồ-tát biết thật tướng?” cho đến “Tướng mạo khác nhau của pháp hư không… .”

Xét: Pháp sư Đạo Sinh nói: “Thường, vô thường cho đến tịnh, bất tịnh, nghĩa là vì thật tướng nói lý, nên khác với pháp. Con người tự mình trái với lý, có bốn điên đảo Trong bốn không có điên đảo, vì vốn là lý. Thiện, bất thiện: Vì trái lý nên bất thiện, ngược lại thì thành thiện.

“Hoặc “có”, hoặc “Không ”, hoặc “Thấy” hoặc “Không thấy”, nghĩa là về lý thì ẩn giấu, dường như “Không có”. Lại, nếu “Không”, mà có thể thấy, hoặc Niết-bàn, là giải thoát và đoạn: Trái lý thì thành ràng buộc, được lý thì Niết-bàn là giải thoát và đoạn. Hoặc biết, không biết: trong lý chẳng có không biết. Hoặc chứng, không chứng: lý tiềm ẩn, dường như khó nói mà rõ ràng chứng biết. Hoặc tu, không tu: Tu thì được dụng, đây gọi là Thật tướng, chẳng phải Niết-bàn… Bảy nghĩa này về mặt lý thì đồng mà về nghĩa thú thì chẳng phải một. Chẳng phải một, vì đều khác trước sau, hội hợp lại là đủ.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Thường, vô thường: hợp với tướng là thật.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Cũng không khác với nghĩa trong thật đế trên.”

“Này người thiện nam! Đại Bồ-tát” cho đến “Vì chúng sinh, nên nói là có thế đế.”

Xét: Pháp sư Đạo Sinh nói: “Chẳng thấy hư không: Hư không tự biểu lộ, chẳng có hư không biết hư không: Vì chẳng thấy hư không. Nay dùng ví dụ lý kết câu để nói sau. Nếu không vật thể gọi là hư không, thì hư không như vậy mới gọi là thật. Có tướng hư không, tức là vật của ba cõi. Vì không có vật mới là chân thật. Vì là thật nên gọi là thường vô. Vì thường “Không có”, vật về lý không dời đổi là thường vô, vì thường vô nên chẳng có lạc, ngã, tịnh. Nghĩa là đã chẳng có tướng không, cũng chẳng có thường, lạc, ngã, tịnh. Về nghĩa đã là vô thì không thể nói là có, đó là lý do “Có”. Ví như thế gian không có vật, gọi là không, nghĩa là hình tướng không, mà chấp “Không có” vật là dụ chẳng có tướng không.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Chỉ tuệ nhãn trông thấy, như vô mà thấy. Vì ánh sáng nên nói là không, nghĩa là do ánh sáng kia có tác dụng suốt qua ánh sáng thành không. Hư không là bầu hư không, là chữ vật vô. Ngoại đạo thường nói hư không có thể tạo tác. Nếu hiểu hư không, chẳng phải là pháp có thể tạo tác, cũng là tu hành đúng pháp. Chính vì vậy, nên sau đây, Đức Phật tạm mượn ví dụ để nói cũng như thế đế, thật ra không có tánh của hư không. Nói thẳng, tự vì chúng sinh nên nói có nhân duyên này. Tuy nhiên Thế đế từ xưa đến nay là không, chẳng hề

tạm “Có”. Nay hư không cũng như vậy. Nói thẳng là do vật thể không có chỗ, nên gọi là hư không, thì chỗ nào lại có hư không để được ư?”

“Này người thiện nam! Thể của Niết-bàn cũng giống như vậy” cho đến “Khi chứng Vô thượng Bồ-đề, thì gọi là vui Bồ-đề.”

Xét: Pháp sư Đạo Sinh nói: “Thể của Niết-bàn: Niết-bàn tự biểu thị không có Niết-bàn, đồng với hư không, chỗ dứt phiền não, là lấy chỗ dứt gọi là diệt, chính là vì không có diệt, tức là thường. “Diệt” của “Vô Diệt” tức là thường, lạc, không hoàn toàn đồng với hư không. Cái vui vắng lặng: Đã nói là vui, vì e lạm quá, cho nên phải nói: Như lai có hai thứ vui, đó là vui vô tri. Thật tướng có ba niềm vui: Một là cảm nhận niềm vui, nghĩa là chấp ngang trái dù chẳng phải vô vi, nhưng cũng lập ra vui này; hai là Phật tánh có một niềm vui: Phật tánh của Bồ-tát không có niềm vui, vì sẽ có vui Bồ-đề.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Thể của Niết-bàn trực tiếp dứt phiền não: Nói đúng ra là giải thoát các lụy phiền trói buộc. Do không có các phiền não nên cho là Niết-bàn tức là thường, lạc: Y theo trí mà nói là không, đâu chẳng phải thường, lạc ư? Dù chẳng cảm thọ niềm vui, khác với cái vui của ba thọ, mà vì vắng lặng không có khổ, nên gọi là vui. Như lai có hai thứ vui: Vì vui đó không suốt qua nhân địa, nên không có thọ vui. Vì thật tướng chung cả nhân quả, nên có cả ba niềm vui. Phật tánh có một thứ vui là Lý thiên chân vì chẳng phải nghĩa thần minh nên chẳng phải giác biết và thọ vui. Lúc chứng được Bồ-đề, gọi là vui Bồ-đề: Tức là vui vắng lặng. Lại vì xoay vần đặt tên, nên gọi là vui Bồ-đề.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đây là nói về thể của Niết-bàn. Cũng như hư không chẳng có chỗ ở. Diệu thể của quả Phật là chân như vô tướng, đâu có nơi chốn để tìm kiếm? Nhưng pháp tánh không có tánh tướng như hư không, chẳng khác, sở dĩ có khác là vì khác ở chỗ “Chí hư”. Đã y theo thể, tướng để soạn luận, e rằng người còn nghi ngờ, nên về sau lại y theo công dụng để nói, cho nên nêu thường, lạc, ngã, để nêu tướng của chúng. Phật có hai niềm vui: Niềm vui vắng lặng được y cứ trên thể tướng để biểu lộ lời nói. Do đó, mà biết niềm vui là y theo dụng để giải thích.

