Đại Tập 133 · Bộ Kinh Sớ XIX · Số 1763 (Quyển 41–71)

“Thế nên v.v...” trở xuống, đối với “Ta làm sao mà không kêu gào, khóc lóc” ở văn trên, là kết khuyên dứt, buồn thảm. Trong phần trước, “Ông hãy quán tất cả hành”, là khuyên bảo lẫn lộn với quán khổ kia. “Các pháp vô ngã” là khuyên quán vô ngã, vô thường không dừng trụ là khuyên quán vô thường. Thân này có vô lượng tai hại lỗi lầm, là khuyên quán bất tịnh. Giống như bọt nước, là khuyên quán không kia. Cho nên, nay ông không nên kêu khóc. Pháp hữu vi này có đủ các lỗi trước nên không thể trụ lại, không nên kêu khóc.

Đoạn ba, trong phần nhận hiểu của Thuần-đà, “Đúng thế, đúng thế” là thành thật như lời Thế Tôn đã dạy bảo, thuật chung lại lời Phật đã dạy, như Phật đã nói “Tất cả đều phải lìa” nên nói “Như thế”

Sau đây, là thứ lớp giải đáp: Dù biết Như lai phương tiện Niết-bàn nhưng con chẳng thể không ôm lòng khổ não. Đối với “Sau khi Đức Phật khuyên nhủ, không nên gào khóc”, đủ thấy rõ thương xót khó ngăn dứt. “Che giấu lo nghĩ của mình v.v...” trở xuống, là đối với lời đáp trước của Phật, nói về sự vui mừng của mình, là do Đức Phật thị hiện diệt độ, mà được biết lỗi của hữu vi, hướng vào vô vi, cho nên vui mừng.

Đoạn thứ tư, trong phần Như lai thuật lại lời khen, đầu tiên là đối với ở trước, dù biết rằng, Như lai phương tiện Niết-bàn mà vì khen ngợi. Lành thay! Là lời khen.

“Có thể biết mình v.v...” trở xuống, là nói ra lời Phật đã khen.

“Nay, ông v.v...” trở xuống là đối với câu “không thể không mang

khổ não” ở trước, mà Phật phải vì Thuần-đà và đại chúng mà mở rộng giải thích, trong đó có ba:

1. Nói về hóa thân của Như lai sẽ phải diệt độ.

2. “Không nên lo nghĩ v.v...” trở xuống, là nói tuổi thọ của Phật dài ngắn khó có thể suy lường, không nên buồn rầu không nhiễm đắm đối với tâm hữu vi, bảo phải cầu lìa bỏ không nên buồn rầu, trong đó trước là thí dụ. Như chim Ta-la-ta dụ cho Ứng thân Phật. Tháng xuân dương là tháng nuôi con, dụ cho thời gian căn cơ các chúng sinh thành thục, đều nhóm hợp ở ao A-nậu kia, dụ cho Đức Phật đồng quy tận diệt ở sông lớn. Chim bay vào ao lớn, dẫn con cùng vào. Đức Phật nhập Niết-bàn vì dẫn dắt chúng sinh tiến vào vô vi.

Sau đây, kế là hợp dụ. “Chư Phật cũng giống như vậy”, hợp với chim Sa-la-sa, “đều đến chỗ này” hợp với tháng xuân dương. Nhóm hợp ở ao A-nậu, cái gọi là đến chỗ tận diệt.

Trong câu hai, “Không nên lo nghĩ tuổi thọ của Phật là dài hay ngắn, vì dùng lý để khuyên răn dài, ngắn khó suy lường, vì thế không nên lo nghĩ.”

Trong câu thứ ba nói: “Tất cả các pháp đều như ảo thuật”, nghĩa là nói hữu vi luống dối, Như lai đã tận dụng năng lực phương tiện, nên không đắm nhiễm ô, vướng mắc là nói Đức Phật không nhiễm ô, không mê đắm, nên nói “Phương tiện”.

“Vì sao v.v...” trở xuống là giải thích: Đối với pháp hữu vi, Chư Phật đều không tiêm nhiễm, nên nói “Pháp nhĩ”. Do không chấp mắc, nên hôm nay nhập Niết-bàn, ông không nên buồn rầu.

Trên đây là đoạn ba, đã nói về Ứng thân có diệt độ. Sau đây là đoạn bốn, sẽ nói về ứng thân có thọ, trong đó có hai:

1. Đức Phật hứa nhận cúng, thúc giục chúng mau cúng dường.

2. Thuần-đà vâng lời Phật, trở về nhà để sửa soạn cúng phẩm.

Trong phần trước lại có hai:

1. Đối với Thuần-đà ở trên, tâm tự vì mình, nên Phật hứa vì Thuần- đà mà nhận cúng.

2. “Nếu ông vì chúng sinh mà làm ruộng phước v.v...” trở xuống, đối với Thuần-đà ở trên, tâm vì người khác, thúc giục mau chóng cúng dường.

Trong phần trước nói: “Nay ta nhận cúng phẩm mà ông đã dâng”, chính là hứa nhận cúng,vì muốn cho ông vượt qua biển sinh tử, là nói ý nhận cúng của mình. “Nếu về sau, các người, trời cúng dường”… trở xuống là khen lợi ích, khuyên làm, nghĩa là sẽ được quả báo bất động

của Như lai. Vì sao? v.v... trở xuống là giải thích lý do được. Vì ta là ruộng phước tốt của chúng sinh, nên người cúng đều được. Đối với trong vì người khác, ông muốn làm ruộng phước cho chúng sinh: Là nêu chỗ cầu mong của Thuần-đà là mau chóng nói về quyền thí.

Y theo phần nói về Thuần-đà sắm sửa cúng phẩm được chia làm ba:

1. Nói: “Vì chúng sinh được độ thoát, nên Thuần-đà phải đành cúi đầu nuốt lệ, gắng gượng đè nén tình cảm thương đau. Nếu không cúng Phật để cầu thoát khỏi sinh tử, thì luống thương xót, buồn bã vô ích, nên phải gắng gượng đè nén cảm xúc, cắt đứt tình thương tiếc, bèn không rơi lệ, gọi là nuốt lệ.”

2. “Bạch Phật v.v...” trở xuống, là lãnh hội lời khuyên ở trước của Phật, nói trong hiện tại, mình không thể lo nghĩ suy lường tuổi thọ của Phật là dài hay ngắn, trong đó trước nói về đương lai, có thể biết. “Nay, chúng con v.v...” trở xuống, là nói hiện tại không biết. Đó gọi là ứng, hóa thân của Như lai, thị hiện diệt độ, cho là Niết-bàn, chân thân sẽ ở lại là chẳng phải Niết-bàn. Nếu khi ta thành Phật, thì sẽ có khả năng vì chúng sinh làm ruộng phước, biết hóa thân Phật diệt, gọi là biết Niết- bàn. Biết chân là thường còn gọi là chẳng phải Niết-bàn. Vì hiện tại chưa biết hóa than của Như lai diệt độ, nên nói “Chúng con không thể suy nghĩ, suy lường Niết-bàn của Như lai. Cũng không biết được chân thân của Phật là thường trụ, nên gọi là chẳng phải Niết-bàn.

3. Lúc bấy giờ v.v... trở xuống: giã từ Đức Phật để sắm sửa cúng phẩm. Thuần-đà dâng cúng phải có người chỉ bảo, nên thường đi theo Văn-thù.

Trên đây là đoạn thứ nhất, đối với ảnh hưởng của Thuần-đà, nói quả báo Bồ-đề là thường.

Sau đây là đoạn hai, đối với hành vi của Thuần-đà, nói pháp Niết- bàn là thường, trong đó, đầu tiên quả đất rung chuyển là lý do. Bấy giờ “Trời, rồng v.v...” trở xuống là Tỳ-kheo hết lòng thỉnh, Như lai nói pháp cho họ nghe.

Trong phần trước có ba:

1. Chính là nói về quả đất rung chuyển.

2. “Động có hai v.v...” trở xuống, là nói rộng về mặt đất rung chuyển, lớn nhỏ khác nhau.

3. “Từ Đâu-suất v.v...” trở xuống, là nói về hiện tượng xảy ra trong thời gian quả đất rung chuyển.

Y theo đoạn đầu, cách Phật chưa lâu, là nói thời gian quả đất rung

chuyển, là thời gian mà mặt đất rung chuyển sáu cách, nghĩa chính là nói quả đất rung chuyển. Hiện tượng này gây rung chuyển mặt đất có sáu:

Như Địa kinh nói:

1. Chuyển động.

2. Nhảy vọt lên.

3. Nổi dậy.

4. Rung động, phấn phát lên.

5. Tĩnh.

6. Tiếng rống.

Cho đến Phạm thiên, là nói về phạm vi của việc rung động.

Trong đoạn hai, trước là nêu hai số. Kế là nêu hai danh. Có khi đất rung chuyển là tiểu động, hoặc có khi rung chuyển cả mặt đất, là đại động. Theo Địa kinh, thì sự rung chuyển chia làm ba: rung động, rung động khắp và rung động bình đẳng.

Xứ động: gọi tắt là động, rung chuyển cùng khắp theo thứ lớp trước sau, gọi là biến động. Rung động khắp cùng lúc, gọi là đẳng biến động. Nay, xếp vào hai: Đầu tiên là rung chuyển trực tiếp, gọi là tiểu. Biến và đẳng biến, gọi là đại. Sau đây, sẽ nói rộng:

Về câu, được chia làm năm:

1. Y cứ sự rung động để nói về lớn, nhỏ. Rung động, như xe lắc lư.

2. Y theo tiếng rống phát ra từ trong lòng đất.

3. Y theo địa chấn. Rung chuyển thì đi xuống, đứng dậy như cây lúa đứng dậy.

4. Y theo hiện tượng phun vọt lên. Vọt lên, như suối nước sôi sùng sục.

5. Y theo thức tỉnh, làm cho người tỉnh biết, lời văn dễ hiểu. Người kiết tập kinh này đã phân biệt rõ.

Trong đoạn ba, trước là người kiết tập kinh, đã nói rộng về đối tượng đã làm. Trong tám tướng thành đạo của Như lai, y theo sáu tướng để nói về việc mà Phật đã làm:

1. Lúc từ Đâu-suất xuống cõi Diêm-phù-đề.

2. Lúc mới sinh.

3. Lúc xuất gia.

4. Lúc thành đạo.

5. Lúc xoay bánh xe pháp.

6. Lúc Niết-bàn.

Hai thời kỳ sinh lên Đâu-suất và ở trong thai mẹ thì không nói. “Ngày nay v.v...” trở xuống, là tự nói về việc mà Phật đã thực

hành trong tiếng rung chuyển của mặt đất, nên văn sau nói: “Người, chẳng phải loài người, khi vừa nghe âm thanh này rồi, khắp mình đều nổi óc.

Sau đây là đoạn hai, Tỳ-kheo lộ vẻ thảm thương, thỉnh Phật giảng nói. Về nghĩa trong phần này có hai, văn có bốn.

Nói nghĩa có hai:

1. Nói về ba việc Niết-bàn của Như lai.

2. “Lúc bấy giờ v.v...” các Tỳ-kheo nghe Phật, Thế Tôn nói chắc chắn Niết-bàn v.v... trở xuống, là nói về nghĩa thật của bốn pháp.

Văn có bốn:

1. Các Tỳ-kheo tha thiết thỉnh Phật là lý do.

2. Phật bảo Tỳ-kheo: “Đừng như phàm phu, các trời, người v.v...” trở xuống, là Như lai vì chúng nói ba việc Niết-bàn.

3. Các Tỳ-kheo nghe Phật, Thế Tôn chắc chắn nhập Niết-bàn v.v... trở xuống, là Tỳ-kheo lại tha thiết thỉnh Phật lần nữa là lý do.

4. Phật bảo Tỳ-kheo: “Hãy lắng nghe cho kỹ v.v...” trở xuống, Như lai vì chúng nói bốn pháp thật nghĩa.

Trong đoạn thứ nhất, đầu tiên là nói đại chúng thấy tướng mà thương xót trước nêu người buồn khóc. Nghe lời này rồi là lý do thảm thương. Nghĩa là nghe tiếng rung chuyển của mặt đất ở trước. Nay vì Như lai sắp nhập Niết bàn, nên mặt đất mới rung chuyển mạnh như thế.

“Rùng mình v.v...” trở xuống chính là nói về nỗi thảm thương. “Thân trước, miệng sau” trở xuống là thỉnh Phật trụ lại, trong đó có hai:

1. Nêu lên sự tổn hại và lợi ích của việc Như lai ra đi, trụ lại, cho nên cầu thỉnh Như lai.

2. Sau bài kệ, là văn xuôi nêu việc bậc Thánh ra đi, không nên gạn thỉnh Như lai.

Trong phần trước, kệ có mười ba hàng rưỡi, được chia thành hai: đầu tiên là mười một bài kệ rưỡi, nói bậc Thánh ra đi sẽ gây ra tổn hại. Hai bài kệ sau cuối, nói về bậc Thánh ở lại có lợi ích.

Trong tổn hại có bốn:

1. Bốn hàng rưỡi, nói chính mình không có người cứu giúp.

2. Có bốn bài kệ chỉ bày rõ ràng mình không có nơi nương tựa.

3. Có một bài kệ nêu việc bậc Thánh ra đi không trở lại, thành ra

không có người cứu giúp ở trước.

4. Có hai bài kệ, nói không có người cứu giúp.

Hai bài kệ rưỡi sau, nói về tổn hại không có người cứu giúp.

Trong không có người cứu giúp, đầu tiên có nửa bài kệ tự giảng nói tâm mình. Kế là, có nửa bài kệ nói không có người cứu giúp. Một bài kệ sau, bày tỏ nỗi khổ thương xót của mình.

Trong tổn hại không có người cứu giúp, trước là pháp, kế là dụ, sau là hợp, dưới là kết.

Nghèo cùng không ai cứu giúp là pháp thuyết, nghèo, không có của cải tốt lành, ác không có ai cứu giúp.

“Giống như v.v...” trở xuống là dụ. “Chúng sinh v.v...” trở xuống là hợp. “Cho nên v.v...” trở xuống là kết.

Bốn bài kệ kế là nói trong không có nương tựa, bài kệ đầu là nói không có công đức sở y. Trước là dụ, sau là hợp.

“Chúng ta” hợp với người, “Mất Bồ-tát”, hợp với nước không có vua chúa trước và pháp vị, nghĩa là hợp với đói khát ở trước.

Bài kệ thứ hai nói về nỗi khổ thương xót của mình, trước là pháp, sau là dụ.

Bài kệ thứ ba, không có chỗ nương của tuệ. Đại tiên nhập Niết- bàn, mặt trời Phật đã lặn. Không có người để nương tựa.

“Chúng ta chắc chắn phải chết”, là nói tổn hại không có ai để nương tựa. Vì tuệ mạng không nối tiếp nên nói là chắc chắn chết.

Bài kệ thứ tư là nói về nỗi khổ thương xót của mình, trước pháp, sau dụ.

Bài kệ kế là, nêu Đức Phật không thể trở lại, trở thành không có người cứu giúp. Nửa bài kệ đầu, là nêu Đức Phật không trở lại, nửa bài kệ sau, là nói không ai cứu giúp mình.

Hai bài kệ kế là, nêu Đức Phật buông bỏ, trở thành không có ai nương tựa, đầu tiên có một bài kệ rưỡi, nói về nỗi khổ thương xót của mình. nửa bài kệ sau, oán trách Phật buông bỏ, trở thành không có người nương tựa.

Trên đã nói về việc tổn hại của sự ra đi. Dưới là bày tỏ lợi ích của việc trụ lại. Một bài kệ rưỡi đầu, là nói Đức Phật trụ ở đời, giúp cho người lìa khổ. Bài kệ đầu lập dụ, nửa bài kệ sau là hợp. Ánh sáng, thần thông của Như lai hợp với ba câu trước, có thể dứt trừ nỗi khổ của con, hợp với một câu sau. Dưới, có nửa bài kệ, nói về công năng sinh ra điều lành, trước pháp, sau dụ.

Sau đây là đoạn hai, nói về bậc Thánh ra đi., không nên gạn thỉnh

Như lai. Về thỉnh, riêng có năm được gọi bằng hai nghĩa:

1. Y cứ đối tượng hóa độ để chia ra năm cách thỉnh. Chia thế nào?

a. Chúng sanh được hóa độ có thỉnh trước.

b. Chúng sanh được hóa độ có khả năng nhận thỉnh.

c. Chúng sanh được hóa độ chưa nói ra lời thỉnh.

d. Chúng sanh được hóa độ chưa thỉnh ngang nhau.

e. Chúng sanh được hóa độ thỉnh một cách mê hoặc.

2. Y theo chủ thể hóa độ, để chia thành năm cách thỉnh. Phân chia thế nào?

a. Nói về thỉnh Như lai có đầu, không có cuối.

b. Thỉnh có sự sợ hãi chưa dứt trừ.

c. Thỉnh việc chưa làm xong.

d. Thỉnh việc làm chưa ngang nhau.

e. Thỉnh chưa đồng với đức Từ dẫn đường. Trong phần thỉnh thứ nhất, đầu tiên là dụ, kế là hợp.

“Cúi mong v.v...” trở xuống là kết thỉnh Phật trụ lại đời. Trong dụ, như vua dụ cho Phật, Như lai. Sinh ra, nuôi dạy các con dụ cho các Tỳ-kheo. Vì từ Phật hóa độ mà khởi, nên nói là sinh ra, nuôi dạy. Căn cơ đạo không cong vạy, gọi là dung mạo khôi ngô. Tâm Thánh thương xót, gọi thường yêu thương, nhớ nghĩ. “Khuyên dạy ba học”, gọi là dạy về kỹ nghệ. “Việc tập đều thành” gọi là “Đều thông minh, nhạy bén”. Đây là dụ cho có đầu. Sau đây, so sánh với không có cuối: Đức Phật bỏ diệt độ, làm cho các Tỳ-kheo sẽ bị biến dịch sinh tử “gọi là giết kẻ đầu sỏ. Sau đây kế là hợp. Ngày nay chúng ta là Pháp vương tử hợp với Vương tử ở trước, được Phật dạy bảo, hợp với dạy kỹ nghệ, đã có chánh kiến lại thông minh nhạy bén”. Cũng có thể hợp với “Dung mạo khôi ngô” ở trước. Đây là hợp với có đầu.

Sau đây, là hợp với không có cuối.

“Xin đừng xả bỏ, trái với sự gửi gắm cho sự giết hại, như cử chỉ xả bỏ của Phật hợp với phó thác cho sự giết hại. Kết thỉnh, rất dễ hiểu.

Trong lần thỉnh thứ hai, trước là nói Như lai còn có sự sợ sệt. Trong phần trước, trước là dụ: “Có người” là dụ cho Phật. “Người khéo học biện luận, dụ cho tự mình biết pháp, lại sinh ra sợ sệt đối với luận này, sợ người khác không tin.

Sau đây, kế là hợp: “Như lai cũng thế”, hợp với “Có người” ở trước. Người thông suốt pháp, hợp với “Học các luận”, nghĩa là thấu suốt các pháp Đại thừa. Người sợ sệt đối với pháp, hợp với “Người học biện luận này mà sinh ra sợ hãi”, sợ người không tin, sẽ đọa vào địa

ngục.

Sau đây trong phần thỉnh Phật trụ lại, nếu làm cho Như lai trụ lâu trên thế gian, để nói vị cam lộ, đầy đủ tất cả, thì thỉnh Phật trụ lại để nói pháp, gọi pháp Đại thừa cho là cam lộ. Với chúng sinh như vậy, thì không còn sợ đọa địa ngục: Là nói về lợi ích, cho rằng đối với chúng sinh đã được hóa độ như thế, Như lai không còn sợ họ không tin để phải đọa vào địa ngục nữa.

Trong lần thỉnh thứ ba, trước là dụ, sau là hợp. Trong dụ, “Như người mới học làm việc, bị quan bắt bỏ tù”, là dụ cho Đức Phật hóa độ, mở đầu tùy theo chúng sinh ở “Hữu”. “Có người” dụ cho Đức Phật. Thời kỳ còn ở trong nhân ở trước, Đức Phật mới tập hóa độ người, gọi chung là học làm việc. Cảm căn cơ của bậc Thánh, gọi là quan. Cảm Phật tồn tại hữu vi, gọi là bị quan bắt. Thường theo không bỏ, gọi là bị giam trong tù. Theo xưa, ngục vuông vức, được gọi là nhà tù.

“Có người hỏi v.v...” trở xuống là dụ cho việc hóa độ chưa xong, không được yên ổn. Có người hỏi Thuần-đà: “Ông đã nhận việc gì? Mượn câu hỏi để khởi phát. Hạng đồng hành, gọi là “Có người”.

Hỏi: Đức Phật ở trong ba cõi, nên gọi là “nhận việc gì?”

Đáp: Nay, ta cảm nhận khổ lớn. Giả đáp để bày đức. Vì chúng sinh đang đau khổ mà khuyên bảo, gọi là cảm nhận nỗi khổ lớn.

“Nếu chúng sinh kia thoát khỏi v.v...” trở xuống là dụ cho nói về sự nghiệp hóa độ đã xong, mới được niềm vui.

Dưới đây là hợp. “Đức Thế Tôn cũng vậy”, hợp với “Có người”. “Vì chúng con, nên Phật mới tu các khổ hạnh”, hợp với “vì mới học làm việc, nên đã bị quan bắt.” Nay, chúng con chưa thoát khỏi sinh tử, làm sao Như lai được niềm vui?, là hợp với có người hỏi: “Ông nhận việc gì?”

