Kim Cang Tông Thông

Tựa

Kinh Kim Cang Là bộ Kinh quan trọng của tư tưởng Đại thừa.

Từ tư tưởng chủ đạo của Kinh nầy mà hình thành nên những tông phái như Trung quán, Duy thức, Tam luận tông. Những pháp môn tu tập như Thiền tông, Tịnh độ tông, Mật tông. . . đều rút tỉa những tư tưởng chính trong Kinh để hành trì nhằm nhận ra chân tâm, hàng phục vọng tâm và an trụ trong bản tâm. Và chính là qua Kinh nầy mà giáo lý Bát nhã được nghiên cứu cũng như hành trì sâu rộng.

Chúng ta biết được sự truyền thừa của kinh nầy qua việc ấn chứng từ Ngũ tổ Hoằng Nhẫn cho ngài Huệ Năng. Trước đó, từ Sơ tổ Bồ đề Đạt ma truyền cho ngài Huệ Khả, ngài truyền Kinh Lăng Già để làm tâm ấn. Nhưng từ Ngũ tổ Hoằng Nhẫn, Thiền tông đã khởi sắc và phát triển theo một chiều hướng mới để thích nghi với căn cơ và nền tảng văn hóa Trung Hoa, nên Ngài mới dùng Kinh Kim Cang để truyền thừa thay vì kinh Lăng già. Từ đó, Kinh Kim Cang đã đóng một vai trò đặc biệt rất then chốt trong sự lan toả mạnh mẽ của Phật giáo cũng như Thiền tông Trung Hoa và sau đó lan rộng ra các nước Đông Nam Á.

Khi Thiền tông đã đưa Phật giáo Trung Hoa đến đỉnh cao nhất thì cũng là lúc Kinh Kim Cang được chú ý đến nhiều nhất của mọi giới, từ giới hành trì tu chứng cho đến giới trí thức học giả chuyên nghiên cứu Phật giáo. Trào lưu nầy đã đẩy mạnh việc phiên dịch Kinh Kim Cang đến chỗ hoàn chỉnh nhất với sáu bản dịch từ tiếng Sanskrit sang Hán văn. Và số bản dịch ấy, cho đến ngày nay vẫn không tăng thêm một bản nào được xem là có giá trị ngang tầm với 6 bản đó, đã chứng thực cho nhân định nầy.

Sáu bản dịch đó, được sắp xếp theo thời gian như sau:

1. Cưu ma la thập (s: Kumārajīva): nhan đề Kim Cang Bát nhã Ba la mật Kinh, được dịch đầu thế kỷ 5 (Đại Chính Tạng, tập 8).

2. Bồ đề Lưu chi (s: Bodhiruci): Nhan đề Kim Cang Bát nhã Ba la mật Kinh. Dịch đầu thế kỷ 6–Niên hiệu Vĩnh Bình nguyên niên –508)

3. Chân Đế (s: Paramārtha; 499 569. Nhan đề Kim Cang Bát nhã Ba la mật Kinh. Dịch vào giữa thế kỷ 6–

4. Cấp đa, (s: Dharmagupta, (590 619), Hán dịch Pháp Mật). Tên kinh Kim Cang Năng Đoạn Bát Nhã Ba La Mật Đa Kinh. Dịch vào cuối thế kỷ 6

5. Huyền Tráng: Tên kinh Năng Đoạn Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Đa Kinh, Dịch vào giữa thế kỷ 7.

6. Nghĩa Tịnh (635 713). Tên kinh Phật Thuyết Năng Đoạn Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Đa Kinh. Dịch vào đầu thế kỷ 8.

Dịch từ Sanskrit sang tiếng Anh: Có 1 bản dịch: của Edward Conze, Luân đôn, 1957. Bản dịch Việt của Lệ Pháp.

Còn nhiều bản dịch tiếng Anh của nhiều tác giả khác, nhưng phần nhiều đều dịch từ bản tiếng Hán của ngài Cưu ma la thập. Chỉ có bản của dịch của Edward Conze là dịch từ tiếng Sanskrit, có tính nguyên uỷ hơn, và tất nhiên được giới nghiên cứu căn cứ nhiều hơn.

Khi một bản Kinh đã có sự định hướng cũng như khơi động rất mạnh tận chiều sâu tâm thức con người như vậy, tất sẽ có các pháp môn tu tập hình thành từ Kinh Kim Cang, từ đó phải cần có những luận giải, chú thích, giảng luận về bộ kinh nầy để đáp ứng cho việc hành trì. Chính Lục tổ Huệ Năng, đương thời cũng đã dùng Kinh Kim Cang để giảng giải và sau nầy, môn đệ đã ghi chép lại thành một tập, nhan đề là Kinh Kim Cang Khẩu quyết.

Các bản luận giải tạm ghi nhận như sau:

Tiếng Sanskrit:

- Bát thập kệ của Bồ tát Di lặc. Còn gọi Di lặc Bồ tát tụng.

- Kim cang Bát nhã Luậncủa Ngài Vô Trước.

- Kim cang Bát nhã Ba la mật đa Kinh Luận của Ngài Thế Thân.

- Kim cang Bát nhã Ba la mật đa Kinh Phá thủ tướng Bất hoại Giả danh Luận của ngài Công Đức Thi

Tiếng Hán:

Kim cang kinh chú của ngài Tăng Triệu, đời Hậu Tần.

- Kim cang Kinh nghĩa sớcủa ngài Cát Tạng. Đời Tuỳ.

- Kim cang Kinh sớ của ngài Trí Khải. Đời Tuỳ.

- Kim cang kinh Chú sớ của ngài Huệ Tịnh. Đời Đường.

- Kim cang Kinh Lược sớ, của ngài Trí Nghiễm, Đời Đường.

- Kim cang kinh toản thuật, của ngài Khuy Cơ, Đời Đường.

- Kim cang kinh giải nghĩa, Kim Cang Kinh Khẩu Quyết, của Lục tổ Huệ Năng, Đời Đường.

- Kim cang Kinh Sớ luận Toản yếu, của ngài Khuê Phong Tông Mật, Đời Đường.

- Kim cang Bát nhã ba la mật kinh giảng kí, của ngài Ấn Thuận, thời cận đại.

Về các luận giải từ tiếng Sanskrit, chúng ta thấy một điều đặc biệt là các nhà tạo luận đều là tị tổ của Du già hành tông

(Yogācāra), hay còn gọi là Duy thức hay Pháp tướng tông. Cho chúng ta thấy qua cái nhìn của các vị nầy, từ khởi thuỷ của nền học thuật và tư tưởng trên chính mảnh đất quê hương Ấn Độ, Kinh Kim Cang đã có một vai trò rất lớn trong Du già hành tông. Nên chẳng ngạc nhiên gì khi ngài Huyền Trang đã có một bản dịch rất đắc sắc về kinh nầy. Và sau đó, môn đệ của ngài là Khuy Cơ cũng góp phần bằng một bản luận giải. Nhưng điều đáng chú ý là Khuy Cơ đã không dùng bản dịch của ngài Huyền Trang, thầy mình, mà lại dùng bản dịch của ngài Cưu ma la thập để chú giải.

Về Tác Giả Và Các Luận Giải Được Dùng Trong Sách Nầy

Tăng Phụng Nghi là một Cư sĩ Phật giáo người Trung Quốc, sống vào đời Minh, quê ở Hành Châu (nay là huyện Hành Dương, tỉnh Hồ Nam), tự là Thuấn Trưng, hiệu Kim Giản. Làm quan đến chức Lễ Bộ Lang Trung.

Ông rất thông minh và hiếu học, chuộng lý học của Lục Tượng Sơn. Sau khi lui về quê ẩn cư, ông lập trường giảng dạy, môn đồ rất đông. Tình cờ gặp một vị tăng. Hai người tranh luận, trải ba ngày ông mới chịu khuất phục. Từ đó ông kính tin Phật pháp, giữ giới ăn chay, nghiên cứu kinh luận, nỗ lực tham cứu. Một hôm thấy mặt trăng lặn, mặt trời mọc, hoát nhiên đại ngộ, nghi ngại tiêu sạch, được ý chân thật của cả Nho và Phật. Sau đó viết sách, lập thuyết lưu truyền.

Tác phẩm của ông gồm có: Thủ lăngnghiêm Kinh Tông Thông, Lăng già Kinh Tông Thông, Kim Cang Tông Thông Kinh. [1]

Tất cả ba tác phẩm của ông đề có tên là Tông thông. Ý nghĩa được trình bày qua bài Duyên khởi trong Thủ lăng nghiêm Kinh Tông Thông:

Nhờ các vị Lão túc để làm rõ nghĩa kinh chứ chẳng phải tự nơi tôi, và lấy việc tỏ ngộ của chư tổ thiền tông để soi sáng kinh, chớ chẳng phải lấy văn tự kiến giải mà giảng. Bèn đặt tên là Tông thông. Tông thông cùng với thuyết thông, phải tự đắc bản tâm thì mới cùng với các bậc Lão túc mặc áo gặp nhau . [2]

Và Duyên khởi trong Kinh Kim Cang Tông Thông của ông:

Nói rằng (thiền) tông tức giáo, đó là lời nói hiển nhiên, lời nói không ngăn ngại, đều thuộc về sự giải thích rõ ràng. Nói giáo tức tông (thiền), là Như Lai thiền, Tổ sư thiền, tất cả đều được xếp cạnh nhau, đều gom về tiêu dung trong tự kỷ. Niêm hoa cùng với cử lên các câu kệ có gì khác nhau. Thấu rõ mỗi bên, cái thấy cái nghe có gì là khác nhau. Ở đây ắt tông thông tức là chìa khoá để mở bày ý kinh, thuyết thông tức là cánh cửa để thể nhập vào chứng ngộ.

Như vậy là bản ý của Tông thông đã rõ ràng, như lời của ngài Vĩnh Gia Huyền Giác trong Chứng Đạo Ca:

Tông diệc thông thuyết diệc thông

宗亦通說亦通

Định huệ viên minh bất trệ không. 定慧圓明不滯空

Về Kinh văn, Tăng Phụng Nghi đã dựa vào bản dịch tiếng Hán của ngài Cưu ma lathập, có một vài đoạn, ông có đối chiếu thêm bản dịch của ngài Huyền Trang để làm rõ nghĩa hơn ý của kinh văn, đồng thời lấy đó làm chỗ y cứ cho phần chú giải của ông.

Nếu như ngài Cưu ma la thập tự dịch theo ý mình, thì nghiệp quả sẽ thị hiện niềm tin ở cái lưỡi; [3] mà minh chủ vua Diêm la thấy có linh nghiệm, nên ban chiếu bổ túc những thiếu sót khắc vào trong đá. Chúng sinh khi mạng chung, huệ mạng nhờ đó được tăng trưởng. Cho đến thấy sắc nghe tiếng, nên còn lưu lại bài kệ bốn câu: Như lộ diệc như điển. Lại càng thiếu sót ba duyên. Luận giải về bài kệ đã rõ ràng. Kinh văn làm sao lược bớt được. Lấy thêm bản dịch của Ngài Huyền Trang để hoàn bị thêm cho cái nhìn thấu đáo, dịch thêm phần bài kệ, và ghi chú thêm ở phần cuối.