Thật tướng có ba niềm vui: thọ vui, thật là thật trong hư. Hai thứ vui còn lại không khác với vui nói trên. Quả này làm sáng tỏ vui chân thật. Phật tánh chỉ có một thứ vui, vì sẽ thấy.”

“Bấy giờ, Bồ-tát Quang Minh Biến Chiếu Cao quý Đức Vương” cho đến “Thế nào là nói lời giả dối này?”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Có ba câu hỏi:

1. Chứng thân trí diệt là Niết-bàn, chẳng phải dứt thẳng phiền não?

2. Chứng tập diệt là Niết-bàn, chẳng phải dứt thẳng phiền não diệt.

3. Chứng ba việc thân diệt, tức là Niết-bàn. Tự kỳ hạn ba tháng, nghĩa là do thời gian, việc quan trọng, nên chứng thân trí diệt là Niết- bàn.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Có câu hỏi này, là do trước đây đã giải thích về Niết-bàn, nói thẳng là chỗ đoạn, nối tiếp lời nói đó để làm lời thưa hỏi. Ở đây có bốn câu hỏi về chỗ đoạn, không phải là Niết-bàn. Ý thưa hỏi là dẫn chứng giáo xưa, muốn cho Niết-bàn đồng với không vô. Lời hỏi đầu tiên rằng: “Ma đến hỏi Phật vì sao chưa nhập Niết-bàn, Phật tự đáp: “Chưa có đệ tử học rộng”, phải biết rằng do chỗ thân trí hết, chứ chẳng phải dứt thẳng hết phiền não?

Thứ hai là nêu do Bồ-tát quyết đoán, nên biết không cần chỗ đoạn, là đúng.

Thứ ba là ma lại hỏi, Phật đáp rằng: “Đến ba tháng sau, Phật sẽ nhập Niết-bàn” lời nói “sẽ nhập” này phát ra từ chính miệng Phật, há là chỗ dứt thẳng?

Ý câu hỏi thứ tư, lấy mới thành Phật, bèn là Niết-bàn, câu hỏi thứ ba trước trở ở thành câu hỏi đầu. Nay câu hỏi thứ tư lại thành câu hỏi thứ hai.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Dưới đây vì ở trên đã nói rằng Niết-bàn trực tiếp là chỗ mà Chư Phật dứt phiền não. Chúng sinh bèn sinh nghi rằng “Cũng là Niết-bàn Hữu dư của ngày xưa. Nay, Bồ-tát Đức Vương nêu câu hỏi này để khiển trách. Y theo ba thứ: Việc dạy bảo trẻ thơ để nói về tính chất hư thật của Niết-bàn. Thứ nhất là chấp vô dư, lẽ ra phải là hữu dư, lẽ ra là quấy. Vì sao? Vì xưa, Như lai ở bên sông Ni-liên- thiền, bảo Ma vương rằng: “Hôm nay ta chưa nhập Niết-bàn.”

Câu hỏi thứ hai: Từ câu “Nếu dứt phiền não thì chẳng phải Niết- bàn, trở xuống, cho đến hết: “Nay thân này của ta tức là Niết-bàn rồi, chẳng phải chỉ vô dư mới đúng” hữu dư lẽ ra cũng lại như thế. Vì sao? Vì thuở xưa, Phật bảo Bà-la-môn Sinh Danh rằng: “Nay, thân này của Ta tức là Niết-bàn.”

“Thân Như lai chưa diệt mà nói “Tức là”, không phải dùng hữu dư làm Niết-bàn ư?”

Câu hỏi thứ ba rằng: “Lý luận không thích hợp, cả hai không như

vậy, lẽ ra một thị một “Phi”. Nếu cả hai đều “Phi” thì Đức Phật đâu phát ra lời nói luống dối này. Nhưng trong đây lời hỏi dù nhiều, nhưng ý thưa hỏi chính đáng không ngoài ba pháp này. Từ “Ở nước Tỳ-xá-ly trở xuống, đều để chứng minh câu hỏi thứ nhất. Vô dư lẽ ra nghĩa là Niết-bàn. Như lai đã tự kỳ hạn ba tháng, không phải dùng ngay tử diệt để làm Niết-bàn ư?”

“Bấy giờ, Đức Thế tôn bảo Quang Minh Biến Chiếu” cho đến “Hễ đã phát ngôn, đều là lời chân thành, chắc chắn, không giả dối.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Đáp chung bốn câu hỏi.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đáp câu hỏi thứ ba, nói tự chẳng phải cơ cảm. Đức Phật thì không nói, vì muốn cho chúng sinh được thích nghi, nên có thuyết này.”

“Này người thiện nam! Như lời ông nói: “Khi xưa, ma Ba-tuần” cho đến “Bèn cho là Như lai nhập Niết-bàn.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Im lặng không nói năng chi cả tức là Niết-bàn, đáp câu hỏi đầu.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Dưới đây là đáp câu hỏi thứ nhất, nói Ma vương không biết chân thể Niết-bàn, cho rằng Đức Phật im lặng không nói pháp nữa đó, là Niết-bàn.”

“Này người thiện nam! Như lai không nói Phật, Pháp, chúng Tăng” cho đến “Hai pháp thanh tịnh, không có khác nhau.”

Xét: Pháp sư Bảo Lượng nói: “Y theo phần lược đáp, trước là mở ra ba câu, giải thích lý do ý nói tướng che khuất để nói Đức Phật mới xuất hiện ở thế gian, chúng sinh trí thấp cạn, chưa kham pháp sâu, không được nói Tam bảo đồng thể, chính là được nói đoạn diệt vô dư, tạo nên thường trụ thanh tịnh không có khác nhau.”

“Này người thiện nam! Đức Phật cũng không nói Phật và Phật tánh” cho đến “Thường hằng không thay đổi, không có khác nhau.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Giải thích thứ hai, cũng không nói Phật tánh và Niết-bàn là một thể, chỉ nói vô dư “Không” Niết-bàn, tạo ra thường hằng không thay đổi.”

“Này người thiện nam! Phật cũng không nói thật tướng của Niết- bàn” cho đến “Thường không thay đổi, không có khác nhau.”