Đáp: Nay, ta chịu khổ não lớn”. Con chưa thoát khổ, nay Đức Phật chính là vì con mà chịu khổ, sao nỡ bỏ con để tự thọ hưởng yên vui? Nếu thoát khỏi thọ hưởng niềm vui, thì lược bớt mà không hợp.

Trong lần thỉnh thứ tư, văn chia làm ba:

1. Nói về công hạnh mà Như lai đã làm không bình đẳng.

2. Như lai đối với pháp, lẽ ra không có bỏn xẻn v.v... trở xuống, dùng lý để trách Phật.

3. “Cúi mong v.v...” trở xuống, là kết thỉnh Phật trụ lại.

Trong phần đầu, trước là dụ. Y vương, dụ cho Phật. “Hiểu rành phương thuốc” dụ cho Phật biết được bí pháp Đại thừa, truyền dạy riêng cho con mình, nghĩa là dụ cho Phật chỉ dạy cho Văn-thù, không dạy

người khác, dụ cho Phật không dạy các Tỳ-kheo v.v...

Dưới đây là hợp. “Như lai cũng vậy”, hợp với “Thầy thuốc hiểu rành phương thuốc”. Chỉ dùng bí tạng, truyền dạy riêng cho Văn-thù, hợp với thầy thuốc truyền dạy bí phương cho con mình.

“Bỏ sót chúng con” hợp với “Không dạy người thọ học bên ngoài khác.”

Trong lời trách thứ hai, trước nói đối với pháp, Như lai không có bỏn sẻn, trách đồng với thầy thuốc thế gian. Sau là nói Như lai không có nghiêng về đối với người, trách đồng với thầy thuốc ở đời.

Trong phần trước, đầu tiên là nói: “Như lai đối với pháp lẽ ra không có bỏn xẻn, nghĩa là lượng Thánh khác với phàm. Dùng lý để trắc nghiệm, tìm tòi, chưa dám chuyên quyết, do đó nên nói “Lẽ ra”.

“Như thầy thuốc kia dạy riêng con mình v.v..., là trách Thánh đồng với phàm.”

Trong phần sau, đầu tiên nói: “Sở dĩ thầy thuốc kia không thể truyền dạy khắp, là vì tâm còn thấy hơn, thua còn phân biệt phàm khác với Thánh, tâm Như lai không hề hơn kém. Lượng Thánh khác với phàm. “Sao không thấy dạy bỏ”, là trách Thánh đồng với phàm.

Đoạn ba, là kết thỉnh. Văn rõ ràng, dễ hiểu. Trong lần thỉnh thứ năm thì trước dụ, sau hợp. Trong dụ, ví như người già bệnh, trẻ, Tỳ- kheo dụ cho mình, lìa xa người lành, đi vào chốn nguy hiểm, rõ ràng là mình đã mê hoặc. “Lại, có người v.v...”, dụ cho Ứng thân của Phật, Như lai nhìn thấy liền chỉ bảo, dẫn dắt họ. Người khác dụ cho Phật, thấy vậy thương xót, dụ cho Ứng thân thương xót, “liền chỉ bảo v.v...” dụ cho nên dạy bảo.”

Trong hợp, đầu tiên là hợp với “Mê hoặc của mình”.

“Ta cũng như thế” là tổng hợp. “Nghĩa là v.v... trở xuống, là riêng”.

“Cúi mong v.v...” trở xuống là y theo người khác ở trước để thỉnh Phật chỉ bảo, dẫn đường cho họ. Cúi mong chỉ bảo cho con đường chánh cam lộ, thỉnh Phật nói pháp Niết-bàn vô thượng. Vì có công năng dứt trừ phiền não, nóng bức, nên nói là cam lộ.

Y theo dụ để gọi pháp, nói là chánh đạo, trụ lâu trên đời v.v..., là xin Phật không diệt độ.

“Nhưng hai lần thỉnh này v.v...” trở xuống là Phật giải đáp có thuận, có trái, cần phải xem xét, ghi nhận.

Đại Bát-Niết-Bàn Kinh Nghĩa Ký - Quyển 2

ĐẠI BÁT-NIẾT-BÀN KINH NGHĨA KÝ

QUYỂN 2

Trên đây Tỳ-kheo tha thiết thỉnh Phật trụ lại là lý do.

Mục sau đây là đoạn hai, Đức Như lai nói pháp cho Đại chúng nghe. Văn, chia làm hai:

1. Đối với sự ức chế nỗi niềm thương xót, ngăn tâm tình tha thiết bi ai của chúng ở trước.

2. “Lại nữa, Tỳ-kheo v.v...” trở xuống, đối với lời thỉnh cầu của chúng ở trước, Như lai chính là giảng nói cho họ nghe.

Vì nỗi bi ai của chúng, sẽ gây trở ngại rối loạn khi thọ lãnh chánh pháp, nên trước hết, phải ức chế, ngăn dứt cảm xúc. Trong đó, đầu tiên là ngăn dứt sự thương xót!

“Vì nói kệ v.v...” trở xuống, Đức Phật khai mở tâm chúng sinh.

Trong phần trước, trước hết Như lai khuyên chúng đừng thương xót, bi lụy nữa! Sau, là nói đại chúng nghe lời Phật khuyên đừng thương xót!

Trong lời khuyên của Như lai, “Các thầy Tỳ-kheo chớ như phàm phu, chư Thiên v.v...”, là khuyên răn nên chấm dứt nỗi thương xót, bởi Tỳ-kheo ái đã hết, thành ra không nên giống như các phàm phu, vì Tỳ- kheo chính là người đã có hành vi đó, đại chúng nghe Phật nói ngăn dứt thương xót, phải siêng năng, tinh tấn cung kính, tu niệm lành.

Sau đây là nói Tỳ-kheo nghe Phật nói dứt thương xót, đầu tiên là pháp thuyết. “Như người v.v...” trở xuống, là dụ. Dù gạt bỏ hình tướng bên ngoài, nhưng trong thâm tâm vẫn xót xa thương tiếc khôn nguôi, phải như đang tẫn liệm xác con, cố đè nén, ngăn không gào thét, khóc than!

Sau đây, là Phật khai mở tâm chúng, trong đó có hai bài kệ: Bài kệ trước, dùng lý để khuyên chúng hãy bỏ đi nỗi khổ tâm vì thương xót Phật. Bài kệ sau là Phật dựa vào điều lành, để khuyên chúng nên sinh tâm vui mừng. Phật khai ý đại chúng trong bài kệ trước là “Không nên sầu khổ”, chính là khuyên đừng thương xót, vì Chư Phật pháp như như

vậy, nên phải im lặng, dùng lý để mở mang sự hiểu biết.

Trong phần sau, trước là Phật bảo tu pháp lành, ưa thích không buông lung, dạy tu giới hạnh. Giữ tâm chánh niệm, dạy tu định hạnh. Xa lìa phi pháp, dạy tu tuệ hạnh. Tuệ là công năng đối trị lỗi lầm, gọi là lìa phi pháp. Cũng có thể câu đầu ưa không buông lung, khuyên tu tuệ học. Tuệ là căn bản của Bát-nhã không buông lung, gọi là không buông thả. Giữ tâm chánh niệm, khuyên tu định học. Xa lìa phi pháp, khuyên tu giới học. Giới là công năng lìa các lỗi, gọi là lìa phi pháp. Ý an ủi cảm nhận niềm vui, khuyên bảo sinh tâm vui mừng. Ý an ủi ở đây hợp với “Ý mở mang sự hiểu biết cho các ông ở trước. Cảm nhận niềm vui, hợp với “Không nên sầu khổ” ở trước.

Sau đây là đoạn hai, trong phần đối với lời chúng thỉnh và nói kệ, trong đó có ba:

1. Nêu lên nỗi hoài nghi, khuyên nên hỏi.

2. “Cũng sẽ vì ông, trước là nói v.v...” trở xuống, đối với việc chúng thỉnh trên, Đức Phật thừa nhận trái với trụ lại đời.

3. “Đức Phật ra đời v.v...” trở xuống, chính là Phật giảng nói cho đại chúng nghe.

Trong phần đầu, Đức Như lai sợ rằng, các Tỳ-kheo sẽ không có khả năng thưa hỏi, nên khuyên hãy thưa hỏi, trong đó, trước nêu ra điều nghi, để cho chúng hỏi. Sau, Phật hứa sẽ đáp.

Trong phần trước, “Tỳ-kheo nào có nghi ngờ, phải hỏi”, là khuyên chung. “Nếu không v.v...” trở xuống, là khuyên riêng.

Trong phần khuyên riêng, nêu sơ lược mười bốn môn để khuyên chúng nên hỏi. Nếu “Không” bất không có chứa đựng nhiều nghĩa mà y theo sinh tử và Niết-bàn đối lập nhau, thì sinh tử gọi là không, còn Niết-bàn là bất không cho nên văn dưới nói: Không là tất cả sanh tử, bất không là Đại Niết-bàn. Nếu y cứ hai đế đối nhau để nói về nghĩa thì không nhất định. Nếu nói tướng không, cho là chân đế, thì chân đế gọi là không, còn Thế đế thì bất không. Nếu nói chân thật Như lai tạng tánh cho là chân đế thì chân đế là bất không, còn Thế đế gọi là không, vì không thật. Nên trong kinh Thắng Man nói: “Pháp vọng gọi là Không Như lai tạng, pháp chân, gọi là Bất không tạng. Hoặc thường, vô thường, cũng chứa đựng nhiều nghĩa: Nếu lấy sinh tử, Niết-bàn đối nhau, thì sinh tử vô thường, Niết-bàn là thường. Hai đế đối nhau, thế đế vô thường, chân đế là thường. Nếu là nương tựa, chẳng phải nương tựa, thì cũng chứa đựng nhiều nghĩa: Tà chánh đối nhau. Tam bảo đáng nương tựa, ngoại đạo không đáng nương tựa. Chân, vọng đối lập nhau:

Pháp chân đáng nương tựa, pháp vọng không đáng nương tựa. Thế trong kinh Thắng Man chép: “Như lai tạng được cho là một nơi nương tựa.”

Hoặc đi, không đi, cũng chứa đựng nhiều nghĩa: Tà chánh đối nhau. Chánh hạnh xuất ly gọi là đi, tà hạnh chìm mất, nói là “Không đi”. Nhân quả đối nhau, nhân gọi là đi, quả thì không đi. Đại, tiểu đối nhau, Tiểu thừa hướng về Đại thừa, gọi là có trở về. Nhân quả đối nhau: nhân thì có trở về, quả thì không có trở về. Nếu là hằng, cũng chứa đựng nhiều nghĩa: Nhiễm, tịnh đối nhau. Sinh tử chẳng phải hằng, Niết-bàn là hằng.

Hai đế đối nhau: Chân đế gọi là hằng, thế đế chẳng phải hằng. Hoặc đoạn, hoặc thường, cũng chứa đựng nhiều nghĩa. Nhiễm, tịnh đối nhau: sinh tử cuối cùng là đoạn, Niết-bàn là thường. Chân vọng đối nhau: Vọng Tưởng đáng “Dứt”, thức chân là “Thường”.

Hoặc chúng sinh, chẳng phải chúng sinh, cũng chứa đựng nhiều nghĩa. Trong ngoài đối nhau: trong là chúng sinh, ngoài là phi chúng sinh. Giả, thật đối nhau: giả là chúng sinh, thật chẳng phải chúng sinh. “Không” và “Hữu” đối nhau: “Hữu” là chúng sinh, “Không” chẳng phải chúng sinh.

Y theo sự tương đối giữa con người. Phật chẳng phải chúng sinh, vì đã lìa sinh tử, ngoài ra là chúng sinh.

Hoặc “Có”, hoặc “Không” cũng chứa đựng nhiều nghĩa. Nếu phân biệt hữu vi, vô vi thì sẽ có ba pháp hữu vi gọi là “Có”, ba pháp vô vi, gọi là “Không”. Nếu phân biệt theo hai đế đối nhau, thì hữu vi, vô vi đều gọi là “Có”. Không có ngã, sở hữu của ngã, nói là “Không”. Như kinh Địa Trì chép: “Nếu nói theo người, thì hễ có sinh tử thì không có Niết- bàn, bậc Thánh có Niết-bàn mà không có sinh tử, như văn sau sẽ nói.

Nếu là thật, không thật, cũng chứa đựng nhiều nghĩa: Nhiễm tịnh đối nhau, sinh tử không thật, Niết-bàn gọi là thật. Quyền, thật đối lập nhau: Nhất thừa là thật, ba thừa không thật. Chân, vọng đối nhau: vong tình không thật, Phật tánh là thật. Hai đế đối nhau: Thế đế không thật, chân đế là thật. Cạn sâu đối nhau: Ba đế chẳng phải thật, nhất thật là thật.

Nếu là chân, không chân, cũng chứa đựng nhiều nghĩa: nhiễm, tịnh đối nhau: sinh tử chẳng phải chân, Niết-bàn là chân. Hai đế đối nhau: chân đế là chân, thế đế chẳng phải chân. Nếu là diệt, không diệt, cũng chứa đựng nhiều nghĩa: Bốn đế đối nhau: Diệt đế là diệt, ba đế còn lại chẳng phải diệt. Chân, vọng đối nhau: Pháp vọng có thể diệt: pháp chân bất diệt. Nếu mật, bất mật thì y theo giáo để biện luận: Đại,

Tiểu không nhất định: hoặc Tiểu giáo gọi là mật, Đại giáo không phải mật. Tiểu thừa che giấu “Thật”, gọi là Mật. Vì Đại giáo làm sáng tỏ “Thật”, nên gọi là bất Mật. Hoặc Đại giáo gọi là Mật, Tiểu giáo là không Mật: vì Đại thừa thâm ẩn, nên gọi là Mật. Vì Tiểu thừa thô hiển nên gọi là bất Mật.

Nếu hai, không hai thì y theo thừa để luận: “Quyền” được chia ra đại, tiểu, gọi là hai. “Thật” chỉ một Đại, gọi là không hai.

Với những thứ như thế, nếu có nghi ngờ, thì nay nên hỏi. Gom chung để kết khuyên:

“Ta sẽ thuận theo vì ông mà giải quyết xử đoán, là Đức Phật hứa sẽ giải đáp.”

Sau đây là đoạn hai, đối với những lần đã thỉnh của chúng, ta hứa sẽ nói trái với sự trụ lại lâu trên đời, cũng sẽ vì ông nói pháp cam lộ”, là hứa sẽ nói. Vì đối với chúng trước mà hứa sẽ đáp, nên nói rằng “Cũng sẽ”. Đối với chúng sinh, nói chứng diệt, gọi là nói trước. Sau đó Niết- bàn trái với lời thỉnh Phật trụ lại đời của chúng kia.

Trong lần thỉnh thứ năm của các Tỳ-kheo ở trước, nói rằng Đức Phật nói sẽ bảo cho tôi được biết đường chánh cam lộ, nên “Hứa sẽ nói” cho nghe. Lại nói trụ lâu dễ nhập Niết-bàn, nên nay, Phật nói trái lại lời thỉnh đó.

Sau đây là đoạn ba, chính là Phật giảng nói, cho chúng nghe, trong đó có hai:

1. Khuyên bỏ ngụy xưa, để tu chân nay.

2. “Nay ta sẽ làm cho tất cả chúng sinh v.v...” trở xuống, là y theo chân, thật nói cho nghe ba việc Niết-bàn, chính là đạp lại lời thỉnh trên của đại chúng.

Trong phần trước có ba:

1. Đoạt cả hai nhân quả, khuyên tu chân nay.

2. Thế nào là trang nghiêm ngôi thành chánh pháp v.v.... trở xuống là đoạt riêng quả xưa, khuyên tu chân nay.

3. Dù các thầy đã được xuất gia v.v... trở xuống là đoạt riêng nhân xưa, khuyên tu chân nay.

Y theo đoạn đầu, trước hết là đoạt ngụy xưa. “Ta ở đời quá khứ v.v...” trở xuống là khuyên tu chân hiện nay.

Trong đoạt ngụy xưa, trước là nói về đối tượng chứng đắc xưa nay là khó. “Lìa tám nạn, v.v...” trở xuống, là nhắc lại để đoạt ngụy xưa.

Trong phần trước, đầu tiên là pháp thuyết, nói về cái khó. Cái khó có sáu thứ:

1. Phật ra đời là khó.

2. Được thân người là khó.

3. Được gặp Phật ra đời là khó.

4. Sinh niềm tin là khó.

5. Nhẫn được việc khó nhẫn, được nghe pháp là khó. Nhẫn còn được đối với pháp khó tin mà nhẫn được, nên gọi là khó. “Cũng có thể nhẫn, hiểu là tên gọi riêng. Vì đối với pháp khó hiểu mà hiểu biết, nên gọi là khó.

6. Đầy đủ giới cấm, chứng đắc La-hán là việc khó. Đầy đủ giới là nhân, La-hán là quả.

Trong sáu thứ khó, cái khó thứ nhất là y cứ cái khó mà Đức Phật nói. Năm thứ khó sau là y theo Tỳ-kheo để nói về cái khó. Thí dụ sau đây sẽ làm rõ:

“Ví như tìm vàng trong cát”, dụ cho năm thứ khó sau. Tìm vàng trong cát rất khó được. Tìm năm việc này trong pháp sinh tử, thật rất khó được.

“Như hoa Ưu-đàm”, dụ cho Đức Phật ra đời là việc khó. Trên đây, là nói về sự chứng đắc kia là khó.

Sau đây là đoạn hai, nhắc lại để đoạt: “Lìa tám nạn”; là nêu sáu nạn trước đã lìa. Khi Tỳ-kheo được hướng về năm thứ khó sau, thì lìa tám nạn, nên nay nêu tám nạn.

Nói tám nạn là: Ba đường là ba, mù bẩm sinh, điếc bẩm sinh v.v... là thứ tư. Thế trí biện thông là thứ năm, sinh trước Phật, sau Phật là thứ sáu, Uất-đơn-việt là thứ bảy, trời Trường Thọ là thứ tám.

Ba nạn trước trong tám nạn là ba đường, bốn nạn kế là ở cõi người, một nạn sau ở cõi trời. Vì đã được thân người, nên lìa nạn ba đường. Được gặp Phật, là đã lìa nạn sinh trước Phật, sau Phật. Sinh niềm tin là đã lìa khỏi nạn tà kiến, thế trí biện thông ở trước. Được nghe pháp là đã tránh khỏi nạn mù, điếc v.v... Cụ giới, được quả, là đã lìa khỏi nạn cõi trời Trường Thọ Uất-đơn-việt.

“Vì không gặp các nạn ấy, nên được thân người v.v...” trở xuống, là nhắc lại những gì mà con người được.

Trong năm nạn sau, chỉ nhắc lại về hai nạn đầu. Hai nạn đầu cũng là chỗ nương của Đại thừa. Vì không cần phải đoạt phá, cho nên chỉ nhắc lại nó.

Được thân người là khó, là nhắc lại khó thứ nhất ở trước. “Các ông gặp ta”, là nhắc lại cái khó thứ hai ở trước. “Không nên để trôi qua luống uổng” là y theo hai thứ khó trước. Đoạt phá ba thứ khó sau. Đối

với Tiểu thừa dù có tin v.v..., nhưng nếu so với Đại thừa thì hoàn toàn không có sở đắc, nên nói là “Luống qua”.

Trên đây là đoạt phá ngụy, dưới đây là khuyên tu chân. Về câu, được chia thành bốn:

1. Nêu nhân xưa của mình.

2. Nay “Được v.v...” trở xuống là nêu quả nay của mình. Vì quả đức thành tựu là đức vượt qua Nhị thừa, nên nói là vô thượng. Được đại Niết-bàn, không bỏ thế gian. Vì khéo léo vô ngại, nên gọi là phương tiện.

3. “Vì các thầy v.v...” trở xuống là y theo nhân ở trước của mình, để nói về việc tu đã làm. Vì Đức Phật muốn cho chúng sinh đội ơn, thọ lãnh, thực hành, nên đã bỏ thân, tay v.v…, giống như khổ hạnh ở trước.

4. “Cho nên v.v...” trở xuống là y theo quả nay của mình để kết khuyên tu tập.

“Ta đã vì các thầy mà cầu được quả Vô thượng như thế, cho nên không nên xả bỏ mà không học.”

Trong quả đoạt phá riêng thì trước nói về chân nay. “Nay các thầy gặp v.v...” trở xuống, là y theo chân mà đoạt phá ngụy.

Trong phần trước nói: “Thế nào là trang nghiêm ngôi thành pháp? Là hỏi để phát khởi. Chánh pháp Niết-bàn giống như ngôi thành báu ở thế gian. Pháp được gọi từ dụ, gọi là ngôi thành báu pháp. Ngôi thành báu pháp này được trang nghiêm thế nào? Sau đây sẽ giải đáp rõ:

“Đủ các đức”, là nói chung về trang nghiêm. Giới, định, trí tuệ là tường, hào v.v..., bày tỏ riêng về trang nghiêm. Giới có công năng ngăn dứt điều lỗi lầm, nên nói là tường. Ý định sâu lặng, gọi là hào. Tuệ có công năng quán chiếu, gọi là tường thấp.

