Kim Cang Tông Thông

1. Đoạn Trừ Mối Nghi Thực Hành Bố Thí Trụ Tướng Để Cầu Phật Quả.

Mối nghi nầy do văn trước nói rằng bố thí không nên trụ vào tướng.

Công Đức Thí Bồ tát Luận nói rằng: “Bồ tát khi bố thí còn không trụ nơi pháp, sao còn vì thân tướng tốt đẹp mà thực hành bố thí? Trăm ngàn phước tướng do pháp công đức mà tụ lại nên gọi là Thế tôn, nếu không trụ trong pháp, làm sao thành tựu được thể tướng như chư Phật?”

Để khiển trừ mối nghi nầy, nên kinh nói:

Kinh văn:

須菩提。於意云何。可以身相見如來不?

不也世尊。不可以身相得見如來。何以故。如來所說身相即非身相。佛告須菩提。凡所有相皆是虛妄。若見諸相非相則見如來。

Tu bồ đề! Ý ông nghĩ sao? Có thể dùng thân tướng mà thấy Như Lai chăng?

Bạch Thế Tôn, chẳng thể được. Chẳng thể dùng thân tướng mà thấy Như Lai.

Vì sao vậy? Như Lai dạy rằng thân tướng thật chẳng phải là thân tướng.

Phật bảo Tu bồ đề: Phàm những gì có hình tướng đều là hư vọng. Nếu thấy các tướng thật chẳng phải là tướng, tức là thấy Như Lai.

Phó Đại sĩ có bài tụng rằng:

Như Lai cử thân tướng,

Vi thuận thế gian tình,

Khủng nhân sinh đoạn kiến,

Quyền thả lập hư danh.

Giả ngôn tam thập nhị,

Bát thập giả hư thanh,

Hữu thân phi giác thể,

Vô tướng nãi chân hình.

Tạm dịch:

Toàn thân tướng Như Lai,

Là thuận thế gian tình,

Sợ người sinh đoạn kiến,

Nên tạm lập hư danh.

Giả nói ba hai tướng,

Tám mươi vẻ đẹp phụ.

Có thân chẳng giác thể,

Chẳng tướng chẳng chân hình.

Thông viết:

Pháp thân của Như Lai, đến mà chưa từng đến, nên gọi là Như Lai, hàng phàm phu thấy ngài có đến nên chấp cho là có tướng, hàng Nhị thừa thấy không có tới, nên cho là không có tướng, nên họ trụ nơi cái không, lấy đó mà tu nhân. Hàng Bồ tát đã biết rõ báo thân hoá thân đều không thật có, đã lìa xa cái kiến chấp của hàng phàm phu; đã biết pháp thân chẳng phải là không, là lìa xa kiến chấp của hàng Nhị thừa; chỉ thú hướng Phật thừa, nhưng vẫn còn ưa thích ở pháp. Nay nghe khi tu lục độ, từ sáu trần cho đến bồ đề niết bàn đều không nên trụ trước vào hết thảy các pháp ấy, vậy lấy gì làm thứ lớp mà chứng pháp thân? Đức Phật dùng pháp thân để ví như tướng, tức từ tướng mà có thể thấy được Như Lai; pháp thân nếu lìa tướng (mà có), tức là lìa tướng ắt thấy Phật Như Lai. Pháp thân tức là tướng cũng không đúng, pháp lìa tướng cũng không phải. Cho nên chẳng nên trụ nơi pháp mà tu chứng pháp thân. Pháp thân chẳng phải tướng, ắt thấy nó chưa từng đến đi. Pháp thân lìa xa các tướng ắt thấy nó chưa từng chẳng đến đi, nên nói là (thấy tướng) tức thấy Như Lai. Ba nghĩa chân thực đều viên dung, nhân quả khế hợp với nhau như một mới có thể tương ưng cùng Vô thượng bồ đề . San định ký nói rằng: Đức Phật hỏi Tu bồđề: Theo ý ông, có thể từ 32 tướng nơi thân mà thấy được pháp thân Như Lai chăng? Ngài Không Sinh (Tu bồ đề) thấy

Phật đưa ý niệm hình tướng ra để gạn hỏi, ngài biết ngay là không thể dùng tướng để mong thấy được Như Lai, nên thưa rằng: “Không thể được, không thể nhờ vào 32 tướng mà thấy được Như Lai. ”

Sợ rằng chúng sinh đời mạt pháp không thấu đạt lý nầy, chấp tướng cho đó là thật, nên lại tự tỏ bày ý mình: Bởi vì sao vậy? Không thể dùng 32 tướng mà thấy pháp thân Như Lai chăng? Vì Như Lai đã nói rằng thân 32 tướng tốt ấy vốn chẳng phải là thể của pháp thân; vì 32 tướng ấy là đo nhiều kiếp tu hành mà thành tựu, tuỳ số kiếp hữu vi tạo tác, nên có sự thiên lưu trong bốn tướng sinh trụ dị diệt, huống gì đối với căn cơ còn có tính bất định của cái có, cái không, sao có thể lấy tướng nầy làm pháp thân?

Pháp thân là bản thể Phật, chẳng phải từ đời trước sanh ra, chẳng phải từ đời sau mà có; chẳng bị đổi dời, chẳng thể phá hoại, khác hẳn hữu vi; cho nên nói 32 tướng chẳng phải là thể pháp thân. Di lặc Bồ tát có kệ rằng:

Phân biệt hữu vi thể,

Phòng bỉ thành tựu đắc,

Tam tướng dị thể cố

Ly bỉ thị Như Lai.

Tạm dịch:

Thể hữu vi phân biệt

Khác với sự thành tựu

Ba tướng, do khác thể

Lìa tướng tức Như Lai.

Ba tướng tức là bốn tướng (thành, trụ, dị, diệt), do trụ và dị cùng thời nên hợp thành một. Khi Tu bồ đề thấy được điều nầy, mới hay pháp thân là vô tướng, nhưng Tubồ đề vẫn chưa rõ pháp thân vốn không rời tướng. Như Lai ấn khả cho việc nầy nên nói: “Phàm sở hữu tướng, giai thị hư vọng. ” Hết thảy tướng hữu vi đều do vọng niệm mà sinh khởi. Mà vọng niệm vốn là không, vốn không có tự tánh; niệm còn không có tự tánh, huống hồ cái ánh hiện của nó (vọng niệm) mà lại thật có sao? Không chỉ 32 tướng là như huyễn không thật, mà hết thảy các tướng phàm thánh thế gian và xuất thế gian đều không thật. Tướng đã không thật, thì chẳng phải tướng là thật, đem cái không lìa các tướng hư vọng mà riêng cầu tướng Phật được sao! Nên Đức Phật lại can ngăn: Nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng tức là mới thấy được Như Lai.

Nên nói pháp thân vô tướng, chẳng lìa ngoài tướng mà riêng có pháp thân. Vì sắc tức là không, không tức là sắc. Chỉ cần khiển trừ phân biệt, thì tướng tự nó không sanh khởi. Tướng đã không sanh, thì duy chỉ còn cái thật chân. Cái chân thật nầy, chính là ở ngay trong hư vọng. Tức chân tức vọng, tức vọng tức chân. Người đời chỉ thấy tướng của nó, ta cũng thấy có tướng của nó. Như có được tướng ngựa là do những gì chẳng phải là tướng của ngựa đực, ngựa cái, ngựa ô, ngựa vàng mà thành.

Bảo Tích Như Lai giải thích rằng: Chân thân của Như Lai vốn không sinh diệt, thường trụ trạm nhiên, gá vào ngũ ấm mà thành hình, thiên diễn, biến hoá giống như thân của hàng phàm phu. Nhập thần vào thai mẹ, nên mặc vào mình lớp tướng phàm cách biệt nầy.

Nên nói nếu thấy các tướng là chẳng phải tướng, tức là thấy Như Lai.

Có bài tụng rằng:

Phàm tướng diệt thời tánh bất diệt.

Chân như giác thể ly trần ai,

Liễu ngộ đoạn thường căn quả biệt,

Thử danh Phật nhãn kiến Như Lai.

Tạm dịch:

Ngay tướng phàm diệt, tánh bất diệt

Giác tánh chân như lìa trần ai.

Rõ biết đoạn thường, nhân quả khác

Gọi là Phật nhãn, thấy Như Lai.

Không chỉ do 32 tướng, ngay nơi tướng mà chẳng phải tướng tức gọi là Như Lai. Hết thảy các tướng phàm phu thế gian xuất thế gian, tướng tức là vô tướng, tức pháp thể chân như vô vi, là nhất chân bình đẳng vô dị vô biệt, toàn bộ pháp giới tánh là một pháp thân. Thấy như vậy, do chứng mới biết được, nên không thể đem cái tướng hư vọng để thấy Như Lai, mà phải dùng tánh vi diệu mới thấy Như Lai được. Vốn không thể dùng tướng để thấy pháp thân, cũng không thể lìa tướng mà thấy được pháp thân. Ắt là người cầu Phật, cố nhiên không thể chấp tướng mà cầu, cũng không thể lìa tướng mà cầu. Quả vốn là ở chỗ vô trụ, nhân cũng ở chỗ vô trụ. Nếu có thể lìa xa chỗ mong cầu của chúng sinh, chẳng trụ ở có; cho đến pháp thân cũng là vô sở đắc, chẳng trụ ở không. Chỉ thực hành như vậy, không trụ nơi tướng, tức mau chóng thành tựu viên mãn thân Phật, sao còn nghi nhân quả không tương hợp nhau?