Về các luận giải dùng trong sách nầy, về các tác giả Ấn Độ, Tăng Phụng Nghi đã trích dẫn nhiều nhất là Bát thập kệ của Bồtát Di lặc, còn gọi Di lặc Bồ tát tụng. Bản thứ hai là Kim cang Bát nhã Ba la mật đa Kinh Phá thủ tướng Bất hoại Giả danh Luận của ngài Công Đức Thi, do Sa môn Địa bà ha la 沙門地婆訶羅 dịch vào đời Đường.

Các luận giải của các Tăng sĩ Trung Hoa được Tăng Phụng Nghi dùng trong tập sách nầy là Lương Triều Phó Đại sĩ tụng Kim Cang Kinh. [4] Về tác giả nầy, có nhiều nét khá kỳ đặc xin ghi nhận vài điều như sau:

Phó Đại sĩ (497 569), tên là Phó Hấp. Còn gọi: Thiện Huệ Đại Sĩ, Ngư Hành Đại Sĩ, Song Lâm Đại Sĩ, Đông Dương Đại Sĩ, Ô Thương Cư sĩ.

Cư sĩ Trung Quốc sống vào đời Lương thuộc Nam Triều, người Ô Thương, Đông Dương (nay là huyện Nghĩa Ô, Chiết Giang), tự Huyền Phong, hiệu Thiện Huệ, cùng với Ngài Bảo Chí (Chí Công) được tôn xưng là hai vị Đại Sĩ đời Lương.

Khi chưa gặp đạo, ngài thường cùng người làng lưới cá, mỗi lần được cá thì đựng vào lồng tre, dìm sâu xuống nước và nói: “Con nào muốn đi thì đi, không muốn đi thì ở lại. ” Người đời cho Ngài là ngu. Năm 16 tuổi, Ngài cưới con gái họ Lưu là Diệu Quang sanh hai con là Phổ Kiến, Phổ Thành. Năm 24 tuổi, lúc đang đánh cá ở sông Nghi, Ngài gặp được vị tăng Ấn Độ là Tung Đầu đà ( có thuyết cho đó là ngài Đạt ma) liền bỏ ngư cụ đi vào núi Tùng, huyện Ô Thương, kết am dưới cây song đào tu tập.

Đời Lương, năm 534, Ngài sai đệ tử là Phó Vãng dâng thư lên vua Vũ Đế hiến sách lược về ba điều lành thượng, trung, hạ. Tháng 12 nhuận, Vua mời Ngài vào cung, giảng kinh ở điện Trùng Vân. Vua đích thân đến nghe. Mọi người thấy Vua đến đều đứng dậy, chỉ mình Ngài ngồi im, quần thần gạn hỏi, Ngài nói: “Đất pháp nếu động thì tất cả chẳng an. ” Việc nầy về sau được truyền tụng thành giai thoại trong Thiền lâm.

Năm 535, Ngài về núi Tùng, năm năm sau lại đến Chung Sơn, bàn luận chân đế với Vua ở điện Thọ Quang, làm kệ tụng trình Vua. Năm 540 có thuyết nói năm 539, Ngài xây cất điện Phật, tháp gạch 9 tầng giữa các cây song đào ở núi Tùng, tức chùa Song Lâm, ở tại đây Ngài biên chép hơn 1000 quyển kinh, luật.

Đời Trần, năm 569, Ngài nhóm đệ tử lại răn dạy xong, ngồi kiết già thị tịch, thọ 73 tuổi. Đệ tử an táng trên đỉnh núi Song Lâm, hiệu là Di lặc Hạ Sanh.

Tác phẩm gồm có Tâm Vương Minh, Ngữ Lục 4 quyển, Hoàn Nguyên Thi.

Luận giải thứ hai của các Tăng sĩ Trung Hoa được Tăng Phụng Nghi dùng trong tập sách nầy là San định ký [5] của ngài Tử Tuyền. Ngài là một Cao Tăng Trung Quốc (965 1038), thuộc tông Hoa Nghiêm, sống vào đời Bắc Tống, người ở Tiền Đường, Hàng Châu (có thuyết nói là Gia Hưng, Tú Châu), Trung Quốc, họ Trịnh, hiệu Đông Bình, còn gọi là Trường Thuỷ Đại Sư. Năm 9 tuổi, Sư thờ ngài Khế Tông chùa Phổ Huệ làm thầy, chuyên trì tụng Kinh Lăng Nghiêm. Năm 13 tuổi Sư thọ giới Cụ túc. Lúc đầu, Sư học giáo pháp Hoa Nghiêm nơi ngài Tú Châu Hồng Mẫn, sau tham yết ngài Lang Da Huệ Giác mà có tỉnh ngộ, ngài Huệ Giác bảo sư trở về quê mở mang giáo pháp Hoa Nghiêm. Sư trụ trì chùa Trường Thuỷ, lập giảng đường dạy Hoa Nghiêm, Lăng Nghiêm. Đồ chúng đến ngàn vị. Sư có công rất lớn trong việc chấn hưng lại tông Hoa Nghiêm đời Tống. Năm 1013, Hàn Lâm học sỹ Tiền Công Dị tâu vua ban cho Sư tử y đồng thời ban hiệu

Trường Thuỷ Sớ Chủ Lăng Nghiêm Đại Sư.

Sư thị tịch năm 1038, thọ 74 tuổi.

Tác phẩm gồm có: Thủ lăng nghiêm Nghĩa Sớ Chú Kinh 20 quyển, Thủ lăngnghiêm Kinh khoa 2 quyển, Kim Cang Bát Nhã Kinh Toản Yếu Khoa 1 quyển, Đại Thừa Khởi Tín Luận Bút Tước Ký 20 quyển.

Về bố cục trong sách nầy, đã dựa theo cách đề ra 27 mối nghi về tư tưởng Kinh Kim Cang từ trong Luận giải của Thế Thân nhan đề Kim cang Bát nhã Ba la mật đa

Kinh Luận. Như Tăng Phụng Nghi trình bày trong phần duyên khởi:

Cùng theo đó là phụ dực của Bồ tát Thế Thân, phân tích 27 mối nghi ắt phải đoạn sạch. Chủ yếu là phô bày pháp thể, phá trừ khái niệm, phàm đã có tướng đều cho là không. Thứ đến ý chỉ phá trừ các tướng lại càng vi tế, mà cái thấy như huyễn dần dần càng trở nên ẩn mật khi đã nhập vào trú địa.

Sau mỗi đoạn, Tăng Phụng Nghi lại dùng những tắc công án, những niêm tụng của thiền sư, được trích trong các Ngữ lục quan trọng của Thiền tông. Về các tác phẩm nầy và các Thiền sư, chúng tôi có chú thích ở dưới để người đọc tiện theo dõi.

Về duyên khởi hình thành tập sách nầy của Tăng Phụng Nghi, ông có ghi rõ như sau:

Khoảnh khắc hữu duyên của tiên quân chợt hết, nên mỗi ngày đều tụng Kinh Kim Cang. Nhân nơi mộ thứ mà tham cứu, nên viết thành sách nầy. Mong mỏi được thấm nhuần sương móc, hầu mong được thấm nhuần hình hài khô lạnh, nương nơi Kim cang để gom chứa thể hình.

Chúng tôi vẫn chưa rõ được tiên quân mà Tăng Phụng Nghi đề cập trong nầy là ai. Xin chờ sự bổ khuyết cho của các bậc thức giả.

Chúng tôi cũng chỉ theo dấu người xưa để làm cái việc chẳng xứng chút nào với công hạnh của các ngài. Chỉ mong mạo muội chuyển được ý các ngài qua chữ nghĩa. Chắc hẳn là các ngài sẽ có lắm phiền trách. Con xin cúi đầu nhận tội vì tài hèn sức mọn, không thể nào chuyển hết tâm nguyện của các ngài, xin các Ngài từ bi lượng thứ.

Trân trọng cầu thỉnh các bậc thức giả cùng người đọc bổ khuyết cho những điều còn bất toàn trong bản dịch nầy.

Thích Nhuận Châu

Tịnh Thất Từ Nghiêm Hạ An Cư, 2006.

Chánh Văn Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Đa Kinh Tông Thông

Thông rằng:

Nhan đề của Kinh nầy là Bát nhã ba lamật. Bát nhã là đệ nhất trong các Ba la mật. Các Đức Như Lai vì những người phát tâm Đại thừa, vì những người phát tâm tối thượng thừa mà giảng nói kinh nầy, nên chẳng thể đem trí huệ tầm thường mà luận bàn được. Vả lại Tu bồ đề tán thán Như Lai khéo hộ niệm các Bồ tát, khéo phó chúc cho hàng Bồ tát, vì chỉ trong giai vị Bồ tát mới chân thực phát tâm Vô thượng chánh đẳng chánh giác (A nậu đa la Tam miệu tam bồ đề). Hộ niệm các Bồ tát là để thể hiện tâm thường trú; phú chúc là để thuận tiện trong việc độ thoát chúng sinh. Cần phải có trí huệ vi diệu để hàng phục được tâm, mới mong chứng được Vô thượng bồ đề của Như Lai, nên Đức Phật mới nói Kinh Kim cang Bát nhã cho hàng Bồ tát. Do hàng Bồ tát khi tu tập đến tư lương vị, gia hạnh vị, đã chứng tam không, được vô sanh pháp nhẫn; đến thông đạt vị, tức hàng sơ địa Bồ tát, chứng được từng phần chân như mà vẫn còn câu sanh ngã chấp; Bồ tát đến hàng bát địa, đã xả bỏ tàng (thức), vẫn còn câu sanh pháp chấp. Hai thứ chấp nầy (ngã chấp, pháp chấp), mỗi thứ đều có sở tri ngu vi tế. Trong pháp chấp vẫn còn cái sở tri ngu rất vi tế nầy, đến Đẳng giác mới đoạn sạch được. Để dứt trừ được nó, chỉ có Kim cang như huyễn tam muội thậm thâm mới đủ để gọi là pháp đối trị. Lên đến sơ địa, nhị địa lại phá trừ tiếp. Đạt đến nhị địa, tam địa phá trừ tiếp. Càng tiến dần lên các địa, đến giai vị Đẳng giác mới không còn gì để phá nữa. Nên nói: Kim cang đạo hậu dị thục không (đạt được giai vị Kim cang đạo rồi mới chín muồi các ý niệm về không nầy) là do nghĩa trên.