Dưới đây là y theo chân để đoạt phá ngụy. “Nay, ông gặp ta là không nên dùng vật luống dối này”. Chính là khuyên chúng từ bỏ luống dối. “Ví như v.v...” trở xuống là nói về lỗi lầm lấy ngụy. Trước là dụ, sau là hợp. “Các thầy v.v...” trở xuống, là Phật kết khuyên dứt bỏ ngụy. Trong đoạt riêng nhân, thì trước đoạt phá ngụy xưa. “Nay, sẽ v.v...” trở xuống là khuyên tu chân nay.

Trong phần trước có bốn câu:

1. Đoạt xuất gia.

2. Đoạt nhuộm y.

3. Đoạt khất thực.

4. Đoạt cạo tóc.

Văn rõ ràng dễ hiểu.

Trong phần khuyên tu chân, “Nay ta chân thật dạy bảo các thầy” nói chung để nêu lên lời Phật hứa.

Sau đây, là phân tích để dạy bảo riêng, trong đó có ba:

1. Nói về Tam Bảo hiện tại đã đủ duyên, Phật khuyên chúng hãy siêng tu: “Nay ta là duyên Phật Bảo hiện tại đầy đủ. Duyên đại chúng hòa hợp Tăng bảo đầy đủ. “Duyên” Pháp bảo không điên đảo của pháp tánh.

“Cho nên v.v...” trở xuống là kết khuyên tu tập: Phải siêng năng tinh tấn, nhiếp tâm mạnh mẽ, siêng tu pháp lành, dứt các kiết sử, dạy dứt pháp ác.

2. “Mười lực ẩn mất v.v...” trở xuống là nêu việc bậc Thánh diệt độ, sẽ có tổn hại, nên thúc giục chúng mau chóng tu hành, gọi Phật là mặt trời tuệ mười lực. Sau Phật diệt độ, không có người dạy các thầy dứt trừ chướng tối. Cho nên, sẽ bị vô minh che lấp, dung nhan xinh đẹp của Phật đến nay vẫn tồn tại, phải nên mau chóng tu hành.

3. “Ví như v.v...” trở xuống là Đức Phật khen pháp có nhiều lợi ích, để cho chúng phải tu. Trước dụ, sau hợp, pháp ta cũng như vậy. Hợp với cỏ thuốc của đất, mọc ra thuốc hay v.v..., hợp vì chúng sinh mà dùng. Sinh ra pháp vị cam lộ ngon ngọt, là nói công năng sinh ra điều lành. “Mà thầy thuốc vì bệnh của chúng sinh” nói về công năng tiêu diệt cái ác. Chúng sinh nhân đối tượng đoạt, đối tượng khuyên mà vì thưa thỉnh, cần phải ghi nhận.

Trên là đoạt phá ngụy xưa, khuyên tu chân nay.

Dưới đây là đoạn hai, y theo chân, Đức Phật nói cho chúng nghe ba việc Niết-bàn. Văn được chia thành ba:

1. Đức Phật hứa làm an vui chúng sinh để cho trụ trong tạng bí mật.

2. “Ta cũng v.v...” trở xuống là Đức Phật tự hứa an trụ.

3. “Những gì v.v...” trở xuống, nói lên tướng bí mật mà chúng sinh kia đã an trụ.

Trong phần đầu, “Sẽ làm cho tất cả chúng sinh, nghĩa là chúng sinh phàm phu và con của ta (Bồ-tát gọi là con), vì đức của các Bồ Tát có khả năng kế thừa, nên nói là con.

Bốn bộ chúng: Chúng Thanh văn, tại gia, xuất gia, mỗi chúng đều được chia ra nam nữ, nên có bốn bộ, mà Đức Phật đồng giáo hóa sao cho được chứng đại Bát-niết-bàn, gọi là bí tạng. Vì đại Niết-bàn xưa kia ẩn không nói, nên gọi là bí mật. Vì bị quyền giáo che lấp, nên còn gọi là tạng. Thế, nên văn dưới đây nói: “Vì có đối tượng không nói đến

trong mười một bộ, gọi là Tạng. Lại, ở trong đó, đã chứa đựng các đức, cũng gọi là Tạng.

Trong đoạn hai, “Ta cũng sẽ an trụ trong đây mà nhập Niết-bàn”, nghĩa là Đức Phật tự hứa an trụ. Vì đã trụ đồng với người khác, cho nên nói “Cũng”, thật ra thì Phật đã trụ lại từ lâu. Đối với thôi hóa độ hôm nay, mở đầu nhập Niết-bàn, gọi là “Sẽ”. Thôi hóa độ, trở về chân, gọi là nhập Niết-bàn.

Trong đoạn ba, “Thế nào là tạng bí mật?”, là nhắc lại câu hỏi để phát khởi. Sau đây sẽ giải đáp rõ ràng về tạng bí mật đó.

Đáng lẽ trước phải nói về ba việc Niết-bàn, rồi sau đó mới giải thích văn, nghĩa như chương riêng. Trong văn, trước là thí dụ. Trong dụ, đầu tiên là nói: “Giống như chữ y”, nêu chung về sự dụ. Ở đây mới nêu chữ Y của sách nhà Hồ. Sau đây, là nói về tướng của dụ. Văn có bốn câu: trước sau không thứ lớp. Nếu đúng thì nên nói ba điểm. Nếu là “Đều” thì sẽ không thành chữ y, “Ngang cũng không thành ba điểm. Nếu riêng cũng không được thành. Như trên mặt của trời Ma-hê-thủ-la có ba mắt, mới được thành chữ Y.

Y theo hợp, thì lẽ ra là như vậy, nhưng trong văn nay, trước nêu “Ngang”, “Đều” kế là, nêu lên ba mắt của Ma-hê thành chữ Y, từ chối nói về khác nhau, như ba mắt trên mặt trời Ma-hê. Đây là lập dụ để làm rõ dụ.

Trong hợp, đầu tiên là nói: “Ta cũng như vậy”. Hợp với chữ Y đầu tiên, trong văn nói “Không đủ”. Nếu đủ thì lẽ ra phải nói: “Đối tượng mà ta đã được, tạng bí mật cũng giống như vậy. Sau đây là hợp riêng. Trước hợp không thành, pháp giải thoát cũng chẳng phải Niết-bàn, cho đến Bát nhã cũng chẳng phải Niết-bàn. Hợp với “Ngang”, “Đều trên” thì không được thành chữ Y. Mỗi ba điểm đều riêng, cũng chẳng phải Niết-bàn. Hợp với ba điểm trong văn trên, nếu riêng cũng không thành. Thành, không thành này sẽ được nói cụ thể trong chương riêng. Nay, ở đây sơ lược dùng ba nghĩa để giải thích:

1. Y theo chân, ứng đối nhau để phân biệt. Ba việc ứng, hóa vô thường, sinh diệt không thành Niết-bàn. Vì không thành, nên phải diệt. Ba việc của đức chân mới thành Niết-bàn. Do chân thành, nên nay được nhập vào đó.

2. Y theo phương tiện tánh tịnh để phân biệt. Ba việc phương tiện gầm thâu môn Bồ-đề không thành Niết-bàn. Ba việc của tánh tịnh mới thành Niết-bàn. Kinh này nói nghiêng về quả của tánh tịnh là Niết- bàn.

3. Y theo tánh tịnh chung, riêng để phân biệt. Chia riêng không thành, gồm chung thì thành. Như ba điểm kia riêng thì không thành chữ Y, gồm chung thì thành.

“Nay, ta an trụ ba điểm như vậy v.v...” trở xuống, hợp như ba mắt của Ma-hê-hủ-la mới được thành chữ Y. Đây là an trụ ba việc chân thường, cũng có thể vì an trụ ba việc tánh tịnh, nên thành Niết-bàn. Đối tượng an trụ dù thường, nhưng vì hóa độ chúng sinh, vì diệt độ, nên trở về nên nói là sinh, gọi là nhập Niết-bàn, cái gọi là nhập Niết-bàn hóa thành diệt độ, nên đại chúng ở dưới cảm thấy thương xót, kêu khóc khi nghe Đức Phật tuyên bố nhập Niết-bàn.

Như chữ Y của thế gian, nêu dụ để tập, tùy phần thô của pháp. Trên đây, là nói về ba việc Niết-bàn kia.

Sau đây, sẽ chỉ rõ nghĩa thật của bốn pháp kia. Nếu tạo ra bốn phần để phân tích, phán quyết văn đó. Hai đoạn trước đã nói xong.

Sau đây là đoạn ba, Tỳ-kheo lại tha thiết thỉnh Phật lần nữa là lý do, vì nghe Phật, Thế Tôn chắc chắn sẽ nhập Niết-bàn nên đều lo lắng, buồn bã v.v..., là nói chúng khóc lóc thảm thương!

Cúi đầu xuống để thỉnh: Cúi đầu là thân thỉnh, bạch Phật là miệng thỉnh, miệng thỉnh có ba:

1. Khen ngợi giáo xưa để thỉnh.

2. “Như đế vương v.v...” trở xuống, Tỳ-kheo nêu “Hoặc” mà mình đã có, để thỉnh.

3. Như có người khen cây chuối v.v... trở xuống, là khen mình để thỉnh. Vì sao Tỳ kheo kheo giáo xưa để thỉnh. Do Đức Phật nhắm vào quả đã đoạt riêng ở trước, mà bảo các Tỳ-kheo: “Các thầy không nên chấp vào vật luống dối, cho nên nay, Tỳ-kheo khen ngược lại: “Pháp chân mà tôi đã được ngày xưa, có chân năng quán tưởng vượt hơn, là vì muốn cho Như lai làm rõ chân.”

Vì sao đoạn hai nêu “Hoặc” để thỉnh?

Vì Đức Phật đã hướng về trong đoạt riêng nhân ở trước, để khuyên chúng dứt trừ kiết sử.

Mười lực diệt rồi, các ông sẽ bị vô minh che lấp. Pháp của ta vì có thể là thuốc hay của người bệnh, nên hôm nay, Tỳ-kheo nêu “Hoặc” mà mình có, cho nên thỉnh Phật ở đời để dứt “Hoặc” cho.

Vì sao đoạn ba khen mình có “Kiến giải”?

Do Đức Phật nhắm vào trong nhân quả của Tỳ-kheo đã song đoạt ở trước mà bảo các Tỳ-kheo: “Gặp Ta, các thầy không nên để thì giờ trôi qua vô ích, không nên sống buông thả!” Cho nên hôm nay, tự khen

mình khéo tu vô ngã, nên không buông lung. Vì tu vô ngã sẽ được Niết- bàn, nên chẳng phải luống qua vô ích.

Nói lên lời này, vì muốn cho Như lai xóa bỏ những gì mình đã hiểu biết, lại nói về tu chân chánh.

Sau đây, dựa vào ba pháp này, Như lai sẽ đáp riêng, phải ghi nhận để biết.

Trong phần đầu, được chia thành bốn:

1. Nhân nay, Đức Phật diệt độ, khen lại giáo xưa, nói lên gày xưa, mình đã được pháp chân, chẳng phải luống dối.

2. “Như dấu vết của chúng sinh v.v...” trở xuống, nói lên ngày xưa, mình đã có thể quán tưởng vượt hơn, chẳng phải luống dối.

3. “Nếu Như lai đã lìa ý tưởng vô thường v.v...” trở xuống là phá bỏ ý nghĩa an trụ của Như lai, để nói về “Diệt định” của Phật, đã trở thành pháp Chân Vô thường trong đoạn đầu.

4. “Như người làm ruộng v.v...” trở xuống, là khen lại giáo xưa nói, chúng sinh hãy quán tưởng xa hơn, sẽ có khả năng quán tưởng tốt hơn đoạn hai ở trước.

Trong phần đầu, “Ưa thích với vô thường, khổ v.v...” khen lại giáo xưa.

Vì sao Tỳ-kheo lại khen ngợi Đức Phật nói giáo xưa?

Do hôm nay, Đức Phật nhập diệt. Nay, Đức Phật chắc chắn nhập diệt, là nói về pháp chắc chắn là vô thường, khổ, không. Pháp đã như vậy, giáo xưa nói là pháp thích hợp, cho nên nói là “Ưa thích”.

Vì sao lại khen?

Vì nói lên pháp chân: vô thường, khổ, không mà chính mình đã được, làm cho Phật nói ngược với các pháp đó, nhằm chỉ bày rõ pháp chân.

Trong đoạn hai, ở trước là dụ, kế là hợp, sau làm rõ tướng cao quý hơn.

Trong dụ, dấu vết của chúng sinh, dụ cho môn quán năm độ như bất tịnh v.v... “Dấu chân voi”, dụ cho quán vô thường, khổ, không, vô ngã v.v..., vì dấu chân voi dẫm đạp to rộng, nên là vượt.

Trong phần hợp, đầu tiên là “Tưởng vô thường này cũng giống như vậy” nghĩa là hợp với “Dấu chân voi” ở trước. Đoạn văn này sơ lược ít. Nếu nói đủ thì nên nói “Tưởng vô thường, khổ, vô ngã này cũng giống như vậy”.

Trong văn, y theo mở đầu và nói vô thường. Vô thường này thật ra là tuệ, vì là tưởng, danh, thuyết.

Vì sao ? Vì các tâm, tâm pháp là tưởng, thọ, danh. Như thể của bốn Niệm xứ, thật sự là tuệ, mà “Danh” là niệm. Tuệ này cũng đồng với vô thường kia. Lại nữa, tuệ này lấy tướng danh, tưởng, bậc nhất trong các tưởng, nghĩa là trên hết trong hợp với tất cả dấu chân ở trước.

Sau đây là nói lên tướng tốt đẹp hơn: “Nếu có người nào siêng tu, thì sẽ dứt bỏ dục ái, cho đến kiêu căng, ngã mạn”, nói về công năng dứt trừ phiền não, “Tu đạo” được quả hữu dư: dục ái của cõi Dục, sắc ái của cõi Sắc, sử tham của ba cõi. Vô minh và kiêu mạn là hai sử si và mạn trong ba cõi. Sân ở cõi Dục, khi chứng được Na-hoàn rồi thì sẽ dứt trừ, nên lược qua không nói.

Tu tưởng vô thường, thì sẽ diệt được sân, cũng dứt luôn kiến hoặc. Trong văn nêu đầu, cuối tức có thể biết. Tưởng vô thường, là nói về trí “Năng diệt” chứng quả vô dư, cũng tiêu diệt các tưởng khổ, không, vô ngã, nên nói là vô thường.

Sau đây là đoạn ba, thưa hỏi để phá nghĩa an trụ của Như lai nói Phật chắc chắn diệt độ, trở thành chân pháp vô thường bậc nhất ở trước. Y theo Bát-nhã trong ba việc để thưa hỏi, phá nghĩa trụ lại. Các nghĩa khác, so sánh rất dễ hiểu). Nhưng ở đây y theo tưởng vô thường ở trước, để nêu lên câu hỏi tới lui, vì tưởng vô thường và Bát-nhã đồng là tuệ.

Ý câu hỏi thế nào? Nếu Như lai lìa tưởng vô thường này, lại có pháp Thường, an trụ trong đó, thì sẽ không diệt, nay lẽ ra không nhập Niết-bàn. Nay, nhập Niết-bàn là nói Đức Phật lìa tưởng vô thường này, lại có pháp vô thường để an trụ? Nếu Phật không lìa tưởng vô thường này rốt ráo an trụ trong tư tưởng như vậy, thì tưởng này là thường, không thể đoạn diệt?

Vì sao giáo xưa nói tu tưởng vô thường, có công năng dứt trừ phiền não và tưởng vô thường. Tu tưởng vô thường, lại có công năng tiêu diệt tư tưởng vô thường. Vậy, an trụ ở chỗ nào mà nói không lìa? Lìa và không lìa, đều là nghĩa vô trụ, là nói Phật chắc chắn diệt độ. Vì Đức Phật chắc chắn diệt độ, nên lý vô thường chắc chắn là chân pháp vô thường.

Đoạn thứ tư, trong phần chỉ rõ lại năng quán, trước là khen đúng, sau là nhắc lại để kết.

Trong phần trước, trước là thí dụ nói dấu chân voi trên để phá rộng, nên cao siêu hơn. Đây là nói về mùa thu, canh tác đất một cách trọn vẹn, hết sạch cỏ dại. Sau đây là hợp rất dễ hiểu. Trong phần nhắc lại kiết ở dưới, trườc là nhắc lại dụ cày ruộng, nương vào lời nói tiện lợi, kế là, nêu thí dụ dấu chân voi.

Đối với các tưởng v.v... trở xuống là tổng hợp làm sáng tỏ những việc tốt đẹp hơn.

Trong đoạn hai, nêu “Hoặc” để thỉnh, văn chia làm năm:

Hai phần đầu, bày tỏ vô minh của mình chưa dứt bỏ mà thỉnh Phật trụ lại để dứt bỏ. Hai phần kế là, bốn trụ của mình chưa tiêu mất, nên thỉnh Phật trụ lại.

Một phần sau, nói về tưởng điên đảo của mình chưa dứt trừ nên thỉnh Phật trụ lại để dứt trừ.

Do đâu mà Tỳ-kheo nêu lên việc thỉnh Phật trụ lại để dứt trừ điên đảo?

Do Phật đã nói trong đoạt riêng nhân ở trước rằng: “Mười lực đã dứt mất thì các thầy sẽ bị vô minh che lấp! Cho nên nêu vô minh, để thỉnh Phật trụ lại, để dứt vô minh.” Do trước đây Phật đã nói: “Pháp của ta là thuốc hay của người bệnh, nên nêu tưởng điên đảo thỉnh Phật trụ lại để dứt trừ cho.”

Hỏi: Kinh nói: “Nhị thừa có khả năng dứt bốn trụ phiền não, Tỳ- kheo lẽ ra không có. Nay, vì sao lại thỉnh Phật trụ lại để dứt bốn trụ cho?

Giải thích: Bốn trụ có thô, có tế. Thô là từ lâu rồi không có, tế thì vẫn còn, cho nên nay xin Phật dứt cho.

Lại hỏi: Tưởng điên đảo chẳng khác gì với bốn trụ vô minh ở trước, sao lại thỉnh đoạn riêng?

Giải thích: Tưởng điên đảo là vô minh khởi, vì là nhân của bốn trụ, nên thỉnh dứt riêng.

Làm sao biết được?

Như Địa Trì chép: “Đúng thật như vậy, phàm phu không biết, mới khởi tám tướng giả dối, nên biết được tư tưởng điên đảo là vô minh khởi, tức Nhị thừa kia nói tám thứ vọng tưởng có công năng sinh ra kiến, mạn, giận dữ, si mê, nên biết được tưởng điên đảo là nhân của bốn trụ.”

Hai trụ đầu trong năm trụ có gì khác nhau? Một trụ trước nói rõ vô minh của mình chưa dứt, một trụ sau, chứng tỏ rằng vô minh của mình vẫn còn nên không được ba việc Niết-bàn của Như lai.

Kế là, hai trụ đâu có khác nhau, vì trụ trước, đã bày tỏ bốn trụ của mình vẫn còn, nên không được yên vui, thành ra có năm phần.

Y theo lần thỉnh đầu, trước là lập dụ. Đế vương dụ cho Đức Phật, nhận biết sau cùng, vì có lịnh ân xá, nên được ra khỏi tù: Dụ cho Phật sắp nhập diệt, ứng thân giáo hóa chúng sinh, dứt trừ vô minh.

“Nay, Như lai v.v...” trở xuống, là y theo dụ để cầu Phật.

“Nay, chúng con v.v...” trở xuống, là bày tỏ mình chưa phát ra lời thưa hỏi để thỉnh Phật trụ lại.”

Trong lần thỉnh cầu thứ hai, trước là lập dụ, như người bị quỷ bắt giữ. Tỳ-kheo, dụ cho mình bị vô minh ràng buộc, gặp chú sư giỏi, nhờ năng lực chú mà dứt trừ , dụ cho Đức Phật, có khả năng cứu giúp, ít nhất là một thân trong đây được yên vui.

Sau đây là y theo cầu Phật, Như lai cũng giống như vậy, hợp với chú sư giỏi. “Vì Thanh văn v.v... cầu Phật, đồng với năng lực chú trừ quỷ ở trước.”

“Làm cho được yên v.v...” trở xuống, là rất giống với người bệnh, thân được yên vui. Ở đây, nêu Bát-nhã và giải thoát, ngang với pháp thân, như chữ Y của thế gian.

Y theo dụ, cho pháp riêng. Ba việc của Đại thừa, như chữ Y của thế gian. Ba việc của Tiểu thừa, hoặc “Ngang”, hoặc “Đều”, hoặc khác nhau, không giống với chữ Y. Nay nói “Như Y”, tức là chứng tỏ khác với ba việc của Tiểu thừa.

Trong lần thỉnh thứ ba, trước là lập dụ: “Ta chưa v.v...” trở xuống là nói ta chưa đồng.

“Vì sao v.v...” trở xuống, là thưa thỉnh Phật trụ lại. Trong dụ, “Như voi bị người trói buộc”: Dụ cho Phật, Bồ-tát vốn bị bốn trụ phiền não ràng buộc. Người dụ cho cảnh “Hoặc” xiềng xích dụ cho “Hoặc”. Ràng buộc tâm, gọi là phược. “Dù có thầy thuốc, nhưng không thể chế phục, dụ cho năm dục trên và các ma v.v... không thể ràng buộc. Cắt đứt xiềng xích tự do ra đi: Dụ cho Phật, Bồ-tát đã dứt chướng ra đi.

Kế là, y theo thí dụ trước, nói lên mình chưa đồng: “Ta chưa được như vậy, chưa đồng với hương tượng.”