Thiên Đồng niêm rằng:

“Nhược kiến chư tướng phi tướng, tức kiến Như Lai. ”

Pháp Nhãn nói: “Nhược kiến chư tướng phi tướng, tức bất kiến Như Lai. ”

Niêm rằng: “Thế tôn nói Như Lai thiền, Pháp Nhãn nói Tổ sư thiền, hiểu được là rất kỳ đặc, không hiểu được hãy hẹn nhau. ”

Vạn Tùng 36[36] tự khen hình tượng mình rằng: “Phàm sở hữu tướng, giai thị hư vọng, nếu thấy các tướng là chẳng phải tướng, tức thấy lông mày lông mi trên mắt, không cần phải phí sức lực bình sinh. Theo pháp nhãn của Như Lai mà phân biệt phương tiện giới xứ mạnh yếu, một phen đã thống nhất thiên hạ rồi, chuyện gì chẳng là tốt đẹp! Thiền của Thiên Đồng, thiền của Như Lai hay thiền của Tổ sư, càng chẳng nên vọng sinh phân biệt, hiểu được điểm độc đáo ấy thì còn được, nếu không hiểu, thì dính dáng được điều gì?”

Trên đây là lời của các bậc tôn túc phát minh ra một cách hiểu về các tướng vốn chẳng phải là tướng, mà không trở ngại đến việc phóng xuất các thủ nhãn, chẳng cần đối mặt với Như Lai, nên không cần phải hành xử như vậy.

2. Đoạn Trừ Mối Nghi Nhân Quả Đều Sâu Dày Khó Tin Được.

Mối nghi nầy là do ở hai đoạn văn trước nói vô trụ trước mà thực hành bố thí và nói chẳng theo tướng mà nhận ra Phật.

Không trụ trước mà thực hành bố thí là sâu sắc về nhân. Thấy Phật vốn vô tướng là sâu sắc về quả. Nếu chính chúng ta tự thân hành trì công phu quán chiếu mới mong có thể lĩnh hội được, còn hàng chúng sinh độn căn trong thời mạt thế, làm sao mà tin nhận được? Đã không tin nhận được rồi, lấy cái gì mà nói!

Kinh văn: 須菩提白佛言。世尊。頗有眾生得聞如是言說章句生實信不? 佛告須菩提。莫作是說。如來滅後, 後五百歲。有持戒修福者。於此章句能生信心以此為實。

Tu bồ đề bạch Phật: “Bạch Thế Tôn! Liệu có chúng sanh nào nghe lời thuyết dạy này được sanh lòng tin chân thật chăng?”

Phật bảo Tu bồ đề: “Chớ nên nói thế. Như Lai diệt độ rồi, năm trăm năm sau nữa có những người tu phước giữ theo giới luật, đối với lời thuyết dạy này thường sanh lòng tin, nhận là chân thật. Phó Đại sĩ có bài tụng rằng:

Nhân thâm quả diệc thâm,

Lý mật áo nan tầm

Đương lại mạt pháp thế

Duy khủng pháp tương trầm.

Không Sinh tình vị đạt,

Văn nghĩa khủng nan nhâm

Như năng tín thử pháp,

Định thị giác nhân tâm.

Tạm dịch:

Nhân sâu quả cũng sâu

Lý vi mật khó dò

Đời mạt pháp về sau

Chỉ sợ pháp tiêu trầm.

Không Sinh (Tu bồ đề) tình chưa đạt

Văn nghĩa sợ khó tin

Nếu tin được pháp nầy

Chính là giác ngộ tâm.

Kinh văn: 當知是人不於一佛二佛三四五佛而種善根。已於無量千萬佛所種諸善根。聞是章句乃至一念生淨信者。須菩提。如來悉知悉見是諸眾生得如是無量福德。

Nên biết những người này chẳng phải chỉ ở nơi một, hai, ba, bốn, năm đức Phật gieo trồng căn lành, mà thật đã ở nơi vô số ngàn vạn đức Phật gieo trồng căn lành. Nghe lời thuyết dạy này, dù chỉ một niệm cũng sanh lòng tin trong sạch. “Tu bồ đề! Như Lai tất sẽ thấy biết những chúng sanh ấy được vô lượng phước đức. Phó Đại sĩ có bài tụng rằng:

Tín căn sinh nhất niệm,

Chư Phật tận năng tri,

Sinh nhân ư thử nhật,

Chứng quả vị lai thời.

Tam đại kinh đa kiếp,

Lục độ cửu an thi

Huân thành vô lậu chủng,

Phương hiệu bất tư nghì.

Tạm dịch:

Sinh một niệm tín căn

Chư Phật đều rõ biết

Nhân phát sinh hôm nay

Chứng quả vào đời sau

Ba đời, qua nhiều kiếp

Hành lục độ, bố thí

Huân thành giống vô lậu

Mới gọi bất tư nghì.

Kinh văn:

何以故。是諸眾生無復我相人相眾生相壽者相。無法相亦無非法相。何以故。是諸眾生。若心取相則為著我人眾生壽者。若取法相即著我人眾生壽者。何以故。若取非法相。即著我人眾生壽者

Vì sao vậy? Những chúng sanh ấy không sanh khởi lại các tướng ngã, nhân, chúng sanh, thọ giả, không khởi pháp tướng, cũng không khởi phi pháp tướng.

Vì sao vậy? Những chúng sanh ấy nếu tâm chấp giữ tướng, tức mắc vào ngã, nhân, chúng sanh, thọ giả. Nếu giữ lấy pháp tướng tức mắc vào ngã, nhân, chúng sanh, thọ giả. Vì sao vậy? Nếu giữ lấy phi pháp tướng, tức mắc vào ngã, nhân, chúng sanh, thọ giả.

Phó Đại sĩ có bài tụng rằng:

Nhân không pháp diệc không,

Nhị tướng bản lai đồng,

Độc kế hư phân biệt,

Y tha ngại bất thông,

Viên thành trầm thức hải,

Lưu chuyển nhược phiêu bồng.

Dục thức vô sinh xứ,

Tâm ngoại đoạn hành tung.

Tạm dịch:

Nhân không pháp cũng không

Hai tướng vốn là đồng

Do kế vọng phân biệt

Y thại ngại, chẳng thông

Viên thành chìm biển thức

Lưu chuyển như gió trời

Muốn biết chỗ vô sanh

Ngoài tâm dứt cảnh trần.

Kinh văn: 是故不應取法。不應取非法。

Vì thế, chẳng nên chấp giữ lấy pháp, cũng chẳng nên chấp giữ lấy phi pháp. Phó Đại sĩ có bài tụng rằng:

Hữu nhân danh vô hiệu

Vô tướng hữu trì danh

Hữu vô vô biệt thể,

Vô hữu hữu vô hình.

Hữu vô vô tự tánh,

Vọng khởi hữu vô tình,

Hữu vô như cốc hưởng,

Vô trước hữu vô thanh.

Tạm dịch:

Có nhân, tức vô hiệu

Vô tướng, lại nổi danh

Hữu vô, chẳng khác thể

Vô hữu, có, vô hình

Hữu vô, không tự tánh

Vọng khởi, biết hữu vô

Hữu vô, vang cốc vắng

Chẳng mắc tiếng hữu vô.

Kinh văn:

以是義故。如來常說汝等比丘。知我說法如筏喻者。法尚應捨何況非法.

Do nghĩa này, Như Lai thường nói: Các vị tỳ kheo nên biết, pháp Phật thuyết dạy giống như cái bè. Pháp còn nên xả bỏ, huống chi những gì chẳng phải pháp?

Phó Đại sĩ có bài tụng rằng:

Độ hà tu dụng phiệt,

Đáo ngạn bất tu thuyền,

Nhân pháp tri vô ngã,

Ngộ lý cự lao thuyên

Trung lưu nhưng bị nịch

Thuỳ luận tại nhị biên,

Hữu vô như thủ nhất,

Tức bị ô tâm điền.

Tạm dịch:

Qua sông nên dùng bè

Đến bờ chẳng cần thuyền

Nhân pháp đều vô ngã

Ngộ lý há cần nơm? 37[37]

Trung lưu còn chìm đắm

Sao còn luận nhị biên?

Hữu vô nếu chọn một.

Liền ô nhiễm đất tâm.