Lại nữa, trong 10 dụ thâm diệu của Kim cang, khi nói như huyễn như mộng, đến như sương móc, như điển chớp. . ., trong bài kệ cuối bản kinh, nhân đó, ngay nơi báo thân, hoá thân, pháp thân, vẫn còn lấy huyễn mộng làm đối tượng quán sát, chẳng phải do trí thức sâu sắc mà quán sát được như vậy! Do điều nầy mà Tu bồ đề cảm động rơi nước mắt, mừng vì nghe được điều chưa từng nghe.

San định ký nói rằng: Kim cang là chày báu của vua trời Đế thích, [6] có đầy đủ hai nghĩa, rất cứng và rất bén. Nghĩa rất cứng là sao? Là không có vật nào có thể phá hoại nó được. Sao gọi là rất bén? Vì nó có thể đập nát các vật khác. Nếu còn có một vật phá hoại được nó, thì đó không phải là vật rất cứng; nếu còn có một vật mà chày báu nầy không thể đập nát ra được; thì đó không phải là vật rất bén. Như sắt và bạc tuy là (kim loại) cứng, nhưng khi gặp lửa có thể chảy tan; đao kiếm tuy bén, chặt đá ắt phải mẻ, nên chẳng phải là nghĩa rất bén.

Bát nhã [7] có hai nghĩa: thật tướng Bátnhã và quán chiếu Bát nhã, là có đủ nghĩa rất cứng và rất bén. Cứng là thật tướng Bát nhã, dù có trải qua nhiều kiếp thăng trầm trong lục đạo, mà giác tánh vẫn không mất, chưa từng sinh diệt, chưa từng tổn giảm, nên gọi là cứng chắc. Sắc bén tức là quán chiếu Bát nhã, nghĩa là khi trí huệ nầy hiện tiền, liền hiển bày rõ pháp không; các kiết sử phiền não, vô minh mê mờ không có thứ gì không bị phá hoại, nên gọi là sắc bén. Do hai nghĩa nầy giống như tính chất của Kim cang, nên lấy tính cứng chắc của Kim cang để dụ cho thể của Bátnhã, lấy tính sắc bén của Kim cang để dụ cho dụng của Bát nhã, dụ về pháp có tính chiếu diệu viên mãn. Nên gọi là Kim cang Bát nhã.

Ba la mật đa [8] là tiếng Sanskrit. Hán dịch là đáo bỉ ngạn, tức đến bờ giải thoát. Có nghĩa là rời khỏi bờ sinh tử bên nầy của chúng sinh, đưa chúng sinh từ giữa dòng sông lớn phiền não, đến bờ giải thoát niếtbàn của chư Phật ở bờ bên kia. Nhưng nhận ra được sinh tử vốn không, phiền não vốn chẳng có, tức là đến được bờ bên kia, chẳng phải thật có khác nhau bên nầy (thử) và bên kia (bỉ), riêng đến bờ bên kia chẳng phải không có sự nhanh chậm đó sao! Nhanh có nghĩa là khi huệ vừa phát khởi, thấy năm uẩn đều là không, chỉ trong một sát na, liền đến bờ bên kia. Do không cần phải trải qua nhiều thời gian, nên gọi là đốn. Tiệm là tuy có thể thấy ngay pháp không, nhưng vẫn còn nhiều tập khí trong nhiều đời, nhiệm vận vẫn còn nhiều trong chấp trước, nên không được tương ưng trong mỗi niệm, nên cần phải nghe và học theo chánh pháp, tư duy nghĩa lý, thúc dục trí huệ vừa mới phát ấy, giác sát vọng tình, trừ sạch nhiều lần, cho đến khi không còn nữa, thế mới rốt ráo đến bờ bên kia. Do phải trải qua nhiều thời gian, nên gọi là tiệm. Nhanh chậm có khác nhau, đều có nghĩa là trí huệ để đến bờ giải thoát. Tu đa la là tiếng Sanskrit. Hán dịch nghĩa là Khế kinh. Có nghĩa là khế lý và khế cơ. Khế lý nghĩa là nói sự phải đúng như sự, nói lý phải đúng như lý. Khế cơ là khiến cho người nghe hiểu được và thâm nhập, hoan hỷ tin nhận và hành trì. Kinh có nghĩa là quán (xuyên suốt) và gom giữ (nhiếp). Giáo nghĩa thông suốt, đáp ứng cho mọi người nghe, gom chứa đựng những điều giáo hoá mọi căn cơ chúng sinh. Để sau khi Đức Phật diệt độ hơn 2000 năm, mọi chúng sinh đều được nghe chánh pháp, đều là lực nhiếp trì thông suốt.

Thiên Trúc (Ấn Độ) có Bồ tát Vô Trước, 9[9] ngài nhập Hoả quang tam muội, lên cung trời Đâu suất, học đạo với ngài Di lặc Bồ tát. 10[10] Ngài Di lặc Bồ tát giảng cho ngài Vô Trước nghe 80 bài kệ để hiển bày ý chỉ của kinh. Ngài Vô Trước đem những bài kệ nầy truyền cho người em ruột mình là Bồ tát Thế Thân. 11[11] Ngài Thế Thân theo những bài kệ này tạo thành bộ luận gồm ba quyển, giản ước, gạn trừ các mối nghi ngờ và chấp trước, để giải thích nghĩa chính của Kinh Kim Cang. Kẻ học giải nếu bỏ qua điều nầy không đạt chỗ thấu đáo, ắt đó là tà thuyết. Tôi (TPN) nhân có được bản luận giải của ngài Công Đức Thi Bồ tát tạo, tham khảo thêm ở bản San định ký của ngài Tử Tuyền, 12[12] gạn lọc những lời dạy theo cơ duyên của các bậc lão túc rồi tập hợp lại, đặt tên là Tông thông. 13[13]

Có vị tăng hỏi Thiền sư Trí Môn: Thế nào là thể của Bát nhã?

Trí Môn đáp: Con trai (bạng) nuốt trọn trời đất.

Tăng lại hỏi: Thể nào là dụng của Bát nhã?

Trí Môn đáp: Thỏ mẹ mang thai.

Tuyết Đậu[14] có lời tụng:

Nhất phiến hư ngưng tuyệt vị tình

Nhân thiên tùng thử kiến Không

Sinh Bạng hàm huyền thố thâm thâm ý

Tằng dữ thiền gia tác chiến tranh. 15[15]

Tạm dịch:

Một phiến rỗng rang bặt nghĩ bàn

Người, trời từ đó thấy Không Sanh (Tubồ đề)

Trai ngậm, thỏ huyền thâm ý tuyệt

Từng với thiền gia dậy chiến tranh.

Viên thành thật tánh của Pháp Nhãn có lời tụng rằng:

Lý cực vong tình vị

Như hà đắc dụ tề

Đáo đầu sương dạ nguyệt

Nhậm vận lạc tiền khê

Qủa thục kiêm viên trọng

Sơn diêu tợ lộ mê

Cử đầu tàn chiếu tại

Nguyên thị trú cư tây.

Tạm dịch:

Cùng lý sạch thức tình

Làm sao ví von được

Quay đầu sương trăng lạnh

Nhậm vận lối khe trong

Quả chín vượn mừng giữ

Núi xa tợ đường mê

Ngẩng đầu trăng đã lặn

Vốn vẫn ở trời Tây.

Học giả nên tham cứu thấu đạt những lời nói nầy, mới biết được chỗ thân thiết của Bát nhã. Đừng mất công tranh luận vô ích!

CHÁNH VĂN

Kinh văn: 如是我聞。一時佛在舍衛國祇樹給孤獨園。與大比丘眾千二百五十人俱。爾時世尊食時, 著衣持鉢, 入舍衛大城乞食。於其城中次第乞已。還至本處飯食訖。收衣鉢洗足已敷座而坐。

Như thật tôi nghe, một thuở nọ Đức Phật ở thành Xá vệ, vườn Kỳ thọ Cấp Cô Độc, cùng chúng đại tỷ khưu một ngàn hai trăm năm mươi người đến dự. Lúc ấy đến giờ thọ trai, Đức Thế Tôn đắp y, mang bát vào thành Xá vệ khất thực. Trong thành, các vị tỷ khưu khất thực theo thứ tự rồi trở về tinh xá. Thọ trai xong, các vị thu dọn y bát, rửa chân, trải tòa ra ngồi.

Thông rằng:

Bộ Kinh Bát nhã nầy tất cả gồm 600 quyển, gồm 16 hội giảng kinh ở 4 nơi. Một là ở núi Linh Thứu thành Vương xá, gồm 7 hội. Hai là ở vườn Kỳ thọ Cấp Cô Độc, gồm 7 hội. Ba là tại Điện Ma ni Bảo tạng thuộc Tha hoá thiên cung gồm 1 hội. Bốn là tại vườn Trúc lâm, hồ Bạch lộ, thành Vương xá, gồm 1 hội. Tiếp đến có 9 hội phóng quang. Những ai thấy được hào quang nầy đều chứng được A nậu đa la tam miệu tam bồ đề. Hào quang nầy tức trí tuệ quang minh. Đức Phật nói kinh nầy là điều thậm thâm vi diệu, sao không phóng quang? Đức Phật vì thể hiện trí huệ bình đẳng, nghĩa là hằng phóng quang trong thể tánh bình đẳng mà chúng sinh không biết.

Lúc ấy đến giờ thọ trai, đức Thế Tôn đắp y, mang bát: tức là Thế tôn phóng quang từ tay của ngài.

Vào thành Xá vệ khất thực: tức là Thế tôn phóng quang từ chân của ngài.

Trong thành, các vị tỳ kheo khất thực theo thứ tự: tức là Thế tôn phóng quang từ mắt của ngài.

Trở về tinh xá thọ trai: tức là Thế tôn phóng quang từ miệng của ngài. Thu dọn y bát, rửa chân, trải tòa ra ngồi: tức là Thế tôn phóng quang từ toàn thân của ngài.

Lại nữa, kinh nầy nhằm để hộ niệm và phó chúc cho hàng Bồ tát, nên nói về pháp môn lục độ vô tướng. Khất thực là để dạy cho chúng sinh pháp bố thí. Đắp y, mang bát là dạy cho chúng sinh pháp trì giới. Khất thực theo thứ tự là để làm sáng tỏ hạnh nhẫn nhục. Chân không dính bụi trần mà lại rửa chân là để hiển bày hạnh tinh tấn. Trở về bổn xứ trải toà ra ngồi là để chỉ bày pháp thiền định. Ở Kỳ viên rồi vào thành khất thực, trong thành khất thực rồi trở về bổn xứ. Nhất nhất đều không trụ nơi tướng, tất cả đều hiển hiện từ Bát nhã thậm thâm.

Nếu có bậc thượng căn lợi trí, nhận ra được Thế tôn phóng quang như vậy, tức vị ấy có được Kim cang tam muội như huyễn để đến bờ bên kia (ba la mật), thì còn nương vào đâu để khai thị nữa đây!

