A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

(Diễn) Khởi Tín vị linh nhân phát khởi Đại Thừa tín căn. Nhân Duyên Phần giả, thử luận thông hữu ngũ phần: Nhất giả, nhân duyên phần; nhị giả, lập nghĩa phần; tam giả, tín vị sơ tâm; nãi chí đệ ngũ khuyến tu lợi ích phần. Kim đương đệ nhất, thuyết tạo luận nhân duyên hữu bát chủng dã. Tín vị sơ tâm, vị Thập Tín trung sơ Tín Tâm dã. Hữu tứ chủng cơ giả, luận văn vân: “Ngũ giả, vị thị phương tiện, tiêu ác nghiệp chướng, thiện hộ kỳ tâm, viễn ly si mạn, xuất tà võng cố. Lục giả, vị thị tu tập Chỉ Quán, đối trị phàm phu Nhị Thừa tâm quá cố. Thất giả, vị thị chuyên niệm phương tiện, sanh ư Phật tiền, tất định bất thoái tín tâm cố. Bát giả, vi thị lợi ích khuyến tu hành cố”. Hữu như thị đẳng nhân duyên, sở dĩ tạo luận. Sớ vân: “Tự thử hạ tứ chủng cơ, đương Tín vị sơ tâm, tứ chủng tiền tam vị hạ trung thượng tam nhân, hậu nhất sách dĩ khuyến tu dã”. Lễ sám diệt tội giả, Luận vân: “Nhược nhân tuy tu hành tín tâm, dĩ tùng tiên thế lai, đa hữu trọng tội, ác nghiệp chướng cố, vị chư ma quỷ chi sở hoặc loạn, hoặc vị thế vụ khiên triền, hoặc vị bệnh khổ sở não, ưng đương tinh tấn, trú dạ lục thời, lễ bái chư Phật, thành tâm sám hối, đắc miễn chư chướng, thiện căn tăng trưởng cố. Bị sơ cơ giả, Sớ vân: “Thử đương hạ phẩm dã”. Tu tập Chỉ Quán giả, Luận vân: “Sở ngôn chỉ giả, vị chỉ nhất thiết cảnh giới tướng. Thị y Chân Như Môn, chỉ chư cảnh tướng vô sở phân biệt, tức thành căn bản Vô Phân Biệt Trí. Sở ngôn Quán giả, vị phân biệt nhân duyên sanh diệt tướng. Thị y Sanh Diệt Môn, phân biệt chư tướng, quán chư lý thú, tức thành Hậu Đắc Trí”. Bị trung cơ giả, Sớ vân: “Thử đương trung phẩm dã”. Cầu sanh Tịnh Độ giả, Luận vân: “Nhược nhân chuyên niệm A Di Đà Phật, nguyện sanh bỉ giới, tức đắc vãng sanh, thường kiến Phật cố, chung vô hữu thoái. Nhược quán bỉ Phật Chân Như Pháp Thân, thường cần tu tập, tất cánh đắc sanh, y Chánh Định cố”. Bị thượng cơ giả, Sớ vân: “Thử đương thượng phẩm dã”.

(疏)如來神力品，釋迦與十方諸佛，同出廣長舌相，乃至梵天，為讚歎法華故，今此六方讚歎亦復如是，即法華義。略舉少分，通諸大乘，餘不繁敘。又起信因緣分。疏明信位初心有四種機，以禮懺滅罪被初機，以修習止觀被中機，以求生淨土被上機。初謂業障眾生，中謂凡夫二乘，則知淨土是大乘菩薩所修矣。義理所該，總結上文。

(演)起信謂令人發起大乘信根。因緣分者，此論通有五分：一者因緣分。二者立義分。三者信位初心。乃至第五勸修利益分。今當第一，說造論因緣有八種也。信位初心，謂十信中初信心也。有四種機者，論文云：五者，為示方便，消惡業障，善護其心，遠離癡慢出邪網故。六者，為示修習止觀，對治凡夫二乘心過故。七者，為示專念方便，生於佛前，必定不退信心故。八者，為示利益勸修行故，有如是等因緣，所以造論。疏云：自此下四種機，當信位初心，四中前三為下中上三人，後一策以勸修也。禮懺滅罪者，論云：若人雖修行信心，以從先世來，多有重罪惡業障故，為諸魔鬼之所惑亂，或為世務牽纏，或為病苦所惱，應當精勤，晝夜六時，禮拜諸佛，誠心懺悔，得免諸障，善根增長故。被初機者，疏云：此當下品也。修習止觀者，論云：所言止者，謂止一切境界相。是依真如門，止諸境相無所分別，即成根本無分別智。所言觀者，謂分別因緣生滅相。是依生滅門，分別諸相觀諸理趣，即成後得智。被中機者，疏云：此當中品也。求生淨土者，論云：若人專念阿彌陀佛，願生彼界，即得往生，常見佛故，終無有退。若觀彼佛真如法身，常勤修習，畢竟得生，依正定故。被上機者，疏云：此當上品也。

(Sớ: Trong phẩm Như Lai Thần Lực, Phật Thích Ca và mười phương chư Phật cùng hiện tướng lưỡi rộng dài thấu tận cõi trời Phạm Thiên để tán thán kinh Pháp Hoa. Nay trong kinh này, sáu phương [chư Phật] tán thán cũng giống như thế. Đấy là nghĩa lý trong kinh Pháp Hoa. Nêu đại lược ít phần [nhằm chứng tỏ kinh này có ý nghĩa] tương thông với các kinh Đại Thừa, những điều khác chẳng mất công trình bày nữa. Lại nữa, trong phần nhân duyên của luận Khởi Tín; trong lời Sớ giảng rõ: Địa vị sơ tâm trong Thập Tín có bốn loại căn cơ. Dùng lễ sám, diệt tội để gia bị sơ cơ, dùng tu tập Chỉ Quán để gia bị trung cơ, dùng cầu sanh Tịnh Độ để gia bị thượng cơ. Trước hết, nói đến chúng sanh nghiệp chướng; kế đó, nói đến phàm phu và Nhị Thừa. Cho nên biết Tịnh Độ là pháp tu của Đại Thừa Bồ Tát vậy. “Nghĩa lý bao trùm trọn vẹn” là lời tổng kết cho những đoạn kinh văn trong phần trước.

Diễn: Khởi Tín là khiến cho người ta phát khởi tín căn Đại Thừa. “Nhân Duyên Phần”: Bộ luận này nói chung có năm phần. Một là phần Nhân Duyên. Hai là phần Lập Nghĩa. Ba là phần sơ tâm trong địa vị Thập Tín. Cho đến phần thứ năm là khuyên tu lợi ích. Nay trong phần thứ nhất, nói đến nhân duyên tạo luận thì có tám thứ. “Tín vị sơ tâm” là

địa vị Tín tâm đầu tiên trong Thập Tín.

“Có bốn loại căn cơ”: Luận viết: “Năm là chỉ bày phương tiện, tiêu nghiệp chướng ác, khéo bảo vệ cái tâm, xa lìa ngu si và kiêu mạn, thoát khỏi lưới tà. Sáu là nhằm dạy về tu tập Chỉ Quán, hòng đối trị lỗi lầm nơi cái tâm của phàm phu và Nhị Thừa. Bảy là vì dạy phương tiện chuyên niệm hòng chẳng thoái chuyển tín tâm để sanh về trước Phật, nhất định chẳng thoái chuyển tín tâm. Tám là chỉ dạy lợi ích nhằm khuyên tu hành”. Do có nhân duyên như vậy. cho nên tạo luận. Sớ viết: “Từ đây trở đi, bốn loại căn cơ thuộc về sơ tâm trong Tín vị. Trong bốn loại ấy, ba loại đầu là ba hạng người thượng, trung, hạ. Một loại cuối nhằm sách tấn để khuyên tu”.

“Lễ sám diệt tội”: Luận viết: “Nếu người tuy tu hành tín tâm, nhưng do từ đời trước đến nay, có nhiều tội nặng và ác nghiệp chướng, bị các loài ma quỷ gây phiền não, nhiễu loạn, hoặc bị việc đời lôi kéo, ràng buộc, hoặc bị bệnh tật làm khổ não, hãy nên tinh tấn, ngày đêm sáu thời, lễ bái chư Phật, thành tâm sám hối, hòng thoát khỏi các chướng, thiện căn tăng trưởng”. “Gia bị kẻ sơ cơ”: Lời Sớ nói: “Đấy phải là hạ phẩm”.

“Tu tập Chỉ Quán”: Luận viết: “Nói Chỉ thì là ngưng dứt hết thảy tướng cảnh giới. Tức là nương vào Chân Như Môn, dứt các tướng cảnh giới, chẳng phân biệt, bèn thành tựu căn bản Vô Phân Biệt Trí. Nói đến Quán thì là phân biệt tướng nhân duyên sanh diệt; tức là nương vào Sanh Diệt Môn để phân biệt các lý thú của các tướng, liền thành tựu Hậu Đắc Trí”. “Gia bị trung cơ”: Sớ nói: “Đấy phải là trung phẩm”.

“Cầu sanh Tịnh Độ”: Luận nói: “Nếu ai chuyên niệm A Di Đà Phật, nguyện sanh về cõi kia, liền được vãng sanh, thường thấy Phật, trọn chẳng bị thoái chuyển. Nếu quán Chân Như Pháp Thân của đức Phật ấy, thường siêng năng tu tập, sẽ rốt ráo được vãng sanh, vì do nương vào Chánh Định”. “Gia bị căn cơ bậc thượng”: Lời Sớ viết: “Đấy phải là thượng phẩm”).

(Sớ) Khiên vưu giả, khinh hủy thử kinh, tức khinh hủy Đại Thừa, hoạch tội vô lượng cố.

(疏)愆尤者，輕毀此經，即輕毀大乘，獲罪無量故。

(Sớ: “Tội khiên”: Khinh rẻ, hủy báng kinh này chính là khinh rẻ, hủy báng Đại Thừa, chuốc tội vô lượng).

Tứ, sở bị giai phẩm (nhị): Sơ, liệu giản. Nhị, tổng thâu.

Sơ, liệu giản.

Dĩ tri thử kinh, văn lược, nghĩa phong, ngôn cận, chỉ viễn, vị ủy bị hà căn khí? Hữu hà giai đẳng? Tiên minh liệu giản, tiền tam phi khí, vị vô tín giả, vô nguyện giả, vô hạnh giả, phản thị giai khí.

(Sớ) Tiên minh căn khí, hữu thị, hữu phi. Thứ biệt giai đẳng, hữu thắng, hữu liệt. Dục linh xả phi tùng thị, khí liệt thủ thắng. Tín, vị tín sanh Phật bất nhị. Chúng sanh niệm Phật, định đắc vãng sanh, cứu cánh thành Phật cố. Như kinh sở vân: “Nhữ đẳng giai đương tín thọ ngã ngữ”, thị dã.

(Diễn) Tín sanh Phật bất nhị giả, mê thử tâm vi chúng sanh, ngộ thử tâm vi chư Phật. Chư Phật nãi giác ngộ chi chúng sanh. Chúng sanh nãi trầm mê chi chư Phật. Cổ vân: “Chư Phật tâm nội chúng sanh, trần trần lưu chuyển. Chúng sanh tâm trung chư Phật, niệm niệm chứng Chân dã”. Hựu phục thử tín, tức thị Khởi Tín tín căn bản. Từ Vân tín tự tâm, nhi bỉ căn bản ngoại, thượng hữu tín Phật, tín Pháp, tín Tăng, bất nghi tự tâm ngoại, thượng hữu bất nghi sư, bất nghi Pháp. Kim độc cử căn bản tự tâm giả, dĩ tín Tịnh Độ duy tâm, vi Tịnh nghiệp chi độc yếu dã.

四、所被階品(二)：初、料簡。二、總收。

初、料簡。

已知此經，文略義豐，言近旨遠，未委被何根器？有何階等？先明料簡，前三非器，謂無信者、無願者、無行者，反是皆器。

(疏)先明根器，有是有非。次別階等，有勝有劣。欲令捨非從是。棄劣取勝。信，謂信生佛不二，眾生念佛，定得往生，究竟成佛故。如經所云：汝等皆當信受我語，是也。

(演)信生佛不二者，迷此心為眾生，悟此心為諸佛。諸佛乃覺悟之眾生。眾生乃沈迷之諸佛。古云：諸佛心內眾生，塵塵流轉。眾生心中諸佛，念念證真也。又復此信，即是起信信根本。慈雲信自心，而彼根本外，尚有信佛，信法，信僧，不疑自心外，尚有不疑師，不疑法。今獨舉根本自心者，以信淨土唯心，為淨業之獨要也。

(Bốn, phẩm vị được hóa độ bởi kinh này (gồm hai tiểu đoạn): Thứ nhất là liệu giản, thứ hai là thâu nhiếp chung.

[Tiểu đoạn] thứ nhất là liệu giản.

Đã biết kinh này văn tự giản lược, ý nghĩa phong phú, lời lẽ gần gũi, ý chỉ sâu xa, chưa rõ kinh này thích hợp với căn khí nào? Có những địa vị, tầng cấp như thế nào? Trước hết, nói về sự chọn lọc căn khí. Đầu tiên là ba loại chẳng phải là căn khí, tức là kẻ không có lòng tin, kẻ chẳng nguyện, kẻ chẳng có hạnh. Nếu không phải là những hạng người ấy thì đều là căn khí [thích hợp với kinh này].

Sớ: Trước hết nói về căn khí, có căn khí thích hợp, có căn khí chẳng thích hợp. Kế đó là phân biệt phẩm cấp, có phẩm cấp thù thắng, có phẩm cấp hèn kém. Nhằm làm cho [người nghe] bỏ sai, theo đúng, bỏ hèn kém, lấy thù thắng. Tín nghĩa là “tin chúng sanh và Phật chẳng hai. Chúng sanh niệm Phật nhất định được vãng sanh, rốt ráo thành Phật”. Như kinh đã nói: “Các ông đều nên tin lời ta nói” chính là ý này.

Diễn: “Tin chúng sanh và Phật chẳng hai”: Mê tâm này thì là chúng sanh, ngộ tâm này thì là chư Phật. Chư Phật chính là chúng sanh đã giác ngộ. Chúng sanh là chư Phật còn đang trầm mê. Cổ nhân nói: “Chúng sanh trong tâm chư Phật lưu chuyển theo mỗi trần. Chư Phật trong tâm chúng sanh chứng Chân trong mỗi niệm”. Lại nữa, Tín ở đây chính là căn bản của lòng tin như trong Khởi Tín Luận [đã dạy]. “Tín tự tâm” theo ngài Từ Vân, ngoài tín tâm căn bản ra, còn có tín Phật, tín Pháp, tín Tăng; ngoài chẳng nghi tự tâm ra, còn có chẳng nghi thầy, chẳng nghi Pháp. Nay ở đây chỉ nêu một mình căn bản tự tâm, là vì Tịnh Độ duy tâm, tức là chỗ độc đáo, trọng yếu của Tịnh nghiệp vậy).

(Sớ) Nguyện, vị tín phi đồ tín, như tử ức mẫu, chiêm y hướng mộ, tất dục vãng sanh cố. Như kinh sở vân: “Ưng đương phát nguyện, sanh bỉ quốc độ”, thị dã.

(Diễn) Như tử ức mẫu giả, Lăng Nghiêm ngôn: “Thập phương chư Phật lân niệm chúng sanh, như mẫu ức tử, tử nhược ức mẫu, như mẫu ức thời, mẫu tử lịch sanh, bất tương vi viễn”.

(疏)願，謂信非徒信。如子憶母，瞻依向慕，必欲往生故。如經所云：應當發願，生彼國土，是也。

(演)如子憶母者，楞嚴言：十方諸佛憐念眾生，如母憶子，子若憶母，如母憶時，母子歷生，不相違遠。

(Sớ: Nguyện có nghĩa là lòng tin chẳng phải là tin suông. Như

con nhớ mẹ, lòng luôn chiêm ngưỡng, nương tựa, hướng về, hâm mộ, ắt muốn được vãng sanh. Như kinh đã nói: “Hãy nên phát nguyện sanh về cõi nước ấy”, chính là nói tới điều này.

Diễn: “Như con nhớ mẹ”: Kinh Lăng Nghiêm nói: “Mười phương chư Phật nghĩ thương chúng sanh, như mẹ nhớ con. Nếu con nhớ mẹ như khi mẹ nhớ con thì mẹ con trải qua nhiều đời, chẳng hề xa cách nhau”).

(Sớ) Hạnh, vị nguyện phi hư nguyện, thường hành tinh tấn, niệm niệm tương tục, vô hữu gián đoạn cố. Như kinh sở vân “chấp trì danh hiệu, nhất tâm bất loạn”, thị dã. Thử chi tam sự, hiệu vi tư lương. Tư lương bất sung, võng khắc tiền tấn. Hựu phục thử tam, như đỉnh tam túc, hoặc câu vô, hoặc cụ nhất khuyết nhị, hoặc cụ nhị khuyết nhất, giai bất khả dã. Hựu dĩ dụ minh. Thí chi ngũ cốc, kỳ vô tín giả, bất tín tức chủng thị cốc, tài bồi thử chủng, định đắc thành cốc giả dã. Tín nhi vô nguyện giả, tuy tri giai chủng, vô tâm cầu cốc giả dã. Nguyện nhi vô hạnh giả, tuy vọng đắc cốc, bất sự canh nậu giả dã. Câu vô hỗ khuyết, chuẩn thượng khả tri. Thử tam giả, giai luy liệt, phá lậu chi khí, bất kham thừa thọ cam lộ pháp vị, cố danh phi khí.

(Diễn) Bất kham thừa thọ cam lộ pháp vị giả, Lăng Nghiêm vân: “Tức tịnh khí trung, trừ khử độc mật, dĩ chư thang thủy, tịnh tạp hôi hương, tẩy địch kỳ khí, hậu trữ cam lộ”. Kim luy liệt phá lậu khởi kham thừa thọ?