Chưa thoát khỏi năm mươi bảy phiền não: Tự mình chưa thấy văn, có người truyển rằng: “Xuất xứ từ Đức Phật Tỳ-bà-sa. Phật Tỳ-bà-sa có mười tám quyển, luận nói kiến hoặc có năm mươi, cái gọi là mười sử làm mê hoặc, che lấp năm ấm. Tu hoặc có bảy. Cõi Dục có bốn: Tham, giận, si, mạn. Cõi trên có ba, dứt trừ sân còn thừa, về nghĩa rất khế hợp ý chỉ của luận Tỳ-bà-sa. Trong kinh lục không nói nên không biết đúng sai.

“Thế nào v.v...” trở xuống, là thỉnh Phật trụ lại.

Trong lần thỉnh thứ tư, cũng trước lập dụ. Kế là y cứ nói lên mình. “Thế nào v.v...” trở xuống, là thỉnh Phật trụ lại. Trong dụ, đầu tiên nói: “Như người bị mụt nhọt, dụ cho Phật, Bồ-tát vốn bị kiết sử ràng buộc. Chúng sai khiến nhỏ nhiệm trong tâm, chưa phát ra như mụt ghẻ. Gặp

thầy thuốc thì khổ sẽ được tiêu trừ, dụ cho Phật, Bồ-tát, gặp Phật quá khứ, nghe pháp, các chướng đều dứt trừ.

Kế là y cứ nói lên mình: “Ta cũng bị nhiều các thứ bệnh v.v... như vậy, là nói lên mình đồng với người bệnh ở trước. Kiết dư thưa của bốn trụ, gây nên tai hại ràng buộc thân, tâm, gọi là nhiều bệnh khổ. Kiến là tà mạng, ái là bệnh nhiệt.

“Dù đã gặp v.v...” trở xuống, là thưa thỉnh Phật trụ lại thế gian. Trong lần thỉnh thứ năm, đầu tiên là lập dụ, kế là hiển bày pháp,

sau là thỉnh Phật trụ lại.

Trong dụ có hai:

1. Dụ cho mình mê hoặc.

2. “Lúc ấy, có thầy thuốc và thuốc v.v...” trở xuống, là dụ cho Phật năng trị.

Trong phần trước, ban đầu nói: “Ví như người say rượu” là nêu việc dụ kia. Người say rượu dụ cho mình. Vô minh trụ địa và căn, trần giả dối có khả năng sinh ra tưởng điên đảo, dụ như rượu. Tâm “Hoặc” khởi vọng, nói tâm là say.

Sau đây, là nói về lỗi của say, có ba lỗi:

1. Dụ cho khởi phiền não.

2. “Nói năng v.v...” trở xuống là dụ cho gây ra nghiệp.

3. “Nằm trên phân nhơ v.v...” trở xuống là dụ cho chịu khổ. Trong khởi phiền não, không tự hay biết, không biết kẻ thân, người sơ, mẹ, người nữ, chị, em gái, dụ cho mình có si mê, không biết tự thể Như lai tạng tánh vốn vắng lặng vô vi, gọi là không tự biết. Không biết tâm vọng do mê chân mà khởi, gọi là không biết gần. Không biết cảnh vọng từ tâm vọng mà sinh, gọi là không biết xa. Vì không biết các pháp này nên gọi là si mê. Dâm dục quá độ, dụ cho nghĩ là điên đảo. Tưởng là tám vọng, như Địa Trì nói: “Trong dụ gây ra nghiệp, lời nói là khẩu nghiệp. Buông lung là thân nghiệp. Sự chịu khổ, có thể biết là dường nào.

Đoạn hai, trong phần nói về dụ Đức Phật, có khả năng trị, đầu tiên là trị thể của say rượu. Lại tự mình trở xuống là dứt trừ lỗi của say rượu. Trong chữa trị thể của say rượu, thầy thuốc dụ cho Phật. Nói pháp, truyền trao cho người, gọi là cho thuốc uống. Thọ pháp, tu hành, gọi là uống thuốc, lìa “Hoặc” si mê, không chạy theo cảnh giả dối, gọi là mửa ra rượu.

Trong phần dứt trừ lỗi say, tỏ ngộ, tự thể, bản tánh thanh tịnh, gọi là tự nhớ lại, trái với ở trước nói “Không tự hay biết”, biết rõ thân sơ gọi

đó là biết, trái với trước không biết thân sơ. Tâm biết hổ thẹn, tự khắc phục mình v.v... sâu sắc, trái với mê muội, dâm loạn…

Trong phần nói năng buông thả, nằm trên phân nhơ, lược qua không dịch.

Sau đây, làm sáng tỏ pháp, trong đó lại có hai:

1. Y theo dụ trước, nói về mê hoặc của mình.

2. Y theo dụ sau, nói Phật là năng trị, thỉnh Phật nói pháp. Trong phần trước, trước là hợp thí dụ như người say.

“Ta cũng như vậy” là hợp với người trước. Từ dĩ vãng xa xưa đến nay, bị say đắm bởi sắc, là hợp với say ở trước. Dựa vào rượu này mà sinh ra “Hoặc” kiết, gây rối loạn tâm mình, gọi là tình say sắc.

Sau đây là hợp với lỗi say: không tự hay biết, không biết được gần v.v..., lược qua mà không hợp.

Tham đắm năm dục, hợp với dâm loạn ở trước: Chẳng phải mẹ nghĩ là mẹ, cho đến chẳng phải chúng sinh, mà nghĩ là chúng sinh, hợp với mê muội, dâm loạn quá độ ở trước. Lời nói buông thả, lược qua mà không hợp.

“Cho nên, trôi lăn, chịu khổ sinh tử, hợp với nằm trên phân nhơ.” “Như người say kia”, là nêu dụ để kết hợp.

Từ sau đây, là đoạn hai, y theo thí dụ thầy thuốc năng chữa trị ở trước, thỉnh Phật nói pháp. Nay, Như lai sẽ cho con thuốc pháp, thỉnh đồng với thầy thuốc cho thuốc uống, làm cho con lại mửa ra rượu phiền não, hợp với uống rồi mửa ra.

“Mà con chưa v.v...” trở xuống, là nói lên mình chưa đồng với người đã tỉnh ngộ, nên thưa thỉnh Phật trụ lại.

Y theo phần khen mình để thỉnh ở đoạn ba, văn được chia làm ba:

1. Tỳ-kheo nhân lời Phật nói ở trên: “Các thầy gặp ta, không nên buông lung, không nên để thời gian luống qua vô ích”, rồi tự khen mình khéo tu, muốn cho Như lai nói trái lại với thắng tu.

2. Như lai nói lại lời khen của mình.

3. Tỳ-kheo Nghe Phật khen, do lời nói, mà khởi lỗi.

Y theo đoạn đầu có năm lần “Lại nữa”. Ba lần “Lại nữa” trước là khen mình khéo tu, hai lần “Lại nữa” sau nói về việc tu của mình cao siêu.

Lại, y theo phần trước, một lần “Lại nữa” đầu là trách tình, làm rõ lý, để nói lên mình khéo tu. Hai lần “Lại nữa” sau, quán pháp lìa “Ngã” để nói lên mình khéo tu.

Trong phần trước, trước là dụ, kế là hợp làm rõ pháp. “Chúng con v.v...” trở xuống, là kết mình khéo tu.

Trong dụ, “như người khen cây chuối cho là chắc thật, dụ cho phàm phu chấp ngã. Cây chuối dụ cho thân, nói ngã là thật, thì không có việc đó, tức trách mình để làm rõ lý. Trong hợp, chúng sinh hợp với người nói trên. Nếu khen chúng con thì hợp với khen cây chuối cho là chắc thật, “Cũng không có việc đó” hợp với không có việc này.

“Chúng con v.v...” trở xuống, kết thúc khen mình khéo tu. Cũng có thể tu tập tưởng vô thường v.v..., vô ngã đối trị cao hơn, cho nên nói nghiêng về.

Y theo hai lần “Lại nữa” sau, một lần “Lại nữa” trước là quán pháp năm ấm không có tác dụng của ngã. Trước dụ, sau hợp. Một lần “Lại nữa” sau là quán pháp năm ấm không có thể của ngã. Trước dụ, kế là hợp.

“Chúng con v.v...” trở xuống, là kết khen mình đã khéo tu. Hai lần “Lại nữa” sau, trong phần khen mình đã thắng tu, một lần “Lại nữa” trước, vì có công năng trừ tu hoặc, nên cao quý hơn, trong đó, dẫn giáo xưa mà Phật đã nói để làm rõ. Tham, sân, si, mạn ở đây đều dứt trừ. Vả lại nói dứt trừ mạn, các phiền não khác, so sánh dễ hiểu. Một lần “Lại nữa” sau vì có công năng dứt trừ “Kiến hoặc” cho nên cao hơn. Trước là dụ, sau là hợp: Tu tưởng vô ngã, hợp với không ở trước. “Mà có các kiến, thì không có việc đó” hợp với “Dấu chân chim hiện ra ở trên, là không có việc đó.”

Đoạn ba, trong lời nói khởi lỗi lầm, đầu tiên là khởi lỗi. “Như người say rượu v.v... trở xuống, nói mình là đúng, con người là sai. Trước khởi lỗi, là khởi những lỗi nào? Vì Đức Phật khen Tỳ-kheo kia đã khéo tu vô ngã trong pháp hữu vi. Vì đối với Phật địa, vì khởi lên bốn điên đảo vô vi như vô thường v.v..., nên gọi là khởi lỗi.

Tỳ-kheo bạch Phật: “Chúng con chẳng những tu tưởng vô ngã, mà còn tu tập các tưởng khác nữa. Chẳng những tu tưởng vô ngã trong ấm của phàm phu kia, mà còn tu tưởng vô thường, khổ, vô ngã v.v... trong ấm của quả Phật kia. Nhưng ở đây chính được gọi là nghĩ là vô thường, khổ, vô ngã v.v... đối với Phật địa, chẳng được gọi là nghĩ là vô thường, khổ, vô ngã v.v... trong pháp vô vi. Vì sao? Vì nếu biết vô vi thì sẽ không bao giờ nghĩ là điên đảo vô thường.

Vì sao không nói bất tịnh? Vì quán sự bất tịnh, nên không nói đến. Lại, đối với pháp vô lậu của Như lai, vì người thường không chấp nhận, cho là bất tịnh, cho nên không nói, về lý thật ra có đủ.

Hỏi: Tỳ-kheo đối với tất cả pháp mà Phật đã được, đều khởi lên ý nghĩ này hay có khi không khởi?

Giải thích: Tỳ-kheo đối với Niết-bàn số diệt mà Phật đã chứng đắc, chỉ nghĩ là vô ngã, không bao giờ chấp là vô thường, khổ v.v... Đối với trí của thân Phật, khởi đủ các tư tưởng điên đảo, vì cho rằng mình đã được kính mến như Phật.

Y theo đây, thì mình là đúng, người là sai, đầu tiên, là người sai, sau mình là đúng. Trong phần trước, trước lập dụ người khác là sai. Người dụ cho phàm phu và các Bồ-tát. Si “Hoặc” làm rối loạn tâm, gọi là say. Tâm chí vẩn đục, buồn bực, gọi là tối tăm.

Núi, sông v.v... dụ cho năm ấm của phàm phu. Mặt trời, mặt trăng, sao, dụ cho năm ấm của Phật. Kiến giả dối gọi là kiến, chấp là pháp thường, lạc thanh tịnh trái với cảnh trước gọi là đều xoay trở lại, thấy núi sông, v.v… đều xoay trở lại, dụ cho phàm phu chấp năm ấm hạ địa là thường lạc, v.v…, quán mặt trời mặt trăng, v.v… đều xoay trở lại v.v... nhìn thấy núi, sông v.v... dụ cho các Bồ-tát chấp năm ấm của Phật là thường, lạc v.v... Vì các Thanh văn đều cho là điên đảo, nên gọi là xoay trở lại.

“Nếu không tu v.v...” trở xuống là pháp thuyết, người khác là sai.

Trước nêu phàm phu và các Bồ-tát là người không tu.

Sau đây là chỉ rõ sai lầm. “Người như thế không gọi là Thánh”, là nói không có sự hiểu biết chân chính, thường buông lung là nói có lỗi tà vạy. Buông lung là nhân, sinh tử là quả.

“Nói người không tu là người buông lung kia, vì chứng tỏ mình tu, nên không gọi buông lung. Vì không buông lung, nên trên đây, Phật không nên nói “Ta buông lung”.

Trên đây là người khác sai. Vì nhân duyên này, nên chúng con khéo tu. Tự là lời nói. Vì không tu tập tưởng vô thường v.v..., nên không gọi là Thánh. Vì phần nhiều các nhân duyên trôi lăn buông lung, nên hạnh con đã tu được, gọi là điều lành.

Trên đây là Tỳ-kheo tha thiết thỉnh Phật là lý do.

Sau đây là đoạn thứ tư, Như lai vì chúng nói thật nghĩa của bốn pháp, nhằm đáp lại lời thỉnh trên.

Dựa vào ba lần thỉnh trên, từ sau tới trước, theo thứ lớp, Phật đáp:

Trước là đối với lời tự khen trong đoạn ba, lại vì giảng nói pháp tu cao siêu. Hai là, Tỳ-kheo bạch Phật: “Như Phật đã nói, nếu lìa bốn điên đảo sẽ biết được thường, lạc, ngã v.v... trở xuống, là đối với lời thỉnh

Phật trụ lại lần thứ hai ở trước, nói mình không ở lại. Ba là, “Các thầy phải biết rằng, vô thường, khổ v.v... mà các thầy đã tu tập ở trước chẳng phải chân thật v.v... trở xuống, là đối với sự phân biệt lời khen thứ nhất ở trên về lời thỉnh giáo xưa. Trong phần đầu, Như lai trước dạy phải lắng nghe cho kỹ, sau giảng nói cho chúng nghe. Trong thuyết có hai:

1. Đoạt ngụy xưa để tu.

2. “Thế nào là nghĩa vô ngã, gọi là sinh tử v.v...?” trở xuống, Phật bảo các Tỳ-kheo phải tu chân.

Trong phần trước lại có hai:

1. Nói vì Tỳ-kheo đầy đủ tám điên đảo, nên tu chẳng chân.

2. “Thế gian cũng có thường, lạc, ngã v.v...” trở xuống, là nói lên tám đảo kia dựa vào ba đảo nảy mà sinh.

Trong phần trước lại có hai:

1. Đối với “Mình đúng, người sai” của Tỳ-kheo ở trước là nói trong pháp vô vi của các Tỳ-kheo có đủ bốn đảo.

2. “Nếu các thầy nói: “Tôi cũng tu v.v...” trở xuống là đối với Tỳ- kheo trên, do lời nói, mà khởi lỗi , là nói trong pháp hữu vi của Tỳ-kheo đã có đủ bốn đảo. Bốn đảo hữu vi vẫn chưa dứt bỏ, sao lại dám tự khen rằng: “Chúng con đã khéo tu vô thường, khổ v.v...?”

Trong phần trước đã có ba:

1. Nhắc lại để quở trách chung.

2. “Thế nào là nghĩa v.v...?” trở xuống là nói về không thông đạt.

3. Tỳ-kheo các thầy sao lại nói có tưởng ngã v.v...” trở xuống là nói chung để kết thúc quở trách.

Trong phần đầu, các thầy hãy nhắm vào thí dụ say rượu mà ta đã dẫn, nhắc lại lời “Người khác” là quấy của Tỳ-kheo ở trước. “Chỉ biết văn tự, không thấu đạt ý nghĩa”, nghĩa là Đức Phật quở trách các Tỳ-kheo để chỉ rõ lỗi lầm, cái gọi là “chỉ biết xoay lại danh tự. “Không thấu đạt danh v.v...” trở xuống, không phải là nghĩa xoay lại.

Phần hai, trong giải thích rộng: “Thế nào là nghĩa?”, là thưa hỏi để khởi phát. Câu hỏi này không đủ. Nếu cụ thể, thì nên hỏi: “Thế nào là không thấu đạt, thế nào gọi là nghĩa chưa thấu đạt?” Y theo lời hỏi này, thì câu đáp nên như vậy. Sau đây là lời đáp để làm rõ:

Trước là đáp câu hỏi thiếu ở trước, để nói về việc chưa thấu đạt. “Tôi là v.v...” trở xuống là đáp câu hỏi đã có trong văn trước, để

nói về ý nghĩa của câu hỏi đó.

Trong phần trước, trước là nói các Tỳ-kheo tự mình xoay lại. Kế

là, là nói không thấu đạt. Sau là dùng thí dụ để nói trong phần xoay lại, “Như người say rượu kia nhìn thấy mặt trời, mặt trăng thật ra chẳng xoay ngược trở lại, mà nghĩ là xoay ngược trở lại: Là nhắc lại lời nói “Người khác là sai” của Tỳ-kheo ở trước. Tỳ-kheo ở trước nói là đã nhìn thấy núi, sông v.v... đều quay ngược trở lại. Nay, vì sao ở đây chỉ nêu mặt trời, mặt trăng?

Giải thích:

Núi sông, cho đến nhà cửa là dụ cho năm ấm của phàm phu. Mặt trời, mặt trăng, sao, là dụ cho năm ấm của Phật. Đối với năm ấm của phàm phu, chấp là thường, lạc v.v..., gọi là xoay ngược lại, nghĩa là với đạo lý đúng, không cần sai quấy, chê bai, ở đây không nhắc lại. Thấy năm ấm của Phật là thường, lạc v.v... gọi là xoay ngược lại, nghĩa là vì trái với pháp lý, cho nên nhắc lại nghiêng về một bên, để tìm lỗi của Tỳ-kheo.

“Chúng sinh cũng v.v... trở xuống là y theo thí dụ ở trước để nói các Tỳ-kheo tự mình xoay ngược lại. “Chúng sinh cũng giống như vậy” hợp với người say rượu ở trước. Ở đây, nói Tỳ-kheo cho là chúng sinh đều bị phiền não vô minh che lấp, hợp với phiền não là thể của say ở trước. Bốn trụ vô minh, tức là Vô minh trụ địa.

“Sinh ra điên đảo v.v...” trở xuống là hợp với xoay ngược trở lại ở trước. Sinh tâm điên đảo, là nói chung về xoay ngược trở lại: “Ngã”, chấp là vô ngã, cho đến chấp khổ là nói riêng về xoay ngược trở lại.

Sau đây, là nói về không thấu đạt:

“Vì bị phiền não che lấp” là lý do không thấu đạt. “Dù sinh ra tư tưởng này, nhưng không thấu đạt nghĩa”, chính là nói không thấu đạt. Dù sinh ra tư tưởng vô thường, vô ngã v.v..., nhưng không thấu suốt nghĩa thường, lạc, ngã, tịnh. “Như người say rượu kia”, là nêu dụ để làm dấu hiệu.

Ở trên, đã nói về chưa thấu đạt, sau đây, là nói về nghĩa:

Thường, lạc, ngã, tịnh, về lý, thật ra là chung khắp cho tất cả Phật pháp. Nhưng, nay ẩn, hiển, nên ta chỉ y cứ nghiêng một bên là con người, ba nghĩa còn lại, y theo pháp.

“Ta là Phật”: tự tại gọi là “Ngã”. Vì tác dụng tự tại đối với người Phật, nên gọi là “Ngã”. Lại nữa, vì “Ngã” là tên khác của người, nên y theo người Phật mà nói là “Ngã”.

Pháp thân thường: Pháp thân là thể của Phật, rõ ràng vốn do pháp mà thành. Tánh phát ra từ xưa, thể không có đổi khác, nói về nghĩa thường sáng tỏ, nên nói là Thường.

Niết-bàn là vui: Niết-bàn là diệt, diệt lìa các khổ, nghĩa là vắng lặng, yên vui rõ ràng, nên nói là “Lạc”. Tịnh là pháp: Thể của Pháp bảo trong Tam bảo, vì có công năng đối trị nhiễm nhơ, nên nói là Tịnh.

Trên đây là đoạn hai, nói rộng về chưa thấu đạt.

“Các thầy v.v...” trở xuống là nói chung để kết thúc quở trách. “Ngã” là nghĩa Phật, khéo nhận lấy “Ngã”, là xứng đáng với

nghĩa Phật. Tỳ-kheo các thầy sao lại nói là có tưởng “Ngã”? là kiêu mạn, cống cao, trôi lăn trong sinh tử. Lời nói trên của Tỳ-kheo, nếu có ai không tu khổ, vô thường v.v... thì gọi là có tư tưởng “Ngã”. Lẽ ra cũng nói là tư tưởng vô thường v.v... Đối với nghĩa “Ngã” ban đầu nếu nói là tưởng “Ngã”, thì lời nói trên đây của Tỳ-kheo phần nhiều là buông lung, nên gọi là cống cao, ngã mạn.

Sau đây, là nói Tỳ-kheo đã có đầy đủ bốn đảo trong pháp hữu vi.

Trong văn có ba:

1. Quở cái “Ngã” mà Tỳ-kheo chấp.

2. “Ta sẽ v.v...” trở xuống, là nêu chân để làm rõ ngụy.

3. “Khổ chấp cho là vui v.v...” trở xuống, chính là nói về Tỳ-kheo đầy đủ bốn đảo trong pháp hữu vi, không nên khen mình khéo tu khổ v.v...

Y theo đoạn đầu, “Nếu các thầy nói: “Ta cũng tu tập vô thường, khổ v.v...” là nhắc lại lời nói trên của Tỳ-kheo. Lời nói trên của Tỳ- kheo là chúng con chẳng những tu tưởng vô ngã mà còn tu tập các tưởng khác nữa, đó là tưởng vô thường, khổ, vô ngã v.v... Vì thế nay nhắc lại.