Thông rằng:

Đoạn kinh nầy bao quát trọn cả chỉ thú của bộ kinh. Cho nên Phó Đại sĩ có bài tụng rất hay. Kinh nầy lấy vô tướng làm thể, lấy vô trụ làm tông. Cái thể của vô tướng không thể nào dùng ý tưởng mà diễn tả đầy đủ được. Cái dụng của vô trụ không thể nào lấy tình thức mà đo lường được. Cổ đức có nói: “Như loài thái mạt trùng [38] chỗ nào cũng ở được, chỉ trừ trên ngọn lửa là chúng chịu. Tâm chúng sinh nơi nào cũng phan duyên, duy chỉ với Bát nhã thì không thể nào bám víu được. Nguyên do việc nầy rất là sâu sắc! Thế nào là tướng, có nghĩa là không có tướng nhân ngã, hay không có tướng pháp ngã? Thế nào là vô trụ? Là không trụ nơi tướng hay không trụ nơi pháp, không trụ nơi phi pháp? Vô tướng tại sao là quả, vô trụ tại sao nhân?

Pháp thân vốn vô vi, không rơi vào phạm trù danh số, xưa nay vốn vô tướng, chỉ do tâm mà có chỗ trụ, thì ngay nơi thể vô tướng mà không đạt được viên mãn. Nếu như nhiếp hữu tướng để quy về vô tướng, tức là nhờ do trí quán chiếu. Như Tượng Hiếp Kinh [39] nói rằng khi đã ra khỏi sinh tử, chứng đắc cảnh giới niết bàn, đạt quả vị chẳng mong cầu, đạt cái nhân chẳng phải pháp chẳng phải phi pháp, hết thảy đều bao quát, tuy chánh nhân chánh quả, đã ở trong sự bao quát tất cả rồi, đây chính là Bát nhã thậm thâm, chính là pháp rất khó tin nhận. San định ký nói rằng:

Khi Tu bồ đề mới nghe nghĩa lý sâu xa về nhân quả, ngài vui mừng không cùng. Ban đầu chỉ nhận ra vô tướng, mà không biết rằng tướng tức là quả sâu xa của vô tướng. Ban đầu chỉ biết thường trụ, mà không biết rằng trụ là quả sâu mầu của vô trụ. Do thời Đức Phật còn tại thế, còn khó hiểu được pháp thậm thâm nầy, làm sao tin được chúng sinh trong thời hiện tại và tương lai có thể nghe được nghĩa này trong kinh văn mà phát khởi niềm tin chân thật? Cho rằng có chuyện nầy thực hay sao! Đức Phật để khiển trừ mối nghi nầy, mới có lời khuyến tấn trách mắng: “Đừng nên nói rằng. ”

Hết thảy chúng sinh đều có Phật tánh. Nghe pháp mà sanh khởi niềm tin, ai bảo là không có người? Như sau khi Đức Phật diệt độ rồi, sau mỗi thời kỳ 500 năm, 500 đầu là giai đoạn giải thoát kiên cố, 500 năm thứ nhì là tu tập thiền định kiên cố, 500 năm thứ ba là đa văn kiên cố, 500 năm thứ tư là chùa tháp kiên cố, 500 năm thứ năm là đấu tranh kiên cố. Đây là giai đoạn năng lực của giáo pháp dần dần suy thoái. Thời kỳ chính pháp, tượng pháp có nhiều người trì giới tu phước, tu tập thiền định đầy đủ, nên phát được trí huệ, điều nầy là sự thật. Họ hiểu rõ nghĩa lý nhân quả thậm thâm mà không có sự sai lầm điên đảo nào.

Di lặc Bồ tát có kệ rằng:

Thuyết nhân quả thâm nghĩa,

Ư hậu ác thế thời,

Bất không dĩ hữu thật,

Bồ tát tam đức bị.

Tạm dịch:

Nói nghĩa sâu nhân quả

Vào sau đời ác trược

Chẳng không, cho là thật

Bồ tát đủ ba đức.

Nếu không có ba đức giới định huệ, ai có thể xem đây là chân thực mà phát khởi tín tâm. Nên biết rằng người ấy đã từng thân cận với chư Phật trong nhiều đời, đã từng nghe và tu học chánh pháp, tất có đủ duyên thù thắng. Đã từng gieo trồng các căn lành.

Đã hàng phục được ba độc tham sân si. Lục độ tăng trưởng, ắt đó là nhân thù thắng. Nhân duyên đều thù thắng, mới phát khởi niềm tin chân thật. Thế mới biết niềm tin chân thật không dễ gì có được. Bất luận nghe nghĩa lý kinh điển nào, đều tin chắc là xưa nay chư Phật vốn thanh tịnh, hết thảy chúng sinh rốt ráo đều thành Phật. Cho đến một niệm thanh tịnh tin vào kinh nầy, đều là nhân thành Phật, đều là quả vị Phật. Người tin vào kinh như vậy, sẽ đạt được vô lượng phước đức, như hư không trong mười phương không thể tính đếm được.

Di lặc Bồ tát có kệ rằng:

Tu giới ư quá khứ,

Cập chủng chư thiện căn,

Giới cụ ư chư Phật,

Diệc thuyết công đức mãn.

Tạm dịch:

Thời quá khứ trì giới

Cùng gieo trồng thiện căn

Giới đầy đủ nơi Phật

Là viên mãn công đức.

Như Lai đều thấy biết tất cả. Hàng phàm phu thấy biết do trí phân biệt, cái thấy do nhục nhãn, nên thực là không thấy không biết. Như Lai ngay chỗ thấy liền biết, là do không dùng cái thấy phân biệt, ngay chỗ biết là thấy, chẳng phải như cái thấy của nhục nhãn, nên chẳng có gì mà không biết, chẳng có gì là không thấy. Di lặc Bồ tát có kệ rằng:

Phật phi kiến quả tri,

Nguyện trí lực hiện kiến;

Cầu cúng dường cung kính,

Bỉ nhân bất năng thuyết.

Tạm dịch:

Phật chẳng thấy quả mới biết

Thấy ngay do nguyện trí lực

Chẳng đề cập đến được.

Được phước đức có hai nghĩa: Sinh đắc và thủ đắc. Sinh đắc là chân chính tu phước nghiệp, năng sinh các nhân lành, tức tin và hiểu rồi thực hành cùng giảng nói.

Thủ đắc là nay mới huận tập thành chủng tử, sau trong đời vị lai mới có quả báo. Những việc cúng dường cung kính nầy chẳng phải với trí phân biệt mà thấy được, chẳng phải do nhục nhãn mà thấy được, nên nói là người ấy không thể đề cập đến được (bỉ nhân bất năng thuyết).

Do nghĩa như thế nào? Người tin vào kinh như vậy có được vô lượng công đức! Các chúng sinh nào giảng nói kinh như vậy, huân tập kinh như vậy mà không bị vướng mắc trong các tướng ngã, nhân, chúng sinh, thọ giả, là đã đạt được nhân vô ngã huệ. Không chấp vào các tướng về pháp hữu vi, không chấp vào phi pháp tướng về pháp vô vi, tức là đạt được pháp vô ngã huệ. Nhân pháp đều không, tức đồng như thái hư. Nên phước đức người ấy không thể tính đếm được.

Bốn tướng cố nhiên vẫn là tướng. Pháp lẫn phi pháp đều thuộc về phân biệt. Sao còn gọi đó là tướng? Vì nó vốn là phân biệt, vì nó chẳng rời tướng ngã và ngã sở mà khởi lên các tưởng về pháp và phi pháp, chẳng phải nơi mảnh đất vô ngã mà cây cỏ các thứ sinh khởi phân biệt được. Di lặc Bồ tát có kệ rằng:

Bỉ thọ giả cập pháp,

Viễn ly ư thủ tướng,

Diệc thuyết tri bỉ tướng,

Y bát bát nghĩa biệt.

Nghĩa là:

Nhân ngã bốn tướng, pháp ngã bốn tướng, cọng thành 8 nghĩa, lược nói có cạn sâu. Phải biết rằng Bát nhã viễn ly các tướng trong 8 nghĩa nầy, tức gọi là huệ viên mãn. Nếu như còn chấp vào các thứ ngũ uẩn sai biệt là ngã (ngã tướng), cho rằng khi các uẩn không còn nữa, thì lại nhận các cõi giới khác đầu thai làm người (nhân tướng); chấp rằng các uẩn lưu chuyển tương tục không dừng mà làm chúng sinh (chúng sinh tướng); cho rằng mạng căn một đời là thường trụ cho đó là thọ (thọ giả tướng). Những điều chấp trước nầy của hàng phàm phu được gọi là tướng thô trọng. Di lặc Bồ tát có kệ rằng:

Sai biệt tương tục thể,

Bất đoạn chí mệnh trụ;

Phục thú ư dị đạo,

Thị ngã tướng, tứ chủng.

Tạm dịch:

Thể tương tục sai biệt

Chẳng dứt khi mạng trụ

Lại hướng vào đường khác

Là bốn tướng: ngã, nhân. . .

Là chỉ cho điều nầy.