(疏)行，謂願非虛願。常行精進，念念相續，無有間斷故。如經所云，執持名號，一心不亂，是也。此之三事，號為資糧。資糧不充，罔克前進。又復此三，如鼎三足，或俱無，或具一缺二，或具二缺一，皆不可也。又以喻明。譬之五穀，其無信者，不信即種是穀，栽培此種，定得成穀者也。信而無願者，雖知佳種，無心求穀者也。願而無行者，雖望得穀，不事耕耨者也。俱無互缺。準上可知，此三者，皆羸劣破漏之器，不堪承受甘露法味，故名非器。

(演)不堪承受甘露法味者，楞嚴云：如淨器中，除去毒蜜，以諸湯水，并雜灰香，洗滌其器，後貯甘露 。今羸

劣破漏豈堪承受？

(Sớ: Hạnh có nghĩa là nguyện chẳng phải là nguyện hư giả; thường hành tinh tấn, niệm niệm tiếp nối, chẳng gián đoạn. Như kinh đã nói “chấp trì danh hiệu, nhất tâm bất loạn” chính là nói về điều này. Ba chuyện này được gọi là tư lương. Tư lương chẳng đủ, sẽ chẳng thể tiến lên được! Lại nữa, ba điều này như ba chân của cái đỉnh, hoặc thiếu cả ba, hoặc có một thiếu hai, hoặc đủ hai thiếu một, đều chẳng thể được!

Lại dùng thí dụ để giảng rõ. Ví như đối với ngũ cốc, kẻ không có lòng tin sẽ chẳng tin nếu gieo trồng, vun quén loại thóc lúa ấy, nhất định sẽ thu hoạch thóc lúa. Tín mà không có nguyện, [giống như] tuy biết là hạt giống tốt, nhưng không có tâm cầu thóc gạo. Nguyện mà thiếu hạnh, [giống như] tuy mong có gạo, nhưng chẳng chú trọng cày bừa. Dựa theo những điều trên đây, biết rằng ba hạng người ấy (không tín, không nguyện, không hạnh) đều là những căn khí kém cỏi, hư nát, rò rỉ, chẳng kham tiếp nhận pháp vị cam lộ, cho nên gọi là “phi khí” (chẳng phải căn khí thích đáng).

Diễn: “Chẳng kham nhận lãnh cam lộ pháp vị”: Kinh Lăng Nghiêm nói: “Liền ở trong đồ chứa sạch, trừ bỏ chất mật có độc, dùng các loại nước nóng, và các loại tro hương để gột rửa đồ đựng ấy, sau đó chứa cam lộ”. Nay những thứ kém cỏi, hư nát, rò rỉ há có thể chứa đựng được ư?)

(Sớ) Hựu phục thế nhân tuy hành chúng thiện, ư bỉ Phật độ, vô Tín, Hạnh, Nguyện, diệc danh phi khí. Tuy hữu chư quá, ư bỉ Phật độ hữu Tín, Hạnh, Nguyện, diệc danh vi khí. Phản thị giai khí, như hạ sở minh.

(Diễn) Tuy hữu chư quá, diệc danh vi Khí giả, như Quán Kinh hạ tam phẩm, giai Ngũ Nghịch, Thập Ác, lâm chung phát tâm, giai đắc vãng sanh.

(疏)又復世人雖行眾善，於彼佛土，無信行願，亦名非器。雖有諸過，於彼佛土有信行願，亦名為器。反是皆器，如下所明。

(演)雖有諸過，亦名為器者，如觀經下三品，皆五逆十惡，臨終發心，皆得往生。

(Sớ: Lại nữa, người đời tuy hành các điều thiện, nhưng không có Tín, Hạnh, Nguyện đối với cõi Phật ấy, thì cũng gọi là “phi khí”. Tuy có các lỗi, nhưng có Tín, Hạnh, Nguyện đối với cõi Phật ấy, thì cũng gọi là khí. Trái lại, đều là căn khí, sẽ được giảng rõ như dưới đây.

Diễn: “Tuy có các lỗi lầm, cũng gọi là Khí”: Như ba phẩm Hạ trong Quán Kinh đều là Ngũ Nghịch, Thập Ác, lâm chung phát tâm, đều được vãng sanh).

Ư thị khí trung, bối chi, phẩm chi, thành tam, thành cửu, cửu chi hựu cửu, tam chi hựu tam, hựu tế phân chi, phục ưng vô lượng, như nhị bộ trung thuyết.

(Sớ) Thứ minh giai đẳng dã. Bối giả, Đại Bổn tam bối. Phẩm giả, Quán Kinh cửu phẩm. Cố viết “tam, cửu”. Tam bối chi trung, phục tam bối chi, tắc thành cửu bối. Cửu phẩm chi trung, phục cửu phẩm chi, tắc thành bát thập nhất phẩm. Bối chi vô cùng, phẩm chi bất dĩ, tắc thành bách thiên vạn ức bối phẩm, cố viết “phục ưng vô lượng”. Sở dĩ nhiên giả, quân danh niệm Phật, đồng nhất vãng sanh, nhi tu hữu Sự, Lý, công hữu cần, nọa, tùy nhân cảm quả, địa vị tự biệt. Cố Niết Bàn thuyết thập nhị nhân duyên, tằng vô nhị pháp, nhi hạ trí quán giả, đắc Thanh Văn Bồ Đề. Trung trí quán giả, đắc Duyên Giác Bồ Đề. Thượng trí quán giả, đắc Bồ Tát Bồ Đề. Thượng thượng trí quán giả, đắc Phật Bồ Đề. Thị tắc chư thiên cộng khí, thực hữu tinh thô. Tam thú đồng hà, độ phân thâm thiển, yên khả vu dã. Thảng kỳ tự phụ lợi căn, văn thuyết niệm Phật, nhược tương mỗi yên, ninh tri bối phẩm thiên uyên, tồn hồ kỳ nhân nhi dĩ! Chung bất niệm Phật, độn trí nhữ dã. Hiếu kỳ phụ thắng chi sĩ, hạnh bình khí nhi tư chi.

(Diễn) Hạ trí quán giả đẳng. Hạ trí thị đản giải Thiên Không, nhi căn sảo độn giả. Bỉ tức quán tư nghị sanh diệt thập nhị nhân duyên, tùng tha văn thanh nhi giải liễu cố, thành Thanh Văn Bồ Đề. Trung trí diệc đản giải Thiên Không, nhi căn đại lợi giả, bỉ tức quán tư nghị bất sanh diệt nhân duyên, ngộ giải thậm thâm nhân duyên pháp cố, thành Duyên Giác Bồ Đề. Thượng trí thị giải đản Trung Lý giả, bỉ tức quán bất tư nghị sanh diệt nhân duyên, tâm quảng vô lượng cố, thành Bồ Tát quảng đại hạnh cố, đắc Bồ Tát Bồ Đề. Thượng thượng trí thị giải bất đản Trung Lý giả, bỉ tức quán bất tư nghị bất sanh bất diệt nhân duyên, nhất thiết chủng thanh tịnh cố, nhất thiết Phật pháp giai thành tựu cố, đắc Phật Bồ Đề. Thị đồng thị thập nhị nhân duyên nhất pháp, nhi nhân trí huệ bất đồng, quán sát bất đồng, nhi sở đắc toại các các bất đồng dã, phi tùy nhân cảm quả nhi hà? Chư thiên cộng khí giả, Tịnh Danh kinh vân: “Thí như chư thiên cộng bảo khí thực, tùy kỳ phước đức, phạn sắc hữu dị”. Tam thú độ hà giả, Vĩnh Gia Tập vân: “Thí như tượng, mã, thố độ hà, túc hữu trường đoản, nhi phân thâm thiển”.

於是器中，輩之品之，成三成九，九之又九，三之又三，又細分之，復應無量，如二部中說。

(疏)次明階等也。輩者，大本三輩。品者，觀經九品。故曰三九。三輩之中，復三輩之，則成九輩。九品之中，復九品之，則成八十一品。輩之無窮，品之不已，則成百千萬億輩品，故曰復應無量。所以然者，均名念佛，同一往生，而修有事理，功有勤惰，隨因感果，地位自別。故涅槃說十二因緣，曾無二法。而下智觀者，得聲聞菩提。中智觀者，得緣覺菩提。上智觀者，得菩薩菩提。上上智觀者，得佛菩提。是則諸天共器，食有精粗。三獸同河，渡分深淺，焉可誣也。儻其自負利根，聞說念佛若將浼焉，寧知輩品天淵，存乎其人而已。終不念佛，鈍置汝也。好奇負勝之士，幸平氣而思之。

(演)下智觀者等。下智是但解偏空，而根稍鈍者。彼即觀思議生滅十二因緣，從他聞聲而解了故，成聲聞菩提。中智亦但解偏空，而根大利者，彼即觀思議不生滅因緣，悟解甚深因緣法故，成緣覺菩提。上智是解但中理者，彼即觀不思議生滅因緣，心廣無量故，成菩薩廣大行故，得菩薩菩提。上上智是解不但中理者，彼即觀不思議不生滅因緣，一切種清淨故，一切佛法皆成就故，得佛菩提。是同是十二因緣一法，而因智慧不同，觀察不同，而所得遂各各不同也，非隨因感果而何？諸天共器者，淨名經云：譬如諸天共寶器食，隨其福德飯色有異。三獸渡河者，永嘉集云：譬如象馬兔渡河，足有長短，而分深淺。

(Trong những người đúng là căn khí, lại chia ra thành ba bậc và chín phẩm. Từ mỗi phẩm trong chín phẩm, lại chia thành chín phẩm nhỏ hơn. Từ mỗi bậc trong ba bậc, lại chia thành ba bậc nhỏ hơn. Nếu phân chia tỉ mỉ hơn, sẽ là vô lượng như trong hai bộ kinh (Quán Kinh và kinh

Vô Lượng Thọ) đã nói.

Sớ: Kế đến là nói phẩm vị. “Bối” là ba bậc trong kinh Đại Bổn, “phẩm” là chín phẩm trong Quán Kinh, nên nói là “ba bậc, chín phẩm”. Trong ba bậc, [mỗi bậc] lại chia thành ba bậc nữa, nên thành chín bậc. Trong chín phẩm, [mỗi phẩm] lại chia thành chín phẩm nữa, nên thành tám mươi mốt phẩm. Bậc thì vô cùng, phẩm chẳng thể xiết, nên thành trăm ngàn vạn ức bậc, phẩm. Vì thế, nói “lại nên là vô lượng”. Nguyên do là tuy cùng gọi là niệm Phật, cùng là vãng sanh, nhưng tu tập có Sự và Lý, công phu có siêng năng hay biếng nhác, nhân nào cảm lấy quả nấy, cho nên địa vị tự sai khác.

Vì thế, kinh Niết Bàn nói mười hai nhân duyên chưa hề là hai pháp, nhưng kẻ hạ trí quán sát [mười hai nhân duyên ấy] đắc Thanh Văn Bồ Đề, kẻ trung trí quán bèn đắc Duyên Giác Bồ Đề, bậc thượng trí quán bèn đắc Bồ Tát Bồ Đề, bậc thượng thượng trí quán bèn đắc Phật Bồ Đề. Cho nên chư thiên cùng chung một đồ đựng, mà thức ăn có tinh hay thô. Ba con thú cùng vượt sông, thân hình chìm trong nước sâu hay cạn, há có thể dối gạt ư? Nếu kẻ nào tự phụ là lợi căn, nghe nói đến niệm Phật bèn cảm thấy như là phải quỵ lụy, đâu biết phẩm bậc [trong cõi Cực Lạc] khác nhau một trời một vực, tùy thuộc mỗi người mà thôi! Trọn chẳng niệm Phật thì ông được xếp vào hàng ngu độn. Mong bậc ham chuộng quái lạ, cao siêu, hãy bình tĩnh suy nghĩ.

Diễn: “Hạ trí quán…”: Hạ trí là kẻ chỉ hiểu Thiên Không, nhưng căn cơ hơi chậm lụt. Họ quán mười hai nhân duyên sanh diệt có thể nghĩ bàn, do nghe người khác nói mà thấu hiểu, bèn thành Thanh Văn Bồ Đề. Trung trí là kẻ cũng chỉ hiểu Thiên Không, nhưng căn cơ rất nhạy bén, liền quán nhân duyên chẳng sanh diệt có thể nghĩ bàn. Do ngộ giải pháp nhân duyên rất sâu, thành Duyên Giác Bồ Đề. Thượng trí là kẻ chỉ hiểu Trung Lý, liền quán nhân duyên sanh diệt chẳng thể nghĩ bàn, do tâm rộng vô lượng, thành tựu hạnh Bồ Tát rộng lớn, đắc Bồ Tát Bồ Đề. Thượng thượng trí là người hiểu không chỉ Trung Lý, quán nhân duyên bất sanh bất diệt chẳng thể nghĩ bàn, do hết thảy các thứ thanh tịnh, do thành tựu hết thảy Phật pháp, bèn đắc Phật Bồ Đề. Đấy là cùng một pháp mười hai nhân duyên, nhưng do mỗi người trí huệ khác nhau, quán sát khác nhau, bèn đắc quả mỗi người mỗi khác, chẳng phải là do nhân mà cảm quả thì là gì vậy?

“Chư thiên dùng chung đồ đựng”: Kinh Tịnh Danh nói: “Ví như chư thiên cùng ăn thức ăn từ trong đồ đựng báu, tùy theo phước đức của mỗi người mà cơm có màu sắc khác nhau”. “Ba con thú vượt sông”: Vĩnh Gia Tập có đoạn viết: “Ví như voi, ngựa, thỏ vượt sông, do chân có dài hay ngắn, mà chia thành sâu hay cạn”).

Nhị, tổng thâu.

Tổng thâu giả, đản trì Phật danh, tất sanh bỉ quốc. Tắc hoặc cao, hoặc hạ, hoặc thánh, hoặc phàm. Nãi chí hoặc tín, hoặc nghi, hoặc tán, hoặc hủy, tri hữu bỉ Phật, tiện thành thiện căn, đa kiếp, đa sanh, câu mông giải thoát.

(Sớ) Cao hạ giả, dĩ thượng phẩm tức đăng bỉ ngạn, hạ phẩm do thắng thiên cung, tắc phẩm vị tuy thù, giai đắc bất thoái cố.

(Diễn) Hạ phẩm do thắng thiên cung giả, như vân: “Lục dục chư thiên cụ ngũ suy, Tam Thiền thượng tự hữu phong tai. Giả nhiêu

tu đáo Phi Phi Tưởng, bất nhược Tây Phương quy khứ lai”.

二、總收。

總收者。但持佛名，必生彼國。則或高或下，或聖或凡。乃至或信或疑，或讚或毀，知有彼佛，便成善根，多劫多生，俱蒙解脫。

(疏)高下者，以上品即登彼岸，下品猶勝天宮，則品位雖殊，皆得不退故。

(演)下品猶勝天宮者，如云：六欲諸天具五衰，三禪尚自有風災。假饒修到非非想，不若西方歸去來。

(Hai, là nói tóm lại.

Nói tóm lại thì chỉ trì danh hiệu Phật, ắt sanh về cõi kia. Dù cao hay thấp, dù thánh hay phàm, cho đến dù tin hay ngờ, hoặc tán thán, hoặc hủy báng, do biết có vị Phật ấy, liền trở thành thiện căn nhiều kiếp nhiều đời, đều được giải thoát.

Sớ: “Cao, thấp”: Do thượng phẩm liền lên bờ kia, hạ phẩm vẫn hơn cung trời, tức là phẩm vị tuy khác biệt, nhưng đều đắc bất thoái.

Diễn: “Hạ phẩm vẫn hơn cung trời”: Như nói: “Lục dục chư thiên bị ngũ suy, Tam Thiền còn chịu nạn phong tai. Dẫu tu đến cõi Phi Phi Tưởng, vẫn kém sanh về Cực Lạc bang”).

(Sớ) Thánh phàm giả, dĩ cụ phược phàm phu, đản đắc vãng sanh, tức dữ chư đại Bồ Tát câu hội nhất xứ, tắc chung đương thành thánh cố. Thử chuyên cử kỳ thuận giả. Hạ ngôn tín, nghi, tán, hủy, tắc kiêm vi thuận, vô bất hoạch ích dã. Vấn: “Tín, tán ưng nhĩ, vân hà nghi, hủy, diệc viết thiện căn?” Đáp: Thường Bất Khinh thọ ký chư nhân “giai đương tác Phật”. Nhân nghi bất tín, nãi chí đả mạ, nhân đọa địa ngục. Tùng địa ngục xuất, chung đắc thành đạo. Khởi phi mạ đả tùng nghi nhi sanh? Nghi tùng tri sanh, tri tùng văn sanh, văn tri hữu Phật, nhiên hậu sanh nghi. Tằng vị văn chi, nghi tùng hà phát? Nhân văn tri cố, Phật chi nhất tự, dĩ uẩn thức điền, đầu chủng thổ trung. Vũ lộ hốt tư, chung hữu sanh nhật. Bỉ hủy Phật giả, nghĩa diệc như thị. Cố viết “đản tri hữu Phật, giai thành thiện căn, tất cánh giải thoát”. Bất văn, bất tri, tắc bất thành chủng.

(疏)聖凡者，以具縛凡夫，但得往生，即與諸大菩薩俱會一處，則終當成聖故。此專舉其順者。下言信疑讚毀，則兼違順，無不獲益也。問：信讚應爾，云何疑毀亦曰善根？答：常不輕授記諸人，皆當作佛。人疑不信，乃至打罵，因墮地獄。從地獄出，終得成道。豈非罵打從疑而生？疑從知生，知從聞生，聞知有佛，然後生疑。曾未聞之，疑從何發？因聞知故，佛之一字，已蘊識田，投種土中。雨露忽滋，終有生日。彼毀佛者，義亦如是。故曰但知有佛，皆成善根，畢竟解脫。不聞不知，則不成種。

(Sớ: “Thánh, phàm”: Do hàng phàm phu đầy dẫy triền phược, chỉ cần được vãng sanh, liền ở cùng một chỗ với các vị đại Bồ Tát, cho nên rốt cuộc sẽ thành thánh. Đây là chuyên nói về những kẻ thuận theo pháp môn này.

Tiếp đó, nói về kẻ tin hay ngờ, tán thán hay hủy báng, tức là kẻ chống trái lẫn kẻ thuận theo, chẳng ai không đạt được lợi ích. Hỏi: “Tin tưởng, khen ngợi, lẽ đương nhiên là như vậy. Cớ sao ngờ vực, hủy báng mà cũng nói là thiện căn?” Đáp: Ngài Thường Bất Khinh thọ ký cho mọi người “sẽ đều thành Phật”. Người ta nghi ngờ chẳng tin, thậm chí đánh, chửi. Do vậy, những kẻ đó đọa địa ngục. Từ địa ngục thoát ra, họ rốt cuộc thành đạo. Há chẳng phải là chửi đánh do nghi sanh ra, nghi do biết sanh ra, biết do nghe sanh ra? Nghe biết có Phật rồi mới sanh lòng nghi. Nếu chưa từng nghe, lòng nghi do đâu mà phát sanh? Do nghe biết, nên một chữ Phật đã chứa trong ruộng thức, như gieo hạt giống xuống đất. Mưa, sương chợt tưới tắm, rốt cuộc sẽ có ngày sanh trưởng. Ý nghĩa những kẻ hủy báng Phật [mà vẫn được gọi là “thiện căn”] cũng như thế đó. Cho nên nói “chỉ cần biết có Phật thì đều thành thiện căn, rốt ráo giải thoát”. Chẳng biết, chẳng nghe, sẽ chẳng thành hạt giống).