Ba thứ tu này không có nghĩa thật, dùng lý để quở trách. Vì đối với trong pháp thường lạc, ngã, tịnh mà tu khổ v.v..., nên không có nghĩa thật.

Vì sao không nói bất tịnh? Nghĩa như trên đã giải thích.

Trong đoạn hai, “Nay ta sẽ nói ba pháp tu cao siêu”, nghĩa là sau đây sẽ nói bốn tu: thường, lạc, ngã, tịnh, nhưng trái với tu ba ngụy ở trước, nên nói là ba. Nói là mình sẽ nói ba pháp tu cao siêu hơn, tức nói lên pháp mà Tỳ-kheo tu là không thật.

Trong đoạn ba, văn lại có ba:

1. Nêu rộng tám đảo.

2. “Có như vậy v.v...” trở xuống là nói về bốn đảo hữu vi trong tám đảo, không biết tu chân chánh.

3. “Tỳ-kheo các thầy đối với pháp khổ v.v...” trở xuống, là kết bốn đảo kia thuộc về các Tỳ-kheo. Đáng ra trong phần đầu, trước phải giải

nghĩa của tám đảo, rồi mới giải thích văn, nghĩa như chương riêng.

Trong văn Đầu tiên nói: “Khổ chấp là vui, vui chấp là khổ là pháp điên đảo: sinh tử là thật khổ, chấp giả dối là vui. Niết-bàn thật vui, mà chấp ngang trái là khổ, nên thuộc về điên đảo. Ba pháp còn lại, so sánh cũng như vậy.

Ở trước đã nói về bốn đảo vô vi, nay ở đây vì sao nói lại? Vì mới nêu ở trước để so sánh ở sau, cho nên như vậy. Tỳ-kheo chẳng những đầy đủ bốn điên đảo trong pháp vô vi, mà cũng đủ bốn điên đảo trong pháp hữu vi, cho nên nêu chung. Lại, sợ người nghe nói thường, lạc, ngã, tịnh là điên đảo, hoàn toàn nhập vào bốn điên đảo: Khổ, vô thường v.v... Vì ngăn dứt lỗi này, nên nói tám thứ đều là điên đảo.

Trong đoạn hai, “Có pháp của bốn đảo như thế v.v...” là y cứ nhắc lại riêng bốn đảo hữu vi trong tám đảo ở trước.

“Người này chẳng biết pháp tu chân chính”, là không biết bốn tu vi tế: Vô thường, khổ, vô ngã v.v... Lại cũng không biết bốn thứ tu chân: Thường, lạc, ngã, tịnh.

Đoạn ba là kết đảo, thuộc về các Tỳ-kheo.

Tỳ-kheo các thầy cảm thấy vui trong khổ, cho đến bất tịnh, mà nghĩ là tịnh, giải thích có hai nghĩa:

1. Nói theo phạm vi của chúng sinh. Dù Tỳ-kheo quán “Chúng sinh là không”, dứt bỏ chánh sử, nhưng vì tập khi chưa hết, nên nghĩ là thường, lạc, ngã, tịnh v.v...

2. Nói theo phạm vi của các pháp thì các Tỳ-kheo vì đều chưa được “Pháp không”, nên nghĩ là bốn đảo thường, lạc v.v... đối với các pháp. Vì không biết tự tánh của pháp là vô thường, nên nghĩ là thường. Vì không biết tự tánh các pháp là hoại khổ, tập không thật, hành khổ, nên nghĩ là vui. Vì chẳng biết “Pháp không, nên nghĩ là “Ngã”. Không biết tướng định của các pháp vốn vắng lặng, nên nghĩ là tịnh. “Tưởng này chưa dứt trừ, làm sao lại tự khen khéo tu vô thượng, vô ngã v.v... ư?”

Trên đây là đoạn thứ nhất, nói các Tỳ-kheo có đủ tám đảo. Dưới đây là đoạn hai, chỉ rõ tám đảo kia sinh ra từ ba đảo.

Tám đảo, ba đảo có gì khác nhau mà nói là dựa vào ba đảo, mà sinh ra tám đảo?

Ba đảo trong đây là đảo mê lý, mê các pháp “Như”, lập ra pháp tướng sinh tử, Niết-bàn, khác với ba đảo mà Tiểu thừa nói. Tám đảo là đảo của mê pháp tướng kia, mê pháp nhiễm sinh tử đã lập ở trước mà lập ra thường v.v... Đối với pháp do ba đảo lập ra mà khởi tám đảo, nên

nói dựa vào sinh.

Trong văn, đầu tiên là nói bốn đảo hữu vi dựa vào ba đảo mà sinh. “Vì ba đảo v.v...” trở xuống là nói về đảo vô vi dựa vào ba đảo mà sinh.

Trong phần trước có bốn:

1. Nói thế gian và xuất thế gian đều có thường, lạc, ngã, tịnh.

2. Chia ra hư và thật, Thường v.v... của thế gian có chữ, không có nghĩa. Thường v.v... của xuất thế, có chữ, có nghĩa.

3. “Vì sao v.v...” trở xuống, là giải thích lý do thế gian không có nghĩa, trong đó, trước là hỏi: Vì sao thế gian nghiêng về một bên, vô nghĩa? Sau đây là giải đáp.

Vì có bốn điên đảo: thường, lạc, ngã, tịnh, không biết được nghĩa đúng của thường chân thật v.v..., cho nên là không.

4. “Vì sao v.v...” trở xuống là giải thích lý do thế gian có điên đảo. Chính là nói về bốn đảo dựa vào ba đảo mà sinh, trong đó, trước hỏi lý do vì sao thế gian có bốn điên đảo? Sau đây, là giải đáp:

Vì có tâm tưởng thấy đảo, cho nên như vậy. Thể của bảy thức tâm là đảo của tâm kia. Chấp lấy tướng pháp giả dối, gọi là tưởng đảo. Đối với tướng bị chấp lấy, lập ra nhất định thật, gọi là kiến đảo. Cũng có thể vọng tưởng, cho là có các pháp, gọi là tưởng đảo. Lại khởi tâm duyên, “duyên” với chỗ tưởng ở trước, gọi là tâm đảo. Đối với “Sở duyên” của tâm, chấp chắc chắn rõ ràng, gọi là kiến đảo. (Rộng như chương riêng). Ở đây, nên nói đủ.

Sau đây là nói về bốn đảo vô vi kia nương vào ba đảo mà sinh. Về câu được chia thành hai:

1. Nói người đời vì ba đảo, nên trong vui thấy khổ, cho đến trong tịnh thấy bất tịnh.

2. “Vì điên đảo v.v...” trở xuống là nói về thế gian kia có điên đảo, nên chỉ biết qua danh từ vô thường, khổ v.v..., chứ không biết được nghĩa đúng của thường, lạc, ngã, tịnh.

Trên đây là đoạn thứ nhất, đã đoạt phá ngụy xưa, để tu. Dưới đây là đoạn lớn thứ hai, Đức Phật dạy Tỳ-kheo tu chân, trong đó có ba:

1. Nói rộng nghĩa thật của tám pháp.

2. “Đây gọi v.v...” trở xuống là y theo nghĩa để nói về tu.

3. “Nếu muốn v.v...” trở xuống là y theo đối tượng tu, phân biệt pháp vượt hơn, khuyên học.

Trong phần đầu, trước hỏi: “Thế nào là nghĩa?” Sau đây, là đối đáp, cắt nghĩa, giải thích. Ý chính trong đây là nói về bốn nghĩa: Thường,

lạc, ngã, tịnh.

Y theo đối đáp, để giải thích nói chung về khổ v.v... Thường, lạc, ngã, tịnh về lý thật ra đều thông đạt, nhưng nay ẩn, hiện. Như lai gọi là “Ngã”, về nghĩa thì đồng với cách giải thích ở trước. Pháp thân gọi là thường, cũng như giải thích ở trên. Niết-bàn gọi là lạc. Vì lìa hẳn khổ, nên pháp bảo gọi là tịnh, vì có công năng đối trị chướng. Khổ, vô thường v.v... về lý, cũng ngang bằng, thông đạt. Nhưng nay ẩn, hiện.

Y theo người sống chết, nói nghiêng về vô ngã, vì trôi lăn qua lại, không tự tại. Y theo người Nhị thừa, để giảng nói vô thường, vì cuối cùng cũng diệt. Theo người ngoại đạo, giảng nói khổ, vì việc làm của ngoại đạo là nhân khổ. Y cứ chung tất cả pháp hữu vi, để giảng nói bất tịnh, vì năng nhiễm ô.

Đoạn hai, là y theo nghĩa để nói về tu, đây gọi là không đảo. Y theo pháp để nói về tu. Vì như pháp, hiểu biết đúng, nên gọi là không đảo. Vì không đảo, nên biết chữ, nghĩa, nghĩa là biết danh của tám pháp, biết nghĩa của tám pháp mà không mê “Hoặc”.

Đoạn ba, trong phân biệt vượt hơn, để khuyên học, là phân biệt thường v.v... để giúp người tu tập.

“Nếu muốn xa lìa bốn điên đảo, là lìa bốn đảo: Vô thường, khổ v.v... ở trước, ở trước nói Tỳ-kheo có đủ tám đảo. Nay, vì sao ở đây chỉ nói lìa bốn? Bốn thứ như vô thường v.v... mà Tỳ-kheo bảo thủ, chính là vì trái với thường, lạc, ngã, tịnh xuất thế, nên nghiêng về một bên. Bốn đảo như thường v.v... chẳng phải là đối tượng mà họ bảo thủ. Năng lực dù chưa bằng, nhưng vì sẽ sinh nhàm chán, dứt trừ, nên không nêu ra.

“Nên biết v.v...” trở xuống, là khuyên nên biết bốn nghĩa đúng như thường v.v...

Một đoạn trên đây là đáp lại lần thỉnh thứ ba của Tỳ-kheo ở trên. Dưới đây kế là đáp lại lần thỉnh có “Hoặc” thứ hai ở trước, nói

Đức Phật không trụ lại. Trong đó, Tỳ-kheo nhân ở trước, Đức Phật đã nói, thỉnh lại để khởi phát. Sau đây là Đức Phật đáp:

Trong thỉnh có bốn:

1. Tỳ-kheo bạch Phật, như Phật đã nói: “Người lìa bốn đảo, thì sẽ biết thường v.v...”, là nêu lời Phật nói ở trước.

2. “Nay, Như lai không bao giờ có đảo v.v...” trở xuống, là nói Đức Phật đã lìa đảo, biết đủ về thường v.v...

3. “Nếu đã biết rõ thường, lạc v.v...” trở xuống, là thưa thỉnh Phật trụ lại. Nếu Phật đã biết thường, lạc, ngã, tịnh thì vì sao Ngài không trụ lại một kiếp rưỡi để dẫn dắt chúng con, mà muốn nhập Niết-bàn?

4. “Nếu không đoái nghĩ v.v...” trở xuống là phải thỉnh Phật trụ lại, trong đó, nêu ích lợi của việc trụ lại, cần phải thỉnh. Nếu Đức Phật trụ lại dạy con, về thường, lạc, tịnh v.v... thì con sẽ dốc lòng vâng lãnh tu tập.

“Nếu nhập v.v...” trở xuống là nêu Như lai ra đi, con sẽ bị tổn hại, cho nên phải thỉnh. Nếu Phật không ở lại mà nhập Niết-bàn thì chúng con đâu thể nào đồng ở chung với thân độc này mà tu trị phạm hạnh, con cũng sẽ theo Phật nhập Niết-bàn tận diệt. Ý văn đúng như vậy, không nhọc giải thích khác. Sau đây là Đức Phật đáp.

Nói chánh pháp của mình đều gửi gắm cho Ca-diếp, không cần ta ở lại, trong đó, trước là quở: “Các thầy không nên nói như vậy, Ta ở lại thì tu, không ở lại thì sẽ nhập diệt theo.”

“Nay, Ta v.v...” trở xuống là nói về ý không trụ lại, trong đó, trước là pháp, kế là dụ, sau là hợp.

Trong pháp, trước là nói chánh pháp mà ta có đều gửi gắm cho Ca-diếp, về sau nói Ca-diếp làm y chỉ đồng với Phật.

“Hỏi rằng v.v...” trở xuống là nói tất cả Thanh văn và Đại Ca-diếp đều là thường, vô thường, nên gửi gắm Đại thừa cho các Bồ-tát để pháp sẽ được trụ lâu, không giao phó cho Thanh văn. Sao nay lại nói chánh pháp vô thượng đều trao cho Ca-diếp?

Giải thích: Trao cho pháp, có chia làm ba:

1. Y theo thời gian để phân biệt. Thời gian có hai thứ:

1. Đầu, cuối thường trao cho. Trao cho các Bồ-tát để các Bồ tát thường thọ trì, truyền bá không dứt, cho nên trao riêng. Đệ tử Thanh văn, đại Ca-diếp v.v... đều vô thường, không thể truyền bá, cho nên không trao cho.

2. Tùy thời gian trao cho riêng. Trao cho chúng Thanh văn và các Bồ-tát, như Phó Pháp Tạng nói: “Đệ tử Thanh văn dù không thể thường truyền bá chánh pháp, hóa độ, nhưng cũng có thể giúp sức hóa độ, làm lợi ích chúng sinh, nên trao chung.” Nay, nói chánh pháp đều trao cho Ca-diếp. Về nghĩa thì thích hợp với môn sau, vì Bồ-tát Ca-diếp kia, đã mở rộng chánh pháp suốt trong hai mươi năm sau Phật diệt độ, nên Phật mới trao cho. Sau đó nói: “Đại thừa thì Phật trao cho các Bồ-tát. Về nghĩa thích hợp với môn trước.”

2. Y theo người để phân biệt, nghĩa, được chia thành ba:

1. Phàm, Thánh được trao chung, như văn sau nói: “Nay, Như lai trao cho chánh pháp vô thượng, dặn dò các vị vua, đại thần, tể tướng, bốn bộ chúng v.v...

b. Bỏ phàm, trao Thánh, chỉ trao cho Thanh văn và các Bồ-tát, như Phó Pháp Tạng nói.

c. Bỏ Tiểu, trao cho Đại, chỉ trao cho Bồ-tát, như văn ở dưới nói:

Nay, trong văn này nói là trao cho Ca-diếp, về nghĩa hợp với đoạn hai. Dưới, trao cho Bồ-tát về nghĩa hợp với đoạn ba.

2. Y theo pháp để phân biệt, nghĩa được chia thành ba:

1. Đại, Tiểu phân biệt: Tiểu, trao cho Thanh văn, Đại trao cho Bồ- tát. Cho nên văn dưới nói: “Mười hai bộ kinh, chỉ có bộ Phương Quảng, được Bồ-tát giữ gìn, mười một bộ còn lại, được Nhị thừa giữ gìn.

2. Y theo Đại thừa cạn, sâu để phân biệt: cạn, trao cho Thanh văn, sâu trao cho Bồ-tát. Vì thế, Bồ-tát Long Thọ nói: “Nghĩa Bát-nhã cạn, phó chúng cho Thanh văn, nghĩa Pháp Hoa sâu, phó chúc cho các Bồ- tát. Bát-nhã phần nhiều nói về phá tướng, mà lý “Không” thì vẫn chưa làm sáng tỏ thật nghĩa, nên gọi là cạn thấp. Pháp Hoa nói, Thanh văn có khả năng thành Phật, chỉ bày rõ ràng Thanh văn có Phật tánh, nên gọi là sâu.

3. Y theo giáo nghĩa của thâm kinh để phân biệt, nói về giáo pháp của kinh, gửi gắm chung cho Thanh văn, riêng về nghĩa thì phó chúc cho Bồ-tát. Cho nên văn sau nói: “Nay, Phật hỏi A-nan muốn cho thọ trì kinh Đại Niết-bàn. Những điều Tỳ-kheo A-nan chưa nghe, Bồ-tát hoằng hóa sâu rộng, sẽ có khả năng truyền bá. Vì phó chúc pháp có nhiều nghĩa như thế, nên thuyết ở đây và thuyết sau khác nhau, về dụ, hợp rất dễ hiểu.

“Các thầy phải biết pháp đã tu trước v.v...” trở xuống là đoạn lớn thứ ba, đối với sự phân biệt của thỉnh giáo đầu tiên nói trên, trong đó, trước là chánh giáo lấy bỏ, dứt tâm chấp kia.

“Tỳ-kheo bạch v.v...” trở xuống, vì Tỳ-kheo mà Đức Phật hội thông suốt qua tâm ngờ vực của họ.

Trong phần trước có hai:

1. Đối với Tỳ-kheo ở trên tự khen mình xưa kia đã tu tưởng vô thường vượt hơn, dùng lý để quở đoạt.

2. “Dụ mùa xuân v.v...” trở xuống, là đối với Tỳ-kheo ở trước, khen từ xưa đã hiểu các pháp chân thật là vô thường, khổ, không, vô ngã, Phật bảo Tỳ-kheo phải phân biệt.

Trong phần đầu, “Phải biết rằng tưởng vô thường, khổ mà các thầy nói rằng đã tu tập ở trước chẳng phải chân thật. Dùng lý chánh để đoạt phá. Tưởng Vô ngã v.v... cũng chẳng phải chân thật. Lược bớt không nêu đủ.

Trong phần sau, trước là dụ, sau y cứ dạy khuyên. Trong dụ có ba:

1. Dụ tìm chân lấy ngụy.

2. Đem ra khỏi v.v... trở xuống, là dụ biết ngụy chẳng phải chân.

3. Lúc đó, viên ngọc báu vẫn còn ở dưới nước v.v... trở xuống, là dụ bỏ ngụy, lấy chân.

Trong dụ ở đoạn trước, thí dụ đầu là Văn tuệ, dụ kế là tư tuệ, sau là tu tuệ. Đức Phật lần đầu tiên xuất thế, gọi là mùa xuân. Tỳ-kheo chẳng phải một lần nói là vì mọi người. Giáo xưa là ao. Các Tỳ kheo v.v…. nương theo giáo mà dứt chướng, gọi là ao tắm. Các Tỳ kheo, v.v…. Tìm giáo khởi nghe, gọi là ngồi thuyền. Được pháp, tâm hớn hở, nói là dạo chơi. Nghe nói khổ v.v..., vì bị si mê che lấp các pháp chân thật: thường, lạc, ngã, tịnh, nên gọi là mất viên ngọc. Bị quyền giáo che lấp, gọi là chìm sâu dưới nước. Đây là dụ cho văn tuệ. Dưới đây là dụ cho tư tuệ.

Suy nghĩ giáo, để tìm nghĩa, gọi là cùng lội xuống ao nước để mò tìm viên ngọc báu này. Sau đây là dụ cho tu tuệ.

Người chứng riêng pháp, gọi là giành nhau nắm bắt. Đối tượng chứng là khổ v.v..., đều chẳng phải chân lý, gọi là sỏi, đá. Lấy ngụy làm chân, nên nói: “Tự cho rằng mình đã mò được viên ngọc lưu ly. Được pháp vừa lòng, cho nên vui mừng.”

Thứ hai, là trong dụ biết ngụy chẳng phải chân, vì được chỉ thú, bỏ giải thích, nên nói “Đem ra khỏi” ngộ biết khổ v.v... chẳng phải là lẽ thật, gọi là biết chẳng phải chân.

Thứ ba, trong dụ bỏ ngụy lấy chân, lại thí dụ đầu là nghe. Kế là tư, sau là tu. Vì chân lý thường, lạc vẫn bị quyền giáo che lấp, nên nói viên ngọc báu vẫn còn ở dưới đáy nước. Do lý khác nhau, nên chia ra giáo quyền, thật, cho nên nói là do năng lực của viên ngọc tác dụng, làm cho nước được lắng trong. Một việc của nước so sánh với hai giáo: Vẩn đục, dụ cho Quyền giáo, trong dụ cho Thật giáo. Vì tìm tòi giải thích, tỏ ngộ được chỉ thú, nên nói là “Thấy viên ngọc”.

“Vẫn còn ở dưới nước”: Lý chưa tức tâm, nên nói: “Như quán hình dáng mặt trăng trên hư không. Đây là dụ cho văn tuệ. Kế là, dụ cho tư tuệ. Người hiểu được nghĩa Thường trong chúng Tỳ-kheo, cho là một người. Khéo quán sát để tìm chân, gọi là năng lực phương tiện, dựa vào giáo để xem xét, suy nghĩ gọi là yên định, thong thả nhập vào. Ở dưới, dụ cho tu tuệ, tu tâm chứng thật, gọi là liền được viên ngọc.

Sau đây, là y theo thí dụ ở trước, khuyên bảo Tỳ-kheo. Văn chia

làm bốn:

1. Y theo thí dụ đầu, nhằm quở trách Tỳ-kheo chấp ngụy.

2. Y theo thí dụ thứ ba, Phật bảo các Tỳ-kheo nên lấy chân.

3. Y theo dụ thứ hai, Phật khuyên Tỳ-kheo phải nhận biết ngụy xưa.

4. Y theo thí dụ thứ ba, để khuyên hãy lấy chân nay.

Trong phần đầu, Đức Phật nói: “Các ông không nên tu tập tưởng vô thường v.v... cho là thật”, y theo dụ để quở. “Như người kia v.v...” trở xuống, là nêu thí dụ giống nhau để trách cứ.

