Đại Tập 133 · Bộ Kinh Sớ XIX · Số 1763 (Quyển 41–71)

Đại Bát-Niết-Bàn Kinh Tập Giải - Quyển 66

ĐẠI BÁT-NIẾT-BÀN KINH TẬP GIẢI

QUYỂN 66

Phẩm 24: CA-DIẾP (Phần 4)

• Giải thích rộng việc Nhất-xiển-đề chấp không có nhân quả.

• Nói về nghĩa Xiển-đề sinh gốc lành.

• Nói về nghĩa Xiển-đề dứt gốc lành ba đời.

• Nói về nghĩa người dứt gốc lành có Phật tánh.

• Giải thích rộng về năm thứ, sáu thứ, bảy thứ nghĩa Phật tánh của Cửu trụ, Bát trụ v.v… .

• Nói rộng về cách giải thích Phật tánh khác nhau, đều mất Trung đạo.

“Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: “Bạch Đức Thế tôn!” cho đến “Người Thiện nam dứt mất gốc lành”.

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Muốn thưa hỏi về người dứt điều lành, trước hỏi nghi ngờ: Chấp đắm là gì?

Bồ tát Ca-diếp bạch Phật rằng: Bạch Đức Thế tôn! Hạng người nào dứt mất gốc lành? Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: Hỏi hai căn tánh lợi độn vì sao dứt mất gốc lành.

“Thiện nam! Nếu có người thông minh trí tuệ, căn tánh nhạy bén thì sẽ khéo phân biệt.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: Đây là “Lượt thứ sáu, nói rộng về khởi tà kiến, nên dứt gốc lành.”

“Xa lìa bạn lành, không nghe chánh pháp, không khéo tư duy, không trụ đúng pháp.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Dứt điều lành và Chánh định, đều do căn cơ nhạy bén. Vì sao? Vì nếu gần gũi bạn lành bên ngoài thì chánh, nếu xa lìa bạn lành bên ngoài thì đoạn. Đây là nói mở đầu của dứt điều lành. Thứ tư là nói về phần tà kiến.”

Đạo Tuệ ghi: Tà kiến phá rằng: “Không bố thí có sáu việc.”

“Người thông minh này lại nghĩ rằng không có cha, không có mẹ”

cho đến “Phải biết rằng, người này sẽ dứt gốc lành.”

Xét: Đạo Tuệ ghi: “Không có cha, mẹ có sáu việc.”

“Lại nghĩ rằng, tất cả thế gian” cho đến vì thề nêu biết không có quả thiện ác.

Xét: Pháp sư Đạo tuệ ghi rằng: cho là không thiện ác có ba việc. Lại nghĩ rằng tất cả thế gian cho đến. “Khi thực hành quán này, sẽ dứt gốc lành.”

Xét: Đạo Tuệ ghi: “Nêu sáu việc, phá Thánh đạo, Niết-bàn, không có bậc Thánh.”

“Này người thiện nam! Nếu có chúng sinh nào chấp sâu không nhân, không quả như vậy” cho đến “Và ba đường ác, người nào phá tăng cũng giống như vậy.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Kết thúc về người dứt gốc lành, phải là trí nhạy bén, không hiểu được đúng. Từ si khởi kiến, suy tìm, chấp sai lầm.”

Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: “Bạch Đức Thế tôn!” cho đến “Lúc nào sẽ sinh gốc lành trở lại?”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Sinh phần thiện thứ năm, từ bít lấp, mong được đi suốt qua, người chấp nghiêng lệch, không thể phân biệt có thể dứt gốc lành, người không chấp thì sẽ thứ lớp lại sinh gốc lành. Sau đây, nói Phật tánh không nhất định. Về sự, phải phân biệt, tức là nghĩa sinh ra gốc lành.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Phần thứ hai trong đoạn lớn, nói về sinh gốc lành trở lại.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: Đây là “Phần thứ năm trong đoạn lớn, nói về sinh gốc lành trở lại. Dù rằng chúng sinh dứt gốc lành, nhưng vẫn được phát tâm chán khổ trong khi đang chịu khổ, nên sinh gốc lành trở lại, nối nhau không dứt cho đến khi thành Phật. Nhưng y theo đoạn văn này, lời văn rất rộng lớn bao la, lược chia thành năm phần:

1. Trước, nói về lại sinh gốc lành, quyết định tánh nhân quả.

2. Nói về hạnh Trung đạo.

3. Dẫn ba lời của Phật, làm cho vật thể hư hoại, nói lời Phật rộng lớn, không thể chấp nhất định.

4. Nói Phật tánh là có hay không.

5. Nói về được, mất để kết thúc ở trên.

“Phật nói: “Này người thiện nam! Người này có hai thời gian sinh gốc lành trở lại, là khi mới vào địa ngục và lúc ra khỏi địa ngục.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Lúc mới chịu khổ, thì tâm cảm

thấy ăn năn, tức là khéo sinh gốc lành trở lại. Nếu chịu khổ éo ngặt tột độ, tâm bấn loạn mê muội, không biết hối hận, đến khi được ra khỏi địa ngục, mới biết ăn năn.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đó là hạng người căn cơ nhạy bén.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Nếu là hạng người căn cơ nhạy bén, như năm trăm Bà-la-môn…, thì vừa vào địa ngục là sinh ra gốc lành ngay, vì những người này thông minh, cũng vì từ trước đến nay chưa trải qua khổ cùng cực. Nay, quả báo đọa địa ngục, biết ngay là khổ sâu nặng, liền sẽ suy nghĩ, tìm kiếm, tỏ ngộ những gì mình đã làm đều phi lý, liền sửa đổi tâm. Nếu căn tánh nhỏ mọn, lại không như lúc đến, khi ra khỏi địa ngục quả báo thừa đời sau, mới có thể sửa đổi, trong đó có hằng muôn nẻo đường không thể nhất định được.”

Đạo Tuệ ghi: Mới vào địa ngục chịu khổ mới như vậy, thần minh chưa tối tăm, vẫn còn nhận thức đúng. Về sau, khi ra khỏi địa ngục, các khổ phải chịu được giảm nhẹ, người ấy sẽ lần lượt sinh tâm, đó là lý do có hai thời gian sẽ được sinh gốc lành trở lại.”

“Này người thiện nam! Gốc lành có ba thứ” cho đến “Vì dứt gốc lành ba đời, nên gọi là đoạn.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Vì quá khứ đã diệt vô, nên không thể dứt. Vì vị lai chưa đến, nên không cần nói. Cắt đứt nhân hai đời, gọi là đoạn, nghĩa là vì một ý nghĩ thiện ở hiện tại làm nhân có thể sinh ra pháp lành đời sau. Hiện nay vì tà kiến đã che lấp tâm lành này, làm cho không sinh được, nên gọi là cắt đứt nhân ba đời.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Nói dứt pháp lành ba đời, cho nên không gọi là dứt quả quá khứ, nghĩa là nếu nhân quá khứ cảm quả, đã nhất định thì quả báo sẽ sinh ở đời sau. Quả báo này sẽ phải chịu ở mai sau, nên không dứt, là nhân của quả báo này, nhân cũng là nhất định, cũng không thể dứt. Trong đoạn văn vì lược, nên chỉ nói không dứt quả. Nhân quá khứ cảm quả hiện tại, đương lai, thể của nhân đã diệt, làm sao dứt được ư? Dứt nhân ba đời gọi là dứt gốc lành, nghĩa là nếu ở hiện tại có gốc lành, tức là pháp lành hiện tại. Pháp lành này lẽ ra ở quá khứ, tức gốc lành quá khứ. Việc lành trong hiện tại sẽ nối tiếp đến đương lai, tức gọi gốc lành của vị lai. Nay, vì thân này đã thành Nhất-xiển-đề. Vì nghiệp ác đã biểu hiện ở trước, nên gốc lành hiện tại đáng lẽ sinh mà không được sinh, tức cắt đứt gốc lành hiện tại. Nếu gốc lành này sinh, thì chấm dứt quá khứ, vì không sinh, nên chẳng có cái gì để dứt, tức là dứt gốc lành ở quá khứ. Gốc lành này là chủng loại đương lai, lẽ ra sẽ nối tiếp mà không được nối tiếp, tức là sẽ cắt đứt gốc lành ở vị lai.

Nói theo nghĩa thì đoạn văn này là lược. Vì sao? Vì nhân lành hiện tại có công năng cảm quả vị lai. Nay dứt nhân lành hiện tại không khởi, tức là dứt nhân. Đã nói rằng dứt nhân, thì quả sẽ không từ đâu sinh, há không phải là đoạn quả ư? Cũng nên nói rằng, dứt quả vì giản lược, nên chỉ nêu nhân.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Nói về sinh gốc lành là lý, đều thuộc về ba đời. Nếu quá khứ đã có sinh pháp lành, thì về mặt lý, không thể dứt, chỉ y cứ vào hiện tại, vì ngăn dứt vị lai, nên nói là dứt hai đời. Trong đây nói rằng, dứt nhân ba đời, nghĩa là nếu việc lành khởi ra trong hiện tại, thì việc lành này sẽ dứt ở quá khứ, vì là nhân của quá khứ. Việc lành hiện tại phát ra, bởi năng lực tác dụng của việc lành đã khởi, giúp đỡ lẫn tiếp nhau. Việc lành vị lai sinh khởi, cũng do hiện tại làm nhân. Vì nhân nên làm cho chủng loại nối nhau. Nay, nhân hiện tại đã dứt, tức là nhân lành trong ba đời không khởi, cho nên nói là dứt nhân ba đời.”

“Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: “Bạch Đức Thế tôn!” cho đến “Phật tánh này có ở vị lai hay ở khắp ba đời?”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Gồm có bốn câu hỏi, đây là câu hỏi thứ nhất: “Có pháp không thích ứng ba đời. Nay nhất định thuộc về đời nào?”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Gồm có hai câu hỏi: Câu hỏi đầu là “Phật tánh có thuộc về ba đời hay không?” câu hỏi kế là “Xiển-đề ở hiện tại có Phật tánh hay không?” nếu có thì không nên nói dứt gốc lành. Nếu không thì chẳng nên nói là đều có”.

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Gồm có ba câu hỏi”.

1. Nêu tánh quả để hỏi. Hỏi về người dứt gốc lành có Phật tánh: Phật tánh này ở quá khứ hay ở vị lai? Ở hiện tại, hay ở khắp cả ba đời? Nếu Phật tánh ở khắp ba đời thì làm sao nói là thường?”.

2. Câu hỏi thứ hai: Nếu người dứt gốc lành có Phật tánh là thiện, thì đâu được nói là dứt? Nếu không có Phật tánh, thì làm sao Phật nói là dứt ư?”

3. Ngăn ngừa ý Phật: “Nếu cho rằng vừa có vừa dứt, thì lại càng không được nói Phật tánh là thường?”

Đạo Tuệ ghi: Câu hỏi có ba lớp: Hai lớp như trên, lớp thứ ba nói rằng: “Nếu chẳng phải hoàn toàn có, hoàn toàn không, thì lẽ ra nửa có nửa không, nên nói rằng “Vừa có vừa dứt”?”

Pháp sư Trí Tú nói: “Vì muốn nêu lên câu hỏi, nên trước, Bồ-tát Ca-diếp quyết định về Phật tánh ở trong ba đời hay ở đời nào? Sau đây sẽ chia thành ba lượt để hỏi:”

“Nếu Phật tánh ở quá khứ thì vì sao gọi là thường” cho đến “Ba thật, bốn thiện, năm tịnh, sáu trông thấy?”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Câu hỏi thứ hai, xưa không mà nay có, là hiện tại. Đã có, lại không, là quá khứ. Sắp có, chưa khởi, gọi là vị lai. Pháp ở ba đời là vô thường. Phật nói tánh là thường. Kế là dùng nghĩa thường để quyết định, chắc chắn sẽ được, là chứng tỏ vị lai. Chắc chắn có thể trông thấy là chứng tỏ hiện tại. Phật tánh có sáu: Dẫn thuyết của Phật nói: Một là chứng minh tánh thường; hai là chứng minh có thể thấy.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Thứ nhất y cứ vào ba đời, để làm câu hỏi nhất định. Ban đầu là thường, chẳng thuộc về ba đời. Sau, y cứ vào hai đời để trách cứ rằng, khiến thuộc về đời, không thể là thường.”

“Nếu là người dứt gốc lành, mà có Phật tánh” cho đến “Tất cả chúng sinh đều có Phật tánh?”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Câu hỏi thứ ba.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Thứ hai là nêu Phật tánh, một câu thiện này là câu hỏi liên quan cả hai: Nếu Xiển-đề có tánh thì không nên nói là dứt điều lành. Nếu việc lành đã dứt, thì tánh lẽ ra không có.”

“Nếu nói Phật tánh vừa có vừa dứt thì sao Đức Như Lai lại nói là thường?”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Câu hỏi thứ tư. Ý của bốn câu hỏi đều trách Đức Phật nói không nhất định Pháp sư Trí Tú nói: Thứ ba là dẫn thường giáo mà Phật nói là câu hỏi ngăn dứt. Nếu Phật tánh là thường thì đó là pháp nhất định, nếu không nhất định, thì không được nói là thường.”

“Phật nói: “Này người thiện nam! Như Lai, Thế tôn” cho đến “Ba là đáp câu hỏi, bốn là trí đáp (đáp bằng cách gác qua không trả lời)”.

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: Là “Ý Phật, tranh cãi, là do chấp nghiêng lệch nên mất Trung đạo. Pháp hiện nay về lý thì khác nhau, nên đáp có bốn cách không thể hoàn toàn có thuyết nhất định.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Nay trước là dẫn bốn cách đáp với mục đích là đáp theo thứ lớp.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Chưa chính đáp câu hỏi. Vả lại, nêu Đức Phật có bốn thứ ngữ pháp. Sau đây sẽ giải thích theo thứ lớp, dùng lối đáp theo thứ lớp.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Bốn cách đáp câu hỏi, riêng là pháp môn của một khoa. Nay dùng phân biệt đáp và trí đáp. Vì để giải thích câu hỏi của Bồ-tát Ca-diếp, cho nên trước nêu chung bốn chương môn. Dưới

đây là giải thích riêng.”