Ngũ, năng thuyên Thể Tánh (tứ): Sơ, tùy tướng. Nhị, duy thức. Tam, quy tánh. Tứ, vô ngại.

Sơ, Tùy Tướng.

Dĩ tri thử kinh bị cơ phổ biến, vị tri năng thuyên, hà vi Thể Tánh? Y cổ, triển chuyển thập môn thôi bổn, ước chi thành tứ. Tiên minh Tùy Tướng. Ư trung phục nhị: Nhất, vị thanh, danh, cú, văn; nhị, vị sở thuyên nghĩa, dĩ văn dữ nghĩa, giai thuộc tướng cố.

(Diễn) Tiên minh tùy tướng giả, tướng tức văn nghĩa chi tướng. Tùy hữu nhị nghĩa: Nhất giả, văn tùy ư nghĩa, nghĩa tùy ư văn. Văn nghĩa nhị tướng, giao tương tùy thuận, nhi vi giáo thể cố. Nhị giả, thả vị hội quy nhất tâm; tiên tùy văn nghĩa ngoại tướng, đàm năng thể thuyên cố. Thập môn thôi bổn giả: Nhất, âm thanh ngữ ngôn; nhị, danh, cú, văn thân; tam, thông thủ tứ pháp; tứ, chư pháp hiển nghĩa; ngũ, nhiếp cảnh duy tâm; lục, hội duyên nhập không; thất, Lý Sự vô ngại; bát, thông nhiếp sở thuyên; cửu, Sự Sự vô ngại; thập, hải ấn bỉnh hiện. Nhị vị sở thuyên nghĩa giả, hoặc nạn vân: “Thử minh năng thuyên thể tánh, hà cố sở thuyên chi nghĩa, diệc tác năng thuyên da?” Đương tri dĩ nghĩa đối danh, cú, văn, tắc nghĩa vi sở thuyên. Nhược dĩ nghĩa đối Lý nhi ngôn, nghĩa vi năng thuyên, Lý vi sở thuyên dã.

五、能詮體性(四)：初、隨相。二、唯識。三、歸性。四、無礙。

初、隨相。

已知此經被機普遍，未知能詮，何為體性？依古展轉十門推本，約之成四。先明隨相。於中復二，一謂聲名句文，二謂所詮義，以文與義皆屬相故。

(演)先明隨相者，相即文義之相。隨有二義：一者，文隨於義，義隨於文。文義二相，交相隨順，而為教體故。二者，且未會歸一心；先隨文義外相；談能體詮故。十門推本者：一、音聲語言。二、名句文身。三、通取四法。四、諸法顯義。五、攝境唯心。六、會緣入空。七、理事無礙。八、通攝所詮。九、事事無礙。十、海印炳現。二謂所詮義者，或難云：此明能詮體性，何故所詮之義，亦作能詮耶？當知以義對名句文，則義為所詮。若以義對理而言，義為能詮，理為所詮也。

(Năm, trình bày Thể Tánh của kinh này (gồm bốn phần): Một là Tùy Tướng, hai là Duy Thức, ba là Quy Tánh (gom vào tánh), bốn là Vô Ngại.

Thứ nhất, Tùy Tướng.

Đã biết kinh này thích hợp trọn khắp các căn cơ, nhưng chưa biết kinh này dùng Thể Tánh nào để nói. Nếu theo lối cổ, thì lần lượt dùng mười môn để suy xét đến tận gốc; nếu nói tóm tắt thì gồm có bốn điều. Trước hết, nói về Tùy Tướng. Trong đây, lại có hai điều: Một là thanh, danh, cú, văn; hai là nghĩa lý được diễn nói bởi [thanh, danh, cú, văn],

bởi lẽ, văn và nghĩa đều thuộc về tướng.

Diễn: “Trước hết, nói về Tùy Tướng”: “Tướng” chính là tướng của văn nghĩa. “Tùy” có hai nghĩa:

Một, văn tùy thuộc nghĩa, nghĩa tùy thuộc văn. Hai tướng văn và nghĩa tùy thuận, xen lẫn vào nhau để làm giáo thể.

Hai, chưa thể dung hội vào nhất tâm, trước hết bèn thuận theo tướng bên ngoài của văn và nghĩa để bàn luận về bản thể của chủ thể diễn nói.

“Mười môn suy xét tận gốc”: 1) Âm thanh, ngôn ngữ. 2) Danh, cú, văn, thân. 3) Dung hội chung cho bốn pháp. 4) Hiển lộ ý nghĩa của các pháp. 5) Gom cảnh vào duy tâm. 6) Gom các duyên vào Không. 7) Lý Sự vô ngại. 8) Gom chung những điều được diễn nói. 9) Sự Sự vô ngại. 10) Hải ấn hiển hiện rạng ngời.

“Hai là những ý nghĩa được diễn nói”: Chắc là có kẻ sẽ bắt bẻ “phần này nhằm nói về thể tánh của chủ thể diễn nói, cớ sao lại đem ý nghĩa được diễn nói để coi nó như là chủ thể diễn nói vậy?” Hãy nên biết: Nếu đem so nghĩa với danh, văn, cú thì nghĩa là cái được diễn nói bởi [những thứ danh, văn, cú ấy]. Nếu đem nghĩa so với Lý thì “nghĩa” là chủ thể diễn nói, còn Lý là điều được trình bày bởi nghĩa đó).

(Sớ) Thập môn triển chuyển, tường kiến Hoa Nghiêm Huyền Đàm. Khuê Phong phục ư trung ước nhi thúc chi, toại vi tứ môn. Sơ, “thanh, danh, cú, văn” giả, cứ Đại Tiểu Thừa giáo, hoặc dĩ thanh vi giáo thể. Hoặc dĩ Danh, Cú, Văn, Thân nhi vi giáo thể. Kim y Thanh Lương đại sư, thông thâu tứ giả, dĩ thanh vi giáo chủ. Danh giả, thứ đệ hàng liệt, thuyên pháp tự tánh. Cú giả, thứ đệ an bố, thuyên pháp sai biệt. Văn giả, thứ đệ liên hợp, thượng nhị sở y. Thử Danh, Cú, Văn tam giả, khuất khúc vi Thanh thượng thuyên biểu. Duy Thanh, tắc bất năng thuyên nghĩa. Duy Danh, Cú, Văn, tắc vô tự thể. Kiêm thử tứ sự, thị vi giáo thể, dĩ Giả, Thật, Thể, Dụng kiêm tư dã.

(Diễn) Hoặc dĩ Thanh vi giáo thể giả, nhiếp Giả tùng Thật cố. Danh đẳng hữu triển chuyển nghĩa, phi chánh giáo thể cố. Y thanh hữu danh, y danh hữu nghĩa, như y phụ hữu tử, y tử hữu tôn; phụ vi Thể cố. Hoặc dĩ danh, cú, văn, thân vi giáo thể giả, dĩ Thể tùng Dụng cố. Duy Thức vân: “Thử tam ly thanh tuy vô biệt Thể, nhi giả thật dị, diệc bất tức thanh” đẳng. Danh thuyên pháp tự tánh giả, như Vô Lượng Thọ Phật; Vô thuyên phi hữu tự tánh, Lượng thuyên phần hạn, Thọ thuyên vĩnh niên, Phật thuyên Đại Giác. Cú thuyên pháp sai biệt giả, như Vô Lượng Thọ Phật, thuyên pháp tắc quảng đại. Nhược vân Lượng Thọ Phật, thuyên pháp tắc thiểu hiệp hỹ. Văn vi thượng nhị sở y giả, tạ văn thái liên hợp chi công, phương hiển danh cú chi dụng dã. Giả Thật Thể Dụng kiêm tư giả, danh, cú, văn vi Giả, nhị thập tứ bất tương ưng hành nhiếp cố. Thanh vi Thật, thập nhất sắc pháp sở nhiếp cố. Thanh vi Thể, danh cú văn vi Dụng.

(疏)十門展轉，詳見華嚴玄談。圭峰復於中約而束之，遂為四門。初、聲名句文者，據大小乘教，或以聲為教體。或以名句文身而為教體。今依清涼大師，通收四者，以聲為教主。名者次第行列，詮法自性。句者次第安布，詮法差別。文者次第聯合，上二所依。此名句文三者，屈曲為聲上詮表。唯聲，則不能詮義。唯名句文，則無自體。兼此四事，是謂教體，以假實體用兼資也。

(演)或以聲為教體者，攝假從實故。名等有展轉義，非正教體故。依聲有名，依名有義，如依父有子，依子有孫，父為體故。或以名句文身為教體者，以體從用故。唯識云：此三離聲雖無別體，而假實異，亦不即聲等。名詮法自性者，如無量壽佛。無詮非有自性，量詮分限，壽詮永年，佛詮大覺。句詮法差別者，如無量壽佛。詮法則廣大。若云量壽佛，詮法則少狹矣。文為上二所依者，藉文彩連合之功，方顯名句之用也。假實體用兼資者，名句文為假。二十四不相應行攝故。聲為實，十一色法所攝故。聲為體，名句文為用。

(Sớ: “Mười môn lần lượt” xem chi tiết trong bộ Hoa Nghiêm Huyền Đàm. Ngài Khuê Phong lại rút gọn [mười môn ấy] thành bốn môn. Thứ nhất, “thanh, danh, cú, văn”: Theo Đại Tiểu Thừa giáo, hoặc lấy âm thanh làm giáo thể, hoặc dùng danh, cú, văn, thân để làm giáo thể. Nay dựa theo Thanh Lương đại sư, gộp chung cả bốn thứ này lại, lấy âm thanh làm Giáo Thể chủ yếu. Danh là liệt kê theo thứ tự nhằm diễn tả tự tánh của pháp. Cú là sắp đặt theo thứ tự để giảng về sự sai biệt của các pháp. Văn là liên kết theo thứ tự, phụ thuộc vào hai loại trước (Danh và Cú). Ba món Danh, Cú, Văn phải nương vào Thanh (âm thanh) để nói ra. Chỉ có Thanh, sẽ chẳng thể diễn tả nghĩa lý. Chỉ có Danh, Cú, Văn, ắt chúng sẽ không có tự thể. Kiêm cả bốn điều này để thành giáo thể, trọn dùng Giả, Thật, Thể, Dụng để giúp lẫn nhau vậy.

Diễn: “Hoặc dùng Thanh làm giáo thể”: Do gom Giả theo Thật. “Danh, cú… có ý nghĩa xoay vần”: Do chúng chẳng phải là chánh giáo thể. Do nương vào thanh mà có danh, do nương theo danh mà có nghĩa, như do cha mà có con, do con mà có cháu, cha là Thể vậy.

“Hoặc coi danh, cú, văn, thân là giáo thể”: Lấy Dụng làm Thể. Duy Thức nói: “Ba món này (danh, cú, văn) lìa thanh, tuy không có một cái Thể riêng biệt, nhưng Giả và Thật sai khác, mà chúng cũng chẳng phải là thanh” v.v…

“Danh diễn tả tự tánh của pháp”: Như Vô Lượng Thọ Phật, thì Vô diễn tả ý “chẳng có tự tánh”, Lượng diễn tả ý “phần hạn”, Thọ diễn tả ý dài lâu, Phật diễn tả ý đại giác. “Cú giảng về sai biệt của các pháp”: Như Vô Lượng Thọ Phật diễn tả pháp rộng lớn. Nếu nói Lượng Thọ Phật, sẽ diễn tả pháp ít ỏi, hẹp hòi. “Văn dựa vào hai thứ trên đây”: Dựa vào công năng liên hợp của văn vẻ thì tác dụng của danh và cú mới hiển lộ.

“Giả, Thật, Thể, Dụng giúp lẫn nhau”: Danh, cú, văn là Giả, thuộc vào hai mươi bốn Bất Tương Ứng Hành [trong bách pháp]. Thanh là thật, thuộc vào mười một Sắc pháp. Thanh là Thể, còn danh, cú, văn là Dụng).

(Sớ) Nhị, sở thuyên nghĩa giả, thử Thanh, Danh, Cú, Văn, nhược vô sở thuyên chi nghĩa, tắc đồng hồ thiên vận, thù vô ý huống. Nhược đồ nghĩa vô văn, diệu lý bằng hà nhi đắc hiển thị? Lương dĩ văn tùy ư nghĩa, nghĩa tùy ư văn, văn nghĩa tương tư, nãi thành giáo thể. Cố kim thử kinh, tùng “như thị ngã văn”, chí “tác lễ nhi thoái”, thị Thanh, Danh, Cú, Văn Thể. Nhi kỳ trung sở thuyết y chánh nhị báo, tín nguyện vãng sanh đẳng, thị sở thuyên nghĩa dã. Dĩ thị nhị giả, giao tương tùy cố, nhi vi giáo thể.

(疏)二、所詮義者，此聲名句文，若無所詮之義，則同乎篇韻，殊無意況。若徒義無文，妙理憑何而得顯示？良以文隨於義，義隨於文，文義相資，乃成教體。故今此經，從如是我聞，至作禮而退，是聲名句文體。而其中所說依正二報，信願往生等，是所詮義也。以是二者，交相隨故，而為教體。

(Sớ: Hai là những nghĩa lý được diễn bày [bởi thanh, danh, cú, văn]: Thanh, Danh, Cú, Văn ấy nếu không diễn tả những nghĩa lý thì chúng sẽ giống như các sách tự điển, gieo vần, trọn chẳng có ý nghĩa gì! Nếu chỉ có nghĩa lý suông, chẳng có văn tự, diệu lý nhờ vào đâu để hiển thị? Bởi thế, văn nương theo nghĩa, nghĩa nương theo văn, văn và nghĩa nương giúp nhau, bèn thành giáo thể. Nên nay kinh này, từ “tôi nghe như thế” cho đến “làm lễ, lui ra” là Thể của Thanh, Danh, Cú, Văn. Nhưng những điều như y báo và chánh báo, tín nguyện vãng sanh v.v... được nói trong ấy chính là những nghĩa được kinh nói tới. Dùng hai điều này (văn và nghĩa) tùy thuộc lẫn nhau để làm giáo thể).

Hựu nhược cứ pháp sở hiển nghĩa, tắc vô phi Phật sự, như hương phạn, quang minh đẳng, đương tri pháp pháp giai vi giáo thể.

(Sớ) Pháp năng hiển nghĩa, tắc pháp pháp tự chương, bất sĩ văn tự. Như Hoa Nghiêm vân đài, bảo võng, mao khổng quang minh, giai năng thuyết pháp. Tịnh Danh vân: “Hữu Phật thế giới, dĩ hương phạn nhi tác Phật sự. Hữu Phật thế giới, dĩ quang minh nhi tác Phật sự. Nãi chí nhất sắc, nhất hương, nhất cử, nhất động, vô hữu nhất pháp nhi phi Phật sự” đẳng. Kim thử kinh giả, thủy, điểu, thụ lâm, hàm tuyên diệu pháp, tắc tùy cử nhất pháp, giai thành giáo thể.

(Diễn) Pháp năng hiển nghĩa giả, sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, trần trần giai vi giáo thể. Nhãn, nhĩ, tỵ, thiệt, thân, ý, căn căn tận nhập Viên Thông. Sở vị “thúy trúc, hoàng hoa, vô phi Bát Nhã. Bạch vân, lưu thủy, tận thị Chân Như. Tùng phong tạc dạ xí nhiên

thuyết, tự thị lung nhân bất khẳng thính?”

又若據法所顯義，則無非佛事，如香飯光明等，當知法法皆為教體。

(疏)法能顯義，則法法自彰，不俟文字。如華嚴雲臺寶網，毛孔光明，皆能說法。淨名云：有佛世界，以香飯而作佛事。有佛世界，以光明而作佛事。乃至一色一香，一舉一動。無有一法而非佛事等。今此經者，水鳥樹林，咸宣妙法，則隨舉一法，皆成教體。

(演)法能顯義者，色聲香味觸法，塵塵皆為教體。眼耳鼻舌身意，根根盡入圓通。所謂翠竹黃花，無非般若。白雲流水 ，盡是真如 。松風昨夜熾然說 ，自是聾人不肯

聽？

(Lại nữa, nếu dựa theo những nghĩa đã được hiển thị bởi pháp thì không gì chẳng phải là Phật sự, như cơm thơm, quang minh v.v... Hãy nên biết pháp nào cũng đều là giáo thể.

Sớ: Pháp có thể hiển lộ nghĩa lý, cho nên mỗi pháp tự phơi bày, chẳng đợi văn tự [diễn giải những nghĩa lý trong mỗi pháp ấy]. Như trong kinh Hoa Nghiêm, đài mây, lưới báu, lỗ chân lông tỏa quang minh, đều có thể thuyết pháp. Kinh Tịnh Danh nói: “Có thế giới Phật dùng cơm thơm để làm Phật sự. Có thế giới Phật dùng quang minh để làm Phật sự. Cho đến một sắc, một hương, nhất cử, nhất động, không có một pháp nào chẳng làm Phật sự” v.v… Nay kinh này, nước, chim, rừng cây đều tuyên diệu pháp. Lấy bất cứ pháp nào, cũng đều thành giáo thể.

Diễn: “Pháp có thể hiển lộ nghĩa”: Sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, mỗi trần đều làm giáo thể. Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, căn nào cũng nhập hết vào Viên Thông. Đó gọi là “trúc biếc, hoa vàng, không gì chẳng phải là Bát Nhã. Mây trắng, nước chảy, toàn là Chân Như. Đêm qua gió lay cây tùng hăm hở diễn nói, nhưng kẻ điếc đâu có chịu nghe?”)

Nhị, Duy Thức.

Duy Thức giả, thử văn, thử nghĩa, giai Thức sở biến, nhi hữu bổn ảnh tứ cú.