“Các thầy phải khéo học phương tiện, chỗ nào cũng thường tu thường, lạc, tịnh v.v...”, y theo thí dụ thứ ba, để bảo nên tu, hướng về thật, đời đời thường tu tập nên nói là nơi nào cũng. Lại, phải biết rằng, tướng trạng của bốn pháp mà Tỳ-kheo tu tập ở trước, đều là điên đảo.

Y theo thí dụ thứ hai, để khuyên chúng nên biết ngụy xưa. Sau đây, sẽ y theo dụ thứ ba, để khuyên chúng nên tu chân hiện nay.

“Muốn được tu các tưởng chân thật” là nêu điều mà chúng mong cầu, như người trí đem viên ngọc lên khỏi nước. Y theo thí dụ để khuyên, cái gọi là chúng con nói ra pháp sở tu. Sau đây, là hội thông.

Nay, nói vì khác xưa, nên phải hội thông, trong đó, y theo cặp “Ngã” và “Vô ngã” để hội ý thông qua, so sánh khác cũng dễ hiểu. Trước là, Tỳ-kheo hỏi, theo thuyết xưa nói: “Tu học vô ngã có ích, dứt được phiền não, nhập vào Niết-bàn”. Nay, lại nói: “Ta cho là chân thật”, nghĩa này thế nào?

Sau đây là Phật đáp: Trước khen, sau hội. Trong hội, trước dụ. Kế là hợp để làm rõ pháp.

“Như đại ý v.v...” trở xuống, là nêu để kết khuyên. Trong dụ có hai:

1. Dụ thuyết xưa nói vô ngã.

2. “Về sau, không bao lâu, nhà vua lại bị bệnh v.v...” trở xuống, là dụ cho nay nói chân ngã. Trong phần trước lại có hai:

1. Dụ ngoại đạo nói “ngã”.

2. Bấy giờ, có vị thầy thuốc từ xa mới đến v.v... trở xuống là dụ cho bậc Thánh nói vô ngã.

Trong phần ngoại đạo nói, như ông vua tối tăm, đần độn, là nói đối tượng hóa độ là ngu. Như Xá-lợi v.v... khi còn ở thế tục, đều có giúp sữa sai lãnh đạo, nên nói là vua. Bên trong không có giải tuệ, gọi là tối tăm, đần độn. Vì sự hiểu biết cạn, hẹp, nên nói là trí ít. “Có một thầy thuốc v.v...” trở xuống là nói năng hóa si, trong đó có bốn:

1. Năng hóa người si.

2. Sở hóa không phân biệt.

3. Nói lại năng hóa người si kia.

4. Bày tỏ lại sở hóa kia không phân biệt.

Y theo đoạn đầu, đồ chúng của lục sư Phú-lan-na v.v... đã dùng tà pháp để dạy bảo thế gian, gọi là thầy thuốc. Tâm không biết pháp, gọi là Ngu. Miệng không nói lời đứng đắn, mà huyên thuyên.

Dưới đây là đoạn hai, sở hóa không phân biệt, thêm vào đó cúng kính, cúng dường, gọi là “Ban cho bổng lộc”.

Sau đây là đoạn ba, lại giải thích rộng năng hóa người si. Chữa lành các chứng bệnh, bằng cách dùng rặt sữa, không biết cách chữa trị rộng, nói “Ngã” là sữa. Cũng lại không biết bệnh khởi v.v... trở xuống, là không biết chữa trị đúng. Trong đó, đầu tiên là nói “Không biết bệnh v.v...” là nói không nhận thức được bệnh. “Dù biết thuốc sữa, lại không hiểu rành”, nói không phân biệt được thuốc, do đó, “Hầu hết các chứng bệnh phong, lạnh, nóng đều bảo người bệnh uống sữa”, là nói không hiểu rõ cách chữa trị. Bệnh phong dụ cho sân, vì vội vã, gấp rút. Bệnh lạnh dụ cho si, do ngu si. Bệnh nóng, dụ cho tham, vì nung đốt tim gan. Phiền não chẳng phải một, gọi là tất cả bệnh. “Đều nói chấp ngã” là đều bảo uống sữa.

Dưới đây là đoạn thứ tư, nói lại sở hóa kia không phân biệt. Không phân biệt thầy thuốc này biết sữa ngon dở, tốt xấu: ngon, dở là y theo thể, tốt xấu là nói về công dụng.

Đoạn hai, trong dụ Thánh nói vô ngã, văn chia làm ba:

1. Dụ Như lai xuất hiện.

2. Bấy giờ, thầy thuốc cũ không biết hỏi han v.v... trở xuống là dụ cho trái dấu vết, đồng với tà.

3. “Bấy giờ, khách y liền bị nhà vua v.v...” trở xuống, là dụ cho phá tà, thông suốt chánh.

Trong phần đầu, nói thầy thuốc dụ cho Phật, Như lai, vì có khả năng giảng nói phương pháp trị liệu, nên nói là thầy thuốc. “Người hiểu rõ tám thuật, dụ cho Phật, Như lai nói về nhận thức cội nguồn của chứng bệnh và các phương thuốc đặc trị. Tám thuật đó là:

1. Biết thể (tính chất) của bệnh.

2. Biết nguyên nhân gây ra bệnh.

3. Biết trạng thái của bệnh.

4. Biết chỗ gây ra bệnh: Hoặc ở năm tạng, hay ở chi tiết.

5. Biết thời gian xảy ra bệnh: Phát sinh sớm muộn, hay bình thường,

những chứng bệnh như thế.

1. Biết thuốc, nhận thức tánh chất thuốc.

2. Biết cách điều trị: Biết phương thuốc như thế, chữa trị chứng bệnh như thế.

3. Biết kiêng cữ: Biết bệnh đó thì phải uống loại thuốc đó, phải kiêng cữ thức ăn như thế, như thế v.v... Biết rõ sự khác nhau trong tám phương thuật chữa lành mọi chứng bệnh.

Từ chân thân hiện ứng thân, gọi là từ phương xa đến.

Đoạn hai, trong thí dụ trái lại dấu vết, đồng với tà, văn chia làm năm:

1. Dụ cho ngoại đạo không biết, lại sinh ra kiêu mạn. Ngoại đạo không biết thỉnh Phật làm thầy, gọi là không biết hỏi han. Không biết từ Phật lắng nghe chánh pháp, gọi là không biết thọ. Cho rằng mình hơn Phật, gọi là trái lại, cống cao. Cho rằng, Phật kém hơn mình, gọi là sinh ra cử chỉ khinh khi, ngạo mạn.

2. Dụ cho Như lai tiêu biểu đức, thị hiện tiếp nhận hóa độ tà giáo. Trước suy nghĩ, sau thỉnh. Trong suy nghĩ, nói về thầy thuốc, chính là dựa vào thỉnh làm thầy, nghĩa là thỉnh người làm thầy.

“Hỏi han, tiếp nhận phương: là thọ lãnh pháp Phật. Sau đây, trong phần chánh thỉnh nói với thầy thuốc cũ rằng: “Nay, ta thỉnh ông làm khuôn phép”, là thỉnh người kia. Chỉ mong giảng nói, đồng thọ lãnh pháp của người đó.

3. Dụ cho ngoại đạo cầu thỉnh. Ngoại đạo yêu cầu Phật làm đệ tử mình, thuận theo lời dạy bảo vâng làm, gọi là cung cấp sai khiến. Yêu cầu Phật mỗi lần hóa độ thường làm đệ tử, cho nên nói: “Bốn mươi tám năm, Như lai ở đời đến bốn mươi chín năm, trừ năm sau cùng giảng nói Niết-bàn, cho nên chỉ nói bốn mươi tám năm.

4. Dụ cho Như lai quyền theo, nói về thầy thuốc được ta dạy bảo phải như thế, quyền theo điều mình đã yêu cầu, tùy khả năng của ta, nói không chuyên theo. Đã nói tùy ta, là nói chẳng phải hoàn toàn theo nhu cầu của họ.

5. Dụ cho đồ chúng sửa đổi chung, tức dẫn khách y nhận kiến thức chung, là đồ chúng biết chung. Như ngày xưa, Đức Phật đã theo học với A-lam-ca-lam v.v... Về sau, họ cùng đến ở chung với Phật, đồng coi sóc việc tăng, là nói ở đây. Cũng có thể hai sư tà, chánh trong đây cùng xem xét chung căn cơ của chung, gọi là cùng yết kiến vua.

Trên đây, năm câu hợp thành đoạn hai, trái lại dấu vết, đồng với tà.

Đoạn ba, trong thí dụ phá tà, thông suốt chánh, trước khiển trách người tà. Khách y có ý nghĩ muốn dạy bảo nhà vua. Sau là đả phá tà pháp của họ.

Trong phần trước lại có hai:

1. Nói chánh pháp cho nghe.

2. “Bấy giờ nhà vua v.v... trở xuống, là xua đuổi người tà, trong phần trước đầu tiên là nói là vì nhà vua, nói cho nghe các pháp y và kỹ nghệ khác. Chính thức vì nói pháp, phương y là phương pháp đối trị việc xấu của họ. Kỹ nghệ là phương pháp tu điều lành. Lại, phương y là pháp tự thực hành, kỹ nghệ là phương pháp hóa độ người của thầy thuốc.

“Đại vương phải biết, nên khéo phân biệt”, là khuyên nên biết được, mất. Vì nay và xưa lẫn lộn nhau, nên phải phân biệt. Pháp này như thế có công năng cai trị nước, hóa độ người. Nói phương y có khả năng trị lành mọi chứng bệnh. Trị lành mọi chứng bệnh là tự thực hành. Sau đây là khiển trách người tà:

“Bấy giờ, nhà vua nghe lời này xong, mới biết cũ v.v...”, biết cũ kém mới, cho nên quở trách, đuổi người tà đi.

“Sau đó v.v...” trở xuống, vì biết mới hơn cũ, nên càng thêm kính nể. Trong pháp phá tà, văn cũng có hai:

1. Phá pháp tà.

2. “Bấy giờ, khách y dùng các thứ v.v...” trở xuống, là trao cho chánh pháp của ông, với đúng sai ở trước.

Trong phần đầu có bốn:

1. Thỉnh thí pháp, hóa độ.

2. “Vua liền đáp v.v...” trở xuống, là khách y kia đã nghe, vâng làm.

Y theo đoạn đầu, trước lo nghĩ, sau thỉnh. Khách y định tâu với nhà vua: Nay, chính là lúc tâm lo nghĩ bên trong, vì căn cơ thuần thục ở nay, nên nói “Lúc này”.

“Vội tâu với nhà vua v.v...” trở xuống là phát ngôn chánh thỉnh. Căn cơ chúng sinh thuận với bậc Thánh, gọi là thành thật, kính yêu, nhớ nghĩ. Thỉnh thí pháp, hóa độ, gọi là cầu một nguyện.

Trong đoạn hai, nhà vua liền đáp: “Từ đây, cánh tay phải, kể cả phần thân khác, tất cả đều cho: Căn cơ làm rạng rỡ tâm Thánh, nói nghĩa, là đáp. Tiếp nhận căn cơ Tiểu, phương tiện của đạo nhiếp hóa, gọi là cánh tay phải. Việc làm trong một đời, gọi là phần thân khác. “Đều từ bậc Thánh hóa độ, gọi là tùy ý mong cầu. Tự không đoái nghĩ đến, gọi là cho tất cả.

Trong đoạn ba có chia ra bốn câu:

1. Khuyên trực tiếp dứt “Ngã”.

2. “Sở dĩ v.v...” trở xuống, là nói về dứt trừ “Ngã”, không có tổn hại.

3. “Nếu muốn v.v...” trở xuống, là lập ra chế phục để dứt “Ngã”.

4. “Dứt sữa rồi, sau cùng, lại không có v.v...” trở xuống, là nói dứt “Ngã” có lợi ích.

Y theo câu đầu, nhà vua dù cho tất cả phần thân của ta, nêu lên phần nhà vua đã cho ở trước. “Nhưng ta không dám có nhiều người cầu xin”, là nói hóa độ không tức khắc, vì căn cơ Đại thừa chưa thành thục, nên chưa thể nhiếp hóa ngay được, gọi là không cầu nhiều. “Nay, những gì đã mong cầu v.v... trở xuống chính là khuyên dứt “Ngã”.

“Nay, nói sở cầu” là nói khác với việc cầu xin ở sau. Các Tỳ-kheo v.v... lúc còn ở thế tục, đều có cấp lãnh đạo sửa sai. Như vua thống lãnh cả nước. Thuở xưa, Đức Phật hóa độ chúng sinh, tự dứt tâm “Ngã”, khuyên cả chúng khác, nên nói: “Xin vua truyền lịnh trong cả nước không được uống thuốc sữa của thầy thuốc cũ nữa.

Trong câu hai, “Cho nên thưa hỏi v.v...” trở xuống là giải đáp câu hỏi về thuốc độc, vì đã giết hại, tổn thương nhiều người, nên không được uống. Tâm mê đắm “Ngã” sẽ với lấy khổ, chướng ngoại đạo, gọi là tổn hại nhiều.

Trong câu ba, “Ai uống thuốc sữa sẽ bị chém đầu”, nghĩa là chặt đầu, pháp thân xuất thế của Phật.

Trong câu bốn, dứt “Ngã” rồi thì chẳng còn ai bị chết ngang trái nữa, nghĩa là không đọa vào sinh tử.

“Thường thọ vui”, là nhận lấy vui Niết-bàn. “Nên cầu nguyện này” là kết, nói về ý hóa độ.

Trên đây là bốn câu hợp thành đoạn ba, chính là lập bày pháp hóa độ.

Đoạn thứ tư, trong dụ người kia nghe vâng làm theo, nhà vua đáp:

“Ông nói cầu không đủ” nghĩa là nói về khả năng dứt bỏ “Ngã”. Đây cũng là lời nói trong căn tánh của chúng sinh kia. Đối với người hóa độ sau, gọi lúc đầu thọ lãnh Tiểu, là nói không đủ. Tìm tòi vì giảng nói gi- úp cho tất cả nước v.v…, đồng vâng theo lời dạy bảo dứt trừ “Ngã”. “Vì uống thuốc sữa nên bị chém đầu”, là nêu lỗi để khuyên dứt bỏ “Ngã”.

Trên đây bốn đoạn hợp thành đoạn thứ nhất, chính là phá nghĩa tà. Dưới đây là trao chánh pháp, dùng các thứ vị hòa hợp với thuốc, là những vị vô thường, khổ, vô ngã v.v..., kết hợp để chữa trị. Vì chữa trị

các chứng bệnh, nên chẳng có chứng bệnh nào không lành, có công dụng đối trị các “Hoặc”, chẳng có “Hoặc” nào không bị tiêu diệt.

Đoạn hai, trong dụ nay nói chân ngã, văn chia làm năm:

1. Dụ cho căn cơ bệnh hoạn mà chiêu cảm bậc Thánh.

2. “Đoán tướng nhà vua v.v...” trở xuống, là dụ cho Thánh nói chân ngã.

3. “Nay ông điên loạn rồi v.v...” trở xuống, là dụ cho đầu tiên nghe, không thọ lãnh.

4. “Lúc bấy giờ, khách y lại nói với nhà vua v.v...” trở xuống, là dụ cho khách vì hội ý thông qua.

5. “Vua nghe nói xong, khen rằng v.v...” trở xuống, là dụ nhận hiểu tu hành.

Trong phần đầu, “Không bao lâu nhà vua lại trở bệnh”, là dụ cho các Tỳ-kheo nhân học vô ngã, bèn khởi lên tư tưởng điên đảo vô ngã đối với Phật địa: “Tâm ta đã dứt bỏ rồi!”, tức là chấp Phật cho là vô ngã, nên nói “Không bao lâu”. Căn cơ bệnh hoạn mà chiêu cảm đến Thánh, gọi là “Mạng y”. Có bệnh cảm đến nghĩa chữa trị, nói là: “Nay, con bị chứng bệnh nặng sắp chết, phải điều trị thế nào?” Vì kiến chấp tình sâu, nên nói là bệnh nặng. Dứt bỏ mạng thường, gọi là “Khốn khổ sắp chết”. Thưa hỏi phương pháp điều trị, gọi là “Điều trị thế nào?”

Trong đoạn hai, thầy thuốc chẩn đoán chứng bệnh của nhà vua nên dùng sữa, là xét nghiệm chứng bệnh, phỏng theo thuốc: chứng bệnh vô ngã, vì “Chẳng phải ngã” không thể chữa trị, nên nói: “Phải dùng”.

“Tìm kiếm, tâu với vua v.v...” trở xuống, chính là vì nói “Ngã”, trong đó có ba:

1. Dụ cho truyền trao chân ngã.

2. “Ở trước, ta v.v...” trở xuống, là chê xưa, khen nay, giúp cho người ưa thích tiếp nhận.

Trước đây, ta dứt uống sữa là lời nói dối là chê bai giáo xưa, tự gọi là lời dứt sữa về trước để làm lời nói dối. Cũng có thể nói ở trước ta đã không uống sữa, cho là lời nói dối, là vì thuốc nói dối của thầy thuốc cũ kia, nên thuyết của họ đã lẫn lộn sang chân, cho nên chê thuốc đó.

“Nay, nếu người nào uống thì sẽ dứt trừ được bệnh” là khen nay.

3. “Nay, vua bệnh v.v...” trở xuống, là bày tỏ chứng bệnh rõ ràng điều trị để cho người tin tưởng chấp nhận.

Đoạn ba, trong thí dụ đầu tiên nghe không thọ lãnh, trước hết là nói cuồng tà là bịnh thuần thục hay sao? Là quở trách người ấy. Mà nói xong, v.v… trở xuống là quở trách lời ấy. Trước là quở thẳng mà nói

“uống sữa sẽ dứt trừ bệnh này.

“Ở trước ông đã nói v.v...” trở xuống là khen xưa, chê nay.

Đoạn thứ tư, trong dụ Thánh vì hội ý thông suốt, đầu tiên là quở trách không thích hợp.

“Sâu mọt ăn v.v...” trở xuống là nói rộng để chứng tỏ không thích hợp. Trước dụ, kế là hợp. Nhà vua nói: “Sao không hiểu? v.v...” trở xuống là hỏi, đáp để được rõ ràng hơn. Nhưng trong đoạn văn này đã dùng dụ để so sánh với dụ, nhằm làm rõ pháp. Sâu mọt dụ cho thầy thuốc cũ. Xa, so sánh với ngoại đạo. Tìm phương pháp điều trị, gọi là ăn gỗ. Xa, là so sánh ngoại đạo tìm cầu năm ấm. Có khi thành chữ, nghĩa là gần, so sánh với thầy thuốc cũ nói sữa là thuốc. Nếu tương đương với sữa tốt thì gọi là thành chữ. Xa, là dụ cho ngoại đạo nói “Ngã” vì so sánh pho tượng gỗ tương đương với chân ngã. Mọt này chẳng biết là chữ hay không, dụ cho thầy thuốc cũ kia không thể tự biết là thuốc hay chẳng phải thuốc. Xa, so sánh ngoại đạo không thể tự biết là lý, hay phi lý. Người trí thấy vậy, không bao giờ nói rằng: “Con mọt này biết chữ, cũng không lấy làm kinh ngạc”, dụ cho người trí ở đời, miệng không tuyên bố rằng: “Thầy thuốc cũ hiểu biết thuốc”, lòng cũng không ngạc nhiên. Xa, dụ cho người trí. Miệng không hô hào: “Ngoại đạo đã hiểu, tâm ta cũng không ngạc nhiên.”

Sau đây là hợp dụ. Nhưng trong văn này dùng dụ hợp với dụ, nhằm nêu thầy thuốc cũ đã nói dối rằng, thuốc sữa trộn lẫn với gỗ do mọt ăn. Đầu tiên nói thầy thuốc cũ cũng vậy, không phân biệt các bệnh, bất cứ chứng bệnh nào cũng đều cho dùng thuốc sữa, trộn với phân mọt.

“Như mọt kia v.v...” trở xuống, là nêu dụ để làm dấu hiệu.

“Là thầy thuốc cũ trước v.v... trở xuống, là hợp với “Mọt không hiểu”, là thầy thuốc cũ ở trước hợp với “Con mọt này”. “Không hiểu thuốc sữa tốt và điều lành, hợp với “Không biết chữ”, không hiểu thuốc sữa xấu và ác, hợp với “Chẳng biết không phải chữ”. Tốt xấu, thiện ác đủ cho giải thích trên.

“Người trí thấy v.v..., sơ lược mà không hợp.”

Dưới đây là hỏi đáp để làm rõ lại tướng trạng không hiểu ở trước.

Đầu tiên là hỏi chung: “Thế nào là không hiểu?”

“Khách y đáp v.v...” trở xuống, là đối với câu hỏi, giải thích sơ lược.

Sau đây là nói rộng, trước là hiểu cam lộ. Đầu tiên là hỏi, kế là giải thích.

“Nếu là bò cái”, dụ cho các Bồ-tát. Không ăn hèm, cỏ trơn nhẵn,

lúa tẻ lộn trấu, dụ cho lìa phiền não. Hèm, dụ cho si. Cỏ trơn nhẵn, dụ cho tham, lúa tẻ trộn trấu dụ cho sân. Dứt, gọi là không ăn. Giải tâm nhu nhuận, gọi là nghe con khéo điều phục.