Nếu trừ được bốn tướng, tức có thể ngay nơi tướng mà khiển trừ. Vì sao lại không nên trụ nơi pháp tướng và trụ nơi phi pháp tưởng? Nếu tâm chấp vào sắc tướng, vào cảnh giới tham luyến trói buộc ngũ dục, lấy đó làm nhân của bốn tứ tướng. Nếu tâm chấp trước vào các pháp hữu vi, bên ngoài cảnh mà cầu tâm, cho đó là nhân, tức là chấp rằng mình đã chính ngộ liễu giác bốn tướng. So sánh để thấy rõ, nếu tâm chấp trước vào pháp vô vi, thì các pháp vốn là không, cho đó là nhân, tức là rơi vào xả bỏ tạng pháp (pháp căn bản) mà chấp vào bốn tướng, làm sao còn gọi là pháp thân vô tướng được? Di lặc Bồ tát có kệ rằng: Nhất thiết không vô vật,

Thật hữu bất khả thuyết;

Y ngôn từ nhi thuyết,

Thị pháp tướng tứ chủng.

Là do nghĩa nầy.

Hết thảy đều là không, tức là quan niệm về nhân không và pháp không. Nhân pháp đều không, tức là không phân biệt, tức mới thật là bất khả thuyết. Tuy là bất khả thuyết, nhưng đó chẳng phải là ngoan không, chỉ là theo ngôn ngữ thế gian mà nói đó thôi, đó cũng chính là nghĩa trung đạo. Nơi đây nếu có trước có trụ, thì cũng chẳng rời biến kế sở chấp và y tha khởi, mà viên thành thật tánh lại chìm trong biển thức, không thể chứng được quả vô tướng. Thế nên những người tu chính nhân vô thượng bồ đề thì không nên thủ chấp vào các pháp. Không nên trụ vào các pháp sinh tử; chẳng được thủ phi pháp, cũng chẳng nên trụ vào các pháp niết bàn. Đều không trụ hai cực đoan có, không tức là trở về trung đạo. Rốt ráo ở nơi trung đạo cũng không được trụ trước. Di lặc Bồ tát có kệ rằng:

Bỉ nhân sanh tín tâm,

Cung kính sanh thực tướng;

Thanh văn bất chính thủ,

Chính thuyết như thị thủ.

Câu nầy có nghĩa như thế nào? Nghĩa là nơi Bát nhã mà sinh khởi niềm tin thanh tịnh, không chấp lấy nghĩa chỉ trên văn tự.

Tuỳ thuận trí huệ từ đệ nhất nghĩa đế, lấy không trụ làm nghĩa.

Như Lai thường nói rằng các tỷ khưu khi nghe Như Lai thuyết pháp, cũng ví như chiếc bè, khi muốn qua sông, ban đầu phải dùng đến bè, khi đã đến bờ rồi, thì phải bỏ chiếc bè đi. Muốn qua khỏi dòng chảy phiền não dữ dội, phải nên tu hết thảy thiện pháp. Khi đã đến bên kia bờ niết bàn rồi, thiện pháp ấy cũng phải xả bỏ. Thiện pháp còn không chấp giữ, thì thật tướng và vô tướng cũng như vậy. Huống gì các thứ chẳng phải pháp, là pháp bất thiện. Nên lìa xa cả cái chẳng phải thật tướng! Các pháp hữu vô xưa nay, đều chẳng phải là pháp chân thật, cho nên chẳng cần chấp giữ.

Di lặc Bồ tát có kệ rằng:

Bỉ bất trú tuỳ nguyện,

Ư pháp trung chứng trí,

Như nhân xả thuyền phiệt,

Pháp trung nghĩa diệc nhiên.

Tạm dịch:

Đó tuỳ nguyện chẳng trú

Chứng trí huệ trong pháp

Như người bỏ thuyền bè

Nghĩa trong pháp nghĩa cũng vậy.

Người được gọi là chứng đắc trí huệ, khi vốn chẳng trụ nơi tuỳ thuận tương ưng với pháp thì chưa được gọi là chứng. Tất phải tuỳ thuận tương ưng với pháp thì mới được gọi là chứng đắc trí huệ. Như chiếc bè để nương tựa là có thể bao quát ý nầy. Nhưng với văn tự Bát nhã, sao lại cũng nên xả bỏ? Là để trừ những mối chấp nhỏ nhặt vi tế của những người quá tin vào kinh. Trước đã có tín tâm thanh tịnh, tức được phước đức vô lượng, chính là do chánh nhân sinh chính quả. Nếu những mối chấp vi tế nếu không trừ sạch, rốt cục đó sẽ là sự chướng ngăn thánh đạo. Nên ngay nơi kinh mà lìa kinh, ngay nơi pháp mà lìa pháp. Chỉ trừ cái bệnh (chấp kinh), chứ không trừ thể của kinh, điểm độc đáo này chính là ý chỉ thậm thâm sâu mầu Bát nhã.

Có vị tăng hỏi Thiền sư Đồng An: “Y kinh giải nghĩa, oan ba đời chư Phật. Lìa kinh một chữ, cũng như ma nói. Lý ấy như thế nào?”

Ngài Đồng An đáp:

Cô phong huýnh tú,

Bất quải yên la

Phiến nguyệt hoành không,

Bạch vân tự dị.

Tạm dịch:

Núi cao tuyệt đẹp

Chẳng vướng dây leo

Trăng ngang trời không.

Mây trắng tự lìa.

Ngài Đan Hà có bài tụng rằng:

Vân tự cao phi thuỷ tự lưu,

Hải thiên không khoát dạng hư chu

Dạ thâm bất hướng lô loan túc,

Huýnh xuất trung gian dữ lưỡng đầu.

Tạm dịch:

Mây tự bay cao, nước theo dòng

Chân trời xa tắp gợn thuyền không

Đêm khuya chẳng về neo vịnh vắng

Sớm thoát giữa sông lẫn hai bờ.

Là chỉ cho sự thoát ra khỏi câu nói ở giữa và hai đầu, bao quát ý nghĩa cao siêu của Bát nhã. Bài tụng của Phó Đại sĩ là dành cho hàng trung lưu nhưng còn bị chìm đắm. Chính là ngay nơi Bát nhã còn phải xả. Sâu mầu thay!

3. Đoạn Trừ Mối Nghi: Đã Là Vô Tướng Thì Làm Sao Nói Được?

Mối nghi nầy là do từ trong mối nghi thứ nhất, nghĩa là không thể nào dùng thân tướng mà thấy được Như Lai. Trước nói Phật thân vô tướng, nếu khi chứng được vô tướng, thì pháp lẫn phi pháp đều xả bỏ, tức không bao gồm có chứng đắc, có ngôn thuyết; vì sao Thế tôn lại dùng một niệm tương ưng với chính trí giác ngộ hiện tiền? Trong pháp có gì nói ra được chăng? Nếu nói được tức rơi vào hữu vi, làm sao an trụ được trong vô vi?

Để khiển trừ mối nghi nầy, nên Kinh nói rằng:

Kinh văn:

須菩提。於意云何。如來得阿耨多羅三藐三菩提耶。如來有所說法耶。須菩提言。如我解佛所說義。無有定法名阿耨多羅三藐三菩提。亦無有定法如來可說。何以故。如來所說法皆不可取不可說。非法非非法。

Tu bồ đề! Ý ông nghĩ sao? Như Lai có được pháp Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác chăng? Như Lai có chỗ thuyết pháp chăng?

Tu bồ đề thưa: “Theo như chỗ con hiểu nghĩa Phật đã dạy, không có pháp xác định gọi là Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, cũng không có pháp xác định nào Như Lai có thể thuyết.

“Vì sao vậy? Chỗ thuyết pháp của Như Lai thảy đều chẳng thể chấp giữ lấy, chẳng thể nói ra, chẳng phải là pháp, cũng chẳng phải phi pháp.

Phó Đại sĩ có bài tụng rằng:

Bồ đề ly ngôn thuyết,

Tùng lai vô đắc nhân,

Tu y nhị không lý,

Đương chứng pháp vương thân.

Hữu tâm câu thị vọng,

Vô chấp nãi danh chân;

Nhược ngộ phi phi pháp,

Tiêu dao xuất lục trần.

Tạm dịch:

Bồ đề lìa ngôn thuyết

Xưa nay chẳng người được

Nên nương hai lý không

Mới chứng pháp vương thân

Có tâm đều là vọng.

Chẳng chấp mới là chân

Nếu ngộ không, không pháp

Tự tại ngoài sáu trần.

Kinh văn:

所以者何。一切賢聖皆以無為法而有差別。

Vì sao vậy? Tất cả các bậc thánh hiền đều dùng pháp vô vi mà có sự sai biệt nhau. 40[40]

Phó Đại sĩ có bài tụng rằng:

Nhân pháp câu danh chấp,

Liễu tức nhị vô vi,

Bồ tát năng tề chứng,

Thanh văn li nhất phi.

Sở tri phiền não tận,

Không trung vô sở y,

Thường năng tác sở quán,

Đắc thánh định vô nghi.

Tạm dịch:

Nhân pháp đều là chấp

Hiếu rõ, đồng vô vi

Bồ tát đều biết rõ

Thanh văn chỉ lìa một

Phiền não sở tri hết

Trong không, chẳng chỗ nương

Thường quán chiếu như vậy

Đắc thánh quả chẳng nghi.