Này người thiện nam! Thế nào là đáp nhất định?” cho đến “Có trụ như pháp, đó gọi là đáp nhất định.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Vì về lý không hai, nên không cần phân biệt, nói là đáp nhất định.”

“Thế nào là phân biệt đáp? Như ta đã nói” cho đến “Gọi là đạo Đế, đó gọi là phân biệt đáp.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Thuyết có hai thứ: Pháp thuyết và nghĩa thuyết. Pháp thuyết là chung mà lược, nghĩa thuyết là riêng mà rộng, nên gọi là phân biệt đáp.”

“Thế nào là đáp theo câu hỏi? Như ta đã nói” cho đến “Vì tham, sân, si mà nói tất cả đốt cháy.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Có nghĩa tự phân biệt, không cần hỏi đáp, nghĩa là tự có pháp chung, nghĩa riêng, phải hỏi rồi đáp sau: Nêu ý chỉ thành thật của Như Lai, để giải thích.”

“Này người thiện nam! Như Lai có mười Lực, bốn Vô sở úy” cho đến “sáu là thấy phần ít, đó gọi là phân biệt đáp.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Trước đáp câu hỏi thứ hai: “Phật tánh có thường, vô thường, về sự thì phải phân biệt, không thể dùng chấp thường để hỏi”. Bảy việc, là đủ tám tự tại, bốn lạc, bốn tịnh. Vô lậu thấy pháp tánh, đều gọi là chân thật, pháp môn Vô học đều được thấy ít.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Muốn nêu lên câu hỏi thứ hai của Bồ-tát Ca-diếp, nên trước Phật nêu các tính chất của quả địa và pháp Bồ-tát của thân sau, phát ra phân biệt đáp.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Mười Lực… cho đến bảy việc của Phật tánh, đều là Phật tánh chất của quả địa. Phật tánh của Bồ-tát thuộc thân sau có sáu. Trong Phật tánh của Thập trụ, phần nhiều nói về tánh “duyên” nhân:

1. Thường: Vì Thập địa thấy phần ít chân ngã là thường, nên nói cũng thường. Kiến giải vô lậu hễ đã được thì không mất, cũng nói là thường.

2. Tịnh: Dứt bỏ sự nhơ bẩn của phiền não.

3. Chân: không lẫn lộn luống dối.

4. Thật: Thể dụng chẳng luống dối.

5. Thiện: Tâm thanh tịnh thuần túy.

6. Thấy phần ít: Tánh quả rõ ràng như thế.”

Đạo Tuệ ghi: Đáp câu hỏi đầu: “Nói Phật tánh này chẳng ở ba đời,

mà là thường. Các pháp khác thì thuộc ba đời.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Đáp câu hỏi đầu: “Nói về Phật tánh dù danh nghĩa là một, nhưng ở quả chứng đắc là bảy, ở nhân là sáu, tức là không nhất định, đâu thể vì nghe nói dứt nhân ba đời, bèn chấp Phật tánh thuộc về ba đời, rồi cho là Vô thường, nêu lên câu hỏi nhất định?”

“Như trước đây ông hỏi: “Người dứt mất gốc lành” cho đến “Được gọi là có, đó gọi là phân biệt đáp.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Xứng với câu hỏi thứ ba của Bồ- tát Ca-diếp, Đức Phật đáp hai câu hỏi về hữu, vô.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Nay, nói người dứt gốc lành đều có các Tam-muội như trên và tánh Bồ-tát. Ý đáp: Ông hỏi: “Nếu có, thì không gọi là dứt gốc lành”. Ta nói: “Sẽ có gốc lành”, đâu được nói rằng, tất cả đều có Phật tánh?” ta nói “Vô”, là ở hiện tại, không thể được, vị lai sẽ có, đâu được dứt gốc lành? Hai chướng này ở vị lai, vì hiện tại có phiền não chướng, vị lai sẽ không mau được thành Phật, nên nói là “Vô”, chứ chẳng phải “Vô” mãi mãi, gọi là phân biệt đáp.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Lại đáp câu hỏi thứ hai rằng: “Người dứt gốc lành cũng có Phật tánh của bảy thứ quả đầu, cũng có tánh của sáu thứ nhân duyên của thập trụ, là hai thứ Phật tánh. Vì che lấp vị lai, nên gọi là vô. Vì nhất định sẽ được, nên nói là có, chỉ vì hiện tại đang bị hoặc ngăn che, nên hai thứ Phật tánh không hiển hiện. Chữ “Bèn” là “Vô”, đâu được nói rằng, người dứt gốc lành không có Phật tánh ư?”

Pháp sư Trí Tú nói: “Nói về hai thứ Phật tánh: Vì ở hiện tại không có, nên so sánh không ở đoạn. Vì đoạn riêng pháp lành khác, nên nghĩa Xiển-đề được thành. Vì sẽ “Có”, nên nói “đều có”.

“Phật tánh của Như Lai chẳng ở quá khứ, chẳng ở hiện tại” cho đến “Vì chưa thấy đủ, nên gọi là vị lai.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Gồm đáp câu hỏi đầu. Hỏi rằng: “Tánh có ba đời. Nay nói chẳng phải ba đời, không thể nói là có, tức thuộc về ba đời. Vì thấy được phần ít, nên gọi là hiện tại. Vì thấy phần ít nên gọi thân sau. Quá khứ chỉ có hai đời. Vì chưa thấy đủ nên gọi là vị lai, nghĩa là chưa thấy đủ, tức thấy phần ít. Thân Hữu học gọi là có quá khứ, vị lai, chứ chẳng phải Vô học.”

Pháp sư Pháp Dao nói: “Đáp câu hỏi trước là quá khứ, hay vị lai, hay hiện tại, hay khắp ba đời? Phải lần lượt đáp. Quả Phật chẳng phải ở ba đời, mà là “Duyên” tánh ba đời. “Duyên” thể của nhân vừa là nhân, vừa là quả, nên nói là Phật tánh. Vì nhân là ba đời, nên quả cũng là ba đời. Phật tánh của chánh quả chẳng phải ba đời, nên nói quả chẳng phải

ba đời. Bồ-tát thân sau, nhân “Duyên” quán trí, tức là hạt giống Phật. Một niệm ban đầu này là hiện tại, chưa đầy đủ là vị lai, quá khứ không có. Trí quán của Thập trụ do nhân mà sinh. Vì Phật tánh của quán trí, nên cũng được gọi là Phật tánh. Phật tánh này vừa là pháp có nhân, vừa là pháp có quả, đều là ba đời. Vì chưa có Phật tánh của chánh quả, nên không được nói rằng, chẳng phải ba đời.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đáp câu hỏi đầu, hỏi rằng: “Nếu ba đời, thì tức là vô thường?” Nay đáp: “Tánh có nhân quả. Nếu tánh là quả thường, thì chẳng phải ba đời. Nếu là tánh nhân như Bồ-tát thân sau. Vì thấy ở phần ít, nên cũng được nói là hiện tại. Vì chưa hoàn toàn sáng rõ, nên cũng được nói là vị lai. Nói là nhân hiện tại, vị lai kia, nên nói là “Như vậy”. Thật ra chẳng phải ba đời, nếu khi đắc quả thì sẽ không được như vậy. Chính vì lúc ở nhân, chắc chắn sẽ thấy, nên về nghĩa, nói là sẽ thấy Phật tánh kia. Vì hiện tại thấy phần ít, tức là về nghĩa, nói là thấy, tức chẳng phải ba đời, đâu phải vô thường. Và đến năm thứ, nói về Xiển-đề, vì sẽ phải có, nên cũng được nói có. Mở đầu là phân biệt đáp.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đáp câu hỏi thứ nhất, nói Phật tánh chẳng phải ở trong ba đời, lại không thuộc về ba đời. Phật tánh của thân sau ở ba đời: Đây là nói về “Duyên” tánh nhân, vì hiện tại thấy phần ít, nên được gọi là hiện tại. Vị lai mới được đầy đủ, cũng gọi là vị lai.”

Đạo Tuệ ghi: Đây là giải thích câu hỏi thứ nhất, gồm giải thích câu hỏi thứ hai. Lại nói: “Đây chính là đáp câu hỏi thứ nhất”. Lại nói: “Đây là kiết hợp giải thích hai câu hỏi.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Vì sau đây, lẽ ra là đáp câu hỏi thứ hai, gồm giải thích về chỗ ở của tánh nhất định ban đầu, thuộc về ba đời: Tánh nhất định ban đầu kia ở nhân, không thuộc ở quả.”

“Đức Như Lai khi chưa chứng được Vô thượng Bồ-đề” cho đến “Quả cũng như vậy, đó gọi là phân biệt đáp.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Từ Học đến Vô học, nối nhau có hai thuyết, quả của Phật tánh cũng như vậy, nghĩa cũng thuộc ba đời.”

Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nếu khi chưa được đạo quả Vô thượng, nếu là Phật tánh duyên nhân, thì đều thuộc về ba đời. “Quả”thì không phải như vậy, là tánh của quả Phật. Có ba đời là Thập trụ trở xuống, tánh “Duyên” nhân có khi chẳng phải Phật tánh của quả Phật, nhân Phật tánh của Bồ-tát thân sau cũng thuộc về ba đời. “Quả” cũng như vậy”: đây là tánh duyên nhân quả Thập trụ trở xuống, ý niệm trước là nhân, ý niệm sau là quả, cũng thuộc ba đời”.

“Phật tánh của Bồ-tát Cửu trụ có sáu thứ” cho đến “Quả cũng như vậy. Đó gọi là phân biệt đáp.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: Đã dứt kiết tập, hoặc thô đã diệt, nói thường không đồng thên sau là thường.

Pháp sư Bảo Lượng nói: Đã hoàn toàn ở trong quán, không còn xuất nhập, nên gọi là thường. Bồ tát “Bát trụ trở xuống đến Lục trụ, cho đến vì chưa dứt tập khí kiến chấp, nên nói là vô thường. Vì không có phiền não của ba cõi, nên nói là Thiện.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Cửu trụ, Thập trụ đều được gọi là thường. Nhưng Bát trụ trở xuống vì không được gọi là Thường, nên biết được sơ tâm của Bát địa lẽ ra cũng có quán xuất nhập. Trung nhẫn trở lên tuy không có, nhưng không được gọi là thường.”

“Phật tánh của Bồ-tát Ngũ trụ trở xuống đến Sơ Trụ, có năm việc” cho đến “Bốn là có thể thấy; năm là thiện bất thiện.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Thiện, Bất Thiện: So với phiền não của ba cõi nên nói là bất thiện.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Thiện là “Duyên” nhân, bất thiện là nhân của cảnh giới. Bậc Lục trụ dù có “Hoặc” sâu kín của cõi Vô sắc, là tác dụng của khổ nhẹ, nhưng vì rất ép ngặt tâm, nên không gọi là cảnh giới.”

“Này người thiện nam! Năm thứ Phật tánh này” cho đến “Nên được nói là có, đó gọi là phân biệt đáp.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Ở trên tương xứng với câu hỏi thứ ba, đáp cả câu hỏi thứ nhất, phân biệt rộng đã xong. Nay kiết lại câu hỏi thứ ba:

Bảy thứ, sáu thứ là “Duyên” nhân, xiển-đề hiện tại không có Phật tánh. Năm việc có bất thiện, dù là phiền não, nhưng chẳng dứt phiền não thiện, nên đối với xiển-đề cũng có Phật tánh.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Trên đây đã nói về Phật tánh, người dứt gốc lành, vì có Phật tánh, nên nói là “Có”.”

“Hoặc có thuyết nói: Người dứt gốc lành chắc chắn có Phật tánh, chắc chắn không có Phật tánh, ở đây gọi là trí đáp (đáp bằng cách gác qua một bên).”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: Đây là “Đáp câu hỏi thứ tư, nói “Có” là “Có” ở vị lai, “Không có” là “Không có” ở hiện tại. Đáp thì dùng quyết định mà Phật tánh thì không nhất định. Nếu tạo ra thuyết nhất định mà người nghi không quyết định, thì không nên trí đáp. Nếu là thuyết không nhất định, mà nghi về quyết định, thì không cần đáp lại.

Đó gọi là trí đáp.”

Pháp sư Pháp Dao nói: Đây là “Đáp câu hỏi: “Vừa có, vừa dứt?” ở trước vì dứt gốc lành, thành ra không được nói nhất định “Có”. Có thể nói vừa có, vừa không , đây là nói về muôn điều lành là tánh “duyên” nhân.

Pháp sư Bảo Lượng nói: Đây là “Đáp câu hỏi thứ ba. Ý đáp rằng: “Không thể nhất định nói có, không thể nhất định nói dứt. Nếu nói nhất định “Có”, nhất định “Không ”, thì đó gọi là trí đáp.”

Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: “Bạch Đức Thế tôn! Con nghe nói rằng, không đáp” cho đến “Vì sao nguyên nhân đáp mà gọi là Trí đáp?” Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: Như kinh khác chép: Không đáp gọi là trí đáp nên mới nêu câu hỏi.”

Này người thiện nam! Ta cũng không nói “Gác qua không đáp”, mới nói là trí đáp.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nói ít. Đáng lẽ nên nói rằng: Chẳng những nói gác qua không đáp, mới gọi là trí đáp, về nghĩa của lời đáp này sẽ được giải thích ở dưới.

Nầy người thiện nam! Đáp một cách yên lặng như vậy còn có hai cách” cho đến “Do nghĩa này nên được gọi là trí đáp.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói:

1. Không đáp, gọi “Trí”.

2. Đáp mà gác lại, không đáp mà gác lại, nghĩa là đình chỉ các câu hỏi vô nghĩa. Đáp mà gác lại.

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Tự có không đáp cũng gọi là trí đáp, tự có đáp mà quở trách cho dừng, không giải thích cho họ rõ, cũng gọi trí đáp. Nay Phật dùng cách giải thích sau, nên nói rằng ngăn dứt, chớ chấp đắm.”

Pháp sư Đạo Tuệ ghi rằng: “Ta cũng không nói gác qua mà không đáp; không đáp mới gọi là trí đáp”. Lại nói: “Cũng không nói không đáp là trí đáp. Lại nói cũng không nói gác qua mà không đáp, đó là gác qua là đáp: Một là vì ngăn dứt nên ngăn dứt chấp của ngoại đạo kia; hai là đừng chấp đắm, không cho ngoại đạo kia nhất định chấp đắm. Hai cách đáp gác lại đều có chung hai nghĩa này. Lại nói: “Ngăn dứt: Là nói trí đáp; đừng chấp đắm: Là im lặng trí đáp.”

“Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: Bạch Đức Thế tôn!” cho đến “Chẳng phải quá khứ, hiện tại, vị lai.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Ở trên chưa nói về thể của nhân, nay lại hỏi.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Lại hỏi phát ra tướng, của thể, giúp cho người hiểu.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Ở trên, đã giải thích quả Phật chẳng phải ba đời, nghĩa ấy mới rõ ràng, chỉ vì danh từ lẫn lộn với sinh tử, nên Bồ-tát Ca-diếp mới nêu lên câu hỏi, để làm sáng tỏ ý chỉ này.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Ở trên dù đã nói về tánh, từ nghĩa gồm thâu nhưng không gồm thâu nhân quả ba đời, nhưng không ngoài thể của ba đời. Nay, nêu câu hỏi để làm rõ.”

Phật nói: “Này người thiện nam! Năm ấm có hai thứ” cho đến “Cũng không phải quá khứ, hiện tại, vị lai.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói:“Khắp” này là ở trong nhân, bắt đầu là nhân, Kim cương là quả, vẫn là hữu vi, không khỏi ba đời. Nói “Cũng chẳng phải”, nghĩa là quả Phật.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Quả và nhân đều thuộc ba đời. Năm ấm của ý nghĩ trước là nhân, năm ấm của ý nghĩ sau là quả, nên nhân, quả đều có ba đời chẳng phải ba đời, nghĩa là chỉ có tánh của quả Phật là riêng thoát.”

Pháp sư Trí Tú nói: Đây “Chính là đáp câu hỏi nếu là địa vị biến dịch, thì kèm theo ứng thân, nên đủ năm.”

“Này người thiện nam! Tất cả các kiết sử phiền não vô minh” cho đến “Phật tánh của Như Lai giống như đề hồ.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Tánh của chánh nhân. Ở trên đã nói Phật tánh của Phật và Thập địa khác nhau, chưa nói về Phật tánh của phàm phu. Nay từ phàm phu đến địa vị Phật, lại dùng thuyết ví dụ để giải thích về tính chất tinh tế, thô cạn của Phật tánh kia. Được năm ấm thiện là hữu lậu thiện của tánh duyên nhân. Tu-đà-hoàn trở lên, là nói về vô lậu có tinh tế, thô cạn, là từ chánh nhân sinh ra.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Ở đây nói về tánh của chánh nhân. Nói thần minh này có công năng sinh ra năm ấm thiện, cho đến Bồ-đề, vì chúng sinh như huyết tạp nhạp, vì có phiền não ở thể. Như chúng sinh đều do tinh huyết mà thành. Nói dù có Phật tánh, nhưng phải thực hành muôn điều lành, mới được thành Phật. Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm đồng dứt tư duy cõi Dục chưa hết, vì có một ít pháp lành, Phật tánh như sữa. Na-hàm dứt hết “Hoặc” cõi Dục, ví như lạc. La-hán dứt hết “Hoặc” ba cõi, ví như bơ sống, Duyên giác đến Bồ-tát Thập địa dứt hết “Hoặc” ngoài ba cõi, như bơ chín, Phật như đề hồ.

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Phân biệt hai câu hỏi đã xong. Lại gồm thâu tất cả muôn pháp, tử vô minh…, chẳng có pháp nào không phải

Phật tánh, hoặc chánh nhân, hoặc duyên nhân của cảnh giới, đều tùy nghĩa đã nhận lấy. Vì đều có công năng giúp cho quả, cho nên là Phật tánh.

Nói chung đã xong, vì muốn cho ý chỉ của Phật tánh không bỏ sót nên vẫn nói bao gồm cả phàm phu, giúp cho mọi việc đều được tường tận. Vì lẽ đó, nên nói về Phật tánh của chúng sinh, như sữa pha lẫn với máu, nghĩa thiện, ác chưa phân, nên nói lẫn lộn. Cho đến các cấp Phật tánh của chúng sinh đều khác nhau, như văn đã nói.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Ở trên chỉ nói về Bồ-tát, không nói phàm phu và các Tiểu thánh, lại tuy nói về Phật tánh có thể được, vì y theo trong nhân, mọi người nói là khác nhau, nhưng chưa giải thích lý do, nên trong đây đều giải thích rõ ràng, nói các pháp trong nhân đều có nghĩa để được, đây là điểm khác nhau.”

“Này người thiện nam! Phiền não hiện tại” cho đến “Người dứt gốc lành có Phật tánh hay không?”

“Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: Bạch Đức Thế tôn!” cho đến “Người dứt gốc lành có Phật tánh hay không?”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nói rộng về trí đáp ở trên. Vị lai chưa khởi, Xiển-đề không nên nói là có Phật tánh.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Câu hỏi vẫn chấp hữu vi.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Nói về nghĩa, ý chỉ sinh trở lại của kiết cõi Dục, chướng thô, nên Bồ-tát Ca-diếp lại nêu lên câu hỏi này.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Bồ-tát Ca-diếp vì cũng chưa thông suốt, cho nên có câu hỏi.”

“Phật nói: “Này người thiện nam! Như các chúng sinh” cho đến “Nhờ nhân duyên năng lực Phật tánh, nên gốc lành sẽ được sinh trở lại.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Phàm “Có”, nghĩa là có ba đời. Chúng sinh là giả gọi của sự nối nhau, gom ba đời thành một “Hữu”, đều thuộc ba đời. Không bao giờ sinh ra quả, nghĩa là nói chưa đến nỗi vô dụng. Có ba công dụng khác nhau, hiện đang có thì năng đoạn chưa có sẽ sinh, nên nói “Nhất định là không ”.

Pháp sư Tăng Tông nói: “Có nghiệp quá khứ, đã có quả ở hiện tại. Nghiệp vị lai vì chưa khởi, nên không thể có quả. Phật tánh mới chẳng ở ba đời, mà vì hiện đang có phiền não nên nghiệp lành sẽ không có. Vì không thấy Phật tánh, nên về nghĩa nói là dứt. Do nhân duyên Phật tánh ở vị lai, nên được sinh gốc lành trở lại.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Nay Phật lại dùng ví dụ để nói, như

chúng sinh vì có nghiệp quá khứ, nên vời lấy quả hiện tại. Dù có vị lai, nhưng vì nghiệp chưa có, nên không thể sinh quả. Dù quả chưa sinh nhưng vì nhân duyên phiền não hiện tại, nên sẽ dứt gốc lành. Do năng lực nhân duyên của nghiệp lành ở vị lai, nên sẽ sinh trở lại.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Đức Phật y cứ vào nghiệp để nói về nghĩa: Hễ có nghiệp thì được quả, có chúng sinh thì sẽ được quả vị Phật, nên nói có Phật tánh”.

Bồ tát ca-diếp bạch Phật rằng: “Bạch Đức Thế tôn! Vị lai làm sao có thể sinh gốc lành?”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Ở trên đã nói chưa sinh thì sẽ không có quả. Nay hỏi về nghĩa “Sinh” đó.”

Đạo Tuệ ghi: “Ý hỏi: “Vì vị lai không có pháp lành, thì làm sao sinh ra pháp lành?”

“Này người thiện nam! Giống như ngọn đèn và mặt trời” cho đến “Cũng giống như vậy, đó gọi là phân biệt đáp.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Pháp khởi gọi sinh. Tánh mặt trời là sáng. Dù rằng chưa mọc nhưng bản chất nó không tối tăm, gọi là xua tan bóng tối. Tánh thiện, ác, tự trái nhau. Hễ thiện sinh thì ác diệt.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Người này nhờ pháp lành ở quá khứ làm nhân, Thiện tri thức ở hiện tại làm duyên có công năng dứt ác sinh thiện.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Mặt trời dù chưa xuất hiện, nhưng tánh có công năng xua tan bóng tối. Phật tánh ở vị lai, có công năng sinh ra gốc lành. Người kia như ví dụ này, là ví dụ phần ít, là tin tức tốt, hãy nên nhận lấy.”

Bồ tát ca-diếp bạch Phật rằng: “Bạch Đức Thế tôn!” cho đến “Phật tánh của chúng sinh chẳng phải trong, chẳng phải ngoài.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nói rộng về phân biệt để giải đáp ở trên, do chấp nghiêng lệch sinh ra tranh luận. Cuối cùng dứt gốc lành, phân biệt Trung đạo, bỏ chấp nghiêng lệch. Ở đây, đều đáp lại nghĩa của thuyết không nhất định.”

Pháp sư Pháp Dao nói: “Sắc ấm là ngoài, bốn ấm là trong, tánh của “Duyên” nhân. Phật tánh chánh nhân chẳng phải sắc, chẳng phải trong, chẳng phải ngoài. Từ trước đến nay, chẳng phải trong, chẳng phải ngoài, chẳng phải có, chẳng phải không, là nghĩa Trung đạo. Cho nên nêu câu hỏi này.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đây là phần ba của đoạn lớn. Nếu nói được ý chỉ, thì không cần nói lại, cũng như vì người chưa hiểu, nên phải

như vậy. Y theo “Sinh lại” của lời giải thích trên, để nói Phật tánh thuộc về ba đời, thành Phật ở tương lai, vì phải tu điều lành, mới được thành Phật. Từ quán Trung đạo dưới đây, là vì kế là nói về Trung đạo này, gồm có bảy đoạn:

1. Hợp dụng nói Trung đạo.

2. Chẳng phải có, chẳng phải không, để giải thích thành trong, ngoài, để nói về Trung đạo.

3. Mượn sữa, lạc để quở trách chấp, để nói về Trung đạo.

4. Nói Như Lai có tùy tự ý ngữ, nói đối tượng hiểu biết của Như Lai, khác với phàm phu, chính là dùng bất thiện, để giải thích nhân quả của các pháp, tùy chúng sinh mà nói, đâu nên theo lời nói mà sinh chấp đắm ư?

5. Nói mượn bảy thứ ngữ để quở trách chấp đắm: Có nhân ngữ, quả ngữ. Tự nói có quả trong nhân, tự nói có nhân trong quả, sao lại sinh chấp các ngữ này?

6. Trở lại nhân quả nhất định, nói lúc có quả không có nhân, khi có nhân thì đâu thể đã có quả?

7. Mượn bảy hạng người làm ví dụ để giải thích, sao lại cho rằng, chẳng phải trong, chẳng phải ngoài, nghĩa là hỏi câu đáp trước của Phật.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Sau đây là đoạn lớn thứ hai, nói về quả Phật của Trung đạo. Phật tánh chẳng phải trong, chẳng phải ngoài. Phẩm Sư tử Hống ở trên đã nói quả chẳng phải “Đã” “Có” trong chánh nhân, cũng chẳng phải “Duyên” “Đã có” trong nhân. Nhưng vì không lìa năm ấm mà có, nên nói chẳng phải trong, chẳng phải ngoài”. Nay, trong đây nói tất cả pháp thiện, ác đều là Phật tánh. Vì e rằng, tâm người mê hoặc, nên Bồ-tát Ca-diếp nhận lầm, tức nắm lấy ngữ trên để hỏi: “Nếu tất cả pháp đều là Phật tánh, thì ở đây chẳng có một pháp nào không phải, vì sao ở trên lại nói “Phật tánh chẳng phải trong, chẳng phải ngoài ư?”

Pháp sư Trí Tú nói: “Ở trên đã nói “Tánh dương lai là cái “Có” của chúng sinh”. Lại nói: “Tức là năm ấm, e rằng tâm chúng sinh chấp nghiêng lệch, sử dụng trái lý”. Đây là đoạn lớn thứ ba, vì dứt trừ chấp mê hoặc, nên nói về Trung đạo, để làm sáng tỏ tánh của quả đương lai, chẳng phải có, không, lìa trong ngoài. Có ba phần:

1. Từ đây đến cuối ba thứ, chính là làm sáng tỏ tánh Trung đạo: Chẳng phải trong, chẳng phải ngoài, lìa hữu, vô.

2. Ở cuối ví dụ sông Hằng, sau cùng “Tùy ý ngữ”. Nêu như ý ngữ

để được tùy duyên, nói thành nhiều thứ, huống chi nói Phật tánh mà không thể chấp nhất định ư?

3. Phân biệt sự khác nhau giữa hư không và Phật tánh.

“Phật nói: Này người thiện nam! Vì sao” cho đến “Phật tánh của chúng sinh là trung đạo ư”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Rằng, trước đây ông đã hiểu, hiểu rồi thì không nên hỏi nữa, mà nay lại hỏi, tức là mất đi kiến giải!”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Chỉ ra phẩm Sư tử Hống ở trước đã xong, nói rộng về Trung đạo, nay không nên hỏi lại.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Ý Phật trong đây rằng: “Lời ta nói, chẳng phải trong, chẳng phải ngoài, là tánh của quả chẳng ở trong, chẳng ở ngoài, đó là Trung đạo, sao tự nhiên ông quên mất ý đó mà nêu câu hỏi này?”

Pháp sư Tuệ Lãng nói lại lời Pháp sư Đàm Ái rằng: “Ở trên Phật đã nói năm ấm bất thiện, năm ấm thiện đều là Phật tánh, nên Bồ-tát Ca-diếp lại hỏi: “Nếu cho năm ấm là Phật tánh, thì sao Phật lại nói chẳng phải trong, chẳng phải ngoài ư?

“Vì muốn giải thích rộng hai thứ Trung đạo trong ngoài, hữu, vô.”

Đạo Tuệ ghi: Bậc Thánh nói lý Trung đạo không nhất định. Đã

không thể chấp cố định, sao chúng sinh lại tạo nên chấp nhất định ư? Vì muốn chúng sinh sớm từ bỏ mọi chấp đắm, hầu được hội nhập Trung đạo, nên mới nêu lên câu hỏi này!”

“Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: Bạch Đức Thế tôn! Thật ra con không quên” cho đến “Vì không thể hiểu được, nên mới nêu câu hỏi này”.

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Bồ-tát Ca-diếp tiếp nối ý chỉ của Phật, vẫn quét sạch dấu vết”.

“Này người thiện nam! Chúng sinh không hiểu, tức là Trung đạo.