(Diễn) Duy Thức giả, duy hữu giản trạch, quyết định, hiển thắng tam nghĩa. Thức hữu liễu biệt nghĩa. Lược nhi ngôn chi, Duy giá cảnh hữu, Thức giản tâm Không, cố viết Duy Thức. Văn nghĩa giai Thức sở biến giả, biến hữu nhị: Nhất giả, nhân duyên biến. Hữu Thật, Thể, Dụng, thị tiền ngũ cập đệ bát thức. Nhị giả, phân biệt biến. Đản khả vi cảnh, thị lục thất nhị thức. Kim thanh vi nhân duyên biến, hữu Thật, Thể, Dụng cố. Danh, cú, văn, cập sở thuyên nghĩa, nãi phân biệt biến. Đản khả vi cảnh, vô Thật, Thể, Dụng cố. Bổn ảnh tứ cú giả, Bổn giả thật hữu bản chất. Ảnh giả, tự tâm ảnh tượng. Bổn như kính ngoại chi vật, Ảnh như kính trung sở hiển chi ảnh. Thức như kính thể.

二、唯識。

唯識者，此文此義，皆識所變，而有本影四句。

(演)唯識者，唯有揀擇，決定，顯勝，三義。識有了別義。略而言之，唯遮境有，識揀心空，故曰唯識。文義皆識所變者。變有二：一者因緣變。有實體用，是前五及第八識。二者分別變。但可為境，是六七二識。今聲為因緣變，有實體用故。名句文及所詮義，乃分別變。但可為境，無實體用故。本影四句者，本者實有本質。影者自心影像。本如鏡外之物，影如鏡中所顯之影。識如鏡體。

(Hai, Duy Thức.

“Duy Thức”: Văn và nghĩa ấy đều do thức biến, nhưng có bốn câu “bổn, ảnh”.

Diễn: “Duy Thức”: Duy có ba nghĩa là phân biệt để chọn lựa, quyết định, và hiển lộ thù thắng. Thức có nghĩa là nhận biết rành mạch. Nói đại lược, Duy ngăn chặn [kiến giải chấp trước] cảnh là có, Thức nhằm vạch rõ tâm là Không. Vì thế nói là Duy Thức.

“Văn và nghĩa đều do Thức biến”: Biến có hai loại:

Một, nhân duyên biến, có Thật, Thể, Dụng, chính là năm thức đầu (nhãn, nhĩ, tỵ thức v.v…) và thức thứ tám.

Hai, phân biệt biến, chỉ có thể là cảnh, tức là hai thức thứ sáu và thứ bảy.

Nay thanh là nhân duyên biến, vì có Thật, Thể, Dụng. Danh, văn, cú và nghĩa lý được diễn tả bởi chúng chính là phân biệt biến, vì chỉ có thể làm cảnh, chẳng có Thật, Thể, Dụng. “Bốn câu Bổn, Ảnh”: Bổn là thật sự có bản chất. Ảnh là hình bóng của tự tâm. Bổn như vật ở ngoài gương. Ảnh như hình bóng hiển hiện trong gương. Thức như cái Thể của gương).

(Sớ) Tứ cú giả. Nhất, duy Bổn vô Ảnh, tức Tiểu Thừa Giáo. Bất tri giáo pháp giai duy thức hiện, vị Như Lai thật hữu thuyết pháp cố.

(Diễn) Duy Bổn vô Ảnh giả, thị nhận Ảnh vi Bổn. Tiểu Thừa bất tri duy thức hiện giả, dĩ Tiểu Thừa nhân bất đạt tam giới duy tâm, tâm ngoại hữu cảnh, như tiểu nhi chấp kính trung chi ảnh vi thật, bất tri nãi kính quang sở hiện chi ảnh cố.

(疏)四句者。一、唯本無影。即小乘教。不知教法皆唯識現，謂如來實有說法故。

(演)唯本無影者，是認影為本。小乘不知唯識現者，以小乘人，不達三界唯心，心外有境，如小兒執鏡中之影為實，不知乃鏡光所現之影故。

(Sớ: Bốn câu là: Một, chỉ có Bổn, không có Ảnh; chính là Tiểu Thừa Giáo. [Vì người Tiểu Thừa] chẳng biết giáo pháp đều chỉ do thức hiện, họ cho rằng đức Như Lai thật sự có thuyết pháp.

Diễn: “Chỉ có Bổn không có Ảnh”: Chỉ có Bổn không có Ảnh tức là tưởng Ảnh chính là Bổn. “Tiểu Thừa chẳng biết chỉ là thức hiện”: Do người Tiểu Thừa chẳng thấu đạt “tam giới duy tâm”, [tưởng rằng] ngoài tâm có cảnh, như trẻ nhỏ chấp hình bóng trong gương là thật, chẳng biết đó chính là hình bóng hiện bởi ánh sáng nơi gương).

(Sớ) Nhị, diệc Bổn, diệc Ảnh, tức Thỉ Giáo. Dĩ Phật tự tuyên thuyết, nhược văn, nhược nghĩa, giai tùng Diệu Quán Sát Trí tịnh thức sở hiện, danh Bổn Chất giáo. Văn giả, thức thượng sở biến văn nghĩa, danh Ảnh Tượng giáo. Chư Phật chúng sanh hỗ vi tăng thượng cố.

(Diễn) Tịnh thức tức đệ lục thức tâm vương. Dĩ lục thức tương ứng tâm sở, ký chuyển thành diệu trí, tắc tâm vương khởi bất thị tịnh thức? Dĩ thuần vô lậu cố. Diệu Quán Sát Trí giả, Duy Thức Luận vân: “Chuyển bát thức tương ứng tâm sở, thành Đại Viên Kính Trí. Chuyển thất thức tương ứng tâm sở, thành Bình Đẳng Tánh Trí. Chuyển tiền ngũ thức tương ứng tâm sở, thành Thành Sở Tác Trí. Chuyển lục thức tương ứng tâm sở, thành Diệu Quán Sát Trí. Ngũ, thất, bát tam trí năng hiện chủng chủng thân, duy Diệu Quán Sát Trí năng ư đại chúng trung vũ đại pháp vũ”. Văn giả thức thượng sở biến giả, tha Phật tuyên thuyết, nhược văn, nhược nghĩa bổn chất, văn giả thức thượng biến khởi văn nghĩa nhi duyên, như kính đối tượng tự biến ảnh cố. Tăng thượng thị trợ ý, hỗ vi tăng thượng giả, Phật vô chúng sanh, Phật bất thuyết pháp, thị chúng sanh ư Phật vi tăng thượng duyên. Chúng sanh vô Phật thuyết pháp, chúng sanh diệc bất năng tự biến văn nghĩa nhi duyên, thị Phật ư chúng sanh vi tăng thượng duyên. Như nguyệt vô thủy, bất năng hiện ảnh; thủy vô nguyệt diệc bất năng hiện ảnh, thị hỗ vi tăng thượng ý.

(疏)二、亦本亦影，即始教。以佛自宣說，若文若義，皆從妙觀察智淨識所現，名本質教。聞者，識上所變文義，名影像教。諸佛眾生互為增上故。

(演)淨識即第六識心王。以六識相應心所，既轉成妙智，則心王豈不是淨識？以純無漏故。妙觀察智者，唯識論云：轉八識相應心所，成大圓鏡智。轉七識相應心所，成平等性智。轉前五識相應心所，成成所作智。轉六識相應心所，成妙觀察智。五七八三智，能現種種身，唯妙觀察智，能於大眾中雨大法雨，聞者識上所變者，他佛宣說，若文若義本質，聞者識上變起文義而緣，如鏡對像自變影故。增上是助意，互為增上者，佛無眾生，佛不說法，是眾生於佛為增上緣。眾生無佛說法，眾生亦不能自變文義而緣，是佛於眾生為增上緣。如月無水不能現影。水無月亦不能現影，是互為增上意。

(Sớ: Hai, “Bổn và Ảnh cùng có”; đấy là Thỉ Giáo. Do đức Phật tự tuyên nói, dù văn hay nghĩa đều từ tịnh thức của Diệu Quán Sát Trí hiện ra, gọi là Bổn Chất giáo. Văn và nghĩa biến hiện từ thức của người nghe được gọi là Ảnh Tượng giáo. Chư Phật và chúng sanh tăng thượng lẫn nhau.

Diễn: “Tịnh thức” chính là tâm vương nơi thức thứ sáu. Do tâm sở tương ứng với thức thứ sáu đã chuyển thành diệu trí, vậy thì tâm vương há chẳng phải là tịnh thức ư? Do vì nó thuần nhất, vô lậu. “Diệu Quán Sát Trí”: Duy Thức Luận nói: “Chuyển tâm sở tương ứng với thức thứ tám thành Đại Viên Kính Trí. Chuyển tâm sở tương ứng với thức thứ bảy thành Bình Đẳng Tánh Trí. Chuyển tâm sở tương ứng với năm thức đầu thành Thành Sở Tác Trí. Chuyển tâm sở tương ứng với thức thứ sáu thành Diệu Quán Sát Trí. Ba trí do năm thức đầu, thức thứ bảy, thức thứ tám có thể hiện các thứ thân, chỉ có Diệu Quán Sát Trí là có thể tuôn

mưa đại pháp trong đại chúng”.

“Do cái thức của người nghe biến hiện”: Dù văn hay nghĩa do Tha Phật đã nói, đó là bản chất, còn đối với người nghe thì văn hay nghĩa do thức của người đó biến hiện sẽ làm duyên, như vật đối trước gương, gương bèn hiện ra hình bóng. Tăng thượng có nghĩa là giúp đỡ. “Tăng thượng lẫn nhau”: Phật không có chúng sanh, Phật sẽ chẳng thuyết pháp, vậy thì chúng sanh là tăng thượng duyên cho Phật. Chúng sanh không có đức Phật thuyết pháp, chúng sanh cũng chẳng thể tự biến ra văn nghĩa để duyên theo. Vậy thì Phật là tăng thượng duyên cho chúng sanh. Như trăng không có nước, sẽ chẳng thể hiện bóng. Nước không có trăng cũng chẳng thể hiện bóng trăng. Đó là ý nghĩa làm tăng thượng duyên cho lẫn nhau).

(Sớ) Tam, duy Ảnh vô Bổn, tức Chung Giáo. Dĩ ly chúng sanh tâm, cánh vô hữu Phật. Duy đại bi đại trí vi tăng thượng duyên, linh bỉ căn thục chúng sanh, tâm trung hiện Phật thuyết pháp. Thị cố Phật giáo toàn thị chúng sanh tâm trung ảnh tượng.

(Diễn) Ly chúng sanh tâm, cánh vô hữu Phật giả, vị Phật bổn thị vô, tâm tịnh cố hữu. Dĩ tâm tịnh cố, chư Phật tức hiện. Nhược ly chúng sanh tâm, cánh vô hữu Phật dã. Hà dĩ cố? Pháp Thân diệu lý, vô hữu sắc tướng điệt tương kiến cố. Giáo trung vân: “Phật quả vô biệt sắc tâm công đức, duy hữu Như Như, cập Như Như trí độc tồn”, thị dã. Đại bi tức chúng sanh duyên, vô tâm phan duyên nhất thiết chúng sanh, nhi ư chúng sanh tự nhiên hiện ích. Như Niết Bàn kinh, “ngã thật bất vãng, từ thiện căn lực, năng linh chúng sanh kiến như tư sự”. Đại trí tức pháp duyên, vô tâm quán pháp, nhi ư chư pháp, tự nhiên phổ chiếu, như nhật chiếu vật, vô sở phân biệt. Vi tăng thượng duyên giả, như Niết Bàn vân: “Ba La Nại thành, hữu ưu bà di khuất thỉnh chúng Tăng, phụng thí y dược. Hữu nhất tỳ kheo, thân anh trọng bệnh. Lương y chẩn chi, đương tu nhục dược. Thị ưu bà di cát kỳ cổ nhục, thiết dĩ vi canh, thí bệnh tỳ kheo. Phục dĩ, bệnh sai. Nữ nhân hoạn sang khổ não, phát thanh xưng Phật. Ngã tại Xá Vệ, văn kỳ âm thanh, ư thị nữ nhân, khởi đại bi tâm. Thị nữ tầm kiến ngã trì lương dược, đồ kỳ sang thượng, hoàn phục như bổn. Thiện nam tử! Ngã ư nhĩ thời thật bất vãng chí Ba La Nại thành, trì dược đồ bỉ. Đương tri giai thị từ thiện căn lực, linh bỉ nữ nhân kiến như thị sự”. Thử tức đại bi, đại trí vi tăng thượng duyên dã. Căn thục chúng sanh tâm trung hiện Phật thuyết pháp giả, Hoa Nghiêm vân: “Chư Phật vô hữu pháp, Phật ư hà hữu thuyết? Đản tùy kỳ tự tâm, vị thuyết như thị pháp” đẳng.

(疏)三、唯影無本，即終教。以離眾生心，更無有佛。唯大悲大智為增上緣，令彼根熟眾生，心中現佛說法。是故佛教全是眾生心中影像。

(演)離眾生心，更無有佛者，謂佛本是無，心淨故有。以心淨故，諸佛即現。若離眾生心，更無有佛也。何以故？法身妙理，無有色相迭相見故。教中云：佛果無別色心功德，唯有如如，及如如智獨存是也。大悲即眾生緣，無心攀緣一切眾生，而於眾生自然現益。如涅槃經，我實不往，慈善根力，能令眾生見如斯事。大智即法緣，無心觀法，而於諸法，自然普照，如日照物，無所分別。為增上緣者，如涅槃云：波羅奈城，有優婆夷，屈請眾僧，奉施醫藥。有一比丘身嬰重病。良醫診之，當須肉藥。是優婆夷割其股肉，切以為羹，施病比丘。服已病差。女人患瘡苦惱，發聲稱佛。我在舍衛聞其音聲，於是女人起大悲心。是女尋見我持良藥，塗其瘡上，還復如本。善男子。我於爾時實不往至波羅奈城持藥塗彼。當知皆是慈善根力，令彼女人見如是事。此即大悲大智為增上緣也。根熟眾生心中現佛說法者。華嚴云：諸佛無有法，佛於何有說？但隨其自心，謂說如是法等。

(Sớ: Ba là chỉ có Ảnh không có Bổn, chính là Chung Giáo. Bởi lẽ, lìa cái tâm của chúng sanh, sẽ trọn chẳng có Phật. Chỉ có đại bi đại trí làm tăng thượng duyên, khiến cho trong tâm những chúng sanh căn cơ chín muồi bèn hiện ra đức Phật thuyết pháp. Vì thế, Phật giáo hoàn toàn là bóng dáng trong tâm của chúng sanh.

Diễn: “Lìa cái tâm của chúng sanh, trọn chẳng có Phật”, ý nói: Phật vốn là không, do tâm tịnh mà có. Do tâm tịnh nên chư Phật liền hiện. Nếu lìa cái tâm của chúng sanh, sẽ trọn chẳng có Phật. Vì sao vậy? Diệu lý Pháp Thân chẳng có sắc tướng để lần lượt thấy lẫn nhau. Trong Giáo có nói: “Phật quả chẳng có sắc, tâm, công đức nào khác, chỉ có Như Như, và trí Như Như riêng tồn tại” là nói tới điều này. Đại bi chính là chúng sanh duyên; vô tâm phan duyên hết thảy chúng sanh, nhưng đối với chúng sanh, tự nhiên hiện ra lợi ích. Như kinh Niết Bàn [có nói]: “Ta thật sự chẳng đến đó, do sức của lòng từ và thiện căn, có thể khiến cho chúng sanh thấy chuyện như thế”. Đại trí chính là pháp duyên. Vô tâm quán pháp, nhưng đối với các pháp, tự nhiên chiếu trọn khắp, như mặt trời chiếu mọi vật chẳng hề phân biệt.

“Làm tăng thượng duyên” là như kinh Niết Bàn chép: “Thành Ba La Nại có một ưu bà di cầu thỉnh chư Tăng [cho phép cô ta] dâng cúng thuốc men. Có một vị tỳ kheo, thân mắc trọng bệnh. Lương y chẩn đoán, bảo cần phải dùng thịt làm thuốc. Vị ưu bà di ấy cắt thịt đùi, thái ra nấu canh, dâng cho vị tỳ kheo mắc bệnh. [Vị ấy] uống vào, bệnh lành. Cô ta đau đớn vì vết thương, thốt ra tiếng gọi Phật. Ta ở tại Xá Vệ, nghe tiếng của cô ta, bèn dấy lòng đại bi đối với người nữ ấy. Người nữ đó liền thấy ta cầm thuốc tốt lành bôi lên vết thương, bình phục như cũ. Này thiện nam tử! Lúc ấy, ta thật sự chẳng đến thành Ba La Nại để cầm thuốc bôi cho cô ta. Hãy nên biết đấy đều là do sức của lòng từ và thiện căn, khiến cho người nữ ấy thấy chuyện như vậy”. Đấy chính là đại bi, đại trí làm tăng thượng duyên. “Chúng sanh căn cơ chín muồi, trong tâm sẽ hiện Phật thuyết pháp”: Kinh Hoa Nghiêm dạy: “Chư Phật chẳng có pháp, Phật có gì để nói? Chỉ tùy tâm người nghe, bèn nói pháp như thế”).

(Sớ) Tứ, phi Bổn phi Ảnh, tức Đốn Giáo. Phi duy tâm ngoại vô Phật, chúng sanh tâm trung ảnh tượng diệc Không. Dĩ tánh bổn tuyệt ngôn, tức bất giáo chi giáo. Sở vị “tôn giả vô thuyết, ngã nãi vô văn”. Thuyết thính giai vô, duy thức nhi dĩ. Thị dĩ thức vi giáo thể dã.