Xét: Pháp sư Bảo Lượng nói: “Giải thích thứ ba, là nói vào thời bấy giờ cũng không được nói thật tướng Niết-bàn là một thể, chỉ được nói vô dư “không”, tạo ra thường có thật, không thay đổi, không có khác nhau.”

“Này người thiện nam! Lúc bấy giờ, các đệ tử Thanh văn của ta”

cho đến “Phật hẹn ba tháng sau sẽ nhập Niết-bàn.”

Xét: Pháp sư Bảo Lượng nói: “Sở dĩ chỉ được nói vô dư “Không” tạo ra có thật là vì có đệ tử buông lung.”

“Này người thiện nam! Do Tỳ-kheo xấu ác như vậy” cho đến “Nhưng thật ra Ta không rốt ráo nhập Niết-bàn.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Đáp câu hỏi thứ ba: Nghĩa Tam bảo khác nhau, nhưng nghĩa thường trụ, thanh tịnh thì không khác, nên nói một, không phải ba.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Quở trách rộng về lỗi của đệ tử Thanh văn, khen hiểu được sáu hạnh. Nếu hội được cái học nghiêng lệch, người đã hội được Thánh, thì trong đây không nên nói “Người Thanh văn là quyến thuộc của ma, chẳng phải là đệ tử của Ta”.

“Này người thiện nam! Như người mù bẩm sinh không thấy mặt trời, mặt trăng” cho đến “Ba tháng sau, Ta sẽ nhập Niết-bàn.”

Xét: Pháp sư Bảo Lượng nói: “Vì Thanh văn nêu thí dụ”.

“Này người thiện nam! Như lai xa thấy Bồ-tát Ca-diếp” cho đến “Ba tháng sau, Ta sẽ nhập Niết-bàn.”

Xét: Pháp sư Bảo Lượng nói: “Nói thẳng là Như lai hiện ra hạnh trẻ thơ để dìu dắt, hóa độ kẻ ngu mê thấp hèn, nên phải nói thế.”

“Này người thiện nam!Vì sao, trước kia Ta” cho đến “Ma vương Ba-tuần, không nhập Niết-bàn.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Đáp câu hỏi thứ tư, nêu lên chỉ thú xưa, để thành câu hỏi.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Nêu câu hỏi thứ nhất để đáp: “Trước kia, Ta đã nói chưa có đệ tử học rộng, là muốn vì năm Tỳ-kheo…, nên nói chưa nhập Niết-bàn, chứ chẳng phải chính là Niết-bàn chân thật.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Kế là ý đáp câu hỏi trước rằng: “Bấy giờ, Ta vì một người gieo trồng gốc lành phải thành thục, cho nên không nhập Niết-bàn.”

“Này người thiện nam! Niết-bàn Hữu danh” chẳng phải Đại Niết- bàn” cho đến “cũng được gọi là Đại Bát-niết-bàn”.

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Đáp câu hỏi thứ hai, nói vì thấy Phật tánh, nên được gọi là thường, lạc. Nếu không thấy Phật tánh thì tập khí sẽ chưa hết, không được “Ngã” thường, chỉ khi khổ phần đoạn hết mới được gọi là lạc, tịnh.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đáp câu hỏi thứ hai, nói Bồ-tát mới dứt khổ phần ít, nên chưa thể gọi.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Kế là đáp câu hỏi về hữu dư thứ hai.

Giáo xưa chỉ cho phiền não không có nơi chốn, vì là hữu dư, không chỉ cho thân trí cùng tận. Ngày nay, y theo thân, tâm để lập, tùy theo người tu hành mà dứt nhân, diệt quả, nên gọi là Niết-bàn” “Hữu danh”.

“Này người thiện nam! Bát-niết, ý nói là không bát, ý nói dệt” cho đến “Nghĩa vô chướng ngại, gọi là Niết-bàn.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Giải thích rộng về nghĩa không dệt…, vì thành lập nghĩa Niết-bàn chân thật.”

“Này người thiện nam! Có đệ tử của phái Ưu-lâu-ca, Ca-tỳ-la” cho đến “Thành tựu đầy đủ công đức thứ bảy.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Đã nêu việc để chứng minh rồi. Giải thích lại danh nghĩa Niết-bàn “có” ở diệt. Dứt phiền não không gọi là Niết-bàn: Dứt phiền não là trí, phiền não bất sinh là diệt.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đã nói Bồ-tát chưa cùng cực, chỉ có Phật là cùng cực, tức câu hỏi thứ tư, là giải thích tự nhiên.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đây là một ít phần không khổ trong nhân, chẳng phải tất cả khổ đều hết, cho nên không gọi là Đại Niết- bàn. Diệu thể của quả Phật, sinh tử đã dứt hết. Thể không có tai họa trói buộc, không còn sinh phiền não, đủ tất cả đức, mới gọi là Đại Niết-bàn. Không phải ngay phiền não này không có nơi chốn. Thế nên dùng năm pháp đồng thể để chứng minh rằng Niết-bàn nay khác với Niết-bàn xưa. Vì sao? Vì có năm tính chất:

1. Nói Phật không còn khởi phiền não!

2. Nói thể cùng cực như lý.

3. Nói xem xét cảnh đã chu đáo.

4. Nói ứng hiện khắp, không có ngăn ngại.

5. Nói thể là thật tướng.

Đủ năm tính chất tốt này thì diệu hữu, thường còn, đâu không phải là Niết-bàn nay khác với Niết-bàn xưa ư?”

Đại Bát-Niết-Bàn Kinh Tập Giải - Quyển 52

ĐẠI BÁT-NIẾT-BÀN KINH TẬP GIẢI

QUYỂN 52

Phẩm 22: ĐỨC VƯƠNG (Phần 8)

• Giải thích rộng về tâm tính vốn tịnh, chẳng đi chung với tham.

• Bốn câu giải thích nghĩa tham có khi tâm, cùng tham câu sinh, không cùng tham câu diệt.