Đôi khi có người hiểu, đôi khi có người không hiểu.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nói tất cả pháp đều là Trung đạo, không nên chấp nghiêng lệch.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Chúng sinh không hiểu, tức là Trung đạo. Nghĩa là không hiểu tức mê lầm (hoặc). Lúc mê lầm thì không hiểu biết, đây là “Chẳng phải trong”. Khi hiểu hết rồi thì không còn mê lầm, đây là “Chẳng phải ngoài”, nên nói tức là Trung đạo.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Cho rằng chúng sinh không hiểu, vì không có tự tánh, kế là ở dưới đây nói: “Đôi khi hiểu, đôi khi không

hiểu. Hiểu và không hiểu cả hai đều từ duyên. Chúng sinh cũng từ duyên, tướng và vô tánh đều là Trung đạo, chỉ giúp sao cho không chấp, dễ hiểu, không hiểu kia đều là không thật. Nếu không như vậy, thì tức là chấp nghiêng lệch.”

Đạo Tuệ ghi: chúa văn Trung đạo thành tám đoạn:

1. Nói trong, ngoài Trung đạo.

2. Nói về “Có”.

3. Bỏ chấp.

4. Chỉ rõ ba thứ ngữ, cũng là bỏ chấp.

5. Nói về bảy thứ ngữ.

6. Phân biệt nhân quả nhất định.

7. Dùng bảy hạng người để ví dụ chung về nhân quả.

8. Nghiêng về quả làm ví dụ.

Đoạn thứ nhất này nói về trong, ngoài, trung đạo.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Bồ-tát Ca-diếp đã bày tỏ ý chấp của chúng sinh, ý vì chúng sinh, dưới đây, Đức Phật sẽ chỉ bày rộng, rõ ràng về Trung đạo.”

“Này người thiện nam! Ta vì chúng sinh mà mở bày hiểu biết, nên nói rằng: Phật tánh chẳng phải trong, chẳng phải ngoài.”

Xét: Pháp sư Trí Tú nói: “Hai thứ dưới đây nói về Trung đạo. Sau đây là thứ nhất, trước nói Trung đạo chẳng phải trong, chẳng phải ngoài, để phá chấp của người. Sau là thứ hai, mượn sáu thứ nhân duyên: Hư không, sừng thỏ…, nói về Trung đạo: “Chẳng phải hữu, chẳng phải vô”.

“Vì sao phàm phu chúng sinh, hoặc nói Phật tánh” cho đến “Lìa ấm mà có Phật tánh, giống như hư không.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nêu lên chấp khác, sơ lược có hai thứ:

1. Quả trong đồ đựng: Dù đồ đựng không có quả, mà tánh ở trong ấm, lìa ấm thì vô.

2. Như hư không: Phật tánh là thường, năm ấm vô thường, như tánh hư không chẳng thuộc về năm ấm.”

“Cho nên Như Lai nói nghĩa Trung đạo” cho đến “Nên gọi là Trung đạo, đây là phân biệt đáp.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Thường là tánh của quả, vô thường là tánh của nhân, cả hai đều là tánh không nghiêng lệch, gọi là Trung.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Điều mà phàm phu chấp, về lý thì không

đúng với lý Phật tánh, lý chẳng phải trong ngoài. Trước nêu sáu nhập, để làm rõ nghĩa. Nếu chỉ nói trong, cả hai đều không thích hợp thì nay, nói rằng Phật tánh phải trong, ngoài hợp dùng, tức có chánh nhân, tức có nhân cảnh giới, không lìa nhân này mà thành, nên y cứ vào công đức hợp dụng để làm Trung đạo.”

Y cứ vào phần nói về hợp dụng có năm lượt, đây là lượt thứ nhất. “Lại nữa, này người thiện nam! Thế nào gọi là chẳng phải trong,

chẳng phải ngoài” cho đến “Đó gọi là phân biệt đáp.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Lượt thứ hai, y cứ vào duyên, nhân để nói về hợp dụng.

Lại nữa, “Này người thiện nam! Có người nói rằng Phật tánh” cho đến “Cũng gọi trong, ngoài, đó gọi là Trung đạo.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Lượt thứ ba y cứ chân ứng trong quả, để nói về hợp dụng.”

“Lại nữa, này người thiện nam! Hoặc có thuyết nói” cho đến “Vừa trong, vừa ngoài, đó gọi là Trung đạo.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Lượt thứ tư, y cứ vào văn tuệ, tư tuệ để nói về hợp dụng.”

Lại nữa, “Này người thiện nam! Lại có thuyết nói” cho đến “Vừa trong, vừa ngoài, đó gọi là Trung đạo.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Lượt thứ năm, lược nêu hạnh để nói về hợp dụng, với đại ý vì chỉ rõ nhân quả chẳng phải trong, chẳng phải ngoài. Chi lưu có năm lượt này, để nói về hợp dụng.”

Lại nữa, “Này người thiện nam! Hoặc có thuyết nói” cho đến “Vừa trong, vừa ngoài, đó gọi là Trung đạo.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Ngọc báu vì thường hiện là trong, kho vàng vì không hiện là ngoài.”

“Này người thiện nam! Phật tánh của chúng sinh chẳng phải có, chẳng phải vô” cho đến “Phật tánh chúng sinh chẳng phải có, chẳng phải vô.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Về Trung đạo hữu, vô nối nhau. Hư không đối với người chẳng thể thấy có thường, chẳng thể thấy nhất định có. Phật tánh cũng chẳng thể thấy có, chẳng phải thường, chẳng thể thấy không nhất định có. Hữu chẳng đồng với không, là hữu Trung đạo. Sừng thỏ đối với người là vô, nhất định vô. Phật tánh đối với người là vô nhất định vô, là vô Trung đạo.”

Chẳng phải hữu, chẳng phải vô, là chẳng phải cái “Có” của hư không, chẳng phải vô của sừng thỏ. Cũng có là sẽ có, cũng vô là hiện

vô.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đây là phần hai, dùng chẳng phải có, chẳng phải không để giải thích trong, ngoài ý nói sở dĩ như thế là vì chẳng phải có nên chẳng phải trong. Chính vì chẳng phải vô, nên chẳng phải ngoài. Phật tánh dù có, nhưng chẳng phải như hư không, là nói vì thể của hư không là vô, nên thấy ở người có dụng. Phật tánh dù thấy vô mà sẽ phải có, chẳng đồng với không, vì vô nên khác với sừng thỏ: Nói sừng thỏ là mãi mãi không có. Tánh này chẳng phải mãi mãi không có, cho nên không đồng.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Ngoại đạo chấp hư không là pháp có tánh nhất định. Nhưng Phật tánh dù có, mà là cái có của “Sẽ có”, khác với “Cái có” mà ngoại đạo chấp. Lại, khác với cái “Không” của sừng thỏ. Sừng thỏ tất nhiên không sinh, Phật tánh có khả năng sinh, đâu được đồng với cái mãi mãi “Không có” này.”

Đạo Tuệ ghi: Nói về hư không ở hiện tại dù có, nhưng hư không chẳng bao giờ thể nhìn thấy, mà “Cái có” của Phật tánh có thể dùng mắt tâm, để nhìn thấy rõ ràng. Trong tức là “Có”, ngoài tức là vô, vì chẳng trong, nên chẳng phải có, vì chẳng phải ngoài, nên chẳng phải không, cho nên là Trung đạo hữu, vô.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Lượt thứ hai, mượn sáu nhân duyên để giải thích Trung đạo chẳng phải có, chẳng phải không. Đây là nhân duyên thứ nhất.”

“Này người thiện nam! Nếu có người hỏi: “Trong hạt giống này” cho đến “Phật tánh của chúng sinh cũng giống như vậy.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Dùng ví dụ để chỉ bày ý chỉ của Phật tánh. Thời gian có khác nhưng thể của Phật tánh vẫn là một. Hoa quả là phần của cây mà cây là phần của hữu”. Về phần của cây thì khác nhau về thời gian, còn phần của có thì thể là một. Thể một thì “Có”, thời gian khác nhau thì “Không”.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Nói về các pháp chẳng phải trước “Có”, “Không”, huống chi Phật tánh chánh nhân chẳng phải “Có”, “Không”.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Ngoại đạo chấp rằng: “Năng lực bốn đại bên ngoài mạnh, có thể nuôi lớn bốn đại bên trong, mà năng lực bốn đại bên trong yếu, không thể nuôi lớn bốn đại bên ngoài. Nay Phật nói “Không” như vậy là “Không” năng lực bốn đại bên ngoài, có thể chỉ nuôi lớn bốn đại bên trong. Vì sao? Vì như hột lúa là bên trong, đất, nước… là bên ngoài. Nếu nói vì sức mạnh có thể nuôi lớn, thì vì sao

nước, đất và hạt lúa không đều mọc ngay mà phải đợi thời gian sau mới mọc? Thật ra không phải như vậy, phải biết rằng, trước có hột lúa làm chánh nhân, sau có nước, đất… làm “Duyên nhân”, nên theo thứ lớp được sinh, đâu tiếp nhận trực tiếp năng lực bốn đại bên ngoài, có thể nuôi lớn cho bốn đại bên trong được ư?”

Pháp sư Trí Tú nói: Đây là “Nhân duyên thứ hai, nhờ giải thích hạt giống để nói về lý. Vì sao? Vì lấy ý trái nghịch ở dưới để chế phục câu hỏi, nói dù là quả, nhưng không “Tức” hột mà có quả, tất nhiên quan hệ với hột. Dù thời gian trước, sau mà đầu cuối được thành, không khác với một giả, nên được nói là hột có từ quả.”

“Nếu nói rằng trong chúng sinh có Phật tánh” cho đến “Chắc chắn đáp rằng: “Vừa sinh, vừa bất sinh.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Đã giải thích Trung đạo xong, nay nêu Phật tánh để nói trái với Trung đạo: Có tịnh, bất tịnh, nghĩa là giải thích Học và Vô học nối nhau là một. Bất tịnh gọi là Học, gọi là chúng sinh. Tịnh gọi là Vô học, gọi là Phật, đâu chấp nhận trong học, có Vô học riêng ư? Nên nhất định nói rằng, vừa sinh, vừa không sinh, ý chỉ của Trung đạo đã rõ ràng, kiết khuyên làm cho chúng sinh biết được yếu chỉ của lời đáp nhất định.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Lại giải thích một câu hỏi. “Duyên” nghe thuyết trên đã nói và chế phục câu hỏi, bèn sinh chấp rằng: “Có riêng pháp quả đã ở trong nhân. Nay, nói chúng sinh tức là, không khác với giả để nói chúng sinh sẽ được thành Phật, nên nói “Tức là”, dùng nghĩa mà suy ra, không được có pháp quả riêng đã ở trong nhân.”

Đại Bát-Niết-Bàn Kinh Tập Giải - Quyển 67

ĐẠI BÁT-NIẾT-BÀN KINH TẬP GIẢI

QUYỂN 67

Phẩm 24: CA-DIẾP, (Phần 5)

• Nói rộng về nhân quả của Trung đạo sinh nhau, nêu sữa lạc làm ví dụ.

• Nói rộng về bảy thứ ngữ: Nhân ngữ, quả ngữ v.v… .

• Nêu ví dụ bảy loại chúng sinh ở sông Hằng.

• Giải thích về thường xuyên mai một bậc nhất, cái gọi là Nhất- xiển-đề.

• Giải thích thứ hai, xuất hiện rồi biến mất, nói là lòng Tín không đầy đủ v.v….

• Giải thích thứ ba, xuất định rồi thì trụ, nghĩa là nghe pháp suy nghĩ, như pháp mà trụ….

• Giải thích thứ tư, xuất định để quán khắp bốn phương. Giải thích rộng mười sáu hạnh của Noãn, Đảnh, Nhẫn.

• Giải thích phiền não mà Tu-đà-hoàn đã dứt, giống như bốn mươi dặm đường sông, số nước còn tồn tại như một giọt trên đầu sợi lông, cho đến ví dụ vật ngậm, giữ chặt v.v… .

• Giải thích thứ năm, quán khắp công hạnh mình, tức Tư-đà-hàm. “Bạch Đức Thế tôn! Như người đời nói: “Trong sữa có lạc”, nghĩa này thế nào?”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nêu riêng chấp nghiêng lệch, là năm dục mà người đời nói, che lấp lỗi lầm của họ.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Sau đây là nhân duyên thứ ba, nêu thuyết mà người đời nói: “Trong nhân có quả, nên có công năng sinh ra quả”. Thưa hỏi Phật để xin Phật giải thích.”

Đạo Tuệ ghi: Như trong phẩm Sư tử Hống ở trước cũng nêu lên câu hỏi “Đã có” ở trước. Trong phẩm này dẫn ra vì muốn Phật nói rộng về lý “Chẳng phải có”, “Chẳng phải không”.

“Này người thiện nam! Có thuyết nói: “Trong sữa có lạc” cho đến

“Nếu nói trong sữa không có lạc, thì đó là luống dối.” Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Có lỗi chấp sớm”.

Pháp sư Tăng Tông nói: “Thứ ba, mượn ví dụ để quở trách chấp: “Nếu nói “Đã có” tức là chấp đắm, tức là thường kiến. Nếu nói: “Không có”, thì lại là nói dối.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Phật dùng hai lần “Lại nữa” để lý giải về câu nói này. Một lần “lại nữa” đầu, trước phá luống dối, một lần “Lại nữa”sau lập ra câu hỏi, chất vấn ngược lại: “Nếu sữa, lạc là một, thì sao chất lạc không có ra trước.”

“Lìa hai việc này, lẽ ra nhất định nói” cho đến “Sữa sinh ra bệnh lạnh, lạc sinh ra bệnh nóng.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Lúc nhân thì không có quả, nên nói cũng không có. Vì chắc chắn sẽ sinh ra quả, nên nói “Cũng có”. Vị sắc khác, nghĩa là sữa trắng mà ngọt, lạc vàng mà chua.”

“Này người thiện nam! Nếu nói trong sữa có tánh lạc” cho đến “Trước không có nay có là pháp vô thường.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nhà chấp thường, nói trong nhân có quả, lỗi ấy khác nhau: Một là cho rằng trong sữa có lạc, vì nhỏ nhiệm nên không thể thấy. Như trong chậu đựng có quả mà quả khác với chậu đựng; hai là cho rằng sữa tức là lạc, lạc tức là sữa, chỉ gọi tùy thời gian đổi thay, vì thể thường duy nhất, nên nói: Về danh từ có trước sau, thật ra không có khác nhau.”