(Diễn) Bất giáo chi giáo giả, như Duy Ma Cật mặc nhiên ư vô ngôn, Văn Thù thán viết: “Thị chân Bất Nhị pháp môn”. Thế Tôn tẩy túc dĩ, phu tòa nhi tọa, Tu Bồ Đề thán ngôn: “Hy hữu Thế Tôn!” Kinh vân: “Pháp tánh bổn không tịch, vô thủ, diệc vô kiến. Tánh Không tức thị Phật, bất khả đắc tư lượng”, thị dã. Tôn giả vô thuyết, ngã nãi vô văn giả, Không Sanh yến tọa thạch thất trung, không trung Đế Thích tán hoa cúng dường. Không Sanh viết: “Tán hoa giả thùy?” Viết: “Ngã Thiên Đế Thích dã”. “Hà dĩ tán hoa?” Viết: “Dĩ tôn giả thiện thuyết Bát Nhã”. Tôn giả viết: “Ngã bổn vô thuyết”. Đế Thích viết: “Tôn giả vô thuyết, ngã nãi vô văn”, nãi chân thuyết Bát Nhã dã. Thử tứ giai ngôn Duy Thức giả, Duy Thức hữu nhị: Nhất, thắng nghĩa Duy Thức; nhị, thế tục Duy Thức. Kim sơ cú, “duy Bổn vô Ảnh”, phi Duy Thức, tức tiền chi Tùy Tướng môn. Nhị cú, “diệc Bổn diệc Ảnh”, thị thế tục Duy Thức. Tam cú, “duy Ảnh vô Bổn”, thông thế tục, thắng nghĩa. Dĩ vô bổn chất, ưng thị thắng nghĩa. Dĩ hữu ảnh tượng, ưng thông thế tục cố. Tứ cú, “phi Bổn phi Ảnh”, duy thị thắng nghĩa Duy Thức dã. Thắng nghĩa Duy Thức, tức hậu Quy Tánh nhất môn, thử đương môn danh thế tục Duy Thức. Tứ cú liệu giản thật thông tiền hậu dã.

(疏)四、非本非影，即頓教。非唯心外無佛，眾生心中影像亦空。以性本絕言，即不教之教。所謂尊者無說，我乃無聞。說聽皆無，唯識而已。是以識為教體也。

(演)不教之教者，如維摩詰嘿然無言，文殊歎曰：是真不二法門。世尊洗足已，敷座而坐，須菩提讚言：希有世尊。經云：法性本空寂，無取亦無見。性空即是佛，不可得思量，是也。尊者無說，我乃無聞者，空生宴坐石室中，空中帝釋散花供養。空生曰：散花者誰？曰：我天帝釋也。何以散花？曰：以尊者善說般若。尊者曰：我本無說。帝釋曰：尊者無說，我乃無聞，乃真說般若也。此四皆言唯識者，唯識有二：一、勝義唯識。二、世俗唯識。今初句、唯本無影非唯識，即前之隨相門。二句、亦本亦影，是世俗唯識。三句、唯影無本，通世俗勝義。以無本質，應是勝義。以有影像，應通世俗故。四句、非本非影，唯是勝義唯識也。勝義唯識，即後歸性一門，此當門名世俗唯識。四句料簡實通前後也。

(Sớ: Bốn, “chẳng phải Bổn, chẳng phải Ảnh” chính là Đốn Giáo. Không chỉ là ngoài tâm không có Phật, mà bóng dáng trong tâm chúng sanh cũng là Không; vì tánh vốn dứt bặt ngôn ngữ, tức là không dạy mà dạy như [trong kinh Bát Nhã, Đế Thích đã thưa cùng tôn giả Tu Bồ Đề]: “Tôn giả chẳng nói, tôi bèn chẳng nghe”. Nói và nghe đều là không, chỉ có Thức mà thôi! Do vậy, lấy Thức làm giáo thể.

Diễn: “Không dạy mà dạy” là như ngài Duy Ma Cật im lặng không nói, ngài Văn Thù tán tHán: “Đấy đúng là pháp môn Bất Nhị”. Đức Thế Tôn rửa chân xong, trải tòa mà ngồi, Tu Bồ Đề tán tHán: “Hy hữu Thế Tôn!” Kinh dạy: “Pháp tánh vốn không tịch, không lấy, cũng chẳng thấy. Tánh Không chính là Phật, chẳng thể suy lường được” là

nói về ý này.

“Tôn giả không nói, tôi bèn chẳng nghe”: Ngài Không Sanh (Tu Bồ Đề) ngồi yên lặng trong nhà đá, Đế Thích rải hoa trên không trung để cúng dường. Ngài Không Sanh nói: “Người rải hoa là ai?” Thưa: “Tôi là Thiên Đế Thích”. “Vì sao rải hoa?” Thưa: “Do tôn giả khéo nói Bát Nhã”. Tôn giả bảo: “Ta vốn chẳng nói”. Đế Thích thưa: “Tôn giả chẳng nói, tôi bèn chẳng nghe”. Đấy là thật sự nói Bát Nhã.

Bốn câu này đều nói đến Duy Thức, Duy Thức có hai loại: Một là thắng nghĩa Duy Thức, hai là thế tục Duy Thức. Nay câu đầu là “chỉ có Bổn, không có Ảnh” chẳng phải là Duy Thức, chính là môn Tùy Tướng trong phần đầu. Câu thứ hai, “vừa là Bổn vừa là Ảnh” là thế tục Duy Thức. Câu thứ ba, “chỉ có Ảnh, không có Bổn” thông với thế tục và thắng nghĩa. Do không có bổn chất, đáng nên là thắng nghĩa. Do có ảnh tượng, đáng nên thông với thế tục. Câu thứ tư là “chẳng phải Bổn, chẳng phải Ảnh” chỉ là thắng nghĩa Duy Thức. Thắng nghĩa Duy Thức chính là môn Quy Tánh trong phần sau, còn môn này phải là thế tục Duy Thức. Bốn câu liệu giản quả thật đã thông với phần trước lẫn phần sau).

(Sớ) Kim thử kinh giả, thả ước Chung Đốn nhị giáo, tắc chúng sanh tâm nhạo xuất ly, tự ư tâm trung, kiến Phật vị thuyết Cực Lạc y chánh, tín nguyện vãng sanh. Nhi thật vô thuyết, vô thính, cố Thức vi giáo thể.

(Diễn) Tâm nhạo xuất ly ngũ cú, thị duy Ảnh vô Bổn, nhi thật vô thuyết, vô thính, thị phi Bổn, phi Ảnh. Ký bất ly thử nhị cú, thử văn thử nghĩa phi thức sở biến nhi hà? Cố thức vi giáo thể dã.

(疏)今此經者，且約終頓二教，則眾生心樂出離，自於心中，見佛為說極樂依正，信願往生。而實無說無聽，故識為教體。

(演)心樂出離五句，是唯影無本，而實無說無聽，是非本非影。既不離此二句，此文此義非識所變而何？故識為教體也。

(Sớ: Nay kinh này thuộc vào Chung Giáo và Đốn Giáo; tức là chúng sanh trong tâm ưa thích xuất ly, trong tự tâm thấy Phật vì mình mà nói ra y báo và chánh báo của cõi Cực Lạc, tín nguyện vãng sanh. Nhưng thật ra không có kẻ nói, chẳng có người nghe, cho nên Thức là giáo thể.

Diễn: Năm câu “tâm ưa thích xuất ly…” là chỉ có Ảnh, không có Bổn, nhưng thật sự không nói, không nghe thì là chẳng phải Bổn, chẳng phải Ảnh. Đã chẳng lìa hai câu ấy, văn và nghĩa này chẳng phải do thức biến thì là do gì vậy? Do đó, thức là giáo thể).

Tam, quy Tánh.

Quy Tánh giả, tiền dĩ sở biến chi vạn cảnh, nhiếp quy năng biến chi bát thức. Kim dĩ sở hiện chi bát thức, phục nhiếp quy năng hiện chi nhất tâm, tắc Tánh vi giáo thể.

(Diễn) Quy Tánh giả, nhân nhất niệm vô minh, mê thử tánh thể, nhi hiện khởi bát thức. Thứ tùng bát thức thể, biến khởi vạn cảnh. Kim tố lưu cập nguyên, phản mạt quy bổn, cố Quy Tánh dã. Bát thức tức Tâm Sanh Diệt Môn, sở vị bất sanh bất diệt, dữ sanh diệt hòa hợp, phi nhất, phi dị, danh vi A Lê Da Thức dã. Thử thức hữu giác bất giác nhị nghĩa. Kim thị bất giác nghĩa trung, vô minh bất giác sanh tam tế, cảnh giới vi duyên trưởng lục thô. Cố vân: “Năng biến chi bát thức dã”. Nhất tâm tức bổn nguyên chi nhất tâm. Sở vị thị tâm tắc nhiếp nhất thiết thế gian, xuất thế gian pháp, y ư thử tâm, hiển thị Ma Ha Diễn nghĩa dã. Thử tâm hữu Chân Như, Sanh Diệt nhị môn, thị tuy thể tuyệt hữu vô, tướng phi sanh diệt, nhi mê chi tắc sanh tử vô cùng. Giải chi tắc khuếch nhĩ đại ngộ. Cố vân năng hiện chi nhất tâm dã.

三、歸性。

歸性者，前以所變之萬境，攝歸能變之八識。今以所現之八識，復攝歸能現之一心，則性為教體。

(演)歸性者，因一念無明，迷此性體，而現起八識。次從八識體，變起萬境。今溯流及源，反末歸本，故歸性也。八識即心生滅門，所謂不生不滅，與生滅和合，非一非異，名為阿黎耶識也。此識有覺不覺二義。今是不覺義中，無明不覺生三細，境界為緣長六麤。故云：能變之八識也。一心即本源之一心。所謂是心則攝一切世間出世間法，依於此心，顯示摩訶衍義也。此心有真如，生滅二門，是雖體絕有無，相非生滅，而迷之則生死無窮。解之則廓爾大悟。故云能現之一心也。

(Ba, gom về tánh.

Quy Tánh là như trong phần trước, đã đem muôn cảnh được biến hiện gom về tám thức là chủ thể có khả năng biến hóa. Trong phần này, lại nhiếp tám thức đã được hiện ấy về nhất tâm là cái có thể hiện, cho nên Tánh là giáo thể.

Diễn: “Quy Tánh”: Do một niệm vô minh mê tánh thể này, bèn dấy hiện tám thức. Kế đó, từ thể của tám thức, biến hiện muôn cảnh. Nay truy ngược dòng đến tận nguồn, theo ngọn trở ngược về gốc, cho nên Quy Tánh. Tám thức chính là Tâm Sanh Diệt Môn, thường nói là “bất sanh bất diệt và sanh diệt hòa hợp, chẳng phải một, chẳng phải khác”, thì gọi là A Lê Da Thức. Thức ấy có hai nghĩa là giác và bất giác. Nay trong nghĩa bất giác, vô minh bất giác sanh ra ba tế tướng, cảnh giới làm duyên tăng trưởng sáu thô tướng.

Vì thế nói: “Tám thức có thể biến”. Nhất tâm chính là nhất tâm

nơi nguồn cội. Thường nói là tâm này nhiếp hết thảy các pháp thế gian và xuất thế gian; nương vào cái tâm này mà hiển thị nghĩa Đại Thừa. Tâm này có hai môn là Chân Như và Sanh Diệt, tức là tuy Thể dứt bặt có và không, tướng chẳng phải là sanh diệt, nhưng mê thì sanh tử vô cùng. Hiểu rồi thì sẽ đại ngộ trong phút chốc. Vì thế nói “nhất tâm có thể hiện”).

(Sớ) Nhất tâm giả, tức Chân Như tự thể dã. Tùng thử Chân Như, lưu xuất giáo pháp, cố hội Tướng quy Tánh. Tắc sở vị Trùng Tụng như, Thọ Ký như, thập nhị phần giáo, nhất thiết giai như.

(Diễn) Tùng Chân Như lưu xuất giáo pháp giả, cụ túc ngôn chi, tắc tùng Chân Như lưu xuất Căn Bản Trí. Tùng Căn Bản Trí lưu xuất Hậu Đắc Trí. Tùng Hậu Đắc Trí lưu xuất đại bi tâm. Tùng đại bi tâm lưu xuất thập nhị phần giáo. Kim đản y nguyên đầu thuyết, cố vân tùng Chân Như lưu xuất dã. Trùng Tụng như, Thọ Ký như giả, vị Trùng Tụng diệc thị Chân Như. Thọ Ký diệc thị Chân Như. Nhất thiết giai như giả, nhất thiết sai biệt giáo pháp giai tùng duyên vô tánh, tức thị Chân Như. Thị cố hư tướng bổn tận, chân tánh bổn hiện dã. Xuất Nhân Vương Kinh, kinh vân: “Ba Tư Nặc vương bạch Phật ngôn: ‘Vân hà thập phương chư Phật, nhất thiết Bồ Tát, bất ly văn tự nhi hành chư pháp tướng?’ Phật ngôn: Đại vương! Pháp luân giả, Trùng Tụng như, Thọ Ký như, thập nhị phần giáo nhất thiết giai như” đẳng.

(疏)一心者，即真如自體也 。從此真如 ，流出教法，

故會相歸性。則所謂重頌如，授記如，十二分教，一切皆如。

(演)從真如流出教法者，具足言之，則從真如流出根本智。從根本智流出後得智。從後得智流出大悲心。從大悲心流出十二分教。今但依源頭說，故云從真如流出也。重頌如，授記如者，謂重頌亦是真如。授記亦是真如。一切皆如者，一切差別教法，皆從緣無性，即是真如。是故虛相本盡：真性本現也。出仁王經，經云：波斯匿王白佛言：云何十方諸佛，一切菩薩，不離文字而行諸法相？佛言：大王，法輪者，重頌如，授記如 ，十二分教一切皆如

等。

(Sớ: Nhất tâm là tự thể của Chân Như. “Từ Chân Như lưu xuất giáo pháp”, cho nên gom Tướng về Tánh. Chính là nói “Trùng Tụng là Như, Thọ Ký là Như, mười hai phần giáo, hết thảy đều Như”.

Diễn: “Từ Chân Như lưu xuất giáo pháp”: Nói đầy đủ, từ Chân Như lưu xuất Căn Bản Trí. Từ Căn Bản Trí lưu xuất Hậu Đắc Trí. Từ Hậu Đắc Trí lưu xuất đại bi tâm. Từ đại bi tâm lưu xuất mười hai phần giáo. Nay chỉ dựa theo nguồn cội để nói, nên bảo là “từ Chân Như lưu xuất”. “Trùng Tụng như, Thọ Ký như”, ý nói: Trùng Tụng cũng là Chân Như. Thọ Ký cũng là Chân Như. “Hết thảy đều như”: Hết thảy các giáo pháp sai biệt đều do duyên theo vô tánh, tức là Chân Như. Do vậy, tướng hư giả vốn tận, chân tánh vốn hiện. [Câu này] xuất phát từ kinh Nhân Vương. Kinh chép: “Vua Ba Tư Nặc bạch Phật: ‘Vì sao mười phương chư Phật, hết thảy Bồ Tát, chẳng lìa văn tự mà hành các pháp tướng?’ Đức Phật dạy: Pháp luân thì Trùng Tụng như, Thọ Ký như, mười hai phần giáo hết thảy đều như”).

(Sớ) Dĩ thượng triển chuyển thôi tầm chân thật chi lý, cực chí ư thử. Thí chi vật bất ly mộng, mộng bất ly nhân. Viên Giác Sớ vân: “Sanh pháp bổn vô, nhất thiết duy thức. Thức như huyễn mộng, đản thị nhất tâm”, tắc dĩ tự tâm vi giáo thể dã.

(Diễn) Thí chi vật bất ly mộng giả, vật thí tùy tướng, mộng thí duy thức. Nhân thí quy tánh. Sanh pháp, thị nhân duyên sở sanh chi pháp. Sanh pháp bổn vô, nhất thiết duy thức, tức vật bất ly mộng, thức như mộng huyễn, đản thị nhất tâm, tức mộng bất ly nhân.

(疏)以上展轉推尋真實之理，極至於此。譬之物不離夢，夢不離人。圓覺疏云：生法本無，一切唯識。識如幻夢，但是一心，則以自心為教體也。

(演)譬之物不離夢者，物譬隨相，夢譬唯識。人譬歸性。生法，是因緣所生之法。生法本無，一切唯識，即物不離夢，識如夢幻，但是一心，即夢不離人。

(Sớ: Lần lượt truy tìm lý chân thật như trên, đạt đến chỗ cùng cực ở nơi đây. Ví như vật chẳng lìa mộng, mộng chẳng lìa người. Viên Giác Sớ viết: “Sanh pháp vốn không, hết thảy chỉ là Thức, Thức như huyễn mộng, chỉ là nhất tâm”. Tức là lấy tự tâm làm giáo thể.

Diễn: “Ví như vật chẳng lìa mộng”: Vật là sánh ví tùy tướng,

mộng sánh ví duy thức, người ví như quy tánh. “Sanh pháp” là pháp sanh bởi nhân duyên. Sanh pháp vốn là không, hết thảy duy thức, tức là vật chẳng lìa mộng, thức như mộng huyễn, chỉ là nhất tâm, tức là mộng chẳng lìa người).

(Sớ) Kim thử kinh giả, y, chánh, tín, nguyện đẳng pháp, nhược văn, nhược nghĩa, cứu cực giai quy nhất tâm Chân Như. Cố cổ đức vân: “Chư Đại Thừa kinh, giai dĩ nhất Thật Tướng ấn, vi kinh giáo thể”. Thử kinh nhất tâm bất loạn, tức thị Thật Tướng, tức thị Chân Như, tắc hợp tiền nhị chủng, hội quy nhất tâm, nhi vi giáo thể.

(Diễn) Giai dĩ nhất Thật Tướng ấn vi giáo thể giả, ấn hữu nhị chủng: Nhất, tam pháp ấn; nhị, Thật Tướng ấn. Phàm kinh thuyên Không, vô tướng, vô nguyện, tam pháp, nãi Tiểu Thừa kinh. Thuyên nhất thật giả, nãi Đại Thừa kinh dã.

(疏)今此經者，依正信願等法，若文若義，究極皆歸一心真如。故古德云：諸大乘經，皆以一實相印，為經教體。此經一心不亂，即是實相，即是真如，則合前二種，會歸一心，而為教體。

(演)皆以一實相印為教體者，印有二種：一、三法印。二、實相印。凡經詮空，無相，無願，三法，乃小乘經。詮一實者，乃大乘經也。

(Sớ: Nay kinh này, các pháp như y báo, chánh báo, tín, nguyện v.v... dù văn hay nghĩa, xét đến tột cùng, đều quy vào nhất tâm Chân Như. Vì thế, cổ đức nói: “Các kinh Đại Thừa đều lấy Thật Tướng ấn để làm giáo thể”. Trong kinh này, “nhất tâm bất loạn” chính là Thật Tướng, chính là Chân Như. Cho nên hợp hai loại trước, gom về nhất tâm, lấy đó làm giáo thể.

Diễn: “Đều dùng Thật Tướng ấn làm giáo thể”: Ấn có hai loại, một là tam pháp ấn, hai là Thật Tướng ấn. Phàm những kinh nói về ba pháp Không, Vô Tướng, Vô Nguyện thì là kinh Tiểu Thừa; kinh nói về nhất thật thì là kinh Đại Thừa).