“Này người thiện nam! Thế nào là Đại Bồ-tát” cho đến “Tâm khéo giải thoát, tuệ khéo giải thoát?”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Gồm có chín pháp Thanh văn cầu Phật theo thứ lớp: Bốn pháp đầu, trong nhân quả của phần đoạn, ba pháp, tu hành Đại thừa, hai pháp sau là việc thành Phật.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Về chín việc, đoạn văn sau sẽ tự giải thích theo thứ lớp. Năm ấm là quả, năm kiến là nhân. Vì nhân dứt, nên nói là ấm dứt.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Nói về tên gọi công đức là danh xưng khen ngợi, mà công đức thứ tám đã dùng chín nhóm pháp làm thể, chỗ thực hành của người mới học, nhờ vào con đường quan trọng của Niết- bàn. Chín nhóm Đại luận không ngoài hai ý: Đầu tiên có hai nhóm nói về sự xa lìa của Niết-bàn. sau pháp bảy nhóm là bàn về đối tượng chứng đắc, là sự xa lìa nghĩa là trừ năm ấm và năm kiến. Nếu thuật lại chỗ chứng đắc của Niết-bàn, thì có bảy nhóm. Trong bảy nhóm lại không ngoài tự tu hành, giáo hóa người, nên gìn giữ một việc. Và với bốn đẳng, vì lợi ích chung cho chúng sinh. Nhưng hai việc này, chủ yếu là ở bên cứu giúp rộng rãi, tốt đẹp nương vào sự nghiệp mở mang mà tạo nên địa vị. Năm nhóm sáu niệm khác…, đều y theo đức mình mà có tên gọi.”

“Này người thiện nam! Thế nào là Bồ-tát dứt trừ năm việc” cho đến “Do nghĩa này nên dùng phương tiện để dứt.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Tiểu thừa chán khổ, dứt bỏ năm ấm.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đã nương vào sáu hạnh, về lý do quên đi hoài bão, cũng không có thiện, nhưng vì không thọ lãnh nên đã trải qua nhiều kiếp làm tâm sư, chủ yếu là dựa vào lý giáo này mà được ra khỏi. Cho nên người mới học trước phải quán năm ấm làm gốc. Đã thấu rõ thân là giả dối thì phải tu thiện mà dứt, nên hôm nay, trước quán năm ấm làm đầu.

Thọ có một trăm lẻ tám: Đây là số của một phương thọ là ba thọ. Ba thọ có hai thứ: Tịnh thọ và bất tịnh thọ. Y theo “Tác vị” trong sáu căn đủ sáu, thì sáu nhân sáu bằng ba mươi sáu. Y theo phần dĩ vãng trong ba đời thì thành một trăm lẻ tám thọ.”

“Thế nào là Bồ-tát lìa bỏ năm việc” cho đến “Thế nên Bồ-tát thường ngăn giữ không gần gũi.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Muốn diệt năm ấm, thì trước phải dứt trừ năm kiến.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Nhóm thứ hai, nhóm là tánh chất tìm kiếm, phần vị nặng của chấp tà. Vì năm kiến này có thể sinh rộng thành sáu mươi hai kiến. Bồ-tát biết rõ năm kiến này là gốc của sinh tử, cho nên ngăn ngừa không cho khởi.”

“Thế nào là Bồ-tát thành tựu sáu việc” cho đến “Đó gọi là Bồ-tát thành tựu sáu việc.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Đạo thấy do đạo, thứ lớp nói về đạo . Nghe nói tu định trong tử thi, thường sợ hãi, giúp họ tu sáu niệm, để dứt nỗi sợ hãi đó.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Ba niệm trước là niệm bên ngoài, kế giới, thí là công hạnh bên trong. Niệm thiên sau là quả vị lai.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Nhóm thứ ba, từ khi Phật ra đời đã có sáu niệm này rồi (Phẩm Phạm Hạnh đã giải thích rộng).”

Thế nào là Bồ-tát tu tập năm việc” cho đến “Do đó, Bồ-tát siêng năng tu tập.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Do niệm thành định. Đầu tiên là bốn thiền, một thiền sau là tuệ. Đủ bốn pháp này lìa khổ phần đoạn.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đầu tiên biết định, nghĩa là thiền định. “Dùng âm thinh kích động, khởi tâm hay biết” kế là nói về các thiền.

Tịch định: Định Nhị thiền vững chắc, không bị giác quán làm rối loạn. Các thức diệt là “Tịch định”. Thân tâm vui sướng. Cái vui của ba thiền đã mãn. Không có vui: Bốn thiền trở lên, cho đến Phi tưởng không có tướng của bốn thọ. Nhờ bốn định này mà phát định Thủ lăng nghiêm.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Nhóm thứ tư có năm việc.”

1. Biết định, định Sơ thiền vẫn chưa khỏi giác quán, nên thọ biết tên.

2. Tịch định: Nhị thiền, giác quán đã diệt, tâm lự chuyển sang tĩnh. Vì duyên bên ngoài khó xao động, nên gọi là tịch định.

3. Định của thọ vui sướng: Nhị thiền cũng bị dòng chảy trôi nổi của hỷ. Chưa bằng sự vui mừng phấn khởi của ba thiền đã dứt, vì thân tâm thư thái, nên cảm nhận danh từ vui sướng.

4. Định không có niềm vui: Bốn thiền diệt hết vui, không còn có niệm phân biệt, vì lấy Xả thọ làm thể, nên gọi là định không có vui. Nếu được bốn định này, quên tướng ở trong duyên, thì gọi là hai đế chân, tục. Trí tuệ giải cùng cực, gọi là Định Thủ lăng nghiêm.”

“Thế nào là Bồ-tát gìn giữ một việc” cho đến “Thế nên Bồ-tát gìn giữ một pháp.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Bắt đầu phát tâm cầu Phật.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Nhóm thứ năm, là tâm Bồ-đề. Bồ-đề gọi là đạo. Người tu hành này mới tập tâm: Một là xa cầu mong quả Phật; hai là vì cứu vớt chúng sinh kia. Nếu gìn giữ được thì tâm này sẽ khắc sâu Bồ-đề.”