San định ký nói rằng: Phần tự gồm có 2 phần, một là Chứng tín tự, hai là Phát khởi tự. Bắt đầu từ Như thật tôi nghecho đến một ngàn hai trăm năm mươi vị, là phần Chứng tín tự, [16] có nghĩa là nói rõ nơi chốn và thời gian giảng kinh, mỗi mỗi đều rõ ràng, để chứng thật chứ không hư dối. Một thuở nọtức là lúc Như Lai giảng pháp, đại chúng lắng nghe. Đức Phật, là chủ của hội giảng kinh. Rừng cây là nơi Thái tử Kỳ đà đã cúng dường, vườn do trưởng giả Cấp Cô Độc mua lại, là địa điểm diễn ra pháp hội giảng kinh. Cùng chúng đại tỷkhưu, là đại chúng dự nghe giảng pháp. Đến dự, cùng nghĩa với nhất thời, nhất xứ ở trên. Dùng những lời dẫn nhập như vậy để mở đầu cho kinh văn. Do sau khi Như Lai diệt độ, ngài A nan hỏi Đức Phật rằng khi mở đầu các bộ kinh nên ghi như thế nào? Đức Phật đáp: Nên dùng câu Như thị ngã văn nhất thời (Như thật tôi nghe, một thuở nọ), [17] Phật tại xứ đó, cùng chừng đó số chúng, chẳng phải chỉ riêng giáo pháp của Như Lai giảng nói mới như vậy, mà chư Phật trong ba đời cũng giảng nói pháp như vậy. Nên ngài A nan tuân theo lời dạy của Đức Phật, dùng lời dẫn nhập như vậy để mở đầu cho kinh văn, chứng tỏ những gì A nan truyền lại không phải là tà thuyết ngoại đạo.

Từ đoạn Lúc ấy đến giờ đến trải tòa ra ngồi, là nhập định. Giới giúp cho định trưởng dưỡng, định khiến cho huệ được phát; do giới và định mà phát khởi Bát nhã chính tông. Lúc ấy đến giờ thọ trai (thực thời), từ giờ dần đến giờ mão [18] là chư thiên thọ thực; giờ tị, ngọ, mùi là loài người thọ thực; giờ thân, dậu, tuất, quỷ thần thọ thực; giờ hợi, tí, sửu, giờ súc sinh ăn. Nay đang đến giờ của loài người dùng cơm, việc khất thực không khó. Nếu phi thời mà khất thực, muốn bố thí cũng không có. Không bố thí được sẽ sinh lòng hổ thẹn, khiến tâm phiền não; khất thực mà không có, mất thời gian lại bị đói, tự mình sinh phiền não. Đắp y: đắp đại y 25 điều. Mang bát: mang bình bát thời xưa khi khi

Thế tôn thành đạo, Tứ thiên vương dâng cúng bình bát bằng ngọc lưu ly. Tuy nhiên, việc đắp y, mang bát là để lìa xa hai hai cực đoan khổ và vui. Giới tại gia thích áo quần lụa là bằng thứ sang quý, chỉ làm thêm lớn tâm phóng dật và rơi vào cực đoan hưởng lạc. Giới xuất gia theo ngoại đạo, chủ trương khổ hạnh ép xác, lại rơi vào cực đoan khổ hạnh. Đức Phật hành xử theo trung đạo, nên đắp y, mang bát.

Thành Xá vệ (Śrāvastī), Hán dịch là Văn vật, có nghĩa là trong thành nhiều người có tài đức và danh tiếng, có nhiều vật quý hiếm. Đại Đường Tây vức ký [19]có ghi: Thành nầy chu vi hơn 60 dặm (lý), trong thành rộng 20 dặm, nên gọi là thành lớn. ” Trí độ luận ghi: Gia cư gồm 9 ức, nên gọi là người đông. Đức Phật khi vào đại thành

Xá vệ khất thực, không bỏ qua nhà nghèo để đến nhà giàu, không bỏ qua người bần tiện để đến người giàu sang, mà với tâm đại từ bình đẳng, không có sự lựa chọn. Trở về tinh xá là việc hoá duyên đã xong, trở về vườn Kỳ hoàn. Thọ trai, là Đức Phật muốn cho những người bố thí đạt được đầy đủ phước báo. Có thuyết nói rằng thức ăn vừa vào miệng, có Đại oai đức thiên ẩn hình đứng một bên, tiếp lấy rồi đưa đến bố thí cho các nơi khác để làm Phật sự, ở đây chỉ là thị hiện có tướng ăn, chứ không phải là thực có việc ăn. Thu dọn y bát, tức dừng bặt mọi phan duyên, tâm không còn lao lự nữa. Rửa chân, là thanh tịnh thân nghiệp, không nhiễm trần luỵ. Hai việc nầy đều là phép tắc cho đời sau. Nên đó cũng là sự thị hiện. Trải tòa ra ngồi, tự trải toạ cụ, ngồi kiết già, thân trang nghiêm an trụ, chánh niệm không lay động, thị hiện tướng sắp thuyết pháp.

Trong mỗi pháp hội Như Lai giảng Kinh Bát nhã, ngài đều tự mình trải toà ra ngồi. Vì Bát nhã là nơi xuất sinh chư Phật, tức là mẹ của chư Phật, để biểu hiện lòng tôn kính Bát nhã, nên ngài tự trải toà ra. Trí Giả Đại sư tụng rằng:

Pháp thân bổn phi thực,

Ứng hoá diệc như nhiên

Vi trưởng nhân thiên phước,

Từ bi tác phước điền

Thâu y tức lao lự

Tẩy túc ly trần duyên

Dục chứng tam không lý

Già phu thị nhập thiền.

Tạm dịch:

Pháp thân vốn không ăn

Ứng hoá cũng như nhiên

Để lớn phước trời người

Từ bi làm ruộng phước

Thâu y, dừng lao lự

Rửa chân, lìa duyên trần

Muốn chứng lý tam không

Ngồi kiết già toạ thiền.

Ngày xưa Thiền sư Long Đàm Sùng Tín[20] hỏi ngài Thiên Hoàng: “Con từ khi đến đây, không được nghe Thầy chỉ dạy tâm yếu. ” Ngài Thiên Hoàng đáp: “Từ khi con đến đây, ta chưa từng có việc không chỉ dạy tâm yếu cho con. ” Sùng Tín hỏi: “Thưa, thầy chỉ dạy chỗ nào?” Thiên Hoàng đáp: “Con dâng trà, ta tiếp lấy. con đem cơm đến, ta ăn; Khi con xướng lời hoà nam, ta liền cúi đầu lễ bái. Có lúc nào ta không từng chỉ dạy tâm yếu cho con?”

Sùng Tín cúi đầu im lặng hồi lâu. Thiên Hoàng nói: “Thấy thì ngay dưới lời nói là nhận ra liền, do dự liền sai. ” Sùng Tín ngay đó nhận ra, sau đó hỏi: “Làm sao để bảo nhậm?” Thiên Hoàng đáp: “Mặc tình tiêu dao, tuỳ duyên phóng dật, chỉ cần sạch phàm tâm, chẳng cần thánh giải. ”

Về sau Sùng Tín dừng trụ ở Long Đàm, có Thứ sử Lý Cao [21] đến hỏi: Thế nào là chân như Bát nhã?

Sùng Tín đáp: Ta không có chân như Bátnhã.

Lý Cao nói: Thật may mắn được gặp Hoà thượng. Sùng Tín nói: Cái đó vẫn còn là lời nói bên ngoài.

Lại có vị tăng hỏi ngài Triệu Châu: Học tăng vừa mới nhập tùng lâm, thỉnh sư cho lời chỉ thị.

Triệu Châu đáp: Ăn cháo chưa?

Tăng đáp: Ăn rồi!

Triệu Châu nói: Rửa bát đi! Vị tăng nhân đó khế ngộ. Thiên Đồng có bài tụng:

Chúc bãi linh giáo tẩy bát vu

Hoát nhiên tâm địa tự tương phù

Nhi kim tham bão tùng lâm khách

Thả đạo kỳ gian hữu ngộ vô.

Tạm dịch:

Ăn xong liền dạy rửa bát ngay

Bỗng nhiên tâm địa tự hợp nhau

Đến tham tòng lâm đà thoả mãn

Nói rằng giữa đó ngộ có, không.

Từ hai chuyện nầy mà quán sát, ắt thấy được rằng Như Lai tự mình đắp y mang bát cho đến trải toà ngồi, là để nói về cảnh giới chân như Bát nhã, chứ chẳng nói chuyện gì khác.

Kinh văn:

時長老須菩提在大眾中。即從座起偏袒右肩右膝著地。合掌恭敬而白佛言。希有世尊。如來善護念諸菩薩。善付囑諸菩薩。世尊。善男子善女人。發阿耨多羅三藐三菩提心。應云何住云何降伏其心。佛言。善哉善哉。須菩提。如汝所說。如來善護念諸菩薩。善付囑諸菩薩。汝今諦聽。當為汝說。善男子善女人。發阿耨多羅三藐三菩提心。應如是住如是降伏其心。唯然世尊。願樂欲聞。

Lúc ấy Trưởng lão Tu bồ đề từ chỗ ngồi trong đại chúng đứng dậy, bày vai áo bên phải, quỳ gối phải, cung kính chắp tay bạch Phật rằng: “Thế Tôn, thật ít có! Như Lai khéo hộ niệm các vị Bồ tát, khéo dặn dò cho các vị Bồ tát.

“Thế Tôn! Nếu có những thiện nam, tín nữ lòng lành, phát tâm cầu đạo Vô thượng Bồ đề, nên trụ tâm như thế nào, hàng phục tâm như thế nào?

Đức Phật dạy: “Lành thay! Lành thay! Tubồ đề, đúng như ông vừa hỏi. Như Lai khéo hộ niệm các vị Bồ tát, khéo dặn dò cho các vị Bồ tát. Nay hãy lắng nghe, Như Lai sẽ vì các ông mà giảng nói.