“Dạo xem cảnh giới” là gọi khu vực thả, chăn. “Lìa “Có”, lìa “Không”, gọi không là cao nguyên, không cũng là nơi ẩm thấp. Ăn là thọ lãnh chánh giáo, gọi là uống dòng nước trong. Khởi hành trước khi tra xét tường tận, gọi là “Không chạy rong”. Vì xa ác tri thức, nên nói: “Không ở chung bầy với bò đực. Dạy bảo, do thời gian, gọi là uống ăn điều độ. Thích hợp với chỉ quán, nghỉ ngơi chừng mực, gọi là đi, đứng đúng oai nghi. Dựa vào đây, chứng tỏ có khả năng vì chân để đối trị. Cho nên, nói rằng: “Sữa ấy có thể chữa lành các bệnh.”

“Đây là v.v...” trở xuống, là kết. Sau đây là giải thích thuốc độc.

Văn rõ ràng dễ hiểu.

Trên đây, đã hội, thông.

Đoạn năm, trong dụ lãnh hội giải tu hành thì đầu tiên là tự tu hành.

Sau là khuyên người khác tu.

Trong phần tự tu hành, vua nghe nói khen rằng: “Mở đầu biết lời lãnh hội hiểu biết, liền uống, bệnh khỏi, tu được lợi ích.

Y theo phần khuyên người khác, câu, chia làm bốn:

1. Khuyên người khác tu hành.

2. “Người trong nước v.v...” trở xuống là mới nghe, không nhận lãnh. Trước là quở người kia. Đầu tiên, là giận, sau là quở. Tiếp nhận lời tà của người khác, gọi “Bị quỷ bắt giữ”. Tự sinh tưởng tà, gọi là cuồng, điên.

Sau đây là quở lời nói kia. Trước quở, sau giận văn rõ ràng dễ hiểu.

3. “Vua nghe v.v...” trở xuống là suy tôn Đức Phật đã tránh khỏi mọi lỗi lầm. Trước hết, Đức Phật khuyên chớ giận. “Mà v.v...” trở xuống là suy tôn Đức Phật. “Không phải v.v...” trở xuống là tránh khỏi mọi lỗi lầm.

4. Nhà vua nghe xong vâng làm.

Trên đây là lập dụ, sau đây là hợp. Trước là hợp dụ vô ngã của thuyết xưa.

“Vì điều phục chúng sinh v.v...” trở xuống là hợp dụ nói chân ngã hiện nay và về sau.

Y theo dụ vô ngã của thuyết xưa ở trước, văn có hai đoạn:

1. Dụ cho ngoại đạo nói “Ngã”.

2. Dụ cho Thánh nói vô ngã. Đầy đủ như giải thích trên.

Nay, chỉ hợp sau Thánh nói vô ngã. Y theo đối tượng hợp, văn dụ có ba:

1. Dụ cho Như lai ra đời.

2. Dụ cho trái với dấu vết, đồng với tà.

3. Dụ cho phá tà, thông suốt chánh. Cũng như giải thích trên

Nay, ở đây, chỉ hợp với hai đoạn đầu và sau, trung gian không hợp.

“Tỳ-kheo phải biết rằng, Như lai Ứng Đẳng cũng giống như vậy, là thầy thuốc xuất thế”, hợp với “Lại có thầy thuốc hiểu rõ tám thuật” của đoạn thứ nhất ở trên.

“Hàng phục v.v...” trở xuống, là hợp vượt qua với phá tà, thông suốt chánh của đoạn ba, trong đó, văn dụ có hai đoạn:

1. Quở trách người tà.

2. Phá pháp tà (giải thích rộng như trước). Nay, hợp đủ.

“Hàng phục tất cả ngoại đạo, tuyên bố rằng: “Ta là y vương”, hợp với quở trách người tà. Vì muốn khuất phục ngoại đạo, nên tuyên bố rằng.

“Vô ngã v.v...” trở xuống, là hợp với pháp phá tà, trong đó, đầu tiên là nói “Nhân vô ngã” v.v..., chính là hợp với “Không uống sữa”.

“Tỳ-kheo phải biết rằng các ngoại đạo v.v...” trở xuống, lấy xa thí dụ sau để quở trách điều do họ lập ra. Trong đây, chưa hợp với dụ ăn gỗ. Cho nên Đức Như lai nói rằng “Vô ngã”, là kết nói lý do. Vì cái “Ngã” mà ngoại đạo kia nói, khác nào như con mọt ăn tượng gỗ thành chữ, nên ta nói “Vô ngã”.

“Vì điều phục chúng sinh v.v...” trở xuống là hợp với dụ chân ngã mà bậc Thánh ở sau sẽ nói. Văn dụ có năm:

1. Dụ cho căn cơ bệnh cảm Thánh.

2. Dụ cho bậc Thánh nói chân ngã.

3. Dụ cho đầu tiên nghe, không thọ lãnh.

4. Dụ cho bậc Thánh hội thông cho họ.

5. Dụ cho lãnh hội kiến giải, tu hành (đủ như giải thích ở trên).

Nhưng, nay chỉ hợp với dụ thứ hai và thứ tư, ba dụ còn lại không hợp.

“Vì điều phục chúng sinh, vì biết thời gian, cho nên “Vô ngã” như thế, vì có nhân duyên, nên cũng nói là “Có ngã”.

Hợp với “Vua nên uống sữa” của đoạn hai. Đức Phật vì các Tỳ- kheo dứt trừ điên đảo vô ngã, gọi là điều phục chúng sinh. Biết thời gian nào các Tỳ-kheo nên thọ lãnh giáo pháp Đại thừa, gọi là biết thời

gian. Vì có nhân duyên này nên nói “Có ngã” kia.

“Như thầy thuốc kia v.v...” trở xuống, là hợp với văn hội thông của đoạn bốn, nhưng trong văn trên, trước lập ví dụ như mọt ăn gỗ, kế là hợp với thầy thuốc cũ.

Bấy giờ, vua hỏi trở xuống v.v… là hỏi đáp hiển bày rộng.

Nay, chỉ hợp với văn giải thích rõ lại ở sau, văn còn lại, sơ lược không hợp.

“Như lương thầy thuốc giỏi kia khéo biết sữa là thuốc hay chẳng phải thuốc”, nên nhắc lại thí dụ ở trước. Trước, đã nói thầy thuốc giải thích rộng về sữa nọ có nghĩa thuốc của cam lộ này, gọi “Biết là thuốc”. Cũng giải thích là độc, gọi là “Biết chẳng phải thuốc”.

Sau đây là y cứ làm rõ pháp, chẳng phải như “Ngã” v.v... mà phàm phu chấp, hợp với “Biết chẳng phải thuốc” trong đó, trước là nêu ngoại đạo nói các thứ “Ngã” khác nhau.

Như lai nói: “Ta không phải như thế v.v...” trở xuống là đáp lại, để giải thích “Là chẳng phải”.

“Vì sao? Ta v.v...” trở xuống là hợp với “Biết là thuốc”. Trước là hỏi, kế là giải thích:

Thể của Niết-bàn khác với tướng luống dối của sinh tử không thật, giả gọi là thật. Thoát ra khỏi tình vọng, gọi là chân. Vì thể không có dời đổi, nên nói là thường. Vì bị các hành nương gá vào, nên còn gọi “Y”. Thể không có sinh diệt, gọi là không thay đổi.

“Đó gọi là v.v...” trở xuống là kết.

Dưới đây là đoạn ba, nhắc lại kết khuyên.

“Như thầy thuốc v.v... kia”, là nêu dụ trước. “Như lai cũng đồng”, là nhắc lại dụ ở trước.

“Các ông v.v...” trở xuống là kết khuyên tu tập.

Đoạn ba, trong giải thích tập thành phần đức, có chai ra bốn câu:

1. Giải thích nghĩa tu thành đức.

Trên đã nói về quả đức, quả do nhân thành.

Từ đây trở xuống, là giải thích công hạnh tu thành quả đức ở trước, nên nói rằng “Nói về phần tu thành đức.

2. Y theo người để phân biệt. Người có hai loại:

a. Đối tượng nhờ.

b. Đối tượng làm.

Đối tượng nhờ là Phật, đối tượng làm là chúng sinh. Thân chúng sinh bị làm có tánh thường, nếu không tu hành thì tánh thường sẽ không hiển bày. Nếu tu hành thì tánh thường sẽ biểu lộ rõ ràng, tất nhiên, do

tu học mà thành. Vì học dựa vào pháp mà khởi, nên phải nhờ Phật nói rộng về nhân của tánh kia làm pháp sở học. Dù nói là nhân Phật, nhưng vì bảo chúng sinh phải học Phật, rồi mới khởi sự tu hành.

1. Đối với người để phân biệt, người có hai loại:

a. Ảnh hưởng.

b. Đối tượng làm.

Ca-diếp, Đức vương, Sư Tử Hống v.v... là ảnh hưởng của con người. Kiều-trần-như v.v..., người học vô thường, là đối tượng làm của con người. Người của đối tượng làm, với trí giải nhỏ nhoi, kém cỏi, là nhân thường bên ngoài, nên không thể thưa hỏi, vì vậy trước phải đối với ảnh hưởng kia để giải thích. Do người của đối tượng làm đã được nói rộng ở trước, nên có thể ngộ nhập, về sau, lại một lần nữa đối với họ để làm rõ.

2. Phân tích văn, giải thích. Y theo đoạn lớn trong phần này có hai:

Từ đây đến phẩm Ca-diếp sau cùng, rộng đối với ảnh hưởng, nói về đức tu thành. Phẩm Trần-như, đầu tiên là đối với đối tượng làm của con người kia, người học vô thường là Kiều-trần-như v.v..., nói về đức tu thành, tương tự với mở mang tông, dường như làm rạng rỡ đức.

Y theo phần thô ở đoạn đầu, có hai:

1. Trước thỉnh.

2. Sau đáp.

Trước kệ là thỉnh, sau kệ là đáp. Phần tế có năm:

1. Như lai khuyên nên hỏi.

2. “Bấy giờ trong hội có Bồ-tát v.v...” trở xuống là Ca-diếp thưa hỏi.

3. “Phật khen v.v...” trở xuống là Như lai khen Ca-diếp hỏi.

4. Ca-diếp bạch Phật: “Tôi không có trí v.v...” trở xuống là Ca- diếp khiêm tốn hỏi.

5. “Hãy lắng nghe cho kỹ v.v...” trở xuống, là Như lai đáp lại câu hỏi của Ca-diếp.

Y theo đoạn đầu, trước bảo Tỳ-kheo, sau bảo đại chúng. Vì việc mà Tỳ-kheo làm, nên trước Phật bảo Tỳ-kheo. Cũng có thể nhân đối với lời nói tùy tiện của Tỳ-kheo trong chương Ai Thán ở trên. Đó là lý do Đức Phật bảo Tỳ-kheo ở trước. Vì lời của Tỳ-kheo kia không có khả năng đề cao Bồ-tát, nên sau bảo chúng. Trong phần trước có ba:

1. Phật trực tiếp bảo Tỳ-kheo nên thưa hỏi.

2. Lại khuyên Tỳ-kheo nên thưa hỏi.

3. Nêu lợi ích để khuyên Tỳ-kheo nên thưa hỏi.

Vì ý Thánh dặn dò, nên phải như vậy. Y theo lần khuyên bảo ban đầu, Đức Phật trước khuyên Tỳ-kheo nên thưa hỏi.

“Tôi đã tu v.v...” trở xuống, là Tỳ-kheo tự khoe khoang, chống lại lời Phật khuyên nên không thưa hỏi.

“Các ông chớ v.v...” trở xuống, là Đức Phật quở các Tỳ-kheo, khiến cho thưa họ hỏi.

Trong phần đầu, Phật bảo: “Đối với giới luật, nếu có chỗ nào hoài nghi, thì các thầy cứ thưa hỏi”, chính là khuyên nên hỏi.

Trong được nhân thường, giới học đứng đầu. Lại, giới luật mà Tỳ- kheo tu tập, nên Đức Phật khuyên phải hỏi. Ta sẽ giải thích là hứa sẽ đáp, để cho tâm các thầy được vui mừng, chứng tỏ mình đã khéo đáp.

Trong Tỳ-kheo chống đối: “Tôi đã tu học tất cả pháp bổn tánh là không, nghĩa là sự hiểu biết của con người không nhất định.”

Có người giải thích rằng: Đây là lời Phật nói, Như lai nói biết pháp vắng lặng, vì muốn cho Tỳ-kheo y theo pháp không này để thưa hỏi. Theo kinh loại sáu quyển, thì đây là lời Tỳ-kheo nói, nên trong kinh kia nói: Tỳ-kheo bạch Phật: “Tôi đã tu pháp bổn tánh vắng lặng, rõ ràng thấu suốt.” Tỳ-kheo nói: “Đối với các pháp, ở trước tôi đã thấu suốt rồi, cần gì hỏi nữa.”

Năm ấm là tất cả các pháp kia, Tỳ-kheo quán pháp chỉ từ duyên sinh không có bổn tánh, gọi là tánh vắng lặng. Sự hiểu biết vượt hơn người mới học, gọi là liễu đạt rõ ràng.

Sau đây, trong lời Phật quở: “Chớ cho rằng Như lai chỉ tu các pháp bổn tánh không.” Nghĩa là Như lai chứng tỏ mình còn có đức bất không của Đại thừa: là nói cần phải hỏi, cho nên kinh nói: “Chư Phật, Như lai không phải vì được một pháp vô phân biệt này mà gọi là Phật.”

Trong lời dạy bảo thứ hai, đầu tiên, Đức Phật khuyên Tỳ-kheo nên thưa hỏi: “Về giới luật, nếu chỗ nào có thắc mắc, các thầy hãy hỏi.”

Sau đây, các Tỳ-kheo đã tỏ ra khiêm tốn rằng, mình không có khả năng hỏi, trong đó có ba:

1. Nói mình không có trí, không có khả năng nêu câu hỏi.

2. Ví như người già v.v... trở xuống, là nói rằng, vì mình không có thể lực, nên không thể thọ trì.

3. Từ “Nay tôi không có trí v.v...” trở xuống, là kết mình không có khả năng nêu câu hỏi.

Trong phần đầu, “Chúng con không có trí để hỏi”, chính là nói không có khả năng.

“Sở dĩ v.v...” trở xuống là giải thích.

“Cảnh giới của Như lai không thể suy nghĩ bàn luận”, nghĩa là nói về trí tuệ Phật khó suy lường. Phạm vi của trí tuệ, được gọi là cảnh giới. Trí Phật rất sâu rộng, vượt hơn những người khác. Vì tâm người khác không theo kịp, nên gọi là không lo nghĩ. Lời nói khác không bắt kịp, gọi là không bàn luận. Tất cả các định không thể suy nghĩ, là nói về định khó suy lường.

Những lời dạy bảo mà Phật đã giảng nói, không thể lo nghĩ, là nói giới khó suy lường. Cũng có thể câu đầu nói chung không suy nghĩ. Hai câu sau là riêng. Trong phần riêng này, đầu tiên là chứng, một câu sau là giáo.

“Cho nên v.v...” trở xuống là kết luận, mình không có khả năng hỏi.

Đoạn hai, trong phần nói về mình không có khả năng thọ trì, trước là dụ, sau là hợp. Trong dụ có năm:

1. Dụ cho tự mình không có đức có khả năng thọ trì.

2. Dụ có một người v.v... trở xuống là nói Như lai không nên gửi gắm cho mình.

3. Dụ cho lúc này đã già v.v... trở xuống là nói chính mình không nên thọ lãnh ngay.

4. Già này v.v... trở xuống là nói hễ thọ lãnh là mất.

5. Hạnh của tài chủ v.v... trở xuống là nói trao cho là mất.

Trong phần đầu, như người sống một trăm hai mươi tuổi. Tỳ-kheo dụ cho mình có phiền não nặng, lấy già làm thí dụ, không lấy số tuổi của người kia. Thân trẻ con thì bệnh dài dài, dụ cho có đổi dời. Nhân quả chưa dứt trừ, tâm ưa vắng lặng, gọi là ngủ giường chiếu, không có khả năng tùy hữu thực hành hóa độ chúng sinh, gọi là “Không thể khởi”. Bi, nguyện mỏng, ít, gọi là “Năng lực kém cỏi”, chứng lấy diệt không xa, gọi là mạng không còn bao lâu.

Trong đoạn hai, một người là dụ cho Đức Phật. Đủ pháp gọi là giàu. Vì tùy cảm, dời đổi, nên nói “Vì duyên sự nên muốn đến phương khác. Chánh pháp Đại thừa dụ cho trăm cân vàng ròng. Lấy sự quý trọng để so sánh, không lấy số tuổi của người kia, để phó chúc cho Tỳ- kheo, gọi là trao cho người già.

“Nói ra lời nói đó v.v... trở xuống là nói về sự gửi gắm, dặn dò. Hoặc mười tuổi trở xuống, hai mươi tuổi trở lên, đủ chứng tỏ trở lại không nhất định. Căn tánh thuần thục thì đến sớm, ngược lại thì đến muộn. Cho nên nói là “Hoặc”. Làm cho pháp trụ trì, gọi Phật vốn hóa

độ. Nghĩa là nói trở lại ngã.

Trong đoạn ba, “Lúc bấy giờ, người già là người thọ lãnh. Tỳ- kheo dụ cho mình chẳng nhận sự thọ lãnh ngay.”

Trong đoạn thứ tư, các Tỳ-kheo v.v... không có thọ lãnh pháp truyền thừa, hóa độ đệ tử, có khả năng phó chúc, nên gọi là không có kế thừa.

“Vô thường, dời đổi, ép ngặt, gọi là bệnh nặng. Thân diệt, trở về với “Không”, gọi là qua đời. Pháp được gửi gắm sẽ không có người vâng làm, gọi là tan mất.

Trong đoạn năm, cõi này có cảm đến Như lai, lại hóa độ, gọi là trở lại làm. Pháp xưa hoàn toàn diệt, gọi là nợ đòi không có chỗ.

“Si như thế v.v...” trở xuống, là quở trách để hiển bày lỗi, cho nên hành, v.v… trở xuống kết để nói về lỗi.

Sau đây là hợp.

Trong năm câu trước, chỉ hợp với câu thứ nhất, thứ ba, thứ tư.

Thanh văn chúng con cũng giống như thế: là hợp câu thứ nhất. “Dù nghe v.v...” trở xuống, là hợp với câu thứ ba.

“Không thể thọ lãnh v.v...” trở xuống, hợp với câu bốn.

“Như người già kia v.v...” trở xuống, nêu dụ để làm dấu hiệu.

Trên đây là đoạn hai, là nói mình không có năng lực, nên không thể thọ trì.

“Nay, tôi không có trí, sẽ phải hỏi ra sao, là đoạn ba, kết thúc mình không có khả năng.”

Trong hai đoạn trước, y theo đoạn trước để kết luận.

Trong lần dạy bảo thứ ba, đầu tiên, Đức Phật khuyên Tỳ-kheo nên thưa hỏi. Kế là, các Tỳ-kheo suy tôn Bồ-tát. Sau, Đức Phật nói lại lời khen.

Trong phần đầu, Phật bảo: “Nay, nếu ông hỏi, thì sẽ làm lợi ích cho tất cả”, là nêu sự lợi ích để khuyên nên hỏi.

“Cho nên v.v...” trở xuống, kết khuyên lý do nên hỏi.” Y theo phần nói về Tỳ-kheo suy tôn Bồ-tát, đầu tiên là suy tôn Bồ-tát.

“Trí tuệ của chúng con nhỏ nhoi như con muỗi v.v...” trở xuống là lời khiêm tốn nói mình không có khả năng.

“Lúc bấy giờ, Thanh văn v.v...” trở xuống, là nói lời khiêm tốn xong, đứng im lặng.

Trong phần đầu, trước là dụ, kế là hợp, sau là kết. Trong dụ có năm; tương tự với trước.

1. Dụ cho Bồ-tát có đức năng gìn giữ.

1. Cũng có người v.v...” trở xuống là dụ cho Phật nên trao cho.

2. “Có người tráng niên v.v...” trở xuống là dụ cho Bồ-tát nên thọ lãnh.

3. “Người kia bị bệnh, sai gia thuộc v.v...” trở xuống là nói hễ thọ là được.

4. “Người trí v.v...” trở xuống là dụ cho hễ phó chúc thì được.

Trong phần đầu, như người hai mươi lăm tuổi, dụ cho pháp thân của các Bồ-tát đầy khắp. Lấy ít làm thí dụ, không lấy số tuổi của người kia.

Vì trí giải không tà vạy, nên nói là khôi ngô. Đủ các pháp lành, gọi là nhiều của báu.

Cha mẹ, vợ con, quyến thuộc, dòng họ thân thích, như kinh Duy ma nói: “Trí độ là mẹ, phương tiện là cha v.v...”

Trong đoạn hai, giống như trước gọi là cũng.

“Có người”, là dụ cho Đức Phật, gửi gắm pháp cho Bồ-tát, gọi là gởi vật báu.

“Nói với người kia v.v...” trở xuống, là nói lên rõ ràng tướng trạng gửi gắm, dặn dò. (Nghĩa đồng với giải thích trên).

Trong đoạn ba, người tráng niên giữ gìn vật như chính mình có.

Như pháp mà tự tâm mình đã chứng.

Trong đoạn thứ tư, Bồ-tát cảm hóa cùng khắp đối với chúng sinh này, gọi là “Bị bệnh”. Bảo người truyền pháp, gọi là “Sai gia thuộc”. “Nói với đối tượng gửi gắm” là khen pháp của Chư Phật, gọi là sở hữu của người khác.

“Khuyên hãy gìn giữ vững chắc, lại là bậc Thánh vốn hóa độ. Về nghĩa, nói là đến cầu xin, đều trở lại.”