Đạo Tuệ ghi: Nếu cả năm vị có cùng lúc thì cái gì tạo ra thứ lớp?

Sữa có trước, kế là lạc, cho đến đề hồ ư?”

Pháp sư Trí Tú nói: “Chưa thấy nghe có lạc ở trước sữa, thì phải là đồng thời, nghĩa là sữa có vì sao không ở sau, lạc không ở trước? Nên biết khi có sữa, thì không có lạc.”

“Này người thiện nam! Hoặc có thuyết nói sữa có tánh lạc” cho đến “Vì tâm không bằng nhau, nên gọi là luống dối.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Vì nước sinh từ nước, nghĩa là nếu ông vì thấy từ sữa sinh ra lạc, không từ nước sinh, chứng tỏ sữa có tánh lạc”, đây chẳng phải bằng chứng. Vì sao? Vì sữa là nhân gần, lạc là nhân xa, không thấy gần, không thấy xa, thật ra cả hai đều là nhân, mà nói một có, một không, thì tâm này không bình đẳng.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Dưới đây là nhân duyên thứ tư, lấy ý chấp của người khác kia. Người kia nói: “Sở dĩ biết sữa đã có tánh lạc, là vì có khả năng sinh ra lạc, như nước vì không có lạc, nên không sinh ra lạc được.”

Trong đây có bốn lần “Lại nữa” để phá:

1. Trách làm cho trong cỏ cũng có sữa, nêu lên câu hỏi tất nhiên không bình đẳng.

2. Trách làm cho trong lạc có lỗi sinh ra sữa.

3. Dẫn kinh làm chứng.

4. Nêu bốn nhân hòa hợp, nên sinh nhãn thức, chính là nói nhân có lý sinh ra quả, đây là câu hỏi thứ nhất.”

“Này người thiện nam! Nếu nói trong sữa chắc chắn có lạc” cho đến “Chẳng có tánh lạc, chẳng phải không có tánh lạc.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nếu hai tính chất sữa, lạc là một, thì lẽ ra nên làm nhân quả lẫn nhau?” Pháp sư Tăng Tông nói: Đây là đồng thời trách. Nếu khiến cho trong nhân có quả: Là trong quả lẽ ra cũng có nhân.

Pháp sư Trí Tú nói: Đây là “Câu hỏi thứ hai, đã nói một lúc có thì đồng có.”

“Này người thiện nam! Cho nên Như Lai ở trong kinh này” cho đến “Lẽ ra nói là Phật tánh của chúng sinh cũng không.”

Xét: Pháp sư Trí Tú nói: “Thứ ba là dẫn kinh làm chứng, để làm sáng tỏ Trung đạo.”

“Này người thiện nam! Do bốn việc hòa hợp sinh ra nhãn thức” cho đến “Tánh lạc trong sữa cũng giống như vậy.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Ba trong bốn việc hòa hợp này là sắc tánh duy thức, còn một việc chẳng phải là tánh chất sắc. Đã khác với tánh chất nhân quả, nên lấy đây để chứng minh là không có.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Lại nêu ví dụ để hiển bày nói trong nhân “Không có”. Như bốn việc hòa hợp, nên sinh thức. Y cứ vào ánh sáng của hư không để tìm thức, làm sao được ư?”

Pháp sư Trí Tú nói: “Thứ tư, chính là nói nhân có lý sinh ra quả.”

Hoặc có thuyết nói: “Nước không có tánh lạc” cho đến “Từ bốn việc này sẽ sinh ra nhĩ thức.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nhân có xa gần, gần gọi là chánh nhân, xa gọi là duyên nhân. Duyên nhân thì đồng, chánh nhân thì khác, nên nói nhân khác quả khác.”

Pháp sư Trí Tú nói: Đây là “Nhân duyên thứ năm. Nêu trong pháp nhân khác không có quả, để chứng minh trong sữa có tánh lạc. Dùng ba lần “Lại nữa” để phá. Đầu tiên nêu nhân khác, quả khác, để nói do chánh nhân, nên lạc từ sữa mà có, không từ nước sinh. Lại nêu sinh thức và cách lấy bơ, để hình thành lạc từ sữa mà có, không thể dựa vào nước.

Thứ hai, dẫn kinh làm chứng. Thứ ba, là nêu tánh của lạc là chua, chỉ rõ trong nhân vốn không có tánh của quả lạc.”

“Này người thiện nam! Lìa phương tiện trong sữa được lạc” cho đến “Lẽ ra cũng lìa phương tiện như vậy mà được.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Lìa, nghĩa là nhiều phương tiện. Như nhỏ một giọt nước cất vừa tìm được trong cây vào sữa, liền trở thành lạc, mà bơ sống cũng giống như vậy. Phải cần có năm duyên, nên biết rằng, pháp sinh khác nhau. Lẽ ra cũng lìa phương tiện, nghĩa là lẽ ra cũng lìa nhiều phương tiện.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Vẫn là một việc trong lần “Lại nữa” thứ nhất, giúp cho thành câu hỏi.”

“Này người thiện nam! Vì cho nên ta nói trong kinh này” cho đến “Nên pháp có, nhân diệt nên pháp không.”

Xét: Pháp sư Trí Tú nói: “Lại nữa lần thứ hai, dẫn kinh làm chứng.”

“Này người thiện nam! Như tánh muối là mặn, làm cho vật chẳng phải mặn” cho đến “Do các duyên khác mà thành mặn.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: Lại “Chứng minh là không có tánh.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Lại nữa” lần thứ ba, trực tiếp nói lên không có quả trong nhân.”

“Nếu nói, tất cả vật không mặn” cho đến “Vật không mặn cũng giống như vậy.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Vì ý sinh bên ngoài, đáp câu hỏi ở trên, nghĩa là vật không mặn, dù rằng vì tánh chất mặn quá ít, nên không biết. Tìm chất mặn bên ngoài để phát ra.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đều có tánh chất mặn của muối. Nếu nói rằng vật không mặn, vì có tánh mặn, nên phải làm cho chất mặn được phát ra. Nay thấy vật không mặn để vào vật thể mặn, vị nó đúng ra là được, mà trong muối cũng có quá ít tánh chất không mặn? Nếu vậy, mặn và không mặn đều có hai tánh. Vì sao lúc không hợp, không thể dùng riêng? Nên biết rằng các pháp không có quả trước.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Nhân duyên thứ sáu, dùng ba lần “Lại nữa” để phá:

1. Quở trách đều có hai tánh.

2. Do cố chấp của ngoại đạo rằng, trong nhân chẳng phải không có thể của quả, nhưng phải nhờ bốn đại bên ngoài mới được lớn lên, nên vẫn hỏi vặn lại để quở trách. Nếu “Có” trước thì không nên theo

thứ lớp.

3. Lại, nêu quả Thi-lợi-sa, để chứng minh rằng, trong nhân trước không có quả, đây là thứ nhất.

“Nếu nói rằng năng lực của bốn đại chủng bên ngoài thêm lớn” cho đến “Bốn đại cũng giống như vậy.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nếu năm vị theo thứ lớp đã có, thì không nên giả nói tất cả pháp đều nhờ bên ngoài.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Lại nữa” lần thứ hai, quở trách trái lại, không nên theo thứ lớp.”

Nếu nói từ bốn đại bên ngoài làm bốn đại bên trong thêm lớn” cho đến “Không do bốn đại bên ngoài mà được thêm lớn.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Năng lực của bốn đại đồng đều, tự chúng đã có năng lực lớn lên. Trong không làm cho bên ngoài lớn lên, ngoài không làm cho bên trong lớn lên.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Đều là nghĩa ấy, nếu nói pháp ngoài có trong thì nay không thấy bên trong làm cho bên ngoài thêm lớn.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Lại nữa” lần thứ ba, Lại nêu quả Thi-lợi-sa để chứng minh ý chỉ trong nhân trước đó không có quả.”

“Này người thiện nam! Như mười hai bộ kinh mà ta đã nói” cho đến “Các kinh như vậy, đều gọi là tùy tự ý nói.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Pháp tướng mà kinh giáo nói vốn tuyên dương ý Phật, ở trên đã dùng để nói về pháp không nhất định, ở đây nói ý Phật không nhất định.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Đây là đoạn thứ tư, nói Như Lai khéo biết pháp tướng, có thể tùy tự ý ngữ của mình, như vì cõi Dục, nói cha mẹ sinh ra thân, không nói là do vô minh, đâu thể tiếp nối lời nói này của Phật mà chấp đắm?”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đoạn thứ ba là quở trách chấp đắm, nói về lời Phật rộng khắp, không nên chấp nghiêng lệch, khuyên người học chớ ôm ấp cái không thật.”

Nói tùy tự ý ngữ, Phật, là người biết pháp, thích hợp với pháp tướng mà nói.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Dưới đây là đoạn hai, lại mượn một như ý ngữ tùy duyên, được vì nhiều thứ mà nói, huống chi làm sáng tỏ Trung đạo Phật tánh, đâu thể chấp nghiêng lệch được ư? Có bốn lượt:

1. Chính là mượn lời nói không nhất định để nói về tánh không nhất định.

2. Nói về Phật tánh, cũng được tạo ra hữu, vô.

3. Nêu sông Hằng làm thí dụ.

4. Phân biệt được, mất.

Đạo Tuệ ghi: Trên đã nói Trung đạo trong, ngoài, lý Trung đạo hữu, vô không thể chấp nhất định đã xong, nay lại nói về thuyết Phật nói không nhất định, hoặc theo ý mình, hoặc theo ý người, làm sao chấp nhất định được ư?”

“Thế nào gọi là tùy ý người mà nói” cho đến “Lành thay! Trưởng giả! Đây gọi là tùy ý người mà nói.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Ý Phật không ác, gọi là tùy ý người khác.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đối với thế gian mà nói, Đức Phật cũng tùy từng thuyết mà đặt tên, gọi là “Tùy tự tha”.

“Nếu chẳng phải lý này, mà nói cho người, thì đó gọi là “Tùy tha”.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Nên giải thích về căn cơ của người chẳng phải thuyết rốt ráo, gọi là tùy lời nói của người.”

“Thế nào gọi là tùy mình, người mà nói?” cho đến “Nói không có việc đó. Đó gọi là tùy tự tha mà nói.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Tùy thuyết mà người trí ba đời nói không trái nhau.”

“Này người thiện nam! Như ta đã nói Bồ-tát Thập Trụ” cho đến “Đó gọi là tùy ý mình, người mà nói.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nhân gần thì dễ thấy, còn nhân xa thì khó biết, vì tự thấy, không thấy chúng sinh, nên gọi là ít thấy.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Thập địa đối với Phật, không gọi là thấy.

Vì tùy ý, nên nói là ít thấy.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Trong phẩm Sư tử Hống đã có hai, ba chỗ giải thích, so sánh nghĩa này.”

“Này người thiện nam! Đôi khi Như Lai vì một pháp” cho đến “Nhưng vẫn không lìa ấm, giới, nhập.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Một pháp thì một nhân, vô lượng pháp có vô lượng nhân. Nói là được căn bản của pháp đó, tức là một gồm thâu vô lượng. Do Thiện tri thức là nói về lòng tin là đã gồm thâu hết. Bồ-đề có hai nhân: Một là nghe người nói pháp, tức là Thiện tri thức; hai là nội tự tư duy, tức lấy lòng tin làm gốc. Không lìa ấm, giới, nhập. Nghĩa là ba pháp này gồm thâu hết các pháp ở đây.”

“Này người thiện nam! Như Lai nói pháp vì chúng sinh” cho đến

“Đó gọi là Như ý ngữ.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Như ý ngữ, là khổ không như ý, vui như ý. Chúng sinh chán khổ, muốn cầu như ý. Đức Phật ứng theo căn cơ nói là bảy, mục đích làm sao cho các chúng sinh đều được an vui. Bảy thứ ngữ đều như ý, mà ngữ thứ bảy được tên riêng của mình. Nếu thích ứng với căn cơ nói bảy thì thuyết không được nhất định. Không nên nói là ngữ, nghĩa là pháp không có lý này, không nên nói mà nói, chỉ vì muốn cho chúng sinh bỏ việc ác, làm điều lành.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đoạn năm, là quở trách chấp đắm. Nghĩa là có lúc nói quả trong nhân, đôi khi lại nói nhân trong quả, đâu thể theo lời nói này mà sinh chấp ư?”

“Nhân quả ngữ, nghĩa là từ nghiệp quá khứ sinh, cũng có khả năng tạo ra quả vị lai.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Trong văn, tự giải thích, đều là lời khuyên răn người học.”

“Này người thiện nam! Như Lai lại có tùy tự ý ngữ” cho đến “Mười hai nhân duyên, đó gọi là không”.