“Thế nào là Bồ-tát gần gũi bốn việc” cho đến “Thế nên Bồ-tát buộc tâm gần gũi.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nuôi lớn Bồ-đề, do bốn Vô lượng”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Nhóm thứ sáu. Ở trước dù đã giải thích về phát tâm, nhưng nếu không tạo nên công hạnh thì kết quả sẽ không do đâu có được. Nay nói về hóa độ người ngoài, vì khởi lên ba tâm bốn đẳng, nguyện cho người ấy và ta đều yên ổn, nếu tu tập lòng từ này, thì sẽ bước lên sơ địa. Dù có bốn tâm khác nhau, nhưng chung là một tâm Từ. Chỉ từ người bắt đầu học, y theo giai cấp mà nói.”

“Thế nào là Bồ-tát tin thuận Nhất thật” cho đến “Thế nên Bồ-tát tin, thuận không trái.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Bốn đẳng thành tựu, được nhập Đại thừa.”

Pháp sư Bảo Lượng nói:“Nhóm thứ bảy, thật nghĩa là hiểu vô tướng của Đại thừa. Bồ-tát đã biết chấp tướng là lỗi, bỏ tướng là đạo lý, nên quy về Nhất thật, không còn có đường nào khác.”

“Thế nào là Bồ-tát tâm khéo giải thoát” cho đến “Xưa không đến mà nay được đến.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Vì nhập Đại thừa, nên sau đó, mới có đủ hai việc.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Hai nhóm thứ tám, thứ chín còn lại, chỉ về nghĩa được chia làm hai tâm, cho nên không tự tại. Do yêu đắm làm trở ngại. Nếu quán sát cảnh, với ý nghĩ sáng suốt, thì sẽ không có chướng ngại, nên hôm nay, phiền não đã hết, không có “Hoặc” nào để câu thúc, tác dụng của bóng tối đều được dứt trừ, gọi là tâm giải thoát. Nếu có lúc mê thì đối với cảnh, sẽ không sáng suốt. Nay, không có sự ngăn ngại nào để che lấp trí được, nên gọi là tuệ giải thoát. Tuy nhiên người mới học, phải từ cạn đến sâu, nên trước y theo ấm làm đầu để thành trí tuệ là cuối.”

“Bấy giờ, Bồ-tát Quang Minh Biến Chiếu Cao quý Đức Vương” cho đến “Tâm giải thoát, nghĩa này không đúng.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Câu hỏi thứ tám ở trước: “Tâm không nên giải thoát?” xét ra, đầu tiên, Bồ-tát Đức Vương lấy pháp thật làm câu hỏi. Lập nhiều ví dụ, nói tâm không có ràng buộc, giải thoát. Đại ý câu hỏi thứ hai: Tham cũng là “Có”, bởi tâm vốn có tánh tham, thì không thể được giải thoát. Câu hỏi thứ ba nói là chấp tướng, rồi sau mới sinh, là dùng chứng tham này chẳng những ở trong tâm, mà ngay ở cảnh cũng có tham. Vì trong tâm đã có tham, nên cảnh cũng có tham, vì thể tánh như thế, đâu thể thay đổi ư?”

Câu hỏi thứ tư, nói là không nhất định: Nếu đối với một duyên nhất định khởi tham thì nhất định dùng quán bất tịnh để dứt bỏ. Nay, đối với một cảnh, đôi khi khởi lòng tham, hoặc sinh sân si. Tâm cũng không nhất định, hoặc khởi tham, đôi lúc nổi sân, si. Đây là tâm và cảnh, cả hai đều không nhất định. Đã là không nhất định thì không thể dứt. Đã không thể dứt thì sẽ không có giải thoát”.

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đối với những người chưa thấu đạt, hễ gặp việc là thành chấp, bèn cho rằng,” tâm vốn không trói buộc, không nên gọi là giải thoát”. Cho nên, nay Bồ-tát Đức Vương mới nêu ra lối chấp tánh nhất định của bốn nhà, để xin Phật giải thích, nhằm chứng minh tà là sai, mà nói lên chánh là đúng”.

Nhà thứ nhất chấp: “Sáu thức đầu tiên tạo ra duyên, thích hợp với phần vị của tâm. Nhưng tác dụng của tham, sân chủ yếu là ở hành ấm. Lúc tâm thức trước kia đã chưa có tham, thì làm sao nói là “Trói buộc trở xuống? Bèn dẫn tám việc sau để chứng thành nghĩa tâm không trói buộc?”

Nhà thứ hai chấp rằng: “Tham cũng là hữu, nói về tham, sân cho đến giải thoát, đều có cùng một lúc. Về sự, như bó trúc, chỉ vì công dụng có trước sau, nên không đặt ra hai ví dụ sau để chứng minh.”

Nhà thứ ba chấp: “Từ “Ví dụ như cọ lửa trở xuống, là nói trong các duyên, mỗi duyên đều có một ít tham, chẳng hạn như năm duyên sinh tác dụng của nhãn thức. Trong mỗi duyên đều có tánh thức, phải nhóm họp sinh chung tham”.

Nhà thứ tư chấp: “Tâm cũng không nhất định tham làm tự tánh cho giải thoát, đều không từ nhân duyên”.

“Vì sao tâm, vốn không trói buộc?” cho đến “Làm sao trói buộc được tâm? “

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Trên đã nói về công hạnh của hai giải thoát, được nghĩa” Không” của Trung đạo. Sắp nói Trung đạo, trước là nói không nhóm họp ở giữa, có ba: Trước, nói trong nhân không có quả, nghĩa là tâm vốn không bị trói buộc, như nhãn thức tiếp nhận sắc, chưa có phiền não, nên không bị phiền não trói buộc”.

Pháp sư Tăng Tông nói: “Tham và tâm tịnh, một khởi, một diệt, không hề gặp nhau, cái gọi là “Các pháp không đối đãi nhau” cho đến một niệm không dừng”

“Như người vắt sừng vốn không có sữa cho đến” làm sao kiết tham mà trói buộc được tâm”?

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Lúc tâm không tham, thì chẳng phải là nhân của tham. Nhân còn bất sinh, thì nhân nào mà trói buộc tâm?”

“Bạch Đức Thế tôn! Ví như ép cát thì không thể được dầu cho đến làm vì sao nói tâm được giải thoát. Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: Tâm và tham là cấu, tịnh uế không đi chung, làm sao có thể tâm ô nhiễm, giả thiết tâm về sau khởi, tâm trước đã thuộc quá khứ. Một hữu, một vô, thì đâu thể ô nhiễm tâm?”