Kinh văn:

須菩提。於意云何。若人滿三千大千世界。七寶以用布施。是人所得福德寧為多不。須菩提言。甚多世尊。何以故。是福德即非福德性。是故如來說福德多。若復有人於此經中。受持乃至四句偈等為他人說。其福勝彼。何以故。須菩提。一切諸佛及諸佛阿耨多羅三藐三菩提法皆從此經出。須菩提。所謂佛法者

即非佛法

“Tu bồ đề! Ý ông nghĩ sao? Nếu có người dùng bảy món báu đầy trong cõi ba ngàn đại thiên thế giới mà bố thí, được phước đức nhiều chăng?” Tu bồ đề thưa: “Bạch Thế Tôn, rất nhiều. Vì sao vậy? Phước đức, thật chẳng phải là tánh phước đức, nên Như Lai nói là nhiều phước đức. ”

“Nếu lại có người thọ trì chỉ bốn câu kệ trong kinh này vì người khác mà giảng nói, phước này hơn hẳn phước bố thí kia. “Vì sao vậy? Hết thảy chư Phật và giáo pháp Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác của các ngài đều từ nơi kinh này mà ra.

“Tu bồ đề! Vì vậy mà nói rằng: Phật pháp tức chẳng phải là Phật pháp. Phó Đại sĩ có bài tụng rằng:

Bảo mãn tam thiên giới

Tê trì tác phước điền,

Duy thành hữu lậu nghiệp,

Chung bất ly nhân thiên.

Trì kinh thủ tứ cú,

Dữ thánh tác lương duyên,

Dục nhập vô vi hải,

Tu thừa Bát nhã thuyền. ”

Tạm dịch:

Đem đầy cả châu báu

Khắp thế giới ba ngàn

Ra bố thí tất cả

Chỉ thành nghiệp hữu lậu

Chẳng lìa cõi trời người.

Trì kinh nầy, bốn câu

Tạo duyên lành bậc thánh

Phải nương thuyền Bát nhã.

Để vào biển vô vi.

Thông rằng:

Pháp vi diệu vô trụ của Như Lai rất lớn không thể suy lường đến được. Nói đến phương diện thật tế, cũng không thể nào đạt được. Chỉ vì lợi lạc quần sanh mà chư Phật không phương ngại hiện bày vô số hình tướng âm thanh ngôn thuyết. Phàm mỗi người ai đã nghe thấy được rồi, thảy đều có được lợi ích. Thật ra trên bình diện pháp tánh, vốn lìa hẳn các phân biệt, không do sự tác ý, được tức là chẳng chứng đắc; nói tức là chẳng nói, đó tức là trung đạo đệ nhất nghĩa đế. Tu bồ đề (Không Sanh) chỉ hiểu được bờ mé bên ngoài của pháp thân, nên cho rằng Như Lai vô đắc vô thuyết, hết thảy hiền thánh đều do nơi pháp vô vi mà có sai biệt. Thế tôn mới chỉ ra việc hướng thượng của pháp thân, vốn chẳng quan ngại vì chư Phật đều do đây mà lưu xuất, pháp vô thượng bồ đề cũng từ đây mà có. Do vậy nên nói Phật và pháp, tức chẳng phải Phật pháp, đều là chẳng sở đắc. Diệu pháp ấy, chỉ nên tin nhận và thọ trì. Nếu được như vậy, phước đức thật là không thể nghĩ bàn.

San định ký nói rằng: Đức Phật hỏi Tu bồ đề, Ý ông nghĩ sao? Có cho rằng Như Lai chứng đắc bồ đề hay

Như Lai chẳng chứng đắc? Có nghĩ rằng Như Lai thuyết pháp hay chẳng thuyết pháp? Tu bồ đề chỉ một hướng hiểu về Không, nên không biết Phật có ba thân:

Một là pháp thân Phật, hai là Báo thân Phật, ba là Hoá thân Phật. Thế tôn hiện tiền tức là Hoá thân. Chính đó vốn chẳng phải là thân chứng đắc giác ngộ, cũng chẳng phải là thân thuyết pháp độ sanh, nên chẳng có pháp nhất định gọi là chứng đắc bồ đề; cũng chẳng phải có pháp nhất định mà Như Lai có thể giảng nói. Điều nầy do đâu? Nếu cho rằng Như Lai có pháp vô thượng bồ đề để giảng nói, thì chẳng có tai nào để nghe, nên chẳng chấp giữ được; chẳng có lời nào để có thể nói, nên nói không thể thuyết. Nếu muốn nói đến cái có, thì cái ấy ắt là phải không có hình trạng, không tên gọi. Tất cả các pháp đều không có thể tướng chân thật, vốn chưa từng là thật có, nên gọi là phi pháp. Nếu muốn nói các pháp là không, thì bậc thánh cho đó là linh, chân như vốn là vô ngã tướng là thật hữu, lại vốn chưa từng là không. Cho nên nói chẳng phải là phi pháp. Cho là pháp ắt lại là phi pháp, chi là phi pháp lại có chẳng phải phi pháp. Ngài nói vốn đã chẳng phải là hai, người nghe cũng chẳng chấp vào nhị biên, nên nói rằng Như Lai chẳng chứng đắc, chẳng hề giảng nói.

Di lặc Bồ tát có kệ rằng:

Ứng hoá phi chân Phật

Diệc phi thuyết pháp giả

Thuyết pháp bất nhị thủ,

Vô thuyết ly ngôn tướng.

Tạm dịch:

Ứng thân và hoá thân

Chẳng phải chân thân Phật

Cũng không người thuyết pháp

Người nói, pháp được nói

Cả hai đều chẳng thủ

Chẳng nói, lìa tướng nói.

Bất nhị thủ giả: Chẳng chấp vào nhị biên, tức là chẳng chấp vào pháp, chẳng chấp vào phi pháp. Chẳng phải Như Lai được như vậy, mà các bậc hiền thánh đều nương nơi pháp chân như thanh tịnh mà có tên gọi, đều chính là lưu xuất từ pháp vô vi nầy. Vô vi là vốn chẳng có gì để làm mà có, nên không thấy cái có (hữu), chẳng thấy cái không (vô). Vô vi tức là không thể phân biệt, nên không thể có cái chứng đắc để giữ lấy, chẳng có cái chứng đắc để nói. Tự tánh của nó, vốn lìa xa tướng ngôn ngữ, chẳng có thể diễn bày bằng sự tướng. Chỉ các bậc thánh chứng được từng phần nghĩa lý nầy, từng phần được thanh tịnh. [41] Đến giai vị bậc thánh là đã chứng được hoàn toàn lý nầy tức mãn phần thanh tịnh. Các ngài đều do tu chứng pháp bồ đề nầy, mà quả vị lại có sai biệt. Như voi ngựa đều được, miễn là được đưa qua sông. Năng độ có sai khác, nhưng sở độ thì chẳng có gì khác nhau. Thế tôn vì không có chủ đích lập tông thú đối với tất cả pháp vô vi, sợ người đời sau nghe nói đến pháp vô vi nầy không thể nắm bắt được bằng lời nói, nên liền muốn huỷ bỏ. Các Đức Phật Như Lai chẳng từ chỗ nào khác mà lưu xuất, chẳng phải từ nơi nào khác mà chứng đắc vô thượng bồ đề, nên gọi đó là Phật pháp, là để khỏi bị rơi vào chấp không.

Ngay đó giảo lượng tính toán công đức trì kinh để hỏi ngài Tu bồ đề, Ý ông nghĩ sao?

Nếu như có người đem cả bảy thứ báu: lưu ly, pha lê, xa cừ, mã não, trân châu hổ phách, san hô, đấy cả tam thiên đại thiên thế giới, từ tiểu thiên cho đến trung thiên, từ trung thiên cho đến đại thiên, mỗi vạn ức mặt trời mặt trăng, vạn ức tứ thiên hạ, đem chừng ấy của báu để bố thí; đúng thật chừng ấy của báu, bố thí rộng lớn đến như vậy, có đạt được phước báo nhiều chăng? Tu bồ đề trả lời là rất nhiều. Lấy nghĩa nào để nói nhiều? Phước đức do bố thí số trân bảo ấy chỉ là phần sự tướng phước đức, không thể đưa đến quả vị bồ đề. Đó chẳng phải là chủng tánh phước đức đưa đến trí huệ Bát nhã. Nếu y theo Bát nhã mà tu hành, khiến cho tự tánh không lạc vào các cõi hữu, mới chân thật gọi là tánh phước đức, mới có thể gánh vác sứ mệnh Như Lai. Thể tánh trùm khắp cõi giới nhiều như cát bụi, phước đức ấy được tích tụ như vậy, chính là phần lý tánh của phước đức, không thể nói rằng có phước hoặc không có phước đức. Phước đức vốn đã không có, thì không thể nói là nhiều được. Cái có theo thế gian, là hữu tướng hữu vi, nên có thể nói đó là phước, nên cho là có phước đức, gom lại nói là nhiều. Cho nên Như Lai nói là có phước đức nhiều. Đức Phật liền ấn khả nên nói rằng: “Như lời ông nói, nếu như có người, ngay ở nơi nghĩa lý kinh văn Bát nhã nầy mà phát khởi niềm tin thọ trì đọc tụng, thì đó là phần tự lợi. Còn nếu để giảng nói cho nhiều người khác cùng nghe, thì đó là lợi tha. Bất kỳ người nào quán triệt toàn bộ trước sau, cho đến tuỳ thuận giảng nói chỉ bốn câu kệ mà không rời tự tánh Bát nhã. Đó mới gọi là công đức. Phước đức ấy lớn hơn người đem trân bảo bố thí vô lượng vô biên, không thể đem tâm thức mà đo lướng được. ” Di lặc Bồ tát có kệ rằng:

Thọ trì pháp cập thuyết,

Bất không ư phước đức,

Phước bất thú bồ đề,

Nhị năng thú bồ đề.