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Lại nói rộng về sự khác nhau của nghĩa hữu, vô của Trung đạo do tự ý phân biệt ở trên. Vì sao? Vì ở trên nói “Có” là “Sẽ có”, “Không có” là hiện “Không có”. Nay nói “Có”, “Không” đều là hiện tại, nên phải phân biệt lại.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Đoạn sáu, nhân quả nhất định, nói về nghĩa “Không” và “Có” của Phật tánh: “Có” là pháp “Diệu hữu” của mười Lực, bốn Vô sở úy, là tính của quả quả. Đã được quả thì không có các nghiệp bất thiện, vô ký v.v…. ở quá khứ. Phải biết rằng, khi có quả thì không có nhân, lúc có nhân, há có quả ư? Đây là nói nhân quả nhất định, không được lẫn lộn.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: Đây là “Đoạn thứ tư, nói về nghĩa “Có” “Không” của Phật tánh. Gồm có ba lượt:

1. Y cứ vào hai môn để nói về “Có”, “Không”.

2. Y cứ vào bốn môn, để nói về “Có”, “Không”.

3. Y cứ vào bảy môn, để nói về “Có”, “Không”.

“Này người thiện nam! Như “Có” “Hay không có” thiện, bất thiện cho đến “Huống chi Bậc nhất nghĩa đến xuất thế!”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nói rộng về nghĩa “Có”. “Không” nói trên, cho rằng thiện là “Có”, bất thiện là “Không”, chẳng phải nhân duyên là “Có”, nhân duyên là “Không”, cho đến thuyết Nhất-xiển-đề cũng giống như vậy, mỗi việc đều trái với ở trên, là giải thích nghĩa tự

ý ngữ.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Ở trước là nêu môn chương, muốn so sánh với lời của câu dưới, đâu chỉ nhân quả không xen lẫn, mà còn y cứ vào pháp thiện, bất thiện trong nhân, cũng không được lẫn lộn.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Trên đây, thứ nhất, y cứ vào hai môn để nói về “Có”, “không”. Nói về thời gian quả, có các Tam-muội mười lực v.v… vì thời chỉ có thiện, bất thiện, vô ký, v.v… không có mười lực, v.v…

“Này người thiện nam! Hoặc Nhất-xiển-đề có Phật tánh” cho đến “Sao chúng sinh lại nhận hiểu có một bề?”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Xiển-đề “Có”, người tốt lành thì không, nghĩa là tà kiến dứt pháp lành là nhân , là che lấp thì xiển-đề “Có”, còn người có gốc lành thì “Không có”. Xiển-đề “Không có”, mà người gốc lành thì “Có”, nghĩa là pháp lành duyên theo năng lực của nhân, có công năng dứt trừ chướng, thì người gốc lành thì “Có”, xiển-đề thì “Không”. Vô ký thì chẳng phải chướng, chẳng phải trừ. Cho nên cả hai người đều có. Về tánh của quả Vô học thì hai người đều “Không”.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Xiển-đề có, nghĩa là lại, nói về Phật tánh, không được có ý lẫn lộn. Xiển-đề dứt hết tất cả việc lành, chỉ có đại ác. Bởi khi xiển-đề có hành động gian ác kia không có điều lành thì lúc ở nhân đâu được quả đã có ư? Điều ác này chính là thần minh khác hẳn với cây đất, sẽ có nghĩa thành Phật, cũng được gọi là tánh của chánh nhân.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Thứ hai, y cứ vào bốn môn để nói về “Có”, “Không”. Mười điều ác là Phật tánh của cảnh giới Xiển-đề. Thời gian sau, người xiển-đề này sẽ nhàm chán việc ác mà khởi điều lành của duyên sinh. Vì nói quả trong nhân, nên nói rằng xiển-đề “Có” Phật tánh. Người thiện “Có”, nghĩa là “duyên” tánh của nhân. Cả hai người đều có Phật tánh, nghĩa là tánh của cá nhân. Hai người đều không là tánh của quả.”

“Này người thiện nam! Như trong sông Hằng” cho đến “Dưới nước trên đất liền đều đi, tức là linh quy.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Sông, dụ cho kinh Niết-bàn. Bảy hạng chúng sinh, nghĩa là kinh nói bảy thứ Phật tánh, với nghĩa “Có” và “Không” khác nhau:

1. Một là Hiện “Có”, sáu là hiện “Không”.

Ba đời “Có”: Một là hiện tại mà sáu là quá khứ. Vị lai cũng gọi

là Trung đạo.”

Pháp sư Tăng Tông nói: Đây là “Đoạn bảy, nói về nhân quả không lẫn lộn. Trong sông có bảy hạng chúng sinh, trong kinh Niết-bàn có bảy hạng phàm, Thánh. Sở dĩ biết được không lẫn lộn là vì nói rằng, cho đến linh quy mới được gọi là đã đến bờ bên kia. Như vậy, sáu hạng trước cũng còn ở trong sông, ở sông thì không gọi đã đến bờ bên kia, trong nhân há có quả ư?”

Pháp sư Bảo Lượng nói: Đây là “Lượt thứ ba, là y cứ vào bảy người để nói “có”, “không”, thường hay chìm mất, gọi là xiển-đề. Tạm nổi rồi lại chìm, nghĩa là phàm phu còn ràng buộc, tạm thời sinh ra đời thiện, lại trở vào sinh tử. Ra khỏi rồi dừng lại, nghĩa là lập năm căn như tín căn v.v…. Quán khắp bốn phương, nói là quả Tu-đà-hoàn. Quán hạnh của mình, nghĩa là Tư-đà-hàm. Đi rồi lại đứng, nghĩa là Na-hàm. Dưới nước, trên đất liền đều đi, nghĩa là chứng đắc La-hán.

Trở lên cho đến Đại Niết-bàn, đều là người thứ bảy.

“Này người thiện nam! Trong sông Đại Niết-bàn mầu nhiệm như vậy” cho đến “là sách của ngoại đạo, chẳng phải kinh Phật.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Phát ra tà niệm, tà ngữ ở trước, tội chê bai Niết-bàn càng nặng dần, là nhân dứt bỏ pháp lành.

“Bấy giờ, người này xa lìa bạn lành” cho đến “nên gọi là thường chìm lặn, như cá lớn dưới sông Hằng.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nói rộng, nhằm chỉ rõ lỗi của người chê bai pháp.”

“Này người thiện nam! Dù ta nói Nhất-xiển-đề… ” cho đến “Tu các việc lành như bố thí, giữ giới, đó gọi là thường chìm.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Trên nói ba đạo, ở đây nói năm đạo.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Chưa bước lên pháp Noãn trở xuống, đều có nghĩa lui sụt, là người thứ hai.”

“Như Thiện Tinh đã tu được bốn thiền, lại khởi bất thiện, đọa vào ba đường ác.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Vì nghe kinh sinh niềm tin, nên gọi là xuất, mà vì năm việc không đầy đủ, nên ở trong đó khởi lên ba độc, lại rơi vào số của hai người, nếu tự biết năm việc không đủ, thì phải nhờ bạn lành, tu hành tinh tấn, tín căn được lập, thuộc về trụ vị thứ ba.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Năm đức không trọn vẹn, cuối cùng dứt Phật tánh.”

“Này người thiện nam! Có bốn việc lành mà gặt phải quả ác” cho

đến “Như hai người nói trên, cũng giống như vậy.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Thí, giới là pháp ra khỏi sinh tử, gọi là xuất. Kinh dụ cho cơm. Vì: Hữu” nên chìm trong biển sinh tử gọi là “Một”. Kinh dụ cho chất độc, là cơm lẫn lộn chất độc. Lại, sinh niềm tin là nổi lên. Cuối cùng dứt gốc lành là chìm xuống. Cho nên về sau, nêu ra Thiện Tinh người thứ hai. Người thứ nhất phiền não sâu dày, sẽ rơi vào khổ nguy kịch, nên nói thân nặng, chỗ sâu! Người thứ hai dù rằng đã khởi sự chê bai mà ở tương lai, thì dùng pháp lành để tự giúp, nên nói là thân nặng, chỗ cạn.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Sau đây, theo thứ lớp giải thích về năm việc trên mà ý không đầy đủ.”

“Này người thiện nam! Hoặc lại có người ưa đắm ba cõi” cho đến “Cho nên gọi là niềm tin không đầy đủ.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Hai thứ Niết-bàn:

1. Năm phần pháp thân, vì ra khỏi sinh tử, nên gọi là Niết-bàn.

2. Nghĩa là kiết hết, vô vi. Vì Xiển-đề không có, nên nói rằng không phải tất cả đều có. Không tin có được nhân đạo, nghĩa là Thánh tư nhiên chẳng phải bất học, chẳng có nhân quả, là không có quả lành.”

“Người này thành tựu đức tin không đầy đủ” cho đến “Cho nên gọi là giới không đầy đủ.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Giới từ Giới, nghĩa là đạo cộng giới. Không có vô tác, nghĩa là giới vô lậu, dứt tạo tác, gọi là vô tác.”

“Người này không có hai việc tín, giới” cho đến “Cho nên gọi là nghe không đầy đủ.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nhân nêu việc học rộng, nói rõ các nghĩa khác.”

“Người này không có ba việc như vậy” cho đến “Cho nên gọi là bố thí không đầy đủ.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Thí cho của cải, sự việc nông cạn, vẫn chẳng thể làm được, huống chi là bố thí pháp ư?”

“Người này không có bốn việc như trên” cho đến “Cho nên gọi là trí không đầy đủ.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Niết-bàn là hiệu chung của “Có”, “Không”, Như Lai là thân trí có danh. Giải thoát là diệt kiết chẳng có hữu “Chẳng có một”.”

“Người này không có năm việc như vậy” cho đến “Vì thấy ánh sáng nên nổi lên, vì thân nặng nên chìm xuống.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Thêm lớn việc lành là người thứ

ba, thêm lớn điều ác là người thứ hai. Tự cho là vượt hơn trong những người cùng thực hành, đồng với điều mình đã thấy, là vượt vượt hơn trong loài người.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Giải thích năm việc đã xong. Trước đã nói lỗi của người thứ hai. Sau trình bày tính chất tốt của người thứ ba. Một là thêm lớn pháp lành, nghĩa là giải thích người thứ ba. Một là thêm lớn pháp ác, là giải thích người thứ hai. Người thứ hai vì không thể gần gũi bạn lành, nên lại làm ác vào sinh tử, thành tạm nổi lên rồi chìm trở lại. Nếu người này tự biết thấy sâu sắc thực hành không đầy đủ, thì cầu tinh tấn để trở thành người trụ thứ ba.”

“Người thứ hai, tự biết thấy sâu sắc” cho đến “Không bao giờ còn chìm nữa, đó gọi là trụ.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Đó là người thứ ba.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Cầu mong được gần gũi bạn lành, được làm pháp Noãn, thành người thứ ba, không bao giờ còn lui sụt.”

“Trong Phật pháp của ta, ai là người nổi lên rồi không còn chìm trở lại nữa?” cho đến “Những người như thế cũng giống như vậy?”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Tôn giả Xá-lợi-phất… đều chứng được địa vị pháp Noãn, chính là nhóm định.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Xá-lợi-phất đã từng trải qua người thứ ba đến, từ gốc mà được tên, để chứng minh nghĩa không lui sụt.”

“Cho nên, trong kinh ta có nói kệ rằng” cho đến “Chứng được giải thoát, trụ yên ổn.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Dẫn kệ để khuyên răn, khen ngợi những người có khả năng trụ.”

“Này người thiện nam! Biết không đầy đủ gồm có năm việc” cho đến “Quán như vậy rồi, thứ lớp sẽ được pháp Noãn.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Thứ lớp chứng được pháp Noãn, nghĩa là dứt ngoại đạo, phàm phu, nhập nhóm chánh định, ở lại địa vị Sơ trụ.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Tham dục, thường quán bất tịnh: Là nói về quán hạnh của người thứ ba, tiến dần vào pháp Noãn.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Lại nêu năm pháp, lại có chỗ thực hành, đó là người thứ hai. Nếu gặp bạn tốt, tùy bệnh cho thuốc thì sẽ thành người thứ ba. Nếu không như vậy, thì sẽ lại thành người thứ hai. Người có nhạy bén, chậm lụt. Người căn cơ nhạy bén, quán “Không” giả danh, thì vẫn chấp pháp không, chủ yếu là thấu suốt lý hai chái nhà xong, vừa mới xuất quán, kế là pháp Noãn, kiết thành người trụ.

Người căn cơ chậm lụt, không thể được như người căn cơ nhạy bén này. “Không” giả danh tức là xuất (nổi lên), tín, căn cũng lập, thành người trụ thứ ba. Cho nên kiết luận có hai thời gian chẳng phải là pháp Noãn, chỉ trở thành người trụ, mà là gốc lành ban đầu đã không thành, pháp Noãn là đầu tiên của “Pháp không”. Bắt đầu của gốc lành thứ hai, là vì cách lửa vô lậu không còn xa, nên so sánh với Noãn.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Theo thứ lớp lại quán mười hai nhân duyên, nghĩa là bốn Đế vào đạo Tiểu thừa, chính là phân dòng của ba thừa nhập tướng trung đạo này. Lại, quán mười hai nhân duyên, nghĩa là riêng một phương này tùy duyên vào đạo.”

“Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: “Bạch Đức Thế tôn!” cho đến “Nói rằng, pháp Noãn nhân bạn lành mà sinh.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nói về pháp Noãn chỉ có tuệ, chẳng có năm ấm, vì sắc quyết định.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Bồ-tát Ca-diếp đâu chịu không hiểu danh từ Noãn, vì đồng với vật.”

Phật nói: “Này người thiện nam! Như pháp Noãn mà ông hỏi” cho đến “Tất cả chúng sinh đều có pháp Noãn.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Pháp Noãn như thế, tất cả đều có.

Nay, nói Noãn không phải như vậy.”

“Này người thiện nam! Pháp Noãn như vậy là pháp Noãn của cõi Sắc” cho đến “Tất cả chúng sinh không hẳn đều có.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Noãn chung cho cả ba cõi, có bảy mươi ba người, chỉ nói cõi Sắc, cho rằng chẳng phải tất cả đều có. Sáu hạnh, là vô thường, khổ, nhân, tập, sinh và duyên.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Không nói cõi Dục hoàn toàn không được quán Noãn, chỉ vì ít nên nói là không, nhằm ngăn dứt tất cả câu hỏi về có, nên mới có lời đáp này.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Phải chứng đắc định của địa trên, chẳng phải cõi Dục không thể, riêng cõi Sắc có khả năng. Sau đây, tự nêu ra bảy mươi ba người chung cho ba cõi, đều có khả năng tạo nên quán Noãn.

Lại, một giải thích khác: “Vì quả lệ thuộc đương lai, vì cõi Dục trực tiếp tu, gồm nhiếp thân, miệng được quả vui sướng cõi trời, cõi người, gọi là báo thân hành. Tâm cõi Sắc vắng lặng, không rong ruổi lông bông theo duyên bên ngoài, gọi là báo của tâm hành, nên biết là pháp của quả trên. Nói cõi Dục có định: Là phương tiện của thiền định căn bản, chỉ dìu dắt người có căn cơ nhạy bén, tức khả năng sử dụng

định này để gồm thâu vào vô lậu. Cõi Sắc dù có thiền định có khả năng tạo ra pháp Noãn, nhưng phải là đệ tử nội đạo chứ chẳng phải ngoại đạo. Nếu đủ mười sáu hạnh, thì mới thành tựu pháp Noãn. Ngoại đạo chỉ có thể tạo ra hai trong mười sáu hạnh và bốn môn đầu thuộc khổ phẩm hạ, thì làm sao thành quán pháp Noãn?”

“Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: “Bạch Đức Thế tôn!” cho đến “Tự tánh là Noãn, chứ chẳng phải pháp nào khác, nên gọi là Noãn.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Tánh tuệ tự hiểu rõ, chứ chẳng phải hiểu rõ người khác.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Lại tạo ra hai câu hỏi để khẳng định giai vị của Noãn kia:

1. “Vì sao được gọi là Noãn?”

2. “Vì tự tánh là Noãn hay Noãn khác?”

Nay, Phật chỉ đáp câu hỏi sau, nhằm nói tự tánh là Noãn.”

“Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: “Bạch Đức Thế tôn! Trước đây, Như Lai đã nói” cho đến “Vì thực hành mười sáu hạnh, tức là trí.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nhân đối với lòng tin, tin là nhân của Noãn, nói không có nhân, không có quả. Tức là trí tuệ: Đả phá ngã kiến, tất nhiên do trí tuệ, chứ chẳng phải do mười sáu hạnh như tín… Pháp không ngoài hữu vi, vô vi. Hữu vi có bốn hạnh, vô vi có bốn hạnh. “Có”, “Không”, phải có nhân. Nhân nhóm họp ở đạo hữu vi hữu lậu và hữu vi vô lậu. Hai pháp này mỗi pháp đều có bốn hạnh, thành mười sáu.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Bồ-tát Ca-diếp nêu Mã Sư Mãn Túc không có lòng tin. Phải biết rằng, đức tin là pháp Noãn. Phật nói chính là nhân của Noãn, chẳng phải chính là Noãn.”

“Này người thiện nam! Như lời ông hỏi: Vì sao” cho đến “Khói, chính là kiết sử tu đạo.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Tướng lửa của tám đạo, nghĩa là vô lậu, có công năng đốt cháy phiền não, gọi là lửa. Vì pháp Noãn làm nhân, nên gọi là tướng.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Phật đáp câu hỏi thứ hai, nói về tướng của tám Chánh đạo, nên gọi là Noãn. Như cọ lửa trước có hơi ấm.”

“Bồ-tát Ca-diếp lại bạch Phật rằng: “Bạch Đức Thế tôn!” cho đến “Sao làm tướng của đạo vô lậu được?”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Quả báo được năm ấm cõi Sắc, nghĩa là trên nói pháp cõi Sắc, tức nói về quả báo.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Pháp Noãn đã là hữu vi, hữu lậu, do có

khả năng tạo ra nhân, quả báo được cõi Sắc, sao làm tướng của đạo vô lậu được?”

“Phật nói: Này người Thiện nam! Đúng vậy! Đúng vậy!” cho đến “Mà có thể làm tướng cho chánh đạo.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Vì nhàm chán nên quán hạnh, nghĩa là chính vì hai công dụng này trong nhất tâm, nên biết được nghĩa lành giúp phát ra, vì dùng tướng nên chiêu cảm thọ sinh, cho đến một mảy may pháp lành đều không chiêu cảm sinh tử.”

“Có bảy mươi ba hạng người được pháp Noãn” cho đến “Tạo ra năm tội nghịch, phạm bốn tội trọng.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Ở trên nói pháp Noãn, ở đây nói người thực hành. Nếu chưa dẹp được phiền não cõi Dục, mà phiền não của ba cõi còn, thì gọi là phàm phu còn trói buộc. Nói là một hạng người, nếu dứt một phẩm phiền não, thì gọi là không đủ. Đến Cửu phẩm là chín, chung với trói buộc đủ của cõi Dục trước là mười. Ở trên, trừ bảy địa của bi, mỗi địa đều có chín vị, không còn dứt gốc lành nữa.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đại ý cho rằng: “Bảy mươi ba người này đều thực hành quán Noãn. Cõi Dục có mười Sơ thiền, đến Bất dụng xứ, gồm có bảy địa, bảy lần chín là sáu mươi ba, chungcõi Dục mười, thành bảy mươi ba. Chính phẩm kiết của cõi Dục. Nếu là phàm phu còn bị trói buộc, thì chẳng phải không hàng phục thô, chẳng phải hàng phục theo thứ lớp của vài kinh gia, trước phải được tâm Sơ thiền mới hàng phục được kiết cõi Dục, phải được tâm của địa trên, khuất phục kiết địa dưới. Theo ngài Luận chủ thì không được như vậy. Như làm cho người của pháp Noãn được tâm Sơ thiền, hàng phục kiết cõi Dục. Nếu là người căn cơ nhạy bén thì không cần phải là tâm của địa trên, chính là dùng tâm của địa mình. Tự từ bốn ý, chỉ nhập dần pháp Noãn, nhập kiến Đế, thành quả Thánh. Nếu người căn cơ chậm lụt thì phải tu định vượt hơn của địa trên để giúp sức, mới chế phục được kiết của địa dưới.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Phật mới ra đời, trước phải độ tất cả ngoại đạo. Nhưng phương pháp hàng phục kiết, mà ngoại đạo đã áp dụng, cũng không biết được sự khác nhau của tư duy kiến đế, chỉ biết nhàm chán địa dưới, mong được địa trên, tạo ra phương pháp hàng phục của chín phẩm. Vì sao? Vì gốc kiết của kiến đế, là dùng ngã kiến và đoạn thường làm gốc. Ngoại đạo không hàng phục được kiết này, nhưng so với tư duy thì đồng, sao lại không hàng phục? Vì chỉ tự hàng phục kiết của kiến Đế không thành tựu, nên nay Đức Phật chỉ y cứ hàng phục chín phẩm tư duy hoặc của ba cõi, tạo nên bảy mươi ba vị không y cứ ở

kiến Đế. Nhưng bắt đầu hàng phục lấy định, về sự mới chuẩn y nhau, sau khi thành tựu phải quán Noãn, đều là do dụng của trí tuệ. Mười vị cõi Dục, đã từng hàng phục tư duy, hoặc vì chín phẩm tạo nên chín vị. Một người đầu tiên kia đều chưa trải qua hàng phục kiết. Vì sao? Vì người này trước đây dù không khởi tâm hàng phục “Hoặc”, cũng gặp được Hiền, Thánh, tức là từ giáo hạnh, thực hành, tạo ra quán khổ, vô thường, được giả gọi là “Pháp không”, trở thành quán pháp Noãn. Cho nên vì một người là nếu người đó đã từng tác động tâm, dùng chín phẩm hàng phục “Hoặc”, thì về sau nhập đạo, không khác phương pháp của một vị đầu tiên. Như vậy từ cuối quả cõi Dục cho đến một địa của Vô sở hữu xứ có chín, y cứ cõi Dục, người chưa từng hàng phục kiết là một, đây là bảy địa có chín, tức bảy lần chín là sáu mươi ba. Y cứ mười người cõi Dục, hợp thành bảy mươi ba người. Vì sao cõi Dục có vị mà cõi trên chỉ có chín. Nhưng sinh về cõi trên chẳng có việc không hàng phục “Hoặc” của địa dưới mà được sinh lên cõi trên. Người sinh lên cõi trên đã không có, như người cõi Dục chẳng hề hàng phục “Hoặc”, nên chỉ có chín vị.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Không đối với người hàng phục Tưởng phi phi tưởng, dựa vào kinh Tiểu thừa để nói phàm phu kính ngưỡng không có chỗ nương, vì không thể hàng phục phiền não.”

“Những người này gồm có hai hạng:

1. Gặp bạn lành” cho đến “Gặp gặp bạn lành thì quán khắp bốn phương.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Giải thích công năng của pháp Noãn, tạm nổi lên rồi chìm lại, nghĩa là nếu gặp phải bạn xấu thì trụ vào phàm phu nội. Chìm ở trời, người, không mau chóng thành tựu quả vị.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Hiểu từ phần này, lấy người thứ tư, người thứ ba, tất nhiên không lui sụt mà nói là hai hạng người, đó là nói chưa được Noãn. Lúc ở bốn niệm xứ, gặp bạn lành thì tiến tu nhập đạo. Nếu gặp phải bạn xấu ác thì Noãn còn không được, huống chi là quả Thánh?”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Không khác với giải thích trước, hễ gặp được bạn lành thì thành người trụ, còn gặp bạn xấu ác, thì chìm trở lại.”

“Quán khắp bốn phương, chính là Pháp đảnh” cho đến “Bốn phương chính là bốn Đế.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Người thứ tư thì từ đảnh trở lên,

trụ hạnh nhanh chậm, không bị bạn ác ràng buộc. Từ bốn Niệm xứ đến pháp Thế bậc nhất có năm phẩm gốc lành: Hạ, Trung, Thượng; thượng trung, thượng thượng. Bốn niệm là hạ, pháp Noãn là Trung. Pháp đảnh là thượng. Pháp Nhẫn là thượng trung, pháp Thế đệ nhất là thượng thượng. Niệm các pháp trước kia không nhất định, không xếp vào năm phẩm, ở trên hai phẩm gọi là đảnh. Bốn phương dụ cho bốn Đế. Quán hạnh càng xa, nói là khắp, giải thích về nghĩa đảnh. Tánh là năm ấm: Đủ các nghiệp của thân, kiến… gọi là phàm phu. Nặng thì gọi ngoài, nhẹ gọi là trong. Pháp Noãn là bắt đầu dứt nặng. Vì tâm tuệ yếu kém nên chưa có khả năng làm cho các tâm sở của thân, miệng đều trái với ác nặng. Tâm đảnh đã mạnh, làm cho các nghiệp của thân, miệng không khởi lên điều ác nặng nề. Vì nghiệp lành của thân, miệng đều là pháp đảnh, nên nói tánh là năm ấm. Cũng “Duyên” bốn Đế, nghĩa là nói trí tuệ là hành chủ, hành hành. Kế là chứng đắc Pháp nhẫn: Thấy lại kế là lập nhẫn. Trí, tâm chưa cùng khắp, gọi là nhẫn. Kế là được pháp Thế bậc nhất: Kinh nói có phàm phu trong, ngoài. Nếu chưa dứt trong thì gọi là thế. Dứt hết trong, ngoài gọi là Đệ nhất. Năm vị này được Vô lậu thế gian, vừa Thánh vừa Phàm.

Khổ Pháp Nhẫn: Vô lậu xuất thế, dứt phàm phu nội, chỉ nói là trí nhẫn, vì thấy diệt là đạo kiến đế, không thấy diệt thì sẽ không thấy khổ…

Nói sắc v.v… là có tánh. Có tánh thì thường, thường tức là lạc, lạc tức là không khổ. Thấy sắc vô tánh, vì nhân duyên giả hợp, khởi chỉ có khổ khởi, diệt chỉ có khổ diệt, bắt đầu thấy khổ nhẫn. Thấy khổ vô sinh, đó là thấy khổ. Đầu tiên gọi là khổ nhẫn, nói thấy diệt kia chỉ nói tên là khổ. Pháp còn lại dễ hiểu.

Nói về dứt kiết có ba cách:

1. Từ lý, không từ nhàm chán.

2. Từ nhàm chán, không từ lý, gọi là ngoại đạo.

3. Từ nhàm chán, từ lý, gọi là Thanh văn.

Bồ-tát từ lý, gọi là Vô sinh pháp nhẫn. Thanh văn nhàm chán chung đối với khổ mà thành tên, giải thích về sự khác nhau của đạo Đại thừa, Tiểu thừa. Tánh nhẫn là tuệ, duyên “Không” là tuệ, duyên “Hữu” là tưởng. Duyên một Đế cuối cùng, thấy dứt phiền não, một Đế nói là diệt. Thấy dứt, nghĩa là bốn Đế đã dứt, một trí dứt bốn, nên nói “Cho đến”. Như kinh Thắng Man chép: “Dùng một trí dứt bốn Trụ phiền não, cũng được công đức của bốn đoạn trí”. Lại nói: “Không có trí thượng thượng của thế gian, vì bốn trí cho đến dần trí thượng thượng, vô lậu

xuất thế.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Người của pháp Đảnh dù “Duyên” với bốn Đế, nhưng tâm tu tập “Không” ít, ý thấy “Hữu” thì nhiều. Ấm là nói có, cũng gọi là chứa nhóm. Nói về quán tâm này vì còn hữu tình nhiều. Nên nói là tánh.

Cho đến Pháp nhẫn vượt hơn Tiểu, cũng tánh là năm Ấm.

Pháp thế Bậc nhất gọi là tánh. Năm căn này: Được lý chuyển biến sâu, dời đổi ấm, tạo ra tên căn. Nói là pháp đệ nhất, tâm có khả năng vì vô lậu tạo ra căn, khổ nhẫn “Duyên” theo một Đế. Nếu nói về pháp Noãn ở trước, thì pháp đệ nhất lúc bấy giờ có thể tập “Duyên” theo một Đế. Đã có tâm thì nhiều, không có tâm thì ít, chìm mất không có tên. Từ đảnh trở lên, thấy dứt phiền não, đến quả Tu-đà-hoàn là người thứ tư.” Pháp sư Bảo Lượng nói: “Chính vì người trụ thứ ba này gặp bạn lành, được lập năm căn tín đứng đầu, giúp cho hiểu biết này thêm lớn, nhập đạo kiến Đế, dứt hết “Hoặc” của tướng biểu thị, thành bậc Tu-đà- hoàn. “Duyên” theo một Đế, nghĩa là được bốn Đế bình đẳng, chánh quán hiện ở trước, không còn khác với bốn, chỉ có “không tuệ” theo nhau. Nếu khi ở năm phương tiện mà vẫn còn có tưởng, thọ… khác nhau, thì sẽ “Duyên” với sự khác nhau của bốn Đế. Nay sơ tâm của khổ nhẫn, vì hội nhập vô tướng, nên được duyên với danh từ diệt Đế”.

“Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: “Bạch Đức Thế tôn!” cho đến “Hai là chẳng phải nhân thấy là nhân, ba là lưới nghi.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Một Đế: dứt kiết cùng lúc với kiến Đế, có thể làm chứng.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Muốn nghe hội nhập hai kinh, trong đây có bốn câu hỏi. Sau đây sẽ đáp theo thứ lớp.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Câu hỏi thứ nhất này, xin hội nhập giáo.”

“Bạch Đức Thế tôn! Vì sao gọi Tu-đà-hoàn là người quán khắp bốn phương?” Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: Đây là câu hỏi thứ hai, hỏi vì sao gọi là quán khắp bốn phương?