“Bạch Đức Thế tôn! Tham cũng là có, nếu tham không có” cho đến “Nếu tâm có tham thì làm sao thấy tướng mạo?”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Câu hỏi thứ hai, ví như có người nhìn thấy bức họa cô gái: Đây là giải thích về ngăn ngừa, chế phục. Người khác nói chung, gặp phải duyên nổi lòng tham, tham này do cảnh, đâu phải ở tâm? Nếu nói là chung, thì ở đây sao lại dùng dụ cho ngăn ngừa? Như sau khi nhìn thấy bức họa cô gái rồi mới nổi lòng tham, thì bức họa này đâu là tham ư? Phải biết là do tâm.”

“Nhưng về sau mới sinh, không thấy tướng mạo” cho đến “Chư Phật, Bồ-tát mà bất sinh tâm ư?”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Câu hỏi thứ hai nói: Vốn có tham, vì tham là tánh (bản chất) cũng không có giải thoát? Ở đây nói không

riêng gì tâm có, mà trong duyên cũng có.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đoạn thứ ba. Nếu trong cảnh có tham mà tâm lại có tánh tham nữa, cả hai chỗ giúp nhau, thì tánh tham nọ càng nặng, nên đọa vào đường ác.”

“Bạch Đức Thế tôn! Tâm cũng không nhất định, nếu tâm nhất định” cho đến “Tu Đại Niết-bàn tâm được giải thoát?”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Câu hỏi thứ ba là môn bất định, nói tâm nhất định thì sẽ không tham, không nhất định thì không có tâm, đều không có giải thoát. Dưới đây so sánh giống như.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Câu hỏi thứ tư.”

“Bấy giờ, Đức Thế tôn bảo Bồ-tát Quang Minh Biến Chiếu” cho đến “Vì tất cả pháp đều không có tự tánh.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Ba câu hỏi trên, tìm tướng nhất định của pháp. Tìm cầu nhất định đều không có điều lành, điều đó dễ hiểu.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đáp câu hỏi thứ nhất: “Cũng không bị ràng buộc bởi tham. Pháp thật thì không có sự trói buộc cũng chẳng phải không trói buộc, đạo giả danh có ràng buộc. Giải thoát mà chẳng giải thoát cũng giống như vậy, chẳng phải có, chẳng phải không. Thật pháp đương phần tự diệt nên lúc chẳng có dời đổi thì không diệt, vì tướng của pháp thật nối nhau, mà nói chẳng phải không có, pháp chung nhất. Chẳng phải quá khứ, là không phải có ràng buộc riêng, giải thoát ở quá khứ, cho đến thấy chế phục, vị lai cũng vậy. Nói là giả danh nối nhau. Trải qua dời đổi ba đời, được nói là trước kia ràng buộc, nay giải thoát. Chính vì như chỉ thú của giả, thật, thì câu hỏi ban đầu đã được giải thích.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Sẽ nói là chẳng phải đối tượng chấp kia, nên trước giải thích sơ lược ý nghĩa thích đáng, sau phá bỏ tâm chấp kia, cũng không bị kiết tham trói buộc. Nghĩa là vì tâm thức chưa khởi tham, nên nói là không trói buộc, cũng chẳng phải không trói buộc: Lời này có hai thứ:

1. Nói về trói buộc trong duyên thật.

2. Nói về trói buộc trong giả danh nối nhau.

Như trước khởi niệm tham, tự chưa có cách đối trị để đổi mới, được nói tâm thường bị ràng buộc. Đây là sự trói buộc của duyên thật. Nếu sau tác dụng của ngữ đạo nối nhau, sẽ trói buộc trước là hành động, rồi tâm mới khởi tham, phải là tâm sau khởi tham, nhiễm trói buộc ở trước, cũng chẳng phải không trói buộc.

Chẳng phải giải thoát, nghĩa là khi tâm đạo khởi, vì không có “Hoặc” để dứt, nên chẳng phải giải thoát. Trước kia si mê mà nay hiểu rõ cũng chẳng phải không giải thoát. Nếu nhân duyên chưa hội ngộ, nên nói chẳng phải có. Duyên hội hợp thì khởi, nên nói “Chẳng phải không”.

Chẳng phải ba đời: Nói trong ba đời, đương thể liền diệt. Quá khứ đã không có, vị lai thì chưa khởi, hiện tại không dừng, làm sao có tham. Vì sao? Vì pháp vô tự tánh.”

“Này người thiện nam! Có các nhà ngoại đạo nói thế này” cho đến “Sắc có nghĩa mê đắm, tâm có tánh tham.”

Xét: Pháp sư Bảo Lượng nói: “Kế chẳng phải là tà chấp của ngoại đạo. Trước nhà thứ ba là bắt đầu, đến nhà thứ nhất. Sau đó chẳng phải nhà thứ tư. Chẳng phải nhà thứ ba nói: “Ngoại đạo không hiểu biết nói rằng: “Trong các duyên, mỗi duyên đều có tánh tham, ở đây đều là tà chấp.”

Họ lại cho rằng: “Tâm phàm phu có tánh tham” cho đến “Các thuyết trên đây đều không đúng nghĩa.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Trở thành kiến chấp nghiêng lệch kia, chẳng phải là lỗi của thuyết đã nói là hữu trước đây. Đều không có quả, là thành lỗi của thuyết nói vô.

Pháp sư Tăng Tông nói: “Nghĩa đúng đã nói rằng, các pháp không nhất định: Duyên hội tụ thì “Có”, duyên ly tán thì “Không”. Vì không nhất định, nên hai câu hỏi của Bồ-tát tự mất.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Kế là, chẳng phải nhà chấp thứ hai.” “Có các phàm phu lại cho rằng” cho đến “Vì nhân thô vô thường, nên quả cũng vô thường.”

Xét: Pháp sư Bảo Lượng nói: “Chẳng phải là nhà chấp thứ nhất, nghĩa là rộng tế là thường, vì thô nên vô thường, như thức tâm không có tham, nhà chấp thứ tư mới có tham.”