Tạm dịch:

Thọ trì, giảng nói kinh

Chẳng phải không phước đức

Như phước hữu lậu kia

Chẳng thú hướng bồ đề

Phước thọ trì, giảng nói

Mới thú hướng bồ đề

Hai thứ phước đức ở đây là thọ trì và giảng nói.

Về ý nghĩa bốn câu kệ (Tứ cú kệ) có nhiều quan niệm không giống nhau: Hoặc là vô ngã, vô nhân, vô chúng sinh, vô thọ giả. Hoặc là câu: Phàm sở hữu tướng giai thị hư vọng. Hoặc bài kệ:

Nhược dĩ sắc kiến ngã,

Dĩ âm thanh cầu ngã

Thị nhân hành tà đạo

Bất năng kiến Như Lai.

Cho đến bài kệ:

Nhất thiết hữu vi pháp

Như mộng huyễn bào ảnh

Như lộ diệc như điển

Ưng tác như thị quán.

Hoặc lấy một câu, hai câu, ba câu cho đến bốn câu, như Lục tổ Huệ Năng lấy câu Maha Bát nhã ba la mật đa làm tứ cú. Các thuyết từ trước đến nay không đồng, chỉ dùng lời Đức Phật tuỳ thuận với tứ cú mà ấn khả, thì tất cả đều là tứ cú, đều có thể trưng dẫn khi giảng nói, không nên tranh luận.

Do nghĩa nào mà nói rằng thọ trì giảng nói kinh nầy được công đức vượt trội những người đem tài sản ra bố thí? Vì vô thượng bồ đề là do từ kinh nầy lưu xuất. Lý chân thật vốn không sinh không diệt, khi phiền não che mờ thì lý thể chân thật ấy tạm ẩn, khi trí huệ tròn đầy thì lý thể chân thật ấy hiển lộ. Thọ trì giảng nói kinh nầy thì trí huệ vi diệu tự sáng rõ, bồ đề pháp thân tự hiện bày, nên gọi là liễu nhân. Do vì các Đức Phật Như Lai đều từ kinh nầy lưu xuất. Báo thân hoá thân từ xưa nay vốn không thực có, thọ trì giảng nói kinh nầy, ngoài phần thọ báo, sắc tướng vô biên chỉ để trang nghiêm thân nầy, được qua lại vô ngại khắp trong mười phương quốc độ, đó gọi là sanh nhân. Di lặc Bồ tát có kệ rằng:

Ư thật vi liễu nhân,

Diệc vị dư sinh nhân.

Công đức trì kinh có thể khiến thành tựu tất cả các pháp bồ đề của chư Phật như vậy, liệu có các pháp hữu lậu thế gian để cùng so sánh chăng? Nếu cứ đắm chấp vào công đức trì kinh nầy, tỏ bày cho thấy đó là pháp thân Phật, thấy có thực tánh, tức là người chưa ngộ được pháp nên càng tăng thêm chướng ngại. Cho nên nói rằng: Phật, pháp, tức là chẳng phải Phật, chẳng phải pháp. Nói Phật, pháp, trên phương diện thế đế dường như có. Còn nói chẳng phải Phật, chẳng phải pháp, là đứng về phương diện đệ nhất nghĩa đế, tức là không. Có nghĩa là trong tục đế, có sự khác nhau giữa mê ngộ, phàm thánh, nhiễm tịnh. Cho nên nói rằng chư Phật và các pháp đều từ kinh nầy lưu xuất. Còn về lý thể, trên phương diện chân đế, là lìa xa các tướng mê ngộ, phàm thánh, nhiễm tịnh, rốt ráo vốn chẳng có Phật pháp để chứng đắc.

Di lặc Bồ tát có kệ rằng:

Duy độc chư Phật pháp,

Phước thành đệ nhất thể.

Nghĩa là:

Chỉ có trong Phật pháp

Phước là thể đệ nhất.

Luận về Phật và pháp, phước đức xuất thế vốn không lấy gì để so sánh được. Từ phương diện đệ nhất nghĩa đế quán sát, thì hết thảy vốn đều không có, nên gọi là phước thành tựu đệ nhất thể. Đó đều là pháp không thể nắm bắt, không thể nghĩ bàn. Đều quy về các pháp vô vi, tợ như là rơi vào chấp không, nhưng đó chính tức Phật pháp mà chẳng phải Phật pháp, vốn chẳng sai với nghĩa trung đạo. Trụ mà không trụ, không trụ mà trụ, đó chính là chỗ chí diệu lại càng chí diệu hơn.

Xưa Thiền sư Tuyết Phong[42] hỏi Đức Sơn: 43[43] Trong chỗ tông thừa, con nay có được phần nào chăng?

Đức Sơn đánh một gậy, đáp: Nói cái gì?

Tuyết Phong trả lời: Không hiểu!

Sáng hôm sau vào thưa hỏi. Đức Sơn nói:

Tông ta không có ngữ cú, thật không có một pháp để tiếp người.

Tuyết Phong nhân đó tỉnh ngộ. Nham Đầu nghe vậy liền nói: Lão già Đức Sơn nầy, thân như cành trơ xương cốt, cứng rắn như gang thép, bẻ chẳng gãy. Tuy vậy, nói trong giáo môn, cũng còn chút tạm được.

Pháp Nhãn nói: Chứng quả vị Phật, gọi là trì tụng kinh nầy. Trong Kinh nói rằng: Hết thảy chư Phật cùng các pháp A nậu đa la Tam miệu tam bồ đề đều từ kinh nầy lưu xuất, Hãy nói thế nào là kinh nầy. Chẳng phải là quyển vàng giấy đỏ là kinh ấy đâu! Chớ nhận định sai lầm. ”

Lại có vị Tăng đến hỏi Thủ Sơn: 44[44] Hết thảy chư Phật đều từ kinh nầy lưu xuất, Kinh này là thế nào?

Thủ Sơn đáp: Nói khẽ! nói khẽ!

Tăng hỏi: Thọ trì như thế nào?

Thủ Sơn đáp: Đừng nhiễm ô!

Đầu Tử [45] tụng rằng:

Thuỷ xuất Côn Lôn sơn khởi vân,

Điếu nhân tiều phụ muội lai nhân,

Chỉ tri hồng lãng nham loan khoát

Bất khẳng phao ti khí phủ thanh. ”

Tạm dịch:

Nước quanh Côn Lôn núi chạm mây

Thuyền câu, tiều phụ chẳng rõ đâu.

Chỉ biết sóng vờn quanh vịnh vắng

Chẳng chịu ném dây, bó búa rìu.

Nếu ném bỏ dây câu, bỏ búa rìu, chỉ một lòng hướng thượng, thì nước tự trong mình sẽ lưu xuất, mây tự trong mình sẽ dậy. Còn nếu đắm chấp ngữ ngôn văn tự tức là tự mình nhiễm ô đó vậy.

4. Đoạn Trừ Mối Nghi Thanh Văn Chứng Quả Còn Chấp Thủ.

Mối nghi nầy từ đoạn trước nói rằng Phật pháp tức chẳng phải là Phật pháp. Luận của Bồ tát Thế Thân nói rằng:

“Các bậc Thánh nhân đều do nơi pháp vô vi mà được chứng đắc, do nghĩa ấy, nên các pháp ấy là không thể nắm bắt, không thể diễn nói được. Nếu các bậc Thánh như Tu đà hoàn đều tự thủ chứng quả vị, làm sao lại nói là pháp ấy không thể chứng đắc được? Đã như điều sở chứng mà nói, làm sao lại bảo rằng không thể diễn bày?”