“Nếu có thiện nam, tín nữ lòng lành, phát tâm Bồ đề, nên trụ tâm như thế này, nên hàng phục tâm như thế này. ”

“Bạch Thế Tôn! Xin nguyện lắng nghe. ”

Thông rằng:

Tu bồ đề [22] vốn là Đông Phương Thanh Long Đà Phật, thị hiện tướng Thanh văn nhập vào chúng hội của Đức Phật Thích ca Mâu ni, vốn hiểu nhiều về lý Không (s: śūnyatā), nhưng chỉ chứng được thiên không, [23] và nghe được Bảo minh không hải, ban đầu chứng không nhưng phải là bậc đại A la hán mới thể nhập được vào không . Trú ở địa thứ tám, ở đó gọi là Bất động địa, hay còn gọi là Trụ địa Bồ tát, sau đó tiến lên Cửu địa, Thập địa, tuỳ duyên thuyết pháp độ sanh mà trụ chỗ không trụ! Ở đây Tu bồ đề mở ra mối nghi để phá trừ thiên chấp cho hàng Bồ tát. Các vị Bồ tát đã phát tâm Vô thượng bồ đề từ sơ địa trở lên, phần nhiều có ý thú hướng tịch tĩnh, mong cầu tiến lên các trú địa. Khi các ngài đã có được hiện pháp lạc trú rồi, chư Phật trong mười phương lại quở trách họ rằng: Hãy đứng dậy, này bậc trượng phu! Hãy nên độ thoát chúng sinh, từ trí tuệ hãy chuyển hướng sang tâm từ bi, hãy chuyển tịnh sang động, trong đó đừng nên khởi tâm động niệm, nếu không hàng phục được tâm ấy, ắt là trái với với nghĩa trụ! Nếu một chiều lạc vào đường tẻ, dính mắc vào chỗ trụ, ắt là trái với ý nguyện độ sanh! Trong việc độ sanh mà vẫn thường hàng phục tâm mà không bỏ mất ý an trụ, thì tuy động mà lại tịnh.

Thử hỏi nên an trụ tâm như thế nào? Làm sao để hàng phục tâm?

Gọi là trụ, là chẳng trụ nơi tướng, như chỗ trụ của hàng phàm phu; cũng chẳng trụ ở không, như chỗ trụ của hàng Nhị thừa. Cho đến (chẳng trụ) chân như thật tế, chẳng phải giả chẳng phải không; mà an trụ trong chân đế trung đạo.

Nói hàng phục tâm, chẳng phải là đè nén, uốn nắn sáu thức như pháp tu tập của hàng phàm phu, cũng chẳng phải đoạn diệt thức thứ bảy như pháp tu tập của hàng Nhị thừa. Cho đến tập khí vi tế từ mảnh đất tâm là thức thứ tám, lấy chân như mà huân tập, khiến chuyển thức ấy thành trí. Ví như hàng phục giặc cướp thành người lương thiện, mới gọi là hàng phục. Điều nầy như ngài A nan không trải qua nhiều a tăng kỳ kiếp mà chứng được pháp thân, mong cầu trừ được những sai lầm vi tế; ngoài Tu bồđề ra không ai có thể đạt chỗ rốt ráo. Đây chẳng phải là việc nói suông!

San định ký nói rằng: Từ Lúc ấy Trưởng lão cho đến khéo dặn dò lại các vị Bồ tát. Là nghiêm chỉnh, trang nghiêm thân tướng để tán thán Đức Phật. Đức hạnh cao cả gọi là Trưởng; tuổi nhiều gọi là Lão. Tu bồ đề, Hán dịch là Không sanh, còn gọi là Thiện Hiện. Từ chỗ ngồi trong đại chúng đứng dậy, là thể hiện đạo thầy trò có sự phân biệt rõ tôn ti thứ tự. Nếu muốn thưa hỏi điều gì, không thể ngồi mà hỏi. Bày vai áo bên phải, gối phải quỳ xuống đất, chắp tay nghĩ thầm, đều là biểu hiện lòng cung kính.

Có thể phối hợp thành ba nghĩa: đứng dậy, bày vai áo bên phải, chắp tay, là chỉ cho thân nghiệp. Cung kính, là ý nghiệp. Bạch Phật, là chỉ cho khẩu nghiệp.

Hy hữu có đầy đủ bốn nghĩa: Một là thời hy hữu, hai là xứ hy hữu, ba là đức hy hữu, bốn là sự hy hữu.

Thế tôn là một trong 10 hiệu của chư Phật, thường khiến cho bốn thứ ma sợ hãi.

Như Lai trong ba a tăng kỳ kiếp tu tập phước trí viên mãn, là Đấng như vậy mà đến. Còn gọi là từ chân như mà thành chánh giác rồi hoá độ chúng sinh.

Hộ niệm có hai nghĩa, một là nhiếp giữ các căn cho thuần thục để ngộ nhập thể tánh chân thật và thành tựu hạnh tự lợi; hai là để chuyển hoá vô lượng chúng sinh, tức thành tựu hạnh lợi tha.

Phó chúc cũng gồm hai nghĩa: một là thương xót hàng chúng sinh căn tánh chưa thành thục, phát tâm an trú trong Phật pháp, khiến cho họ được tăng trưởng, hai là giúp cho những người chưa có phát sinh niềm tin vào giáo pháp thù thắng, khiến cho niềm tin ấy được phát sinh.

Đem các vị Bồ tát sơ phát tâm giao phó cho các vị đại Bồ tát dạy bảo. Nhắc nhở các vị đại Bồ tát siêng dạy bảo các vị vị Bồ tát sơ phát tâm, như cha mẹ di chúc lại cho con cháu.

Di lặc Bồ tát có kệ tụng rằng: [24] Xảo hộ nghĩa ưng tri.

Gia bỉ thân đồng hành.

Tức là gia bị thêm cho hàng

Bồ tát hạnh tự lợi và lợi tha.

Bất thối đắc vị đắc,

Thị danh thiện phó chúc.

Nghĩa là những ai đã được tâm bất thối chuyển thì càng tăng trưởng, những ai chưa được tâm bất thối thì sẽ phát tâm dõng mãnh thù thắng.

Bồ tát [25] là tiếng Sanskrit, Hán dịch Giác hữu tình. Nói tóm tắt là, điều mình ước nguyện thành tựu là giác, hữu tình là đối tượng mình phát tâm cứu độ.

Từ câu thiện nam tử về sau là chính thức bắt đầu vấn đề muốn hỏi.

A nậu đa la Tam miệu tam bồ đề[26] tâm, Hán dịch là Vô thượng chánh đẳng chánh giác, là đem chánh trí giác ngộ chân thật như lý về chân đế mà vận hành, chẳng phải là trí giác tà vọng của hàng phàm phu; là tính giác ngộ thông suốt tục để hành xử, tức chẳng phải là cái biết thiên lệch của hàng Nhị thừa.

Theo Trí độ luận: 27[27] Từ nhân đến quả, có 5 loại bồ đề:

1. Phát tâm bồ đề: tức là hàng Bồ tát thập tín.

2. Phục tâm bồ đề: tức hàng Bồ tát đã đến bậc tam hiền.

3. Minh tâm bồ đề: tức hàng Bồ tát từ sơ địa đến thất địa.

4. Xuất đáo bồ đề: tức hàng Bồ tát từ bát địa đến thập địa.

5. Vô thượng bồ đề: tức Như Lai.

Nay nói gọn, năng phát tâm, tức thuộc vào hạng thứ nhất kể trên. Chỗ hướng đến khi phát tâm (sở), tức thuộc hàng thứ năm. Phối hợp năng sở mà luận, tức xuyên suốt cả trước sau.

Nên trụ tâm như thế nào? Khi chưa phát tâm, tức trụ vào lục trần; khi phát tâm rồi, niềm tin đã thích nghi nhờ sự cải đổi thói quen cũ, vậy thì trụ vào cảnh giới nào?

Hàng phục tâm như thế nào? Khi chưa phát tâm, vọng tâm khởi liền theo vọng; khi phát tâm rồi thì không thể theo vọng nữa, thì nên lấy gì mà hàng phục? Nên ý của Đức Phật trả lời rằng, xưa trụ ở cảnh giới lục trần, nay trụ vào bốn cảnh giới của tâm; xưa dính mắc vào tướng, nay không còn chấp trước vào tướng. Như vậy mới gọi là chân thật tu hành, phát bồ đề tâm. Làm sao quên mất được?

Đức Phật dạy: “Lành thay! Lành thay! Là lời khuyến khích.

Đúng như ông vừa hỏi: là sự ấn chứng của Đức Phật. Hộ niệm và phó chúc là để cho hạt giống Phật không dứt tuyệt, việc nầy là tất nhiên. Ngài Không Sinh (Tu bồ đề) phát ra lời nói đều xứng hợp với công hạnh [của Như Lai], nên đức Điều ngự mới ấn chứng và khen tặng.

Nay ông hãy lắng nghe, Đức Phật dạy hãy lắng nghe.

Như Lai sẽ vì các ông mà giảng thuyết. Như Lai hứa sẽ chỉ bày cho các ông. Đế 28[28] có nghĩa là nghĩa sâu mầu chân thật, ý là muốn cho Tu bồ đề thâm nhập vào chân lý sâu mầu, hãy dùng tâm thanh tịnh mà lắng nghe.

Nếu có thiện nam, tín nữ, Là nêu ra đối tượng.

Nên trụ tâm như thế này, là lời khuyến khích. Ý là sẽ nói, tức là còn để lửng lời đáp ở văn sau, vì trong an trụ đã có hàng phục, nếu không hàng phục được tâm thì không thể an trụ trong Đại thừa. Nên (Như Lai) sẽ vì tâm uẩn khúc vi tế như vậy như vậy của các ông mà giảng nói.

Thưa hai tiếng Dạ vâng (duy nhiên) xong, ngài Thiện Hiện dứng chờ lắng nghe. Chữ duy 唯 haynặc 諾 đều có nghĩa là thuận lòng. Hoa Nghiêm Thập địa phẩm nói: “Như khát tư lãnh thuỷ, như cơ tư mỹ thực, như bệnh tư lương dược, như chúng phong y mật, ngã đẳng diệc như thị, nguyện văn cam lồ pháp–

Như người khát nghĩ đến nước mát, như người đói mong được thức ăn ngon, như người bệnh cầu thuốc hay, như loài ong tìm mật. Chúng con cũng như vậy, nguyện nghe được giáo pháp như vị cam lồ. ”

Ong hút nhị trăm hoa làm thành mật, người tu tập vạn hạnh để chứng chân. Ong làm thành mật rồi, nhờ mật mà sống. Người chứng chân rồi, nương trụ trong thể tánh chân thật. Việc mong được nghe (nguyện văn) cũng giống như vậy.

Chương Tế ma vương truyền tụng trong quyến thuộc, một ngàn năm theo Kim Cang Tế Bồ tát, tìm chỗ móng khởi [niệm tưởng] mà không được. Bỗng nhiên một hôm thấy ra, bèn hỏi rằng: “Ngài đang an trụ ở chỗ nào? Tôi ngàn năm nay tìm chỗ móng khởi [niệm tưởng] của ngài mà không được. ” Kim Cang Tế Bồ tát đáp: “Tôi không nương vào chỗ trụ mà an trụ, không nương vào chỗ vô trụ mà an trụ, chỉ như vậy mà an trụ. ” Chương Tế ma vương nói: “Lành thay, lành thay! Nếu theo chỗ trụ mà an trụ như vậy, mỗi mỗi đều là chỗ dòm ngó của Chương Tế ma vương, đây mới chân thật là bậc hàng phục tâm!” Do lời nói của Kim Cang Tế Bồ tát hầu như khéo khế hợp với nghĩa Kim cang Bát nhã, nên nhân đó mà có tên gọi!