Tứ, vô ngại.

Vô ngại giả, tâm, cảnh, Lý, Sự, bổn tự giao triệt. Cảnh cập Sự giả, thị danh Tùy Tướng. Tâm giả duy thức, Lý giả quy tánh, câu giao triệt cố.

(Diễn) Vô ngại giả, tiền nhị khoa nhiếp mạt quy bổn, hội tướng quy tánh, tiền thiển, hậu thâm, bất năng tương dung. Kim thử nhất môn, bổn mạt dung thông, tánh tướng bất nhị. Cử nhất toàn chương, viên dung vô ngại dã. Tâm, cảnh, Lý, Sự, bổn tự giao triệt giả, tâm ngoại vô cảnh, cảnh ngoại vô tâm. Tâm giả, toàn cảnh chi tâm. Cảnh giả, toàn tâm chi cảnh, tắc tâm cảnh bất nhị. Lý ngoại vô Sự, Sự ngoại vô Lý. Lý giả, tức Sự chi Lý. Sự giả, tức Lý chi Sự, tắc Lý Sự viên dung.

四、無礙。

無礙者，心境理事，本自交徹。境及事者，是名隨相。心者唯識，理者歸性，俱交徹故。

(演)無礙者，前二科攝末歸本，會相歸性，前淺後深，不能相融。今此一門，本末融通，性相不二。舉一全彰，圓融無礙也。心境理事本自交徹者，心外無境，境外無心。心者、全境之心。境者、全心之境。則心境不二。理外無事，事外無理。理者、即事之理。事者、即理之事。則理事圓融。

(Bốn, vô ngại.

Vô ngại là tâm, cảnh, Lý, Sự, vốn tự thấu triệt lẫn nhau. Cảnh và Sự gọi là Tùy Tướng. Tâm là Thức, Lý quy về Tánh, đều thấu triệt lẫn nhau.

Diễn: “Vô ngại”: Hai khoa trước là gom ngọn về gốc, gom tướng

về tánh, trước cạn, sau sâu, chẳng thể dung hội lẫn nhau. Nay môn này thì gốc ngọn dung thông, tánh và tướng chẳng hai. Nêu ra một bèn hiển bày toàn vẹn. “Tâm, cảnh, Lý, Sự vốn tự thấu triệt lẫn nhau”: Ngoài tâm không có cảnh, ngoài cảnh chẳng có tâm. Tâm là cái tâm trong toàn thể cảnh; cảnh là cái cảnh trong toàn thể cái tâm, cho nên tâm và cảnh chẳng hai. Ngoài Lý không có Sự, ngoài Sự không có Lý. Lý chính là Lý nơi Sự, mà Sự chính là Sự nơi Lý, tức là Lý và Sự viên dung).

(Sớ) Giao triệt giả, dĩ nhất tâm nguyên hữu Chân Như, Sanh Diệt nhị môn, Chân Như tức thị sanh diệt, cố Lý bất ngại Sự, cảnh, tâm; Sanh Diệt tức thị Chân Như, cố Sự, cảnh, tâm bất ngại Lý.

(Diễn) Sanh Diệt Môn giả, vị mê thử pháp giới, vi tam tế, lục thô, vi Lưu Chuyển Môn. Diệt thử tam tế, lục thô, quy nhất pháp giới, vi Hoàn Diệt Môn. Thử nhị môn, mê thời vọng sanh chân diệt. Ngộ thời, chân sanh vọng diệt. Tổng vi Sanh Diệt Môn dã. Chân Như Môn giả, vị Chân Như tự thể, mê thời bất kiến “vọng sanh, chân diệt”; ngộ thời bất kiến “chân sanh, vọng diệt”. Phi sanh, phi diệt, phi nhiễm, phi tịnh chi Thể, tức Chân Như Môn dã. Nhất tâm nguyên hữu nhị môn giả, Luận văn vân: “Y nhất tâm pháp, hữu nhị chủng môn. Vân hà vi nhị? Nhất giả, Tâm Chân Như Môn; nhị giả, Tâm Sanh Diệt Môn. Thị nhị chủng môn, giai các tổng nhiếp nhất thiết pháp”, thị dã. Chân Như tức thị Sanh Diệt giả, dĩ Chân Như bất thủ tự tánh, ngũ đạo tùy duyên cố. Toàn Chân Như vi Sanh Diệt, bất biến tùy duyên dã. Sanh Diệt tức thị Chân Như giả, tuy ngũ đạo tùy duyên, nhi duyên khởi vô tánh cố, toàn Sanh Diệt tức Chân Như, tùy duyên bất biến dã.

(疏)交徹者，以一心原有真如生滅二門，真如即是生滅，故理不礙事境心；生滅即是真如，故事境心不礙理。

(演)生滅門者，謂迷此法界，為三細六麤，為流轉門。滅此三細六麤，歸一法界，為還滅門。此二門，迷時妄生真滅。悟時真生妄滅。總為生滅門也。真如門者，謂真如自體，迷時不見妄生真滅；悟時不見真生妄滅。非生非滅，非染非淨之體，即真如門也。一心原有二門者，論文云：依一心法，有二種門。云何為二？一者、心真如門。二者、心生滅門。是二種門，皆各總攝一切法是也。真如即是生滅者，以真如不守自性，五道隨緣故。全真如為生滅，不變隨緣也。生滅即是真如者，雖五道隨緣，而緣起無性故，全生滅即真如，隨緣不變也。

(Sớ: “Thấu triệt lẫn nhau”: Do nhất tâm vốn có hai môn là Chân Như và Sanh Diệt. Chân Như chính là Sanh Diệt, cho nên Lý chẳng trở ngại Sự, cảnh, tâm. Sanh Diệt chính là Chân Như, cho nên Sự, cảnh, tâm chẳng trở ngại Lý.

Diễn: Sanh Diệt Môn là mê pháp giới này, là ba tế tướng, sáu thô tướng, là Lưu Chuyển Môn. Diệt ba tế tướng và sáu thô tướng ấy, quy vào một pháp giới, thì là Hoàn Diệt Môn. Hai môn ấy, khi mê thì vọng sanh chân diệt; khi ngộ, chân sanh vọng diệt. Nói chung là Sanh Diệt Môn. Chân Như Môn thì đối với tự thể của Chân Như, khi mê chẳng thấy “vọng sanh, chân diệt”; khi ngộ, chẳng thấy “chân sanh, vọng diệt”. Cái Thể chẳng phải sanh, chẳng phải diệt, chẳng phải nhiễm, chẳng phải tịnh chính là Chân Như Môn.

“Nhất tâm vốn có hai môn”: Luận Khởi Tín nói: “Nương theo pháp nhất tâm, có hai môn. Những gì là hai? Một là Tâm Chân Như Môn; hai là Tâm Sanh Diệt Môn. Hai loại môn ấy, mỗi môn đều nhiếp trọn hết thảy các pháp” là nói đến ý này. “Chân Như tức Sanh Diệt”; Do Chân Như chẳng giữ lấy tự tánh, vì ngũ đạo tùy duyên. Toàn thể Chân Như là Sanh Diệt, bất biến tùy duyên. Sanh Diệt tức là Chân Như, tuy ngũ đạo tùy duyên, nhưng do duyên khởi vô tánh, toàn thể Sanh Diệt chính là Chân Như, tùy duyên bất biến).

(Sớ) Kim thử kinh giả, tâm tức thị độ, tắc nhất niệm vô vi, nhi bất phương trì, lâu, điểu, thụ chiêu bố, sâm liệt. Chúng sanh tín nhạo, tùy nguyện vãng sanh. Độ tức thị tâm, tắc thất bảo trang nghiêm, nhi bất phương toàn thể không tịch, bất lập nhất trần, thật vô chúng sanh sanh bỉ quốc giả, tắc tâm, cảnh, Lý, Sự, hỗ tương dung nhiếp, nhi vi giáo thể dã.

(Diễn) Tâm tức thị độ hạ, nãi dĩ Lý thành Sự môn. Lý tùy Sự biến, nhất đa duyên khởi chi vô biên dã. Độ tức thị tâm hạ, nãi toàn Sự quy Lý môn, Sự đắc Lý dung, thiên sai thiệp nhập nhi vô ngại dã.

(疏)今此經者。心即是土，則一念無為，而不妨池樓鳥樹昭布森列。眾生信樂，隨願往生。土即是心，則七寶莊嚴，而不妨全體空寂，不立一塵，實無眾生生彼國者，則心境理事，互相融攝，而為教體也。

(演)心即是土下，乃以理成事門。理隨事變，一多緣起之無邊也。土即是心下，乃全事歸理門，事得理融，千差涉入而無礙也。

(Sớ: Nay kinh này, do tâm chính là cõi nước, cho nên nhất niệm vô vi chẳng trở ngại ao, lầu, chim, cây cối xếp đặt rạng ngời, dày đặc. Chúng sanh tin ưa, nguyện được vãng sanh. Cõi nước chính là tâm, nên bảy báu trang nghiêm chẳng trở ngại toàn thể không tịch, chẳng lập mảy trần. Thật sự chẳng có chúng sanh sanh về cõi ấy, cho nên tâm, cảnh, Lý, Sự, dung nhiếp lẫn nhau để làm giáo thể.

Diễn: Từ “tâm chính là cõi” trở xuống chính là Lý thành Sự môn. Lý thuận theo Sự mà biến, một và nhiều duyên khởi vô biên. Từ “cõi nước chính là tâm trở đi” chính là toàn thể Sự quy vào Lý. Sự nhờ Lý mà

dung thông, ngàn muôn thứ sai khác dung nhập lẫn nhau vô ngại).

Lục, tông thú chỉ quy (tam): Sơ, tổng trần. Nhị, dị giải. Tam, chánh ý.

Sơ, tổng trần.

Dĩ tri thử kinh năng thuyên chi Thể, như thị cai la; vị thẩm sở Tông, đương tại hà giả? Phù ngữ chi sở thượng viết Tông, Tông chi sở quy viết Thú, nhi hữu thông, biệt. Thông luận Phật giáo, nhân duyên vi Tông. Biệt tắc y cổ thập môn, tự ngã pháp câu hữu, chí viên dung cụ đức, hậu hậu, tiền tiền, thứ đệ thâm thiển. Thị cố chư kinh, các hữu tông thú.

(Diễn) Thông luận Phật giáo, nhân duyên vi Tông giả. Giáo trung vân: “Chư pháp tùng duyên sanh, chư pháp tùng duyên diệt, ngã Phật đại sa môn, thường tác như thị thuyết”. Nãi chí Pháp Hoa tối hậu cực đàm, diệc viết: “Dĩ nhất đại sự nhân duyên xuất hiện ư thế”.

六、宗趣旨歸(三)：初、總陳。二、異解。三、正意。

初、總陳。

已知此經能詮之體，如是該羅；未審所宗，當在何者？夫語之所尚曰宗，宗之所歸曰趣，而有通別。通論佛教，因緣為宗。別則依古十門，自我法俱有，至圓融具德，後後前前，次第深淺。是故諸經，各有宗趣。

(演)通論佛教，因緣為宗者。教中云：諸法從緣生，諸法從緣滅，我佛大沙門，常作如是說。乃至法華最後極談，亦曰：以一大事因緣出現於世。

(Sáu, tông thú chỉ quy (gồm ba phần): Thứ nhất là trần thuật chung, hai là giải thích những chỗ khác biệt, ba là trình bày ý chánh.

Trước hết là phần trần thuật chung.

Đã biết cái Thể để nói kinh này bao trùm như thế; chưa biết rõ điều được kinh này đề cao là ở chỗ nào? Điều được văn tự đề cao [trong một bộ kinh] gọi là Tông, chỗ Tông sẽ dẫn đến gọi là Thú, [Tông và Thú đều] có Thông và Biệt. Luận định chung về Phật giáo thì nhân duyên là Tông. Về Biệt thì tuân theo mười môn của cổ nhân, từ “ngã và pháp đều có” cho đến “viên dung đầy đủ các đức”. Mỗi môn sau so với môn trước, theo thứ tự, môn sau sâu hơn môn trước. Vì thế, các kinh, mỗi kinh đều có Tông Thú riêng biệt.

Diễn: “Luận định chung về Phật giáo thì nhân duyên là Tông”: Trong Giáo có nói: “Các pháp từ duyên sanh, các pháp từ duyên diệt, đức Phật đại sa môn, thường nói như thế đó”. Cho đến kinh Pháp Hoa là lời bàn luận tột cùng tối hậu, cũng nói: “Do một đại sự nhân duyên [mà đức Phật] xuất hiện trong cõi đời”).

(Sớ) Thượng giả sùng dã. Thánh nhân lập giáo, nhất bộ ngữ ngôn, hà sở sùng thượng? Sở sùng thượng giả, danh chi viết Tông. Quy giả, chí dã. Lập thử vi Tông, vị cầu hà sự? Cứu sở quy chí, danh chi viết Thú. Nhân duyên giả, giản dị vô nhân, tà nhân. Nhất đại thời giáo, bất xuất nhân duyên. Như sở vị “nhân duyên cố sanh diệt, nhân duyên cố tức Không, nhân duyên cố tức Giả, nhân duyên cố tức Trung”. Phật giáo sở tông, nhân duyên nhiếp tận, cố vân Thông dã.

(Diễn) Vô nhân, tà nhân giả, kế vạn pháp tùng hư không sanh, tùng tự nhiên sanh đẳng, thị vô nhân. Hoặc tùng Minh Đế sanh, hoặc tùng Tự Tại Thiên sanh, hoặc tùng Thái Cực sanh đẳng, giai tà nhân dã. Nhân duyên cố sanh diệt giả, vị nhân duyên hòa hợp hư vọng hữu Sanh. Nhân duyên biệt ly hư vọng danh Diệt. Nhân duyên cố tức Không, thị nhân duyên sở sanh pháp. Ngã thuyết tức thị Không. Nhân duyên cố tức Giả, thị diệc danh vi giả danh. Nhân duyên cố tức Trung, thị diệc danh Trung Đạo nghĩa. Thử tứ cú nhược đối ngũ giáo ngôn, “nhân duyên cố sanh diệt” thị Tiểu Thừa giáo. “Tức Không, tức Giả” thị Thỉ Giáo. “Tức Trung” thị Chung, Viên, Đốn tam giáo; dĩ Chung vi song chiếu nhị biên, Trung Đạo, Đốn vi song giá nhị biên Trung Đạo, Viên vi giá chiếu đồng thời, bất tư nghị Trung Đạo dã. Nhược đối tứ giáo ngôn, sanh diệt vi Tạng Giáo, tức Không vi Thông Giáo, tức Giả vi Biệt Giáo, tức Trung vi Viên Giáo. Dĩ Biệt Giáo đản Trung, đối Viên vi Giả cố.

(疏)尚者崇也。聖人立教，一部語言，何所崇尚？所崇尚者，名之曰宗。歸者，至也。立此為宗，為求何事？究所歸至，名之曰趣。因緣者，揀異無因邪因。一代時教，不出因緣。如所謂因緣故生滅，因緣故即空，因緣故即假，因緣故即中。佛教所宗，因緣攝盡，故云通也。

(演)無因邪因者，計萬法從虛空生，從自然生等 ，是

無因。或從冥諦生，或從自在天生，或從太極生等，皆邪因也。因緣故生滅者，謂因緣和合虛妄有生。因緣別離虛妄名滅。因緣故即空，是因緣所生法。我說即是空。因緣故即假，是亦名為假名。因緣故即中，是亦名中道義。此四句若對五教言，因緣故生滅，是小乘教。即空即假是始教。即中是終頓圓三教。以終為雙照二邊中道，頓為雙遮二邊中道，圓為遮照同時，不思議中道也。若對四教言，生滅為藏教，即空為通教，即假為別教，即中為圓教。以別教但中，對圓為假故。

(Sớ: “Thượng” là tôn sùng. Thánh nhân lập giáo, cả một khối ngôn ngữ nhằm đề cao điều gì, điều được đề cao ấy sẽ gọi là Tông. “Quy” là đạt đến. Lập ra cái Tông ấy nhằm cầu chuyện gì? Rốt cuộc sẽ đạt đến, quay về điều gì, thì điều ấy gọi là Thú. “Nhân duyên”: Nhằm phân biệt khác với không có nhân và tà nhân. Giáo pháp trong suốt một đời đức Phật chẳng ra ngoài nhân duyên. Như [trong kinh điển, đức Phật đã] nói: “Do nhân duyên nên sanh diệt, do nhân duyên nên chính là Không, do nhân duyên nên chính là Giả, do nhân duyên nên chính là Trung”. Những điều được Phật giáo đề cao đều gồm trọn trong nhân duyên, cho nên nói [nhân duyên] là Tông chung [của Phật giáo].

Diễn: “Vô nhân, tà nhân”: Chấp trước vạn pháp sanh từ hư không, sanh từ tự nhiên v.v… là “vô nhân”. Hoặc sanh từ Minh Đế (hư vô tối tăm hỗn độn nguyên thủy theo Bà La Môn giáo), hoặc sanh từ Tự Tại Thiên, hoặc sanh từ Thái Cực v.v… đều là tà nhân. “Do nhân duyên nên sanh diệt”, ý nói: Nhân duyên hòa hợp bèn hư vọng có Sanh. Nhân duyên biệt ly nên hư vọng gọi là Diệt. “Do nhân duyên nên chính là Không”, tức là pháp sanh bởi nhân duyên, ta nói chính là Không. “Do nhân duyên nên chính là Giả”, điều này cũng gọi là giả danh. “Do nhân duyên nên chính là Trung”, tức cũng gọi là nghĩa Trung Đạo. Nếu đem bốn câu này ghép với ngũ giáo thì “do nhân duyên nên sanh diệt” là Tiểu Thừa giáo. “Chính là Không, chính là Giả” là Thỉ Giáo. “Chính là Trung” là ba giáo Chung, Viên, Đốn. Do Chung là Trung Đạo cùng chiếu cả hai bên, Đốn là Trung Đạo ngăn dứt cả hai bên, Viên là Trung Đạo chiếu và ngăn dứt đồng thời chẳng thể nghĩ bàn. Nếu so với tứ giáo để nói thì sanh diệt là Tạng Giáo, “chính là Không” là Thông Giáo, “chính là Giả” là Biệt Giáo, “chính là Trung” là Viên Giáo. Do Biệt Giáo chỉ có Trung, đối ứng với Viên là Giả).