Để khiển trừ mối nghi nầy, và để xác định đúng là các pháp ấy không thể nắm bắt, không thể diễn nói được, nên kinh nói:

Kinh văn:

須菩提。於意云何。須陀洹能作是念。我得須陀洹果不。須菩提言。不也世尊。何以故。須陀洹名為入流而無所入。不入色聲香味觸法。是名須陀洹。須菩提。於意云何。斯陀含能作是念。我得斯陀含果不。須菩提言。不也世尊。何以故。斯陀含名一往來。而實無往來。是名斯陀含。須菩提。於意云何。阿那含能作是念。我得阿那含果不。須菩提言。不也世尊。何以故。阿那含名為不來而實無來。是故名阿那含。須菩提。於意云何。阿羅漢能作是念。我得阿羅漢道不。須菩提言。不也世尊。何以故。實無有法名阿羅漢。世尊。若阿羅漢作是念。我得阿羅漢道。即為著我人眾生壽者。世尊。佛說我得無諍三昧人中最為第一。是第一離欲阿羅漢。我不作是念。我是離欲阿羅漢。世尊。我若作是念我得阿羅漢道。世尊則不說須菩提是樂阿蘭那行者。以須菩提實無所行。

而名須菩提是樂阿蘭那行。

Tu bồ đề! Ý ông nghĩ sao? Vị Tu đà hoàn còn khởi niệm: ‘Ta được quả Tu đà hoàn’ chăng?”

Tu bồ đề thưa: “Bạch Thế Tôn, chẳng thể được. Vì sao vậy? Tu đà hoàn gọi là ‘nhập vào dòng, ’ nhưng thật không có chỗ nhập. Chẳng nhập vào hình sắc, âm thanh, hương thơm, mùi vị, cảm xúc, pháp tướng, nên mới gọi là Tu đà hoàn. ”

“Tu bồ đề! Ý ông nghĩ sao? Vị Tư đà hàm còn khởi niệm: ‘Ta được quả Tư đà hàm’ chăng?”

Tu bồ đề thưa: “Bạch Thế Tôn, chẳng được. Vì sao vậy? Tư đà hàm gọi là ‘một lần trở lại, ’ nhưng thật không có trở lại, nên mới gọi là Tư đà hàm. ”

“Tu bồ đề! Ý ông nghĩ sao? Vị A na hàm còn khởi niệm: ‘Ta được quả A na hàm’ chăng?”

Tu bồ đề thưa: “Bạch Thế Tôn, chẳng được. Vì sao vậy? A na hàm gọi là ‘không trở lại, ’ nhưng thật chẳng phải là không trở lại, nên mới gọi là A na hàm. ” “Tu bồ đề! Ý ông nghĩ sao? Vị A la hán còn khởi niệm: ‘Ta được đạo A la hán’ chăng?

Tu bồ đề thưa: “Bạch Thế Tôn, chẳng được. Vì sao vậy? Thật không có pháp gọi là A la hán. Thế Tôn! Nếu vị A la hán khởi niệm rằng: ‘Ta được đạo A la hán, ’ tức là vướng mắc vào ngã, nhân, chúng sanh, thọ giả.

“Thế Tôn! Phật bảo rằng con được phép Tam muội Vô tránh, cao quý nhất trong loài người, là bậc A la hán cao quý nhất lìa bỏ tham dục. Con chẳng khởi niệm này: ‘Ta là bậc A la hán lìa bỏ tham dục. ’

“Bạch Thế Tôn! Nếu con khởi niệm này: ‘Ta được đạo A la hán’, Thế Tôn tất chẳng nói: ‘Tu bồ đề ưa thích hạnh A lan na. ’ Vì con đây thật không vướng mắc ở chỗ làm, nên mới nói rằng: ‘Tu bồ đề ưa thích hạnh A lan na. ’”

Phó Đại sĩ có bài tụng trước khi chứng đệ tam quả rằng:

Xả phàm sơ nhập thánh,

Phiền não tiệm khinh vi,

Đoạn trừ nhân ngã chấp,

Sáng thuỷ chí vô vi.

Duyên triền cập thân kiến,

Kim giả nãi tri phi,

Thất phản nhân thiên hậu,

Thú tịch bất tri quy.

Tạm dịch:

Lìa phàm nhập dòng thánh

Phiền não dần xem nhẹ

Đoạn trừ chấp ngã nhân

Mới gọi đạt vô vi

Duyên triền và thân kiến

Đến nay mới biết không

Sau bảy lần trở lại

Thủ tịch, chẳng còn về.

Và bài tụng về đệ tứ quả:

Vô sinh tức vô diệt,

Vô ngã phục vô nhân,

Vĩnh trừ phiền não chướng,

Trường từ hậu hữu thân.

Cảnh vong tâm diệc diệt,

Vô phục khởi tham sân,

Vô bi không hữu trí

Tiêu nhiên độc nhậm chân.

Tạm dịch:

Chẳng sinh tức chẳng diệt,

Không ngã cũng không nhân,

Sạch dứt phiền não chướng

Không còn thân rốt sau

Cảnh quên, tâm cũng diệt

Chẳng còn khởi tham sân

Chẳng bi, cũng chẳng trí

Thản nhiên, chỉ thuần chân.

Thông viết:

Trên đã tin rằng pháp vô vi không thể nắm bắt, không thể diễn nói được, vốn là lời nói của Tu bồ đề, tại sao ngay lời mình đã nói rồi lại sinh nghi? Vì Phật pháp chư Phật nói ra, tức vốn chẳng phải Phật pháp, nói vậy chính là để phá trừ pháp vô vi. Các người ấy muốn tiêu tán các pháp để quy về không (vô), chư Phật liền hiện khởi các pháp như là không chỉ bày cái thật có (hữu) của nó, tức là pháp vô vi cũng không hiện bày tính thực hữu của nó. Cho nên Tu bồ đề nghi rằng nếu các pháp vô vi cũng là vô tự tánh, thì các bậc hiền thánh, như các bậc đã chứng bốn quả Thanh văn, mỗi mỗi đều có sai biệt, mỗi vị đều có chỗ sở đắc, tại sao khi đã chứng đạt quả vị rồi, lại nói đó chẳng phải là quả? Chư Phật cho rằng quả vị chưa từng là không, chỉ do không tự mình tác chứng, tức là không thấy có quả vị để chứng đắc. Cho nên mới dùng phạm trù tứ quả có hay không để khởi niệm gạn hỏi. Tu bồ đề vốn đã tự biết là chẳng có khởi niệm, đã không khởi niệm, làm sao tướng của quả lại có được? Nhưng đã tin những điều Như Lai nói là Phật pháp, tức chẳng phải là Phật pháp, đó chính là diệu pháp vô trụ.

Phần dưới đây sẽ dùng thí dụ Như Lai có pháp sở đắc hay không để hỏi. Tức là biết vốn chẳng có gì sở đắc. Lại dùng ví dụ Bồtát trang nghiêm Phật độ để gạn hỏi, tức biết được vốn thật chẳng phải trang nghiêm. Nên Đức Phật ấn khả rằng: “Nên như vậy mà sanh khởi tâm thanh tịnh, nên như vậy mà sanh khởi tâm. ” Chẳng phải trụ vào vô vi, mới có thể gọi là pháp của bậc hiền thánh. San định ký nói rằng:

Ý ông nghĩ sao? Bậc đã chứng Tu đà hoàn còn khởi niệm tưởng mình đã chứng đắc quả vị Tu đà hoàn hay sao? Tu bồ đề đáp: Không. Nếu có khởi niệm, làm sao được gọi là chứng quả Tu đà hoàn? Từ cảnh giới của hàng phàm phu, nhập vào hàng bậc thánh, mà tâm không thấy có điều sở đắc sở chứng. Sao gọi là không chứng đắc? Là nơi cảnh giới sắc tướng lục trần mà không thủ trước. Nếu đắm chấp lục trần, tức gọi là hàng phàm phu, nghịch với hàng thánh giả. Chỉ không thủ trước, mới nhập được vào dòng thánh, ngược với dòng phàm, nên gọi là Tu đà hoàn.

Trong tứ quả, quả vị đầu gọi là Kiến đạo, thứ hai gọi là Tu đạo, kế đến gọi là hàng Vô học. Kiến đạo là đem 16 tâm, đoạn trừ 88 hạ phần kiết sử tứ đế trong tam giới. Thế nào là 16 tâm? Là tứ đế trong dục giới, mỗi thứ một nhẫn (khổ pháp trí nhẫn), một trí (khổ pháp trí), thành 8 tâm, lại phối hợp với hai cõi giới trên (Sắc giới, Vô sắc giới) làm một Tứ đế, loại hại dục giới quán đoạn, cũng gọi là nhất nhẫn nhất trí, để thành 8 tâm, tức thành 16 tâm.

Nhẫn tức thuộc về Vô gián đạo, [46] đó chính là lúc đoạn trừ được các lậu hoặc. Trí tức thuộc về giải thoát đạo. [47] Tức là khi đã đoạn trừ các lậu hoặc xong. Gọi là Khổ pháp trí nhẫn, khổ pháp trí Khổ loại trí nhẫn, Khổ loại trí; cho đến Đạo pháp trí nhẫn, Đạo pháp trí; Đạo loại trí nhẫn, Đạo loại trí, đoạn được 15 tâm Đạo loại trí, gọi là Sơ quả hướng. Cho đến khi khi đạt được 16 tâm thuộc Đạo loại trí, mới được gọi là Sơ quả. Cõi trời, cõi người khác biệt, tất cả bảy lần sinh trở lại. Sao gọi là bảy lần sinh? Do bảy kiết. Thế nào là bảy kiết? Là tham, sân, si trong Dục giới và ái, trạo cử, mạn, vô minh trong Sắc giới và Vô sắc giới. Từ trong đó, lại đoạn trừ sở đoạn hoặc trong Dục giới, gồm có bốn: tham, sân, si, mạn. Đây là lậu hoặc (phiền não) câu sinh vi tế, nhậm vận mà sanh khởi, do khó đoạn trừ, nên phân thành 9 phẩm.