Kinh văn:

佛告須菩提。諸菩薩摩訶薩應如是降伏其心。所有一切眾生之類。若卵生若胎生若濕生若化生。若有色若無色。若有想若無想。若非有想非無想。我皆令入無餘涅槃而滅度之。如是滅度無量無數無邊眾生。實無眾生得滅度者。何以故。須菩提。若菩薩有我相人相眾生相壽者相。即非菩薩

Phật bảo Tu bồ đề: “Các vị đại Bồ tát nên hàng phục tâm như thế này: ‘Đối với tất cả các loài chúng sanh: hoặc sanh từ bào thai, hoặc sanh từ trứng, hoặc sanh nơi ẩm thấp, hoặc do biến hóa sanh ra, hoặc có sắc, hoặc không có sắc, hoặc có tưởng, hoặc không tưởng, hoặc chẳng phải có tưởng chẳng phải không tưởng, Như Lai đều độ thoát, khiến nhập vào Vô dư niếtbàn. Độ thoát cho vô số chúng sanh như vậy, mà thật không có chúng sanh nào được độ thoát.

“Vì sao vậy? Tu bồ đề, nếu Bồ tát có các tướng ngã, nhân, chúng sanh, thọ giả, thì chẳng phải là Bồ tát.

Phó Đại sĩ có bài tụng:

Không Sinh sơ thỉnh vấn,

Thiện Thệ ứng cơ thù,

Tiên đáp vân hà trụ,

Thứ giáo như thị tu.

Thai sanh noãn thấp hoá,

Hàm linh bi trí thâu;

Nhược khởi chúng sinh kiến,

Hoàn đồng trước tướng cầu.

Nghĩa là: Không Sinh (Tu bồ đề ) vừa mới hỏi, Thiện Thệ (Như Lai) liền ứng theo căn cơ mà đáp, ban đầu trả lời cách an trụ, tiếp đến chỉ bày cách tu. Các loài chúng sinh từ thai trứng, ẩm thấp, biến hoá mà sinh ra, đều gồm chung là loài hàm linh có từ bi trí tuệ. Nếu khởi cái thấy có chúng sinh tức là cũng như chấp tướng mà cầu [Như Lai]”.

Thông rằng:

Đoạn nầy chính là để đáp lại câu hỏi của Tu bồ đề. Hỏi rằng trong an trụ đều đã gồm cả hàng phục, nay chỉ nêu lên hàng phục là sao? Vì Vô thượng bồ đề vốn không có tướng trạng, vốn lìa xa năng sở. Người phát bồ đề tâm muốn có được tính thường trụ nầy, đạt được tâm không thối thất, [phải biết] điều khó nhất là lực phan duyên vào vi tế vô minh âm thầm khởi phát, chỉ khởi một niệm là liền rời xa bản vị, không thể gọi là an trụ được! Nếu miễn cưỡng ngăn che không cho niệm khởi, tức rơi vào ngăn che, không được gọi là an trụ! Nếu mỗi niệm đều tương ưng, nhưng niệm chấp trước vào an trụ không xả bỏ được, thì lại rơi vào trụ trước, không được gọi là an trụ! Duy chỉ có tự thể chân như là đầy đủ trí huệ Kim cang, đủ để chiếu phá và hàng phục tâm. Kinh nầy chủ yếu là dụng của trí huệ Bát nhã, nên lấy việc hàng phục tâm làm cương lĩnh cho tông chỉ. Nếu có trí huệ hàng phục nầy, không chỉ hàng phục được tâm không an trụ, mà còn có thể hàng phục niệm sai sử an trụ, tức là tâm mong cầu chỗ trụ, cũng có thể hàng phục cả niệm sai sử vô trụ. Vô trụ mà trụ, mới thật là chân thật an trụ.

Riêng nói hàng phục, nghĩa là an trụ một cách tự tại trong tâm ấy, riêng nói an trụ mà thiếu hàng phục thì an trụ không thành, nên chỉ nêu hàng phục mà thôi!

Dụng của hàng phục rất lớn! Tâm hẹp hòi nên muốn được rộng lớn, tâm thấp nhỏ nến muốn được cao thượng, tâm thích thiện lành thì muốn mọi sự bình thường, tâm điên đảo thì mong có trí huệ chân chính, phải là người phát bồ đề tâm mới có đầy đủ bốn tâm nầy, mới mong được tương ưng với bồ đề tâm, mới được gọi là giác hữu tình.

Di lặc Bồ tát có kệ rằng:

Quảng đại đệ nhất thường,

Kỳ tâm bất điên đảo,

Lợi ích thâm tâm trụ,

Thử thừa công đức mãn.

Tạm dịch:

Tâm rộng lớn thường nhất

Vốn chẳng hề điên đảo

Trụ lợi ích thâm sâu

Nhờ công đức viên mãn.

Ở đây chỉ bày bốn loại thâm tâm tương ưng của hàng Bồ tát với kết quả làm lợi ích chúng sinh, các Bồ tát nên phải an trụ tâm như vậy.

Sao gọi là quảng đại tâm? Như trong tất cả các loài chúng sinh, nghĩa là loài thụ bẩm hơi thở phong khí tức là gồm trong loài biết có tình thức, nếu loài sinh từ trứng như là các loài chim, loài sinh từ thai như người, loài sinh trong môi trường ẩm thấp là côn trùng, loài hoá sinh như là chư thiên cõi trời. Tất cả các loài trong tứ sinh lục đạo đều có nhiều tộc loại, vậy các loài chúng sinh nầy trụ trong chỗ nào? Như loài có sắc tướng thì cõi dục và các tầng trời cõi sắc là chỗ nương trụ của họ. Còn loài vô sắc thì các cõi vô sắc giới và các cõi trời của không vô biên xứ là chỗ nương trụ của họ. Lại còn một số loài nữa, như loài hữu tưởng thì các tầng trời của thức vô biên xứ, khi khởi tưởng về không thì đây chính là chỗ nương trụ của họ. Như loài vô tưởng thì các tầng trời của vô sở hữu xứ, khi khởi niệm lìa xa chút tưởng thì đây chính là chỗ nương trụ của họ. Như loài phi hữu tưởng phi vô tưởng tức là cõi trời hữu đảnh phi phi tưởng, nơi không có tưởng thô chỉ có những tưởng rất vi tế là chỗ nương trụ của họ. Chúng sinh trong ba cõi đều dung nhiếp trọn trong đây, tất cả chủng loại như vậy, đều là đối tượng độ thoát của mình. Tâm ấy rộng lớn biết bao!

Sao gọi là Đệ nhất tâm? Độ chúng sinh không khó, đưa chúng sinh thể nhập niếtbàn mới là khó. Độ chúng sinh nhập niếtbàn không khó, đưa tất cả chúng sinh thể nhập vô dư niết bàn mới là khó.

Niết bàn có bốn loại:

1. Tự tánh niết bàn: phàm thánh đều có. 2. Hữu dư y niết bàn: tức hàng Nhị thừa đã ra khỏi phiền não chướng nhưng còn cái khổ khi còn nương vào thân. 3. Vô dư y niết bàn: tức hàng Nhị thừa đã khôi thân diệt trí, thân đã ra khỏi cái khổ sinh tử không còn lưu lại điều gì. 4. Vô trụ xứ niết bàn: trí huệ đều gồm đủ. Không trụ ở hàng Bồ tát biến dịch sinh tử, không trụ ở hàng Nhị thừa vào niết bàn với tro tàn mất hẳn, mới chân thật là vô trụ xứ.

Ba dạng niết bàn trước là Hữu dư y niếtbàn. Dạng Niết bàn sau cùng là Vô dư y niết bàn, tức cảnh giới của chư Phật. Do đây mà độ thoát chúng sinh, ý nguyện muốn cho hết thảy chúng sinh gồm 9 loài trong 3 cõi, loài hữu tánh và vô tánh đều thành Phật đạo, đó là nghĩa tối thượng của đệ nhất tâm.

Sao gọi là bình thường tâm? Hết thảy chúng sinh cho đến thân mình đều bình đẳng không sai biệt trong thể tánh chân như. Độ thoát vô lượng chúng sinh như vậy đều nhập vào vô dư niết bàn, nhưng thật không có chúng sinh nào được diệt độ. Kinh Tịnh Danh [ 9] nói: Hết thảy chúng sinh đều vốn có tướng rỗng lặng, vậy không trở nên tịch diệt lại nữa. Nếu còn thấy chúng sinh có thể được diệt độ, tức là còn tâm ưa thích, còn muốn đến đi, tức không phải là bình thường tâm. Chỉ cần phải nhiếp phục cái tâm ưa thích, dù độ hay không độ chúng sinh, tâm nầy vẫn chẳng phải hai, nên gọi là bình thường tâm.

Chúng sinh diệt độ chẳng khác tự thân, nếu nơi tự thân khởi lên niệm tưởng khác, như còn thấy một chúng sinh do mình độ thoát, thì điều nầy có gì sai trái? Do không nhận ra đệ nhất nghĩa nên khởi lên ngã tướng, nhân tướng chúng sinh tướng, thọ giả tướng, quay lưng với tánh giác mà hiệp với cảnh trần, nên đều gọi là điên đảo. Nói điên đảo, tức là chỉ cho hàng phàm phu, chẳng phải là Bồ tát. Nếu có người chứng được đệ nhất nghĩa đế chân thật, thì bốn tướng tưởng về chúng sinh, ngã, nhân, thọ giả nhất định sẽ không sanh khởi. Như hàng Dự lưu không còn sinh khởi thân kiến. Đã không có quan niệm tướng của riêng mình (tự tướng) rồi, tức chẳng thấy có tướng của chúng sinh (tha tướng); tự tha đều bình đẳng, thì thấy hết thảy tướng chúng sinh đều bất khả đắc. Ngài Chí Công nói:

Dĩ ngã thân không chư pháp không,

Thiên phẩm vạn loại tất giai đồng

Nghĩa là:

Do thân không nên các pháp không,

Muôn ngàn phẩm loại tất chung đồng.

Là nghĩa nầy.

Chánh trí cùng với nhĩ diệm [30] không đồng. Nhĩ diệmphiên âm từ tiếng Sanskrit. Hán dịch là sở tri chướng. Còn sở tri chướng tức gọi là điên đảo; không còn sở tri chướng tức gọi là chánh trí. Đã là chánh trí thì không còn tâm phân biệt, nhưng nhĩ diệm (sở tri chướng) thì còn tâm phân biệt. Như bốn tướng nói trên, khi chứng ngộ rồi mới biết rõ, chính là do biết được cái sở tri chướng (nhĩ diệm) trong mình.