“Này người thiện nam! Có các phàm phu lại cho rằng” cho đến “Luân hồi trong sáu đường, chịu đủ các sinh tử.”

Xét: Pháp sư Bảo Lượng nói: “Chẳng phải nhà chấp thứ tư vì pháp hữu vi sinh, diệt đều từ duyên khởi, nên chẳng phải tự nhiên.”

“Ví như con chó bị xiềng, suốt ngày đi quanh cột” cho đến “Từ cõi Phi tưởng lui sụt, trở lại ba đường ác.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Tế là thường, thô là vô thường. Vi trần hợp thì thành duyên, tan thì trở về gốc. Trần thường là “Duyên” vô thường thì trần không có duyên. Không thể biết nhân duyên của tâm,

nghĩa là chấp đắm nhân quả hữu, vô thì sẽ không biết được nhân duyên của tâm.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Dùng sáu ví dụ để quở chung các chấp của ngoại đạo.”

“Này người thiện nam! Chư Phật, Bồ-tát không hề nói nhất định rằng” cho đến “chẳng phải có quả, chẳng phải không có quả.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Đã nói hữu, vô là nghiêng lệch. Vì muốn nói bốn chấp đều không hội nhập Trung đạo, đáp câu hỏi không nhất định thứ ba.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đáp câu hỏi thứ tư là hữu, vô không thể nói nhất định, hữu là vì các duyên nên sinh. Một cảnh khởi ba, cho đến vô lượng, cũng đâu có gì nghi ngờ, chỉ làm cho thức “Duyên” với “Giải”, “Hoặc” mà thôi!.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Dưới đây bỏ cách hiểu về nghĩa chánh, vì sắp nói Trung đạo, nên trước nêu ra pháp tà. Nếu phải quyết định tạo ra bốn trường hợp này: Chấp trong nhân có quả, trong nhân không có quả, vừa có vừa không, chẳng phải có, chẳng phải không, đều không khỏi sinh tử, thuộc về ma nói. Nếu từ chấp nhận xứng đáng, thích hợp với đường lối trung dung, không trái với chánh lý, tâm không chấp thì đó gọi là Trung đạo. Chư Phật, Bồ-tát dù nói các pháp chẳng phải có, chẳng phải không, nhưng cũng không quyết định có. Nếu “Có” này được quyết định nói là “Có”, thì “Không có” cũng “Không”, “Không” có thể “Không”, thì thế nào là quyết định? Như năm duyên sinh ra nhãn thức, nếu thiếu một duyên, thì thức bất sinh. Nhưng thức này cũng không nhất định, lệ thuộc vào một duyên nào, lại không phải trung gian đủ duyên là sinh, chẳng phải có chẳng phải không, do từ nhân duyên khởi, nên gọi là “Có”. Vì thể của chúng chẳng có tự tánh, nên gọi là “Không”. Nếu tạo ra thuyết như thế, thì thể muôn pháp là không luống dối, lìa “Có” lìa “Không”, đó gọi là nghĩa chính.”

“Nếu nói trong nhân, trước nhất định có quả” cho đến “Không biết tướng tâm, kể cả tướng mạo của tham.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Giải thích lý do không nói là vì thấy lỗi của người nói.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đã nói sơ lược về pháp nhân duyên chẳng nhất định “Có”, nhất định “Không”. Sau đây sẽ phát ra thể “Hoặc” để đối trị. Từ duyên khởi cho là chẳng phải vô. Vì tham không có tự tánh, cho nên “Chẳng phải có”. Giải thoát và tham đều không có tự tánh.”

“Này người thiện nam! Chư Phật, Bồ-tát chỉ rõ Trung đạo” cho

đến “Chẳng phải có, chẳng phải không”, mà không quyết định.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Vì chẳng phải không, chẳng nghiêng lệch nên gọi là Trung. Dù rằng trung, gọi là đồng, nhưng vì khác với nghĩa trung, nên nói là không nhất định.”

“Vì sao? Vì nhân mắt, nhân sắc, nhân ánh sáng, nhân tâm, nhân niệm thức nên được sinh.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Thức đối với bốn nhân, chẳng phải là không.”

“Thức này quyết định không ở trong mắt, trong ánh sáng, trong tâm, trong niệm, cũng không phải ở giữa.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Thức tánh là một, vì tìm kiếm năm chỗ không thật, nên chẳng phải có.”

“Chẳng phải có, chẳng phải không, vì từ duyên sinh” cho đến “Nói rằng: “Các pháp chẳng phải có, chẳng phải không.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Gọi tên, giải thích nghĩa. Tâm ở trong nhân, chẳng phải có, chẳng phải không, là Trung đạo của thế tục, tức là nói tâm tánh từ nhân sinh nên “Có”, vì chúng không có tự tánh nên “Không”, là Trung đạo chân tục. Nếu nói theo gốc “Không” thì cái “Có” này cũng “Không”, cái “Không ” này cũng “Không”, là Trung đạo chân đế.”

“Này người thiện nam! Chư Phật, Bồ-tát cuối cùng không có thuyết nhất định” cho đến “Vốn không có tánh tham, nên nói “Chẳng phải có”.

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Đã nói Trung đạo mới được chính nói về tâm tánh không nhất định.”

“Này người thiện nam! Vì từ nhân duyên nên tâm sinh ra tham” cho đến “Hai là theo Đại Niết-bàn.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Tâm đã không nhất định, thì sự ràng buộc, giải thích đều từ duyên sinh”. Này người thiện nam! Vì có nhân duyên nên tâm sanh chung với tham, cho đến “Bất sinh chung với tham, không diệt chung với tham.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Mở ra thành bốn trường hợp, nói về lý Đại thừa, suốt qua tất cả tâm:

1. Trường hợp thứ nhất: “Tâm sinh chung với tham, diệt chung với tham: Đây là nói không được chấp hạn cuộc. Nếu nói theo văn, thì giống như người tu hành khởi tham. Trải qua ba tướng dứt, lúc tướng sinh kia có trụ, diệt. Đã không có nghĩa “E” thì sẽ không đúng, nên có một nhà giải thích rằng:

“Nhỏ lại lấy lớn: Nếu người tu hành sinh ra một ý nghĩ tham thì về sau, đừng nói về tánh tham đó diệt, được nói là thường si mê. Vì sao?