Gọi là bậc thượng thượng cho đến bậc hạ hạ. Chín phẩm lậu hoặc nầy, đoạn được quả thứ hai thứ ba, đoạn cho đến phẩm thứ năm, gọi là Nhị quả hướng. Đến khi đoạn sạch phẩm thứ sáu. Gọi là chứng Nhị quả. Trong giai vị gọi là hướng, còn có hai loại gia gia, có nghĩa là trời và người. Thiên gia gia là trong cõi trời, hoặc cõi trời thứ nhất, cõi trời thứ hai, thứ ba. . ., lưu chuyển trong các cõi đó rồi nhập niết bàn. Nhân gia gia là trong cõi người, hoặc là ở châu nầy, hoặc là ở trong các châu khác. Lưu chuyển trong các châu rồi nhập niết bàn. Đã không còn trải qua sáu lần sinh tử, chỉ còn một lần sinh nữa thôi, đó là một lần sinh ở cõi trời, lại còn một lần sinh xuống cõi người để đoạn trừ sạch các dư báo. Theo lần lượt như vậy, lại đến đoạn trừ phẩm thứ hai, là sinh ở nhân gian, nhưng thường ở niết bàn, tức là tam quả hướng (A na hàm hướng). Đã đoạn sạch vĩnh viễn chín phẩm, gọi là chứng quả A nahàm (đệ tam quả), tức không còn sinh ở Dục giới nữa. Đã lấp sạch hết mọi phiền não rồi, nên không sanh trở lại nữa. Đến đây tức là đã chứng được Giai vị Kiến đạo, bát phẩm vô vi. Còn Tu đạo, cửu phẩm vô vi là thể của quả vị nầy. Quả vị thứ hai, thứ ba đoạn trừ các lậu hoặc, chỉ như là chặt đứt các cành cây mà thôi.

Như thế cho đến vượt qua cảnh giới sơ thiền ở Dục giới, cho đến giai vị Hữu đảnh thuộc cửu phẩm trong Vô gián đạo. Đến đây được gọi là A la hán hướng, đây là thuộc Vô gián đạo, còn gọi là Kim cang dụ định, vì có thể phá trừ sạch mọi phiền não tuỳ miên. Đến Giải thoát đạo thì được gọi là Tận trí, tức Lậu tận trí đồng thời phát sinh. Đến đây mới gọi là trụ quả vị A lahán. Tổng quát là lấy 89 phẩm vô vi làm thể của quả vị.

Bất sinh hay Vô sinh có nghĩa là ý niệm sinh khởi về Ngã không còn nữa. Phạm hạnh đã lập xong, những gì cần làm đã làm xong, không còn thọ thân nữa. [48] Ba câu trước là Lậu tận trí. Ba câu sau là Vô sanh trí, có nghĩa là không hướng vào trong ba quả trên mà thọ thân khổ báo. Do đã tiêu trừ tất cả nhân quả thế gian, nhân xuất thế gian đã thành, quả xuất thế gian đã chứng, nên phải làm lợi ích cho mình và cho mọi chúng sinh. Xứng đáng để cho trời người hoan hỷ cúng dường.

Bốn dạng người như vậy đều không khởi niệm tưởng về ngã mà có thể chứng được quả vị. Vì sao? Khi chứng đắc là chẳng có gì để gọi là chứng. Như đã nói là thật không có pháp nào gọi là Tu đà hoàn, cho đến chẳng có pháp nào gọi là A la hán. Tại sao không được khởi niệm mình đạt được quả vị? Nếu có niệm đó phát sinh, tức là còn có cái chấp về ngã, tức chẳng khác gì hàng phàm phu. Đến tứ quả đều lìa xa thân kiến, nên chẳng còn cái chấp kia. Đã không còn tâm chấp thủ, thì chứng tức là chẳng chứng.

Di lặc Bồ tát có kệ rằng:

Bất khả thủ cập thuyết,

Tự quả bất thủ cố.

Nghĩa là:

Không chấp giữ và thuyết

Do quả chẳng thủ trước.

Đức Phật ngày xưa đã từng nói con (Tubồ đề) đã chứng được Vô tránh tam muội, không làm não loạn chúng sinh, còn khiến cho chúng sinh không khởi dậy phiền não. Nếu còn cơ hiềm nơi người, tức là còn vì chỗ ngồi, cho đến không còn nhắm đến nhà nghèo mà khất thực, đều là hạnh không não loạn chúng sinh.

Đệ nhất trong số tăng chúng của đệ tử Đức Phật, có nghĩa là, trong hàng đệ tử lớn mỗi vị đều có một khả năng ưu việt, nên gọi là Đệ nhất. Như Ca diếp là người tu hạnh Đầu đà đệ nhất. A nan là đa văn đệ nhất, Thiện Hiện (Tu bồ đề) là bậc có hạnh Vô tránh đệ nhất, trong các bậc A la hán ly dục, được gọi là đệ nhất. Đức Phật tuy khen ngợi con (Tu bồ đề), nhưng lúc đó, tâm niệm vẫn thường như vậy, nếu vào lúc ấy, con còn khởi niệm rằng mình chứng được đạo A la hán, đang tu hạnh Vô tránh, tức là chẳng ngộ được lý không, làm sao Như Lai lại khen ngợi con là đệ nhất? Nói đệ nhất an lạc tịch tịch vô tránh, tức là ngộ được lý không. Vì Tu bồ đề vốn không có niệm nầy, vốn thật không có điều để thi tác. Cho nên Đức Phật gọi ngài là bậc Vô tránh đệ nhất. Vô tránh là lìa xa hết thảy các phiền não chướng, cũng rời khỏi tammuội chướng. Do lìa khỏi phiền não chướng mà chứng được A la hán; do lìa xa tam muội chướng mà được hạnh Vô tránh.

Di lặc Bồ tát có kệ rằng:

Y bỉ Thiện Cát giả,

Thuyết ly nhị chủng chướng.

Nghĩa là:

Theo đó mà Thiện Cát (Tu bồ đề)

Nói là hai chủng tướng.

Tu bồ đề trụ trong định nầy, chướng tức còn chống trái, đều không tương ứng với định nầy. Cho nên theo tục đế mà gọi là hạnh Vô tránh. Vô tránh là vốn không khởi niệm có thi tác, làm sao lại còn có mối nghi chấp thủ nơi chứng quả. Điều nầy là Thế tôn khiến cho chúng sinh tự ngộ tự giải, tự nhiên sẽ trừ được mối nghi cho mình.

Ngày xưa Thiền sư Thuý Vi Vô Học [49] khi cúng dường các vị A la hán, có vị tăng hỏi: “Đan Hà thiêu tượng Phật, sao Hoà thượng lại cúng dường A la hán?”

Sư trả lời: Thiêu không dính vào chuyện thiêu, cúng dường vẫn cứ cúng dường.

Tăng nói: Cúng dường A la hán, nhưng Ala hán rốt ráo là không?

Sư đáp: Ông mỗi ngày đều ăn cơm chứ?

Tăng không đáp được. Sư nói tiếp: Ít có người linh lợi.

Thiền sư Trường Khánh [50] nói: Thà nói A la hán có tam độc, không nên nói rằng Như Lai có hai lối nói (nhị chủng ngữ). Đừng cho rằng Như Lai không nói, đó chính là nhị chủng ngữ.

Bảo Phước nói: Thế nào là lời nói của Như Lai?

Thiền sư Trường Khánh trả lời: Kẻ điếc mong được nghe. ”

Bảo Phước nói: Như ông là đã thuộc về cách thứ hai rồi đó!”

Trường Khánh trả lời: Thế nào là lời nói của Như Lai?

Bảo Phước trả lời: Uống trà đi!

Tuyết Đậu tụng rằng:

Đầu hề đệ nhất đệ nhị,

Ngoạ long bất giám chính thuỷ

Vô xứ hữu nguyệt ba trừng,

Hữu xứ vô phong lãng khởi.

Lăng thiền khách! Lăng thiền khách!

Tam nguyệt vũ môn tao điểm ngạch.

Tạm dịch:

Đầu, chừ, thứ nhất thứ hai.

Rồng nằm chẳng xem nước đứng

Chỗ không, trăng soi sóng lặng

Chỗ có, sóng chẳng dậy trời.

Thiền khách Lăng! Thiền khách Lăng!

Tháng ba, vũ môn được điểm trán. [51] Hai tắc công án nầy đều có đầy đủ con mắt của Kim cang Bát nhã chiếu dụng ngay hiện tiền, để hiểu được lời nói của Như Lai.