Còn thấy có niết bàn để chứng đắc, tức là còn ngã tướng. Nhận ra rằng sở chứng chính là không, tức là nhân tướng; việc liễu đạt chứng ngộ cũng phải lìa xa, đó là chúng sinh tướng; vẫn còn giữ cái biết về liễu tri, đó là thọ giả tướng. Bốn tướng nầy cùng với trong kinh Viên Giác không khác.

Thẩm trừ vi tế hoặc [31] chính là điều nầy.

Bồ tát đã phát tâm, thường độ chúng sinh, được gọi là ma ha tát. Đại Bồ tát nầy còn có một phần sinh tướng vô minh, chưa xả bỏ được chúng sinh tướng. Trong đó thật không có một chúng sinh được diệt độ, mà độ thoát chính là tự hàng phục tâm mình. Nếu thấy có một chúng sinh được diệt độ, tức dính mắc vào tướng chứng ngộ liễu giác, là chẳng phải chánh trí, nên còn có việc hàng phục. Hàng phục bốn tướng tức tự an trú trong vô dư niết bàn và còn có thể khiến chúng sinh được an trú trong vô dư niết bàn.

Ở ngay trong sinh tử nhưng không bị xoay chuyển bởi sinh tử nên gọi là vô thượng niết bàn. Ở trong phiền não mà không bị lay chuyển bởi phiền não, đó gọi là bồ đề.

Đây gọi là hai thứ chuyển y, chính là quả vị viên mãn ở trong Phật địa. Nên nói là “Thử thừa công đức mãn–Nhờ vào đây mà có được công đức viên mãn. ” Nếu không có nhân là trí huệ Bát nhã, làm sao có được điều nầy!

Sử Sơn Nhân hỏi Thiền sư Khuê Phong: [32]

Các kinh đều nói độ thoát chúng sinh, mà chúng sinh là chẳng phải chúng sinh, cớ sao lại phải cực nhọc độ thoát?

Khuê Phong đáp: Chúng sinh nếu là thật, thì độ chúng sinh là khó nhọc. Đã tự nói là chúng sinh tức chẳng phải chúng sinh, tại sao không ví như độ mà chẳng độ. Lại hỏi: Trong kinh nói Phật thường trụ, hoặc là nói Phật nhập diệt. Đã thường tức là bất diệt. Diệt tức chẳng thường, có trái nhau chăng?

Khuê Phong đáp: Lìa xa các tướng tức gọi là chư Phật. Sao lại có tướng sanh ra đời rồi nhập diệt! Thấy có sinh ra rồi mất đi là do ở cơ duyên. Khi cơ duyên tương ứng, ắt thấy có tướng (Phật) thị hiện dưới cây bồđề; khi hết cơ duyên, ắt nhập niết bàn tại rừng sa la. Vốn khi nước trong lặng cũng như vô tâm, chẳng có tướng nào mà không hiện ra. Còn vật từ bên ngoài đến rồi đi, tướng ấy chẳng phải là Phật thân, làm sao mà Như Lai có tướng sinh khởi rồi biến mất!

Hai đoạn vấn đáp trên, đủ phân tích rõ ý nghĩa sâu mầu của đoạn kinh nầy!

Cư sĩ Bàng Uẩn thường dạo chơi chợ búa, tuỳ hỷ theo (tinh thần) kinh Kim Cang, đạt đến chỗ vô ngã vô nhân. Ông nghe giảng Kinh Kim Cang, liền hỏi: Toạ chủ! Đã vô ngã vô nhân, vậy ai giảng ai nghe? Toạ chủ không đáp được.

Cư sĩ Bàng Uẩn nói: Tôi tuy là kẻ tục, tâm trí thô thiển nhưng cũng có niềm tin để hướng đến.

Toạ chủ hỏi: Ý cư sĩ như thế nào?

Bàng Uẩn dùng kệ đáp:

Không ngã lại không nhân,

Làm sao còn sơ thân,

Xin ngài thôi nói suông,

Đừng như chân cầu chân.

Tánh Kim cang Bát nhã,

Ngoài dứt mảy bụi trần,

Tôi nghe đều tin nhận,

Đều chỉ bày giả danh.

Tọa chủ nghe kệ lòng cảm khái, trân trọng tán thán: “Như cư sĩ thật là Bồ tát tái lai!”

Kinh văn:

復次須菩提。菩薩於法應無所住行於布施。所謂不住色布施。不住聲香味觸法布施。須菩提。菩薩應如是布施不住於相。何以故。若菩薩不住相布施。其福德不可思量。須菩提。於意云何。東方虛空可思量不。不也世尊。須菩提。南西北方四維上下虛空可思量不。不也世尊。須菩提。菩薩無住相布施福德。亦復如是不可思量。須菩提。菩薩但應如所教住 。

Lại nữa, Tu bồ đề! Bồ tát theo đúng pháp, nên lấy tâm không chỗ trụ mà làm việc bố thí. Nghĩa là chẳng nên trụ nơi hình sắc mà bố thí, chẳng nên trụ nơi âm thanh, hương thơm, mùi vị, cảm xúc, pháp tướng mà bố thí.

Tu bồ đề! Bồ tát nên không trụ nơi tướng như vậy mà bố thí.

Sao vậy? Nếu Bồ tát bố thí với tâm không trụ tướng, phước đức ấy chẳng thể suy lường.

Tu bồ đề! Ý ông nghĩ sao? Hư không phương đông có thể suy lường được chăng?”

Bạch Thế Tôn, chẳng thể được. ”

Tu bồ đề! Hư không các phương nam, tây, bắc, bốn phương phụ, phương trên, phương dưới có thể suy lường được chăng?”

Bạch Thế Tôn, chẳng thể được. ”

Tu bồ đề! Bồ tát bố thí với tâm không trụ tướng, phước đức cũng như vậy, chẳng thể suy lường.

Tu bồ đề! Bồ tát chỉ nên trụ tâm theo như điều đã chỉ dạy. Phó Đại sĩ có bài tụng: Nhược luận vô tướng thí,

Công đức cực nan lương,

Hành bi tế bần phạp,

Quả báo bất tu vọng,

Phàm phu tình hành liệt,

Sơ thả lược xưng dương;

Dục tri đàn trạng mạo,

Như không độc thập phương. ”

Tạm dịch:

Bố thí mà vô tướng

Công đức lớn vô cùng

Tâm bi hành từ tế

Qủa báo chẳng trông cầu

Phàm phu tình thức yếu

Ban đầu lược nêu lên

Muốn biết thực bố thí

Hư không khắp mười phương.

Thông viết:

Bồ tát vì muốn làm lợi ích cho chúng sinh nên tu tập lục độ vạn hạnh; trong lục độ ba la mật đa thì Bát nhã độ đứng hàng đầu. Tu tập Bát nhã là nhân của pháp thân, tu tập năm độ còn lại là nhân của báo thân và hoá thân. Trên đã nói về hàng phục bốn tướng vi tế, nhưng đó chỉ mới hàng phục trên phương diện lý thể; từ đây trở về sau là nói về việc tu hành lục độ ba la mật đa, tức là hàng phục trên phương diện sự tướng. Nếu tu phước mà không tu huệ, thì pháp thân không được viên mãn. Nếu tu huệ mà không tu phước, thì báo thân và hoá thân không được viên thành. Nên Bátnhã độ thường được tôn trọng trong năm độ còn lại. Nếu thực hành năm độ mà không tu Bát nhã, thì không thể nào đến được bờ giải thoát bên kia (đáo bỉ ngạn).

Trước đã nói về tâm rộng lớn (quảng đại tâm), đệ nhất tâm, bình thường tâm, tâm không điên đảo, nếu có đủ bốn tâm nầy chính là hàng phục được tâm. Đã hàng phục được tâm rồi, tức có thể lìa hẳn các tướng; đã lìa hẳn các tướng rồi, tức có thể thực hành bố thí mà không trụ tướng. Vậy nên việc tu hành tức là thể hiện sự tương ưng của hàng phục và an trụ tâm.

Sao gọi là tương ưng? Chỉ làm việc bố thí, trì giới, v. v. . . thì chưa được gọi là tương ưng. Không tu tập bố thí, trì giới, đều chẳng được gọi là tương ưng. Ngay nơi tu tập bố thí, trì giới, v. v. . . mà lìa hẳn các tướng, lìa các tướng mà thực hành bố thí, trì giới, v. v. . . mới được gọi là tu hành có tương ưng. Nên kinh nói Bồ tát trong Phật pháp không nên trụ trên sự tướng mà thực hành bố thí.

Bố thí có 3 loại, nghĩa bao hàm trong lục độ:

- Một là bố thí bằng tài vật.

- Hai là vô uý thí, nghĩa là bố thí sự không sợ hãi.

- Ba là pháp thí, bố thí giáo pháp.

Tư sanh thí nghĩa là đem tiền bạc của cải ra bố thí. Vô uý thí, nghĩa là nhờ thực hành trì giới, nhẫn nhục nên không còn tâm hại vật, nếu có oán cừu cũng không nghĩ đến báo thù, không đem lại sự khiếp sợ cho người khác. Pháp thí nghĩa là do thực hành hạnh tinh tấn, với các việc lành tâm không lui sụt; do tu tập thiền định, như gương soi nước lặng, thấu đạt lý tình. Nhờ tu tập trí huệ mà không còn điên đảo, như lý như sự mà tuỳ duyên thuyết pháp. Di lặc Bồ tát có kệ rằng:

Đàn nghĩa nhiếp ư lục,

Tư sanh vô uý pháp,

Thử trung nhất nhị tam,

Danh vi tu hành trụ.

Tạm dịch:

Bố thí nhiếp trong sáu (độ) Tài, vô uý, pháp thí

Một, hai, ba trong sáu (độ) Gọi là tu hành trụ.

Một là tư sanh (tài thí), hai là vô uý thí, ba là pháp thí.

Thế nào là không trụ nơi tướng? Tức là không trụ sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; thực hành bố thí mà không có ý mong cầu bên ngoài. Một là do thương quý thân mình hiện tại mà không dám bố thí, hai là do đáp trả ân nghĩa đời trước mà bố thí, ba là mong cầu hy vọng quả báo giàu có trong đời tương lai mà bố thí. Tất cả những điều nầy cần phải loại trừ, bất luận tâm cảnh có không, dù chỉ khởi tâm động niệm, đều trái với thể tính của pháp. Khi làm việc bố thí, chỉ nên giữ tâm bình đẳng, không phân biệt vật đem bố thí, phân biệt người bố thí, và người nhận vật bố thí, thì mới được gọi là thực hành bố thí không trụ tướng. Di lặc Bồ tát có kệ rằng:

Tự thân cập báo ân,

Quả báo tư bất trước;

Hộ tồn kỷ bất thí,

Phòng cầu ư dị sự.

Có nghĩa là:

Vì riêng mình mà bố thí, là còn lỗi lầm tâm vị kỷ chưa xả bỏ được. Bố thí vì để trả ân, hoặc mong cầu quả báo, là còn mắc sai lầm là mong cầu vào việc khác.