(Sớ) Thập môn giả, đệ nhất, ngã pháp câu hữu tông, nội chấp hữu Ngã, ngoại chấp hữu Pháp, danh vi phụ Phật pháp ngoại đạo. Đệ nhị, Pháp hữu, Ngã vô tông, tắc dị ngoại đạo. Diêu thị tùng tiền chí hậu, diêu thiển nhập thâm, nãi chí đệ thập, viên dung cụ đức. Tường cụ Hoa Nghiêm Huyền Đàm. Nhược ước chi vi ngũ, bất xuất Hữu, Không, Pháp Tướng, Pháp Tánh, Viên Dung. Kim thử kinh giả, tông hồ Pháp Tánh, dĩ Tịnh Độ y chánh tín nguyện đẳng, giai quy nhất tâm, nhất tâm bất loạn, tức Pháp Tánh cố.

(Diễn) Bất xuất Hữu, Không đẳng giả, dĩ đệ nhất, Ngã Pháp câu hữu tông, thử duy hữu. Đệ nhị, Pháp hữu Ngã vô tông. Đệ tam, Pháp vô khứ lai tông. Đệ tứ, hiện thông Giả Thật tông, thử tam thông Hữu Không nhị pháp. Đệ ngũ, tục vọng chân thật tông. Đệ lục, chư pháp đản danh tông, thử nhị duy Không. Đệ thất, tam tánh Không Hữu tông, vi pháp tướng. Đệ bát, chân không tuyệt tướng tông, diệc thị Không. Đệ cửu, Không Hữu vô ngại tông, vi pháp tánh. Đệ thập, viên dung cụ đức tông, vi viên dung.

(疏)十門者。第一，我法俱有宗，內執有我，外執有法，名為附佛法外道。第二，法有我無宗，則異外道。繇是從前至後，繇淺入深，乃至第十，圓融具德。詳具華嚴玄談。若約之為五，不出有，空，法相，法性，圓融。今此經者，宗乎法性，以淨土依正信願等 ，皆歸一心 ，一心不亂，即法性故。

(演)不出有空等者。以第一，我法俱有宗，此唯有。第二，法有我無宗。第三，法無去來宗。第四，現通假實宗，此三通有空二法。第五，俗妄真實宗。第六，諸法但名宗，此二唯空。第七，三性空有宗，為法相。第八，真空絕相宗，亦是空。第九，空有無礙宗，為法性。第十，圓融具德宗，為圓融。

(Sớ: “Mười môn”: Thứ nhất là tông “Ngã và Pháp đều có”, trong chấp có Ngã, ngoài chấp có Pháp, gọi là ngoại đạo dựa hơi Phật pháp. Thứ hai là tông “Pháp có, Ngã Không”, khác với ngoại đạo. Do vậy, từ trước đến sau, từ cạn mà lãnh hội sâu dần, cho đến môn thứ mười là “các đức trọn đủ viên dung”. [Những môn này] được giảng chi tiết trong Hoa Nghiêm Huyền Đàm. Nếu nói gọn thì có năm môn, [nhưng đều] chẳng ngoài Có, Không, Pháp Tướng, Pháp Tánh, và Viên Dung. Nay kinh này đề cao Pháp Tánh, bởi lẽ, y báo, chánh báo trong cõi Tịnh Độ, tín nguyện v.v... đều quy vào nhất tâm, mà nhất tâm bất loạn chính là Pháp Tánh.

Diễn: “Chẳng ngoài Hữu, Không…”: Do tông thứ nhất là “Ngã và Pháp đều có” tức là chỉ có Hữu. Thứ hai, tông “Pháp có, Ngã không”. Tông thứ ba, “Pháp chẳng đến đi”. Tông thứ tư, “hiện tại thông với Giả và Thật”, ba tông ấy bao gồm cả hai pháp Có và Không. Tông thứ năm, “thế tục hư vọng và chân thật”. Tông thứ sáu, “các pháp chỉ có danh xưng”, hai tông này chỉ có Không. Tông thứ bảy, “tam tánh Không Hữu” là pháp tướng. Tông thứ tám, “chân không tuyệt tướng” cũng là Không. Tông thứ chín, “Không Hữu vô ngại” là pháp tánh. Tông thứ mười, “viên dung trọn đủ các đức” là viên dung).

Nhị, minh giải.

Kim minh thử kinh, cổ hữu đa giải. Hữu vị tín nguyện vi Tông. Hữu vị siêu quá tam giới nhị chủng thanh tịnh vi Tông, linh chư chúng sanh đắc Bất Thoái Chuyển vi Thú.

(Sớ) Tín nguyện vi Tông giả, chư giải đa đồng. Dĩ kinh trung lũ ngôn: “Nhược hữu tín giả, ưng đương phát nguyện, sanh bỉ quốc độ” cố. Nhị chủng thanh tịnh giả, Luận ngôn Cực Lạc thế giới, y chánh nhị báo, thanh tịnh trang nghiêm, phi tam giới sở cập, cố dĩ vi Tông. Nhi yếu kỳ sở quy, vị linh chúng sanh, sanh bỉ thanh tịnh Cực Lạc

quốc độ, sanh bỉ quốc dĩ, tức bất thoái chuyển, dĩ thử vi Thú.

(Diễn) Luận ngôn giả, thị Thiên Thân luận.

二、異解。

今明此經，古有多解。有謂信願為宗。有謂超過三界二種清淨為宗，令諸眾生得不退轉為趣。

(疏)信願為宗者，諸解多同。以經中屢言：若有信者，應當發願，生彼國土故。二種清淨者，論言極樂世界，依正二報，清淨莊嚴，非三界所及，故以為宗。而要其所歸，為令眾生，生彼清淨極樂國土，生彼國已，即不退轉，以此為趣。

(演)論言者，是天親論。

(Hai là giải thích rõ. Nay nêu rõ, đối với kinh này từ xưa đã có nhiều người giải thích. Có người nói kinh này lấy tín nguyện làm Tông. Có người bảo “hai thứ thanh tịnh vượt thoát tam giới là Tông, khiến cho các chúng sanh đắc Bất Thoái Chuyển là Thú”.

Sớ: Phần đông các nhà chú giải chấp nhận tín nguyện là Tông. Do trong kinh nhiều lượt nói: “Nếu là người có lòng tin, hãy nên phát nguyện sanh về cõi nước ấy”. “Hai thứ thanh tịnh”: Vãng Sanh Luận nói y báo và chánh báo trong thế giới Cực Lạc thanh tịnh trang nghiêm, ba cõi chẳng thể bằng, nên lấy hai thứ ấy làm Tông. Nhưng xét đến mục đích thì là làm cho chúng sanh sanh về cõi nước Cực Lạc thanh tịnh; đã sanh về cõi ấy liền được bất thoái chuyển. [Do vậy], lấy điều này làm Thú.

Diễn: “Luận nói” trong lời Sớ thì là bộ luận của ngài Thiên Thân, tức Vãng Sanh Luận).

Tam, chánh ý (nhị): Sơ, tổng cử. Nhị, biệt minh.

Sơ, tổng cử.

Thử kinh tông hồ Pháp Tánh. Ư Pháp Tánh trung, phục phân tổng, biệt. Tổng nhi hợp chi, vị thị y chánh thanh tịnh, tín nguyện vãng sanh, dĩ vi Tông Thú.

(Diễn) Tông hồ Pháp Tánh giả, dĩ thử kinh thuộc Chung, Đốn nhị giáo, Chung Giáo đa đàm pháp tánh, thiểu cập pháp tướng. Kỳ sở vân tướng, diệc hội quy tánh. Xuất Trung Đạo Diệu Hữu nhất thiết tác Phật, thử kinh chánh thị Trung Đạo Diệu Hữu, giai đăng Bất Thoái cố. Đốn Giáo tổng bất thuyết pháp tướng, duy thuyết chân tánh. Nhất niệm bất sanh, tức danh vi Phật. Thử kinh nhất tâm bất loạn, tức đắc kiến Phật cố.

三、正意(二)：初、總舉。二、別明。

初、總舉。

此經宗乎法性。於法性中，復分總別。總而合之，謂是依正清淨，信願往生，以為宗趣。

(演)宗乎法性者，以此經屬終頓二教，終教多談法性，少及法相。其所云相，亦會歸性。出中道妙有一切作佛，此經正是中道妙有，皆登不退故。頓教總不說法相，唯說真性。一念不生，即名為佛。此經一心不亂，即得見佛故。

(Ba là nêu lên kiến giải chánh yếu (gồm hai phần), thứ nhất nêu chung; thứ hai là nói riêng. Trước hết là nêu chung. Kinh này đề cao pháp tánh. Trong pháp tánh, lại chia thành Tổng và Biệt. Trong phần Tổng [Tông Thú], nói gộp lại [những ý kiến của chư cổ đức] thì lấy “y báo và chánh báo thanh tịnh, tín nguyện vãng sanh” làm Tông Thú.

Diễn: “Đề cao pháp tánh”: Do kinh này thuộc về hai giáo Chung và Đốn, Chung Giáo phần nhiều bàn về pháp tánh, ít nói tới pháp tướng. Hễ nói đến tướng thì cũng quy kết về tánh. Phát xuất từ Trung Đạo Diệu Hữu, hết thảy thành Phật. Kinh này chính là Trung Đạo Diệu Hữu, đề dự lên địa vị Bất Thoái. Đốn Giáo luôn luôn là chẳng nói đến pháp tướng, chỉ bàn về chân tánh. Một niệm chẳng sanh, bèn gọi là Phật. Trong kinh này, hễ nhất tâm bất loạn, liền được thấy Phật).

(Sớ) Thủ tiền nhị thuyết kiêm hợp ngôn chi, tổng vi Tông Thú, dĩ tiền thuyết bất cai y chánh, hậu thuyết vị tường tín nguyện, cố tu kiêm hợp, thỉ đắc vô di. Lương diêu y chánh tín nguyện, kiêm bị giao tư, nhi đắc vãng sanh, giai bất xuất tự tâm cố.

(Diễn) Kiêm bị giao tư nhi đắc vãng sanh giả. Hữu tín nguyện, nhi vô y chánh, tắc tín nguyện hà pháp? Cố tất y chánh thanh tịnh dĩ tư tín nguyện dã. Hữu y chánh nhi vô tín nguyện, bỉ y chánh thanh tịnh, tự thị thanh tịnh, ư ngã hà vi? Cố tất tín chi, nguyện chi, dĩ tư thân chứng bỉ y chánh nhị báo dã, giai bất xuất tự tâm giả. Khủng vấn vân: Ký thị y chánh tín nguyện vãng sanh vi Tông Thú, hà hựu ngôn

pháp tánh vi tông? Cố vân dã.

(疏)取前二說兼合言之，總為宗趣，以前說不該依正，後說未詳信願，故須兼合，始得無遺。良繇依正信願，兼備交資而得往生，皆不出自心故。

(演)兼備交資而得往生者。有信願，而無依正，則信願何法？故必依正清淨以資信願也。有依正而無信願，彼依正清淨，自是清淨，於我何為？故必信之願之，以資親證彼依正二報也，皆不出自心者。恐問云：既是依正信願往生為宗趣，何又言法性為宗？故云也。

(Sớ: Lấy hai thuyết trên đây cùng gộp lại để nói, tổng hợp thành

Tông Thú. Bởi lẽ, thuyết trước chẳng bao gồm y báo và chánh báo, thuyết sau chẳng nói rõ tín nguyện, nên phải hợp lại thì mới chẳng thiếu sót gì. Ấy là vì y báo, chánh báo, tín nguyện đều trọn đủ, phụ trợ lẫn nhau, bèn được vãng sanh, đều chẳng ra ngoài tự tâm.

Diễn: “Đều trọn đủ, phụ trợ lẫn nhau để được vãng sanh”: Có tín nguyện, mà chẳng có y báo và chánh báo, thì tín nguyện pháp gì đây? Do vậy, ắt phải có y báo và chánh báo thanh tịnh để giúp cho tín nguyện. Có y báo và chánh báo mà chẳng có tín nguyện, y báo và chánh báo ấy tự thanh tịnh, liên can gì đến ta? Do vậy, ắt phải tin, phải nguyện, hòng để giúp cho việc đích thân chứng y báo và chánh báo, đều chẳng ra ngoài tự tâm. Sợ có kẻ sẽ Hỏi: “Đã là y báo, chánh báo, tín nguyện vãng sanh làm Tông Thú, sao lại nói pháp tánh làm tông?” Cho nên mới rõ).

(Sớ) Kỳ tổng vi Tông Thú giả, như Hoa Nghiêm lệ. Bỉ kinh diệc kiêm chúng thuyết: Tổng nhân quả duyên khởi Lý Thật pháp giới dĩ vi Tông Thú cố. Nhược dục phân chi, thượng cú vi Tông, hạ cú vi Thú, nghĩa diệc tự minh. Nhược dục gia chi, bỉ kinh gia bất tư nghị, kim kinh diệc nhĩ.

(Diễn) Bỉ kinh diệc kiêm chúng thuyết giả, Hoa Nghiêm kinh, hữu dĩ vô ngại thậm thâm pháp giới vi Tông, hữu dĩ duyên khởi vi Tông, pháp giới duyên khởi tương tức nhập cố. Hữu dĩ nhân quả vi Tông, dĩ thử kinh quảng minh Bồ Tát hạnh vị chi nhân, cập sở thành quả cố. Hữu dĩ Hải Ấn tam muội Lý Thật vi Tông. Hữu dĩ nhân quả Lý Thật hợp vi Tông, dĩ nhân quả thị hạnh vị, Lý Thật thị pháp giới cố. Dĩ thượng các các hỗ khuyết, kim Hiền Thủ tổng kiêm chúng thuyết cộng vi Tông Thú dã. Thượng cú vi Tông, hạ cú vi Thú giả, bỉ kinh nhân quả duyên khởi vi Tông, Lý Thật pháp giới vi Thú. Thử kinh y chánh thanh tịnh vi Tông, tín nguyện vãng sanh vi Thú.

(疏)其總為宗趣者，如華嚴例。彼經亦兼眾說：總因果緣起理實法界以為宗趣故。若欲分之，上句為宗，下句為趣，義亦自明。若欲加之，彼經加不思議，今經亦爾。

(演)彼經亦兼眾說者。華嚴經，有以無礙甚深法界為宗，有以緣起為宗，法界緣起相即入故。有以因果為宗，以此經廣明菩薩行位之因，及所成果故。有以海印三昧理實為宗。有以因果理實合為宗，以因果是行位，理實是法界故。以上各各互缺，今賢首總兼眾說共為宗趣也。上句為宗，下句為趣者，彼經因果緣起為宗，理實法界為趣。此經依正清淨為宗，信願往生為趣。

(Sớ: Tổng Tông Thú của kinh này phỏng theo [cách phán định Tông Thú] của kinh Hoa Nghiêm. Kinh ấy cũng bao gồm các thuyết, gộp chung nhân quả, duyên khởi, Lý Thật, pháp giới làm Tông Thú. Nếu muốn tách ra, câu trên là Tông, câu dưới là Thú, ý nghĩa cũng tự sáng tỏ. Nếu muốn thêm nữa thì kinh kia (kinh Hoa Nghiêm) còn thêm vào “chẳng nghĩ bàn”, kinh này (kinh Di Đà) cũng thế.

Diễn: “Kinh ấy cũng bao gồm các thuyết”: Đối với kinh Hoa Nghiêm, có kẻ coi pháp giới vô ngại rất sâu là Tông, có kẻ coi duyên khởi là Tông, vì pháp giới duyên khởi chính là lẫn nhau, nhập vào lẫn nhau. Có kẻ lấy nhân quả làm Tông, vì kinh này giảng rộng cái nhân nơi mỗi hạnh vị của hàng Bồ Tát, và cái quả thành tựu của nó. Có người coi Hải Ấn tam muội, Lý Thật là Tông. Có người coi gộp chung nhân quả và Lý làm Tông, do nhân quả là hạnh vị, Lý Thật là pháp giới. Những thuyết trên đây mỗi thuyết đều có thiếu sót, cho nên tông Hiền Thủ kiêm chung các thuyết để làm Tông Thú.

“Câu trên là Tông, câu dưới là Thú”: Kinh kia lấy nhân quả duyên khởi làm Tông, Lý Thật pháp giới làm Thú. Kinh này dùng y báo và chánh báo làm Tông, tín nguyện vãng sanh làm Thú).

Nhị, biệt minh.

Hựu biệt minh chi, tắc thành ngũ đối: Nhất, giáo nghĩa. Nhị, Sự Lý. Tam, cảnh hạnh. Tứ, hạnh tịch. Ngũ, tịch dụng. Dĩ vi Tông Thú.

(Diễn) Biệt minh giả, triển chuyển thôi tầm dã. Chánh thị đại sư cực luận kỳ hoằng công, linh nhân phát khởi chân tín xứ. Thế nhân đa nghi thử kinh văn nghĩa thô thiển, giáo nghĩa nhất đối túc dĩ phá chi. Ngu giả đa chấp Sự nhi mê Lý, Sự Lý nhất đối túc dĩ phá chi. Cuồng giả đa chấp Lý nhi di Sự, cảnh hạnh nhất đối túc dĩ phá chi. Hoặc nghi niệm Phật chánh thiệp hữu vi, hạnh tịch nhất đối túc dĩ phá chi. Hoặc nghi niệm Phật tự cứu bất liễu, tịch dụng nhất đối túc dĩ phá chi. Nhất, giáo nghĩa giả, giáo vị ngôn giáo. Nghĩa vị nghĩa lý. Trí giả năng ư nhất tự trung, thượng giải vô lượng nghĩa; ngu nhân tuy độc tận bối thư, chỉ thị tầm hàng sổ mặc nhi dĩ. Cố giáo nghĩa nhất đối bất khả bất phát minh dã. Nhị, Sự Lý giả, Sự tức y chánh tín nguyện đẳng sự, Lý tức nhất nhất tiêu quy tự tánh. Bỉ chấp Sự nhi mê Lý, chánh do bất tri chỉ thú cố. Tam, cảnh hạnh giả, cảnh vị pháp giới cảnh, tức A Di Đà Phật thị, hạnh thị pháp giới tâm, tức nhất tâm chấp trì thị. Thử tức sở vị hệ duyên pháp giới, chuyên xưng danh tự, Nhất Hạnh tam muội dã. Tứ, hạnh tịch giả, hạnh tức nhất hạnh chi hạnh, tịch tức Tịch Quang chi tịch. Tu Nhất Hạnh tam muội, dục chứng Tịch Quang vô thượng quả dã. Ngũ, tịch dụng giả, tịch tức thường tịch bổn thể, dụng tức Hằng sa diệu dụng. Chứng thử bổn thể phát khởi diệu dụng hoàn độ chúng sanh, phương thị Đại Thừa diệu chỉ dã.