“Lại, vì sao gọi là Tu-đà-hoàn?”

Xét: Pháp sư Bảo Lượng nói: “Câu hỏi thứ ba nói về ý nghĩa vì sao gọi là Tu-đà-hoàn.”

“Lại, vì sao gọi là Tu-đà-hoàn? Vì sao dùng cá thác dụ cho bậc Tu-đà-hoàn?”

Xét: Pháp sư Bảo Lượng nói: “Câu hỏi thứ tư: Vì sao dụ cho cá?”

“Phật dạy: Này người thiện nam! Người Tu-đà-hoàn” cho đến

“Cho nên Như Lai phương tiện nói ba.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Thường sinh khởi là thân kiến, nghi. Khó nhận thức là khó có thể dứt. Nhân phiền não là thân kiến. Đối trị kẻ thù là giới, định, tuệ. Phương tiện nói có ba: Giải thích lý do chỉ nói nặng.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Thân kiến là gốc các “Hoặc”, che lấp phẩm tuệ. Giới thủ trái với chánh đạo, che lấp phẩm giới. Nghi thì che khắp, gặp việc không thành. Ba thứ này sở dĩ nặng là vì phân biệt thì thành vô lượng.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Do ba thứ nặng, nghĩa là vì dứt trừ, nên nước của bốn mươi dặm cũng tự khô cạn!”

“Như điều mà ông hỏi, vì sao” cho đến “Phá tan kẻ thù lớn, đó là bốn thứ điên đảo.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: Đây là “Đáp câu hỏi thứ hai. Nội ngoại: Kiết ái là nội, sân, mạn là ngoại.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Người Tu-đà-hoàn quán sát bốn Đế, được bốn thứ công đức: Hai thứ y cứ vào sở chứng đắc, hai thứ y cứ vào chỗ dứt trừ.”

“Như điều ông hỏi: Vì sao” cho đến “Vì ngược dòng, nên gọi là Tu-đà-hoàn.”

Xét: Pháp sư Bảo Lượng nói: “Chẳng phải đối xứng với danh, chỉ giảng dạy, giải thích trong nghĩa, nghĩa là dứt hết kiết của một nhà kiến đế, vì không còn ở trong dòng sinh tử nữa, nên được tên gọi hiệu này.” “Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: Bạch Đức Thế tôn! Nếu theo

nghĩa này” cho đến “Không được gọi là Tu-đà-hoàn?”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nếu theo nghĩa này, thì Tư-đà- hàm trở lên, đều là ngược dòng, tên gọi lẽ ra không khác?”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Ba quả đều có hai nghĩa nói trên, vì sao vẫn là Sơ quả?”

“Này người thiện nam! Từ bậc Tu-đà-hoàn” cho đến “Quả Tu-đà- hoàn cho đến quả A-la-hán.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Trước, dứt được gọi là cựu, sau, lại dứt nữa gọi là khách. Người này cũng gọi là người Tu-đà-hoàn, là người của quả thứ hai. Sơ quả không có hai tên. Giải thoát, là thân giải thoát.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Phàm phu gọi là cựu, Tu-đà-hoàn được gọi là khách”, lại nói: “Làm khách trong Thánh, cựu Tu-đà-hoàn gọi là Cựu, ba quả gọi là khách, nên do ở trước mà được gọi là Tu-đà-hoàn.

Dòng có hai thứ: Niết-bàn hàng phục kiết, đạo dứt hẳn. Cũng gọi là Bồ- tát: Trước kia, sở dĩ Phật gọi Tu-đà-hoàn là vì trên đồng với dưới. Nay, vì dưới đồng với trên. Một là căn cơ nhạy bén, hai là căn cơ chậm lụt, giải nghĩa rõ ràng.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Tất cả chúng sinh với tên gọi có mới, cũ, chỉ vì người chưa được bậc Thánh, lúc có phàm phu, gọi là chứng đắc. Về sau, lại đặt ra tên khác chữ mới, xoay vần lẫn nhau cho đến thành Phật.”

“Này người thiện nam! Như điều ông nói: “Vì sao?” cho đến “Cho nên giữ vững, tâm mình không động.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Dùng cá thác để thí dụ, gồm bốn việc trở xuống, từ chỗ hợp thí dụ cho sơ quả có bốn đức.” Pháp Sư Bảo Lượng nói” cá Thác có bốn việc.

“Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: “Bạch Đức Thế tôn!” Cho đến “Vì sao không gọi là Tu-đà-hoàn?”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Ở trên nói rằng trước đã được. Nay, hỏi: “Vì là trước kia đã được đạo, hay là trước đã được quả để quyết định.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Câu hỏi có hai quan hệ:

1. Hỏi về khổ nhẫn.

2. Hỏi về người siêu việt.”

“Này người thiện nam! Vì Sơ quả nên gọi là Tu-đà-hoàn.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Quyết định nói là Sơ, nghĩa là ở quả, không ở đạo.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Một lời đáp, tức là cả hai câu hỏi đều bít lấp. Vì sao? Vì khổ nhẫn ở trước đã được mà chẳng phải quả, cho nên nói là hướng siêu việt quả Na-hàm, mà không phải sơ, cho nên không gọi là Tu-đà-hoàn.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đáp câu hỏi ở trước.”

“Như lời ông hỏi: “Người ngoại đạo” cho đến “Đầy đủ tám trí và mười sáu hạnh.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Na-hàm chẳng phải mới được. Bấy giờ, tám trí đủ mười sáu hạnh: Nói về siêu việt, là đầu tiên có được.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Nếu dựa vào một số kinh, thì Tu-đà- hoàn chứng sáu trí là quả, chưa được cùng tận Vô sinh, chưa được tâm thiền căn bản, không được tha tâm trí…, chẳng phải là tâm chứng quả, tức là không có tám trí, cũng nói là phần ít cùng tận vô sinh.

Ở đây có cách giải thích khác: “Kiến trí, tỉ trí, quán sát thấy ở bốn

Đế thành bốn. Bốn Đế của quá khứ, vị lai là tỷ, tức là hợp với Đế, chia ra đời thành tám trí, mười sáu hạnh. Nếu hợp với thế gian, phân tích Đế, nói là người này được đủ, thì đây là cố chứng Tu-đà-hoàn.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Nói không có pháp siêu việt này. Nhà kia sở dĩ tạo ra nghĩa này, là vì dùng đẳng trí để dứt kiết, nên lúc còn là phàm phu, do dứt tư duy phiền não, về sau dứt kiến Đế, kiết hết, thẳng vượt lên chứng quả Na-hàm. Nay, nói về “Đẳng trí” vốn là hàng phục kiết, chứ chẳng phải đạo dứt hẳn kiết. Và thấy lý, sinh ra kiến giải, phải trước dứt kiến Đế, kế là dứt tư duy. Người này trực tiếp trải qua tâm quả, mà không vượt ra ngoài quán, chẳng phải là siêu. Lúc bấy giờ, đủ tám trí, Na-hàm không còn quán bốn Đế tám trí tỷ hiện làm nhân, chỉ dùng một trí diệt Đế làm nhân được quả, đâu được gọi quả thứ ba là Tu-đà-hoàn?”

“Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: Bạch Đức Thế tôn! Người được A-na-hàm” cho đến “Vì sao không được gọi là Tu-đà-hoàn?”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Sắp được quả thứ ba cũng được pháp này, lại được đồng thời.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Nói vị Na-hàm này cũng được tám trí, đồng thực hành mười sáu quán hạnh.”

“Này người thiện nam! Mười sáu hạnh hữu lậu có hai thứ” cho đến “Do nhân duyên này, nên dụ như cá thác.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Chung, nghĩa là phàm phu trong, ngoài, đều bỏ phàm được Thánh, nên gọi là sơ quả A-na-hàm. Vì thẳng tắt hai quả, chẳng phải mới xả cho nên là chung. Pháp Noãn trở xuống là phàm phu ngoại, cũng được thực hành mười sáu hạnh, trong, ngoài chung. Văn không chung ẩn, pháp Noãn trở lên và bốn quả đều không chung. Vì sao? Vì về sau, gồm thâu dùng làm quả biết chung, chẳng phải chỉ có hữu lậu. Pháp Noãn của quả Hướng trở lên, đều gọi là Hướng, là vô lậu thế gian, gọi chung là vô lậu. Tám trí cũng giống như vậy.

Nói siêu, nghĩa là thành quả của đạo tỷ trí. Bỏ bảy, không bỏ tám, ở đây nói bỏ bảy không bỏ tám, chẳng phải chỉ mười sáu thế tục không dứt kiết, mà rõ ràng là không có siêu việt. Đức Phật có siêu ngữ. “Vì sao?” Ca-diếp hỏi: Hàng phục được kiết của “Ba không”, nghĩa là người căn cơ nhạy bén do nhàm chán đối với địa dưới, đi tắt hai quả đầu không trụ, đến quả thứ ba mới trụ. Đức Phật vì trụ xứ nói siêu việt “Hoặc”, nghĩa là không mất ý chỉ khi trải qua Sơ quả. Bồ-tát Ca-diếp hỏi, chính là vì: Duyên” một Đế là diệt Đế. Sinh tử vô cùng, bị bốn đảo làm mê hoặc. Pháp Noãn trở xuống, cần phải “Duyên” riêng bốn Đế,

giúp cho thành sơ quả. Đảo nặng đã diệt, không cần bốn.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Phân giải đều có chỗ. Tu-đà-hoàn thực hành trong đạo kiến Đế. A-na-hàm tư duy hạnh trong đạo. Mười sáu hạnh hữu lậu có hai thứ: Gồm năm phương tiện đều gọi là hữu lậu. Nếu bốn ý chỉ thì chung cho ngoại đạo, phàm phu. Vì sao? Vì nói bốn ý chỉ, con người vẫn có thể có lui sụt. Trở lại phàm phu ngoại đạo. Về mặt lý chưa được chia cách với ngoại đạo, cho nên nói là chung. Nếu vào pháp Noãn, pháp căn lập chuyển, được “Pháp không” chiếu lý, không bao giờ còn lui sụt, vì chia dứt phàm phu, nên nói là không chung. Mười sáu hạnh vô lậu có hai thứ mới nhập kiến đế, chưa được quả Tu-đà-hoàn. Bấy giờ, nếu là tâm thứ mười sáu chứng quả, thì gọi là đắc quả. Tàm trí cũng có hai thứ. Nếu là tâm thứ mười lăm trở lên, thì lúc bấy giờ kiến trí, tỷ trí đều được gọi là hướng. Nếu là tâm thứ mười sáu chứng quả rồi, thì lúc giờ thực hành kiến trí, tỷ trí, quán bốn Đế, gọi là quán đắc quả. Tu-đà-hoàn xả chung, được không chung, nghĩa là không nói xả trong bốn ý chỉ trước. Trước đã xả lâu rồi, nay nói xả, là trở lại mười lăm tâm trong kiến đế, đều là mười sáu hạnh chung trong hướng. Nay, bỏ vô lậu chung, được quả không chung. Nếu khi chứng quả, mới không tạo ra mười sáu hạnh, chỉ làm cho tâm ở quả không còn chung với hướng, cho đến xả tám trí của Hướng, được tám trí của quả. Na-hàm thì không phải như vậy, nghĩa là nói Tu-đà-hoàn phân giải kiến đế, hạnh trong Hướng mới thành Tu-đà-hoàn. Na-hàm đã trải qua hai quả, phân giải tư duy, quả khác, Hướng khác, đâu được giống nhau? Tu-đà-hoàn “Duyên” với bốn Đế, Na-hàm “Duyên” một Đế, là trở lại y cứ vào giải thoát mà có tên gọi. Giống như pháp Thế bậc nhất cũng đều duyên bình đẳng. Bấy giờ, thấy hữu tình nhiều, ý nhận thức “Không” thì ít. Nếu nhập hạnh vô tướng thì tâm “Không” sẽ vượt hơn. Do đó, nên từ Pháp đệ nhất của Địa bất Như, y cứ vào “Hữu” để có được tên. Hạnh vô tướng vẫn chưa thể đều là luống dối có tâm, chỉ có hư không “Duyên” theo ánh sáng là vượt hơn. Y cứ không có được tên, nay Tu-đà-hoàn cũng “Duyên” một Đế bình đẳng, chính vì không bằng Na-hàm, lại nói là “Duyên” bốn Đế, thật ra không “Duyên” bốn.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đây là ý đáp. Theo thứ lớp trước, sau, nói về từng bậc của hạnh. Sau đó, sẽ giải thích lý do ý không được. Hữu lậu có hai thứ: Bốn niệm, mười sáu hạnh ở trước. Hai thứ này có ở cả ngoại đạo, và phàm phu. Từ bốn niệm trở lên mười sáu, thời gian này không còn chung nữa. Vô lậu có hai thứ: Quả và Hướng, là khổ Pháp nhẫn trở lên, đến mười lăm là quả, là khi được Tu-đà-hoàn, mới không

có sự khác nhau giữa mười sáu, vì chỉ chứng minh công hạnh đã làm trước đây, nên nói là đủ mười sáu. Tám trí cũng có hai, nghĩa như trên.

Nhưng trong hạnh vô tướng cũng không có tám, chỉ gọi là nhân, thời gian, danh. Bỏ mười sáu chung là bốn Niệm trước, được không chung là Phàm phu nội, bỏ tám trí của quả Hướng: Khổ, nhẫn trở lên mười lăm tâm. Được tám trí đắc quả: Thời gian về quả, rõ ràng. Na- hàm không phải như vậy: Giải thích đúng về nhân của hai người khác nhau. Được quả Tu-đà-hoàn, về sau chỉ quán một Diệt Đế, không còn dùng mười sáu hạnh, tám trí để làm nhân nữa, làm sao gọi Na-hàm là Sơ quả ư?”

“Quán khắp hạnh mình, là bậc Tư-đà-hàm” cho đến “Quán khắp các phương rồi, vì ăn nên đi.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Người thứ năm, vì tiến tu tư duy, nên gọi là đi (hành).”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đã trải qua Sơ quả, quán sát bốn Đế. Nay lại là Hạnh, Hướng quan hệ tư duy, dứt tham ô, sân, thô, tư duy sáu Phẩm.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Thứ năm là người Tư-đà-hàm, vì dứt ba độc, tiến tu vào đạo, về nghĩa như cá thác vì miếng ăn nên lội đi.”