Vì đã sử dụng pháp tánh làm thần giải, đứng đầu sinh tử. Tục đế sử dụng một bên, tự sẽ có ba tướng. Y theo chân đế, đã lấy nghĩa si mê thường ở đây. Đã trái với dụng chân, nếu không có “Giải” để xóa bỏ thì đâu thể được không có. Nên đoạn văn sau đây nói: “Phiền não cũng thường, vì phiền não đoạn thường nên gọi là vô thường. Sở dĩ bốn thời kinh giáo chưa phát ra diệu thể của thần minh, chỉ y theo sinh tử để giải thích, chỉ nói khởi một niệm “Hoặc” (mê lầm), thí cả ba tướng đều tan diệt ngay, nên kế là thành tựu, cũng không nói bị lệ thuộc, mà chủ trương rằng: “Thành tựu này, chính là ý ở bên chân. Giáo hiện nay mới được biểu hiện ý này, nên nói rằng: “Phiền não thường”. Được biết sau khi khởi tham, từ trước đến nay đã được đạo đối trị, lúc tướng sinh ở đời vị lai cũng si, khi trụ diệt cũng si, nên nói “Sinh chung với tham, sinh chung với tham nhưng diệt.”

2. Trường hợp thứ hai có sinh chung với tham, không diệt chung với tham: Nếu khởi “Hoặc” về sau, khi chưa được đạo đối trị, thường xuyên sinh chung với tham. Nay nói từ quán bốn niệm xứ trở đi, đến được vô lậu, không bao giờ đi chung với tham nữa., thành ra “Giải” sau hiện ở trước, vì không còn si mê ở trước, nên không diệt chung với tham, cũng không nói là pháp sinh, diệt của ba tướng.”

3. Trường hợp thứ ba: Có khi bất sinh chung với tham, diệt chung với tham, nghĩa là nếu Bồ-tát đã có kiến giải chân thật thì sẽ không tham nữa, mà vẫn thị hiện có tham để dẫn dắt chúng sinh, hoặc vì giúp cho đạo tâm được sớm hoàn thành, thì đây gọi là bất sinh chung với tham, diệt chung với tham.

4. Trường hợp thứ tư: “Bất sinh chung với tham, không diệt chung với tham”, nghĩa là Chư Phật, Bồ-tát ở địa vị bất động, từ bậc La-hán, Bích-chi, đều được chánh quán hiện ở trước, đều không còn đi chung với tham!”

“Thế nào là tâm sinh chung với tham, diệt chung với tham” cho đến “Tâm sinh chung với tham nhưng không diệt chung với tham?”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Sinh chung, diệt chung là từ chết, sinh chung không diệt chung là từ hai pháp sinh tử và Niết-bàn.”

“Thế nào là bất sinh chung với tham, nhưng diệt chung với tham?” cho đến “Tâm tánh vốn tịnh, tánh vốn bất tịnh?”

Xét: Pháp sư Bảo Lượng nói: “Hai trường hợp chỉ có Niết-bàn, trừ địa Bất động: Địa vị Bất Động đầu tiên có sinh chung với tham, mà

không diệt chung với tham cho nên dứt trừ.”

“Này người thiện nam! Tâm này không hòa hợp với kiết tham, cũng không hòa hợp với sân, si.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Trên đây, nói “Sinh chung”, có người cho rằng: Tâm tham hòa hợp cùng lúc” nay nói là không đúng.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Quyết định phần vị của tâm: Nếu tâm ở chỗ này mà tham lại ở chỗ khác, thì sẽ làm cho cả hai hợp chung. Về lý đã không đúng thì làm sao hòa hợp được? Cũng chẳng phải không hòa hợp, gặp cảnh liền khởi, nhưng không có pháp hòa hợp riêng để được. Nếu tâm tịnh vận hành duyên thì gọi là thiện, ngược lại, tâm bất tịnh vận hành cảnh, thì gọi là ác. Cho nên Chư Phật, Bồ-tát đã đập tan hết tham dục, vì không còn bị “Hoặc” che lấp nữa, nên tâm được giải thoát, phàm phu còn đầy dẫy kiết tham dục, nên thường bị phiền não ràng buộc và thường xuyên bị giam hãm mình ở trong đó!”

“Này người thiện nam! Thí như mặt trời, mặt trăng dù bị khói bụi, mây mù” cho đến “Vì từ nhân duyên nên tâm được giải thoát.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Con người cho rằng: “Vì không phải cùng lúc, nên tham không thể che lấp tâm. Đức Phật dùng khói, mây làm thí dụ, dù ở xa mà vẫn che chướng được.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Các ví dụ dưới đây nói ngoại đạo, phàm phu và ma vương, đều ưa thích năm dục sinh tử, không lúc nào ra khỏi. Sau đây, tự có hợp dụ.”

Này người thiện nam! Thí như chỗ cao chót vót của núi Tuyết” cho đến “Con người lập thế bắt khỉ vượn cõng họ về nhà.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Núi Tuyết: Với ràng buộc giải thoát làm thí dụ. Người, khỉ đều không thể trèo lên, dụ cho giải thoát. Con người không thể đi, dụ cho lúc đầu bị ràng buộc, về sau được giải thoát. cả hai người và khỉ đều có thể đi, dụ cho “Câu sinh”, “Câu diệt” ở trong sinh tử.”

Này người thiện nam! “Ví như vị vua ở trong nước mình” cho đến “Lệ thuộc vào ma thì tâm không thanh tịnh.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Ví dụ chung không từ lý là ràng buộc, từ lý là giải thoát, đại khái nói về sự ràng buộc, giải thoát.”

Lại nữa! “Này người thiện nam! Nếu thấy các pháp” cho đến “Thành tựu đầy đủ công đức thứ tám.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Chứng tỏ sự mê lầm của việc thấy pháp là không từ lý. Nói kiến có ba: Đầu tiên là kiến đoạn, thường rộng. Giữa chỉ nói “Có”, về sau nói ngã kiến là gốc.”