Không trụ vào sắc, chỉ đưa ra một loại trong sáu trần; nếu kể hết, từ năm ấm, sáu căn, 18 giới. Mười hai nhân duyên, bốn thánh đế, cùng 37 phẩm trợ đạo, cho đến bồ đề niết bàn, gồm 81 khoa, đều chẳng nên trụ chỗ nào cả. Tu hành lục độ ba lamật đa như vậy, nhân đó mà được thanh tịnh, nên gọi là Bồ tát nên bố thí không trụ tướng.

Bồ tát trong đệ nhất nghĩa đế, thấy người bố thí, người nhận bố thí và vật đem bố thí, các niệm tưởng về danh nghĩa, về trí, về cảnh đều không sanh khởi, thì việc hàng phục tâm nhân đó sẽ được thanh tịnh.

Nếu có người gạn hỏi: “Nếu đã ngay nơi bố thí, v. v. . . phải rời bỏ các tướng, làm sao có được phước đức lợi lạc?” Để đáp lại điều nầy, bố thí mà mong sinh được nhiều phước đức, tức là Bồ tát chưa rời bỏ thế đế mà làm việc bố thí. Vốn hằng ở trong đệ nhất nghĩa đế nên không trụ nơi tướng; không trụ tướng chính là hàng phục tâm. Bố thí với tâm thanh tịnh tức tâm đã an trụ.

Tu huệ phải gồm cả tu phước thì huệ mới không bị rơi vào khô huệ (càn huệ). Tu phước phải gồm cả tu huệ thì phước ấy không thể nào so sánh bằng. Ví như hư không trong 10 phương, đông tây nam bắc, tứ duy, trên, dưới, gồm tất cả mọi nơi, cao rộng hơn cả, rốt ráo không cùng, không có sự suy lường nào đến được. Nhưng Bồ tát tu hành thanh tịnh, thấy không có tướng nào để chứng đắc, vị ấy thấy so sánh quả báo phước đức khó có thể suy tính được cũng do như vậy; phước huệ tròn đầy, gọi là lưỡng túc tôn, đó là quả vị tối cao. Nên gọi rằng thừa này công đức viên mãn. Nên ở đây có lời kết luận mang ý khuyến tấn rằng: Bồ tát nên như lời dạy mà trụ tâm. Bản dịch đời Nguỵ chép: Chỉ nên như vậy mà thực hành bố thí. [33]

Câu hỏi của Tu bồ đề là nên trụ tâm chỗ nào? Chỉ lo không đạt được chỗ trụ như vậy, nên Thế tôn mới dạy hàng Bồ tát thực hành bố thí không trụ tướng, để khỏi trụ ở chỗ dụng tâm. Có gì tương phản nhau chăng? Vì vốn không trụ mà trụ, tức trụ chân không. Như chim chẳng trụ hư không, mà lại trụ hư không; nếu trụ ở hư không tức là chẳng trụ.

Kinh Văn thù Bát nhã có ghi: “Đức Phật bảo Văn thù sư lợi, nên như thế nào gọi là trụ Bát nhã ba la mật đa?”

Văn thù sư lợi thưa: “Do pháp bất trụ tức là trụ Bát nhã ba la mật đa.

Thế tôn lại hỏi: “Thế nào là pháp bất trụ mà gọi là trụ Bát nhã ba la mật đa?” Văn thù sư lợi đáp: “Do tướng vô trụ, tức trụ Bát nhã ba la mật đa. ”

Tam muội Kinh nói rằng: “Pháp Như Lai giảng nói, tất theo chỗ vô trụ; con theo chỗ vô trụ, ngay chỗ vô trụ ấy mà đảnh lễ Như Lai. Nên Bồ tát phải như lời dạy, sẽ được chỗ không trụ mà trụ. ”

Xưa ngài Động Sơn[34] hỏi một vị tăng: Từ đâu tới?

Tăng trả lời: Theo đường núi đến?

Động Sơn hỏi: Đã lên tới đỉnh chưa?

Tăng đáp: Lên đến rồi!

Động Sơn hỏi: Trên núi có người không?

Tăng đáp: Không!

Động Sơn hỏi: Như vậy là chưa đến đỉnh hay sao?

Tăng đáp: Nếu chưa tới đỉnh, làm sao biết không có người?

Động Sơn hỏi: Sao không tạm dừng trụ?

Tăng đáp: Tôi không từ chối việc dừng trụ, nhưng ở Tây thiên có người không chịu.

Động Sơn hỏi: Ta xưa nay đã nghi ngờ gã nầy rồi.

Thiên Đồng cử pháp ngữ của Triệu Châu 35[35] Gặp nơi có Phật không được dừng lại, gặp nơi không có Phật nhanh chóng đi qua. Rồi có bài niêm rằng:

Trầm không trệ tịch,

Phạm thủ thương phong,

Câu vị thị nạp tăng khứ tựu.

Chân tu mạc nhập nhân hành thị,

Mạc toạ tha sàng tháp,

Chính bất lập huyền,

Thiên bất phụ vật,

Phương năng bả trụ phóng hành hữu tự do phần.

Tạm dịch:

Trầm không trệ tịch

Dao nhọn đứt tay

Đều chẳng phải chỗ nạp tăng lui tới.

Chẳng nên đánh bạn với người hàng chợ

Chẳng ngồi giường người khác.

Chân thật thì chẳng cần sâu xa.

Nghiêng lệch thì chẳng giúp được vật.

Mới có thể nắm lấy sự dừng trụ,

Phóng xả hành tướng mà được chút phần tự do.

Hai bậc tôn túc nầy, làm rõ thêm ý chỉ của dừng trụ, mới biết tông chỉ tối cao của Tào Động. Hai cực đoan đều chẳng lập, cũng chẳng an trụ nơi trung đạo, đó chính là huyết mạch chân thật của Bát nhã.

Trên là phần đối đáp. Sau đây là phần truy theo dấu tích để trừ nghi.

Thông rằng:

Phần vấn đáp ở trên, là để khiển trừ mối nghi của Tu bồ đề, hiển bày huyết mạch chính tông của Như Lai. Độ khắp chúng sinh, gom về biển Như Lai tạng, tu hạnh vô tướng đồng như pháp thân chư Phật. Bình đẳng với hư không pháp giới, trụ niết bàn mà không trụ, các pháp hữu vi mà lại vô vi. Phước đức oai lực tất cả đều thành tựu.

Phối hợp phần kết của kinh nhập vào phần lưu thông. Theo mối nghi của Tu bồ đề, hướng đến tịch tĩnh thì trái với nguyện độ sanh, để độ sanh thì trái với thú hướng tịch tĩnh. Có tình thức chỉ sinh ra phân biệt mà chẳng được viên dung. Nên Thế tôn lập đại pháp tràng, quyết phá sạch tình thức phân biệt nầy, nên nói độ mà chẳng độ, ngại gì nơi tịch tĩnh; vì tịch mà chẳng tịch, phương ngại gì đến việc độ. Chủ yếu là khiến cho các hạnh bố thí được điều phục, đều phải lìa xa tâm chấp tướng. Không trụ mà trụ, tức là thường trụ. Điều vi diệu nầy thật khó hiểu rõ. Niệm mà vô niệm, có tướng mà chẳng phải tướng, nói mà chẳng nói, chứng mà không chứng. Mọi thứ đều trái nhau, sao mà chẳng nghi! Khi mối nghi trước đã trừ được rồi, mối nghi sau lại sinh khởi. Tâm nghi chưa dừng, tức là chưa hàng phục được tâm. Nếu đã điều phục được tâm không còn nghi, các chấp trước đã dừng bặt rồi, tức là đã thành tâm. Đã thành tâm thì không cần phải trừ diệt, tức là trụ mà chẳng cần chỗ trụ. Nên điều phục mọi thứ chỉ là để trừ dẹp mối nghi vi tế nầy.

Kinh nầy chỉ nói đến sự đoạn trừ các mối nghi ấy mà không nói đến sự sinh khởi của nó, chỗ sinh khởi của nó rất vi tế, chỉ có Phật nhãn của Thế tôn mới có thể chiếu rõ từng thứ một. Không cần đợi đến hỏi mà âm thầm đoạn trừ nó, đây mới gọi là trí huệ Kim cang, không phải là chỗ đo lường được của hạng phàm tình!

Di lặc Bồ tát có kệ rằng:

Điều phục bỉ sự trung,

Viễn ly thủ tướng tâm,

Cập đoạn chủng chủng nghi,

Diệc phòng sinh thành tâm.

Tạm dịch:

Trong sự điều phục ấy

Khiến lìa tâm chấp tướng

Trừ các loại lưới nghi

Ngăn ngừa sinh khởi tâm.

Bài kệ nầy Di lặc Bồ tát truyền cho ngài Vô Trước, ngài Vô Trước truyền lại cho ngài Thế Thân. Trong kinh nầy ngài Vô Trước phân ra thành 18 trụ, ngài Thế Thân ngay nơi kinh nầy phân thành 27 điều để đoạn trừ nghi, hoặc trong một trụ (địa) có hai mối nghi hoặc ba nghi, hoặc trong một nghi có 3 hoặc 4 trụ. Luận ấy có tên gọi không giống nhau như vậy đó! Ngài Vô Trước lấy trụ địa thứ nhất phối hợp với vác giai vị trong Thập phát tâm, lấy trụ địa thứ nhì phối hợp với 6 hạnh đầu trong 10 giai vị của thập hạnh, trụ địa thứ ba phối hợp với giai vị thứ 7 trong Thập hạnh, trụ địa thứ tư phối hợp với giai vị thứ 8, 9, 10 của Thập hạnh; trụ địa thứ năm đến trụ địa thứ 14 phối hợp với Thập hồi hướng; trụ địa thứ 15 phối hợp với Tứ gia hạnh vị; trụ địa thứ 16 tương đương Thế đệ nhất địa; trụ địa thứ 17 tương đương Sơ địa; trụ địa thứ 18 theo Nhị địa trở lên, cho đến Phật địa, đều gọi chung là Như Lai địa. Kinh nầy đã lấy vô tướng làm tông, sao còn bao hàm các giai vị sâu cạn? Tuy là do phần cảm tính nhẹ dần đi, giai vị các trụ địa chuyển lên cao dần, nghĩa có phần giống nhau, đại lược là phối hợp và dung nhiếp nhau, chưa từng trở ngại, nhưng khi đưa vào phối hợp với các kinh luận khác thì có phần trệ ngại nơi tướng, nên nghĩa lý thâm sâu của nó bị trái với chỗ uẩn áo của kinh. Sở dĩ bộ luận của ngài Thế Thân nầy có điểm chủ yếu nêu ra các mối nghi là do ý chỉ của ngài Di lặc Bồ tát. Người đời sau khi trì kinh nầy nên tôn trọng cả hai ngài Vô Trước và Thế Thân.