Trong đoạn năm, người trí khéo cân nhắc, dụ cho Phật khéo phó chúc.

“Thánh lại vốn hóa độ”, gọi là công hạnh trở về. Trước là pháp được gửi gắm, trụ trì như xưa. Về nghĩa, nói là cầu mong chúng sinh đều được không mất.

Sau đây là hợp. Trong văn, chỉ hợp với thứ hai, thứ tư. Trong hợp thứ hai, “Đức Thế Tôn cũng vậy” là hợp với “Người giàu” ở trước.

“Nếu gửi gắm pháp Phật cho Ca-diếp v.v...”, là nêu mất, làm rõ được. Trái lại, hợp với thích ứng gửi gắm. Trước là nói về mất.

“Vì sao? v.v...” trở xuống là giải thích.

“Như người già kia v.v...” trở xuống, là nêu thí dụ để so sánh bày rõ.

“Cho nên, phải v.v...” trở xuống, là nói lên được khác với mất, chính là nên gửi gắm.

“Vì các Bồ-tát khéo hỏi v.v...” trở xuống, là hợp với câu bốn, trước là nêu pháp kia khác với số ít ở trước.

Trong dụ ở trước là nói do gửi gắm của cải sau không bị mất mát.

Nay, trong trường hợp này, nói các Bồ-tát có khả năng hỏi đáp rõ

ràng chánh pháp được an trụ lâu, là nên nói “Đúng sai”.

“Như người tráng niên kia v.v...” trở xuống, là nêu thí dụ để nói theo.

Như trên là hợp xong.

“Vì nghĩa này nên Bồ-tát có thể hỏi”, là kết suy tôn Bồ-tát.

Trên đây là các Tỳ-kheo kính mến suy tôn Bồ-tát có thể hỏi Phật.Kế là lời nói khiêm tốn, sau là im lặng, văn rõ ràng dễ hiểu.

Đoạn ba, trong Như lai thuật lại lời khen trước là khen tự khiêm tốn. Sau, nói lại việc suy tôn Bồ-tát.

Trong phần trước, nói “Lành thay”, chính là lời khen. Được tâm vô lậu, tâm A-la-hán vượt ngoài lời Phật đã khen, không tự cao, gọi là tâm vô lậu. Không mê đắm cái cái “Tôi cái ta”, gọi là tâm La-hán.

“Ta cũng từng v.v...” trở xuống là nói lại việc suy tôn Bồ-tát ở trên.

Ta cũng nghĩ rằng do hai duyên này, nên gửi gắm cho Bồ-tát,

để pháp được an trụ. Nghĩ đến các Bồ-tát vì có khả năng hai thứ nhân duyên hỏi, đáp, thành ra nên trao cho. Cũng có thể từng nghĩ rằng, gửi gắm cho Thanh văn, sẽ nhanh chóng tiêu diệt nhân duyên, phó chúc cho các Bồ-tát, thì nhân duyên trụ lại lâu. Do đó, nên gửi gắm cho Bồ-tát.

Ở trên, Phật bảo Tỳ-kheo, vì họ tự khiêm nhượng, đề cao Bồ-tát, nên ở dưới, Phật bảo đại chúng. Trong đó cũng có ba: y theo lời Phật bảo đầu tiên, trước nêu năm quả, sau khuyên chúng nên hỏi.

Trong nhân quả, nêu riêng về mạng sống lâu, biện tài, ngoài ra lược qua không nêu.

Trong lý do Đức Phật khuyên nên hỏi, hoặc do giới lìa điều ác, hoặc do gom về điều lành, đều khuyên nên hỏi, vì ý Thánh rất tha thiết, đến hai, ba lần khuyên.

Dưới đây là đoạn hai, Ca-diếp thưa hỏi, trong đó, phần thô có hai:

1. Lý do thỉnh.

2. Chính là thỉnh.

Phần tế có bảy:

1. Nêu thỉnh người.

2. Bày tỏ lý do hỏi, nói nhờ oai lực Phật.

3. Thỉnh Phật, xin nghe.

4. Như lai cho phép.

5. Nhờ nghe, cho phép hỏi.

6. Muốn hỏi, nương oai lực Phật.

7. Chính là hỏi.

Đầu tiên là trong nói chúng, bày tỏ ở hiện tại.

“Có Bồ-tát v.v...” trở xuống, là nói về số người, vốn là Đa-la, xuất hiện ở nơi sinh ra họ. Họ Đại Ca-diếp, nói lên dòng họ của ngài.

“Giòng Bà-la-môn”, là nói chủng tánh của họ. “Tuổi còn thơ bé” là nói về người đó già hay trẻ.

Trong đoạn hai, nói nhờ oai lực Phật, cho nên phát ra câu hỏi, nêu ở đây là bày tỏ các câu hỏi khế hợp.

Trong đoạn ba nói, đứng dậy v.v..., là phương tiện của thân ng- hiệp, “Còn bạch v.v...” là miệng thỉnh.

Trong đoạn tư, trước Phật nghe Bồ-tát Ca-diếp hỏi, sau là hứa sẽ nói cho nghe.

Đoạn năm, rất dễ hiểu.

Trong đoạn sáu, đầu tiên, là nói lên trí mình nhỏ nhoi, nên nối tiếp, vâng lời.

“Như lai v.v...” trở xuống là nói về những gì Phật đáp là đáng nể sợ, nên xin vâng lời, qua đó, trước là nói Đức Phật đáng kính sợ.

“Chúng hội này v.v...” trở xuống là Bồ-tát đáng kính sợ. “Nay, sẽ v.v...” trở xuống, là nói mình nương oai lực Phật. Trong phần Phật đáng kính sợ, câu văn được chia làm bốn:

1. Khen ngợi Đức của Phật cao vòi vọi, tốt đẹp hơn hết.

2. Khen ngợi chúng của Phật tinh thuần, không có xen lẫn.

3. Khen ngợi thân Phật cũng như kim cương, là nói thân cứng chắc. “Sắc như lưu ly” là nói thân thanh tịnh.

4. Khen ngợi chúng của Phật trí tuệ sâu rộng.

Y theo phần nói Bồ-tát đáng kinh sợ, đầu tiên là nói Bồ-tát đều thành tựu đức rộng.

“Đại chúng này đâu dám phát khởi trước”, là nói Bồ-tát thật đáng kinh sợ.

Sau đây, trong phần nương oai lực Phật, đầu tiên là nương oai lực Phật. Sau là nương oai lực chúng.

Trong câu hỏi thứ bảy, trước là Phật nói kệ, nhà dịch kinh nêu Vì sao dùng kệ thỉnh? Vì lời nói của kệ rất khéo léo. Trong chữ ít có thể gồm thâu nghĩa nhiều. Vì thế, nên dùng kệ để thỉnh.

Sau đây, là nêu lời thỉnh, chia ra ba môn:

1. Nhất định hỏi nhiều, ít. Xưa nay, tương truyền rằng: Ba mươi sáu câu hỏi trong bài kệ này, là y theo pháp, xem xét để đáp.

Trong đây có bốn mươi hai câu hỏi, cho nên có người lại nói ba mươi sáu là vì nói hạnh Thánh chung, cho đến năm, tháng, trăng sao, hợp thành một câu hỏi.

Chúng sinh phần nhiều đều dựa vào thuốc hay của Đấng Lưỡng Túc. Nay, muốn hỏi về ấm mà con lại vô trí, nên không biết lấy gì để hỏi. Cho nên chỉ nói ba mươi sáu câu hỏi thôi. Hạnh Thánh chung kia, cho đến bốn thí dụ về sao.

Dưới đây, đều là đáp riêng, đâu được hợp thành một. Nếu dùng những thứ này hợp thành một thì làm sao thành một câu hỏi?

Trong bài kệ đầu, làm sao được tuổi thọ như kim cương không hư hoại, lẽ ra cũng là một, được chia làm hai ở đây nói riêng thì đâu có nghi ngờ? Chúng sinh phần nhiều dựa vào thuốc hay của Đấng Lưỡng Túc. Nay, muốn hỏi về ấm.

“Các câu hỏi này v.v...” trở xuống, văn đều có lời đáp riêng, sao lại chẳng phải hỏi nhiếu, ít? Như hai câu hỏi này là bày tỏ sự khác nhau của câu hỏi, có sáu câu hỏi:

1. Hỏi vì nghi, cũng gọi thưa hỏi. Như nói: “Thế nào là sự sống lâu v.v...”

2. Hỏi vì cầu mong. Như nói: “Xin Phật chỉ bày chỗ sâu kín v.v...”

3. Thưa hỏi, Như hỏi: “Nếu ba thừa không có tánh v.v...”

4. Hỏi bằng cách trách cứ. Như hỏi: “Nếu cắt đứt lưới nghi kia, sao lại không nói nhất định v.v...”

5. Hỏi bằng cách khen, như hỏi: “Chúng sinh phần nhiều đều y chỉ v.v... Bồ-tát Ca-diếp muốn thưa hỏi, sắp đoạt phá, trước hết là cho mà vì khen ngợi. Cho nên, dù khen mà được là hỏi.

6. Hỏi một cách khiêm nhường, như văn sau hỏi: “Nay, muốn hỏi ấm, tôi là người vô trí v.v...” là Khiêm nhường mình không kham mà khởi nói sau, nên gọi là hỏi một cách khiêm nhượng. Câu hỏi đã được phân biệt như thế.

Ba phần là của văn, biện minh, giải thích. Về kệ, được chia thành

hai: Đầu tiên là hỏi về pháp học.

“Thế nào là được gần đạo Vô thượng? v.v...” trở xuống, là hỏi về học hạnh của người kia. Điều này làm sao biết? Như dưới đây, cuối phẩm Đại Chúng Vấn, sắp đáp về học hạnh, Bồ-tát Ca-diếp thỉnh Phật: “Cúi mong nói công đức có được trong Đại Niết-bàn này.”

Phán quyết biết sau pháp trước là học hạnh. Học pháp, học hạnh có gì khác nhau mà phải phân biệt để hỏi?

Giải thích rộng có bốn:

1. Lý sự phân biệt, pháp suốt qua lý, sự. Hạnh chỉ có ở sự.

2. Trong ngoài, phân biệt, pháp suốt qua trong, ngoài. Đức hạnh chỉ ở bên trong.

3. Ba tánh phân biệt, pháp có cả ba tánh. Quán pháp ba tánh đều được khởi hạnh, hạnh chỉ ở điều lành. Ở đây nói hạnh lành, không nói nghĩa khác.

4. Mình và người phân biệt, pháp có cả mình và người. Hạnh của người khác được làm pháp của mình. Hạnh của nhà mình được làm pháp của người khác. Hạnh thì không như vậy. Hạnh kia, hạnh đây đều khác nhau. Nay, nghĩa được biện luận ở đây sẽ ở môn sau. Pháp học ở trước, nước ngoài gọi là phần thật nghĩa của chánh pháp. Học hạnh sau kia, tiếng nước ngoài gọi là phần y pháp tu thành. Lại, pháp học trước, tiếng nước ngoài gọi là phần pháp tánh hư không. Học hạnh sau kia, tiếng nước ngoài gọi là phần biển cả trí tuệ. Đây là dựa vào văn kinh ở dưới để nói kệ, nên trong văn dưới, Bồ-tát Ca-diếp tự nói: “Tôi không có sức trí để có thể hỏi về pháp tánh hư không của biển cả trí tuệ, tên gọi dù có khác, nhưng nghĩa ấy không khác.

Y theo học pháp, đầu tiên, đối với năm việc quả báo trong chương Thuần-đà ở trên.

Hỏi: Nhân Bồ-đề vì sao lại thị hiện Niết-bàn rốt ráo v.v... trở xuống, là đối với quả Niết-bàn trong chương Ai Thán ở trước, hỏi về nhân Bồ-đề kia. Bồ-đề được sinh ra từ nhân sinh. Vì Niết-bàn do liễu nhân kia mà được, nên phân biệt thành câu hỏi.

Trong phần trước có hai:

1. Dạy bảo bậc Hiền thánh thu hướng hạnh Bồ-đề, nghĩa là bảo Thanh văn hướng về Đại Bồ-đề.

2. Từ câu: “Thế nào là chưa phát tâm v.v... trở xuống, là nói về dạy bảo phàm phu hướng về hạnh Bồ-đề.”

Trong phần trước lại có ba:

Hỏi về hạnh tùy duyên tạo tu.

1. Từ câu: “Thế nào là các bậc Điều ngự? v.v...” trở xuống, hỏi về hạnh chứng nhập của tướng xả kia?

2. Từ câu: “Thế nào là hạnh Thánh chung? v.v...” trở xuống là hỏi về hạnh chứng quả thành thật kia, cũng gọi là hạnh chứng thật khởi dụng.

Trong tùy duyên tạo tu hành ở câu hỏi trước, đầu tiên là đối với năm quả, hỏi về thể của hạnh Thánh kia?

Thế nào là được rộng lớn làm chỗ nương tựa cho đại chúng v.v... trở xuống là hỏi về chỗ nương của hạnh.

Đầu tiên nói: “Thế nào là được tuổi thọ lâu dài?” Nghĩa là đối với sống lâu ở trước, hỏi về nguyên nhân được sống lâu, không hỏi quả quả sống lâu.

Dưới đây là đáp:

Vì Từ bi không sát sinh, nên được sống lâu.

Hỏi: Trước đây nói: “Vì bố thí thức ăn, nên được sống lâu.” Nay, vì sao lại hỏi nhân sống lâu.

Giải thích: Về sống lâu có hai thứ nhân:

1. Dưỡng nhân, cái gọi là bố thí thức ăn. Như mẹ nuôi ở thế gian.

2. Sinh nhân, là các hạnh từ bi không giết hại v.v..., như mẹ ruột ở thế gian.

Trước đã nói bố thí thức ăn, vì nhân ấy chưa tròn, nên lại hỏi. Các nhân khác đều giống như vậy.

Đạo nói: “Làm sao được thân kim cương?”, hỏi về nhân của sắc thân kia? Cũng không hỏi về quả. Một nhân này làm sao hỏi chung hai việc? Dưới đây là đáp:

Vì nhân duyên hộ pháp, nên được thân kim cương. Lại do nhân duyên nào mà được năng lực bền chắc?

Đối với quả của năng lực trên để hỏi về nhân được quả kia, đồng với thân trong văn dưới.

Thế nào là rốt ráo đến bờ bên kia đối với kinh?

Hỏi về nhân an vui. Tông chỉ của kinh này, nhằm làm sáng tỏ quả thường, lạc. Quả thường, lạc là chỉ thú của kinh, gọi là bờ bên kia của kinh. Đến bờ bên kia của kinh, mới được yên vui.

Bờ bên kia của kinh này làm sao đến được? Sau đây là Phật đáp:

Công đức thọ trì danh tự kinh này là được đến bờ bên kia!” Rốt ráo đến cùng cực, gọi là “Rốt ráo”.

“Xin khai mở chỗ sâu kín, nói rộng cho chúng sinh mà nghe: Là

về nhân biện tài, y theo kinh loại sáu quyển, câu hỏi này hơi ẩn. Kinh loại sáu quyển chép: “Bồ-tát vì chúng sinh nói pháp có mấy thứ?” Dưới đây, Đức Phật sẽ đáp:

Về đức năng thuyết gồm có bốn thứ:

1. Tự sửa mình cho đúng.

2. Sửa cho người khác đúng.

3. Có khả năng trả lời bất cứ câu hỏi nào.

4. Khéo hiểu nhân duyên.

Pháp được nói có ba thứ:

1. Pháp thân.

2. Giải thoát.

3. Ma-ha Bát-nhã.

Dùng đức kia, để thử nghiệm pháp này. Câu hỏi trên vì sơ lược cho nên thiếu. Nếu đủ thì nên nói rằng: “Xin Phật mở bày chỗ sâu xa, Bồ-tát dựa vào pháp này, nói rộng cho chúng sinh nghe. Thế nên trong văn dưới, Phật mở ra ba việc để cho Bồ-tát nói pháp. Vì người khác nên được biện tài.

Ở trên hỏi về thể của hạnh, ở dưới, hỏi về chỗ nương tựa. Trong đó, có hai bài kệ: Một bài kệ đầu, chính là hỏi về chỗ nương tựa.

Thế nào là được rộng lớn, làm y chỉ cho chúng sinh? Con người dù thật sự không phải Chư Phật, La-hán, nhưng vì có thể hóa độ, đem lại lợi ích cho chúng sinh ngang bằng với công hạnh hóa độ của Phật, La-hán, nghĩa là “Chúng con vâng theo công hạnh vị tha của Phật, La- hán.”

Sau đây, là Phật đáp bốn y chính là con người.

Một bài kệ sau là hỏi về chỗ không nương tựa: “Làm sao biết ma gây ra tai nạn cho chúng sinh? Là hỏi về người tà kia, vì người tà lẫn lộn với bậc Thánh, nên hỏi để dứt bỏ chúng.

Phật nói và ma nói, làm sao phân biệt biết được?” hỏi về pháp tà của ma, vì pháp tà lẫn lộn với chánh, nên hỏi để dứt bỏ chúng. Sau đây, Phật sẽ giải thích cụ thể.

Trên đây là câu hỏi thứ nhất, về hạnh tu tạo tùy duyên của chúng sinh. Sau đây là hỏi về hạnh chứng nhập của tướng xả, trong đó, trước là hỏi về thể nhập chứng của hạnh.

“Thế nào là Bồ-tát có thể thấy v.v...” trở xuống là hỏi về chứng chỗ nương tựa, giống với ở trước. Sự khác nhau trong câu hỏi về chứng thể, có ba:

1. Tìm tướng, hướng về Phật.

2. Giải thích tà trở về chánh.

3. Bỏ tướng, nhập chứng.

Thế nào là tâm hỷ của Đấng Điều ngự nói đế? Là tìm kiếm tướng, hướng về thật. Các điều phục là Bốn đế vô tác của Phật, gọi là tâm Phật, gọi tâm là hỷ thuyết. Nghĩa này thế nào? Sau đây, Phật sẽ nói rộng.

Vì sao là không hỷ nói để mà nói là hỷ nói? Vì có người tạo ra bốn đế, cuộc hạn theo tình mà nói, chứ chẳng phải cùng tận đạo lý, không thích hợp với ý Thánh, gọi là không hỷ nói.

Nói về đế làm gì? Đế là tướng của pháp. Tạng là pháp thật. Vì để chứng nhập thật kia, nên phải nói về tướng. Khi Chánh, thiện đã thành tựu đầy đủ rồi, mới giảng nói bốn điên đảo, giải thích tà trở về chánh, gọi là Đức Phật cho là đã thành tựu đầy đủ chánh thiện. Thỉnh Phật nói về bốn đảo, cũng có thể thành tựu đủ điều lành chân chính, nghĩa là nêu câu hỏi để thực hành: “Chúng con muốn được chánh thiện được thành tựu đầy đủ để nói về bốn điên đảo, nếu làm cho chúng con sẽ phải lìa bỏ chánh thiện kia, thì làm sao thành bậc Đại tiên làm việc lành? Ở đây nói tướng xả, nhập chứng thứ ba này. Vì sao làm việc lành chính là lời hỏi? Ý hỏi thế nào? Giải thích có ba nghĩa:

1. Y theo tu để hỏi. Phàm phu, nhị thừa đều thực hành nghiệp lành mà không được Bồ-đề? Sao Bồ-tát tu tạo nghiệp lành lại chứng được Bồ-đề?

Đây là hỏi về công hạnh, để tìm tòi lý ấy. Sau đây, Phật sẽ đáp.

Lìa bỏ “Có”, “Không” thú nhập Trung đạo. Tu điều lành như vậy, thì sẽ được Bồ-đề.

2. Đối với quả vì chúng mà hỏi. “Nếu đương lai có quả để được, thì phải tu thiện. Trái lại, nếu không có “Sở đắc” thì làm sao tạo nên việc lành?” Đức Phật sẽ đáp sau đây.

“Chúng sinh có tánh, thì sẽ được quả, như đứa con đang ở trong thai mẹ, chắc chắn sẽ sinh không còn lâu, nhưng phải tu điều lành.”

3. Đối với lý, vì chúng mà hỏi: “Nay con không biết chỗ nào để thú nhập thì làm sao thực hành điều lành?”, so với “Không biết chỗ Tam bảo”, thì làm sao tạo ra “Vô ngã” ở văn dưới, lời nói ấy giống nhau.

Sau đây, Phật sẽ giải đáp:

“Có Như lai tạng để thú nhập, nên phải tạo ra nghiệp lành.”

“Cúi mong Đại tiên nói”, là thỉnh Phật giải đáp. Vì Như lai sống lâu, nên gọi là Đại tiên.

Trên đây đã hỏi Phật về nhập chứng, hành thể. Sau đây, là hỏi về

chỗ nương tựa. Chỗ nương có hai:

1. Nói về thấy tánh, phải do dựa vào kinh.

2. Nói về hiểu kinh, là do hiểu chữ.

“Thế nào là Bồ-tát thấy tánh khó thấy?” Là hỏi về nghĩa đầu tiên, tánh đã khó thấy thì làm sao Bồ-tát thấy tánh được? Đức Phật đáp:

Do nương tựa vào kinh, nên thấy được.

“Hiểu mãn tự, kể cả bán tự là thế nào?” Là hỏi về nghĩa sau, bán tự và mãn tự có nhiều nghĩa. Sau đây, Phật sẽ giải thích để chúng được hiểu.