二、別明。

又別明之，則成五對：一、教義。二、事理。三、境行。四、行寂。五、寂用。以為宗趣。

(演)別明者，展轉推尋也。正是大師極論其宏功，令人發起真信處。世人多疑此經文義麤淺，教義一對足以破之。愚者多執事而迷理，事理一對足以破之。狂者多執理而遺事，境行一對足以破之。或疑念佛正涉有為，行寂一對足以破之。或疑念佛自救不了，寂用一對足以破之。一、教義者，教謂言教。義謂義理。智者能於一字中，尚解無量義；愚人雖讀盡貝書，祇是尋行數墨而已。故教義一對不可不發明也。二、事理者，事即依正信願等事，理即一一消歸自性。彼執事而迷理，正由不知旨趣故。三、境行者，境謂法界境，即阿彌陀佛是，行是法界心，即一心執持是。此即所謂繫緣法界，專稱名字，一行三昧也。四、行寂者，行即一行之行，寂即寂光之寂。修一行三昧，欲證寂光無上果也。五、寂用者，寂即常寂本體，用即恒沙妙用。證此本體發起妙用還度眾生，方是大乘妙旨也。

(Hai là nói riêng về Tông Thú của kinh này.

Lại nói Tông Thú riêng của kinh này sẽ gồm năm cặp: Một là giáo nghĩa, hai là Sự Lý, ba là cảnh hạnh, bốn là hạnh tịch, năm là tịch dụng. Dùng [năm cặp ý nghĩa này] làm Tông Thú.

Diễn: “Nói riêng”: Lần lượt suy diễn, tìm tòi. Đây chính là chỗ công lao to lớn luận định tột bậc của đại sư để khiến cho người khác phát khởi lòng tin chân thật. Người đời phần nhiều ngờ kinh này văn nghĩa thô sơ, nông cạn. Cặp giáo nghĩa đủ để phá trừ [chấp trước] này. Kẻ ngu phần nhiều chấp Sự mê Lý; cặp Sự Lý đủ phá trừ điều này. Kẻ cuồng phần nhiều chấp Lý phế Sự, cặp cảnh hạnh đủ để phá trừ điều này. Hoặc là nghi niệm Phật thật sự dính dáng hữu vi, cặp hạnh tịch đủ để phá trừ nỗi nghi này. Hoặc là nghi niệm Phật chẳng thể tự cứu, cặp tịch dụng đủ để phá trừ.

Một, giáo nghĩa: Giáo là ngôn giáo, Nghĩa là nghĩa lý. Bậc trí có thể từ một chữ mà hiểu vô lượng nghĩa; kẻ ngu tuy đọc trọn hết kinh Phật, họ chỉ dò dòng đếm chữ mà thôi. Vì thế, cặp giáo nghĩa chẳng thể không vạch rõ. Hai, Sự Lý: Sự chính là những chuyện như y báo, chánh báo, tín, nguyện v.v… Lý tức là mỗi điều đều tiêu dung, quy về tự tánh. Những kẻ chấp Sự mê Lý chính là vì chẳng biết chỉ thú. Ba, cảnh hạnh: Cảnh là cảnh pháp giới, tức là A Di Đà Phật, hạnh là tâm pháp giới, tức là nhất tâm chấp trì. Điều này được gọi là “hệ duyên pháp giới, chuyên xưng danh tự”, tức Nhất Hạnh tam muội. Bốn, hạnh tịch: Hạnh tức là hành theo Nhất Hạnh, Tịch là sự tịch tĩnh nơi Tịch Quang. Tu Nhất Hạnh tam muội nhằm mong chứng quả vô thượng Tịch Quang. Năm, tịch dụng: Tịch là bản thể thường tịch, dụng là hằng sa diệu dụng. Chứng bản thể bày, phát khởi diệu dụng, trở lại độ chúng sanh thì mới là ý chỉ mầu nhiệm của Đại Thừa).

(Sớ) Nhất, Giáo Nghĩa nhất đối giả, dĩ giáo vi Tông, linh đạt nghĩa vi Thú. Ngôn sùng thượng thử niệm Phật vãng sanh chi giáo, kỳ ý vân hà? Chánh dục hiểu hội kinh trung sở thuyết A Di Đà Phật chánh báo, y báo thanh tịnh trang nghiêm. Tín chi, nguyện chi, tắc sanh bỉ quốc. Giáo trung hữu như thị nghĩa; thị kỳ Thú dã, bất đồ vi

ngữ ngôn văn tự nhi dĩ.

(Diễn) Bất đồ vi ngữ ngôn văn tự giả, cổ vân: “Nhữ chung nhật chuyển kinh, bất tri chung nhật kinh chuyển”. Cái dĩ kỳ đồ vi ngữ ngôn văn tự cố dã. Sở dĩ thuyết: “Tụng kinh thiên quyển, bất như giải kinh nhất kệ”.

(疏)一、教義一對者，以教為宗，令達義為趣。言崇尚此念佛往生之教，其意云何？正欲曉會經中所說阿彌陀佛正報依報清淨莊嚴。信之願之，則生彼國。教中有如是義；是其趣也，不徒為語言文字而已。

(演)不徒為語言文字者，古云：汝終日轉經，不知終日經轉。蓋以其徒為語言文字故也。所以說：誦經千卷，不如解經一偈。

(Sớ: Cặp thứ nhất là “giáo nghĩa”: Dùng Giáo làm Tông, khiến cho thông đạt nghĩa lý là Thú, đề cao giáo pháp niệm Phật vãng sanh này. Có ý nghĩa như thế nào? Chính là vì muốn [cho người nghe] biết chánh báo và y báo thanh tịnh trang nghiêm của A Di Đà Phật như trong kinh đã nói. Tín rồi nguyện, sẽ sanh về cõi ấy. Trong Giáo có nghĩa như vậy; đấy chính là Thú của nó, chẳng phải chỉ là ngôn ngữ, văn tự suông mà thôi.

Diễn: “Chẳng phải chỉ là ngôn ngữ, văn tự suông mà thôi”: Cổ nhân nói: “Ngươi suốt ngày chuyển kinh, chẳng biết suốt ngày bị kinh chuyển”. Ấy là vì chỉ nghe, đọc ngôn ngữ, văn tự suông mà nên nỗi. Do vậy nói: “Tụng kinh ngàn quyển, chẳng bằng hiểu một bài kệ”).

(Sớ) Nhị, Sự Lý nhất đối giả, dĩ Sự vi Tông, linh hiển Lý vi Thú. Thừa thượng nhất kinh ngôn giáo, câu ước sở thuyên chi nghĩa, nhi nghĩa trung phục hữu Sự, Lý. Ngôn sùng thượng thử y, chánh, tín, nguyện đẳng sự, kỳ ý vân hà? Chánh dục hiển phát Sự trung sở cụ chí Lý, thị kỳ Thú dã, bất đồ vi sự duyên chi tích nhi dĩ.

(Diễn) Hiển phát sự trung sở cụ chí lý, hữu nhị nghĩa: Nhất thị, tùy văn nhập Quán, tức nhất nhất tiêu quy tự kỷ. Nhị thị, y Sự tạo tu, vãng sanh bỉ quốc, phát minh tự tánh duy tâm chi Lý. Đồ vi sự duyên chi tích, tức sở vị chung nhật tử toản cố chỉ, dữ chung nhật nam nam đản thao số châu giả.

(疏)二、事理一對者，以事為宗 ，令顯理為趣 。承上

一經言教，俱約所詮之義，而義中復有事理。言崇尚此依正信願等事，其意云何？正欲顯發事中所具至理，是其趣也，不徒為事緣之跡而已。

(演)顯發事中所具至理，有二義：一是、隨文入觀，即一一消歸自己。二是、依事造修，往生彼國，發明自性唯心之理。徒為事緣之蹟，即所謂終日死鑽故紙，與終日喃喃但搯數珠者。

(Sớ: Cặp thứ hai là Sự Lý, lấy Sự làm Tông, khiến cho Lý hiển lộ là Thú. Tiếp nối ngôn giáo của một kinh như [đã nói] trong phần trước, đều dựa theo những nghĩa lý được giảng [trong kinh mà lập ra cặp ý nghĩa thứ hai này], nhưng trong nghĩa lý lại có Sự và Lý. Đề cao những chuyện như y báo, chánh báo, tín, nguyện v.v... là vì ý gì? Chính là muốn nêu rõ trong Sự có trọn đủ Lý tột cùng, lấy đó làm Thú [của bộ kinh này], chẳng phải chỉ là [chấp trước] dấu vết nơi sự duyên mà thôi.

Diễn: “Tỏ lộ trong Sự sẵn có Lý tột cùng” có hai nghĩa:

Một là thuận theo văn mà nhập Quán, tức là mỗi pháp đều tiêu dung, quy nạp tự tánh.

Hai là nương theo Sự để tu tập, vãng sanh cõi kia hòng thấu hiểu, sáng tỏ lý “tự tánh duy tâm”.

“Chỉ theo dấu vết nơi sự duyên”: Tức là nói “suốt ngày chết cứng giùi mài nơi giấy cũ”, và “suốt ngày chỉ rì rầm lần xâu chuỗi”).

(Sớ) Tam, Cảnh Hạnh nhất đối giả, dĩ cảnh vi Tông, linh khởi hạnh vi Thú. Cảnh tức thị sở quán chi Lý, đối năng quán chi Trí, cố danh vi Cảnh. Ngôn sùng thượng thử Lý, kỳ ý vân hà? Ký tri Di Đà tự tánh, Tịnh Độ duy tâm, chánh dục tức thử dĩ vi chân cảnh, nhi khởi quán hạnh, chấp trì danh hiệu, nhất tâm bất loạn, thị kỳ Thú dã, bất đồ vi hiểu đạt thử Lý nhi dĩ.

(Diễn) Dĩ cảnh vi Tông: Cảnh tự, nhược y hậu văn giải thích, tiêu niệm cảnh giả. Dĩ tứ tự danh hiệu vi cảnh, tắc thử xứ đương vân: “Cảnh tức thị sở xưng chi danh”, nhi ngôn “tức thị sở quán chi Lý” giả hà? Lương do sở niệm A Di Đà Phật tứ tự, toàn thể tức thị pháp giới, toàn thể tức thị đương nhân tự tâm. Nhi tự tâm nhất niệm, cụ túc tam thiên tánh tướng. Tự tâm nhất niệm, tức Không, tức Giả, tức Trung, khởi bất thị sở quán chi Lý, năng quán chi Trí, tức đương nhân xưng niệm chi tâm, linh linh bất muội, vô hữu gián đoạn giả thị. Đối năng quán chi trí, cố danh vi cảnh giả, dĩ sở niệm chi Phật đối năng niệm chi tâm, tức danh vi cảnh dã; nhi kỳ thật, tâm ngoại vô cảnh, cảnh ngoại vô tâm. Hựu phục tự tánh duy tâm chi lý, vong năng sở, tuyệt đối đãi, hà ngôn cảnh dã! Cố vân: “Lý tuy phi cảnh đối năng quán chi trí, diệc đắc ngôn cảnh dã. Chánh dục tức thử dĩ vi chân cảnh giả, đương tri thử tự, tức tự tánh duy tâm, tức sở quán chi lý, tức A Di Đà Phật tứ tự danh hiệu”. Ly ngã tâm tánh, biệt vô danh hiệu; ly thử danh hiệu, biệt vô tâm tánh. Toàn thể pháp giới vi chân cảnh dã, nhi khởi quán hạnh, chấp trì danh hiệu giả, vị dĩ thử danh hiệu vi chân cảnh, nhi khởi chấp trì chi quán hạnh dã. Thử chánh thị tùng tánh khởi tu. Tánh ký ly ngôn, hạnh diệc vô trụ. Tuy vân chấp trì, thật

ly tứ cú, tuyệt bách phi, vô niệm chi niệm dã.

(疏)三、境行一對者，以境為宗，令起行為趣。境即是所觀之理，對能觀之智，故名為境。言崇尚此理，其意云何？既知彌陀自性，淨土唯心，正欲即此以為真境，而起觀行，執持名號，一心不亂，是其趣也，不徒為曉達此理而已。

(演)以境為宗：境字，若依後文解釋，標念境者。以四字名號為境，則此處當云：境即是所稱之名，而言即是所觀之理者何？良由所念阿彌陀佛四字，全體即是法界，全體即是當人自心。而自心一念，具足三千性相。自心一念，即空即假即中，豈不是所觀之理，能觀之智，即當人稱念之心，靈靈不昧，無有間斷者是。對能觀之智，故名為境者，以所念之佛對能念之心，即名為境也。而其實心外無境，境外無心。又復自性唯心之理，忘能所絕對待。何言境也。故云：理雖非境對能觀之智，亦得言境也。正欲即此以為真境者，當知此字，即自性唯心，即所觀之理，即阿彌陀佛四字名號。離我心性，別無名號。離此名號，別無心性。全體法界為真境也，而起觀行，執持名號者，謂以此名號為真境，而起執持之觀行也。此正是從性起修。性既離言，行亦無住。雖云執持，實離四句絕百非，無念之念也。

(Sớ: Cặp thứ ba là “cảnh hạnh”. Lấy cảnh làm Tông, khiến cho khởi hạnh là Thú. Cảnh chính là cái Lý được quán đối ứng với cái Trí dùng để quán, cho nên gọi [Lý được quán] là Cảnh. Đề cao Lý này là vì ý gì? Đã biết Di Đà là tự tánh, Tịnh Độ duy tâm, nhằm muốn lấy ngay điều này làm cảnh thật để dấy lên quán hạnh, chấp trì danh hiệu, nhất tâm bất loạn. Đây là Thú, chứ không phải chỉ là thông hiểu Lý mà thôi!

Diễn: “Lấy cảnh làm Tông”: Chữ Cảnh nếu dựa theo lời giải thích ở phần sau, sẽ là nói đến niệm cảnh. Dùng danh hiệu gồm bốn chữ làm cảnh, vậy thì ở chỗ này, lẽ ra phải nói: “Cảnh chính là danh hiệu được xưng niệm”, nhưng [lời Sớ] nói “[cảnh] chính là Lý được quán” là vì lẽ nào? Ấy là do bốn chữ A Di Đà Phật được xưng niệm đó, toàn thể chính là pháp giới, toàn thể chính là tự tâm của người đang xưng niệm. Nhưng một niệm của tự tâm có đủ ba ngàn tánh tướng; một niệm của tự tâm tức Không, tức Giả, tức Trung. Há chẳng phải là cái Lý được quán cũng như cái Trí để quán đều chính là cái tâm của người đang xưng niệm, linh thông, chẳng tăm tối, chẳng bị gián đoạn ư? Do đối ứng với cái trí có thể quán mà gọi [cái Lý được quán] là cảnh; do đối ứng đức Phật được niệm với cái tâm niệm Phật mà gọi [đức Phật được niệm] là cảnh. Thật ra, ngoài tâm chẳng có cảnh, ngoài cảnh chẳng có tâm.

Lại nữa, cái lý “tự tánh duy tâm” quên năng sở, dứt tuyệt đối đãi, cớ sao nói là Cảnh? Cho nên nói: “Tuy lý chẳng phải là cảnh, nhưng do đối ứng với cái trí có thể quán thì cũng có thể gọi [cái Lý ấy] là cảnh”, Chính là mong từ việc coi điều này là chân cảnh, mà biết những chữ ấy chính là tự tánh duy tâm, chính là cái lý được quán. Tức là danh hiệu bốn chữ A Di Đà Phật mà lìa tâm tánh của ta, sẽ chẳng có danh hiệu nào khác. Lìa danh hiệu này, chẳng có tâm tánh nào khác. Toàn thể pháp giới là chân cảnh, nhưng khởi lên quán hạnh, chấp trì danh hiệu, tức là dùng danh hiệu này làm chân cảnh, để dấy lên quán hạnh chấp trì. Đấy chính là từ tánh khởi tu. Tánh đã lìa nói năng, hạnh cũng vô trụ. Tuy nói là chấp trì, thật ra lìa tứ cú, tuyệt bách phi, là niệm mà vô niệm vậy).

(Sớ) Tứ, Hạnh Tịch nhất đối giả. Dĩ Hạnh vi Tông, linh chí Tịch vi Thú. Ngôn sùng thượng thử niệm Phật quán hạnh, kỳ ý vân hà? Lương diêu tâm tuy bổn tịch, đa sanh tập nhiễm, xúc cảnh sanh tâm. Nhược bất tu quán hạnh, túng linh cưỡng ức vọng tâm, chung phi Định Huệ bình đẳng. Kim y chánh quán, chấp trì danh hiệu, chí ư nhất tâm, tắc phục hoàn không tịch chi Thể, thị kỳ Thú dã. Bất đồ vi hữu tác vọng kế nhi dĩ.

(Diễn) Cưỡng ức vọng tâm giả, hữu Định vô Huệ, danh viết Si Thiền. Nhược đọa Vô Tưởng, tắc thành ngoại đạo. Cố Lý Thể tuy tịch, bất phương khởi hạnh trì danh. Dĩ huyễn tu huyễn, dĩ khiết xuất khiết, huyễn tận, giác viên, nãi quy chân tịch dã. Kim y chánh quán, tức thị hậu văn Lý Trì. Chí ư nhất tâm, tức hậu Lý nhất tâm, hữu tác thị hữu vi, hữu tác đối vô tác thuyết. Vọng kế thị hư vọng biến kế, đối Viên Thành thuyết. Vị nhược bất quy không tịch, tắc thị hữu vi hữu tác chi tu, đa kiếp chung thành bại hoại cố.

(疏)四、行寂一對者。以行為宗，令至寂為趣。言崇尚此念佛觀行，其意云何？良繇心雖本寂，多生習染，觸境生心。若不修觀行，縱令強抑妄心，終非定慧平等。今依正觀，執持名號，至於一心，則復還空寂之體，是其趣也。不徒為有作妄計而已。

(演)強抑妄心者，有定無慧，名曰癡禪。若墮無想，則成外道。故理體雖寂，不妨起行持名。以幻修幻，以楔出楔，幻盡覺圓乃歸真寂也。今依正觀，即是後文理持。至於一心，即後理一心，有作是有為，有作對無作說。妄計是虛妄遍計，對圓成說。謂若不歸空寂，則是有為有作之修，多劫終成敗壞故。

(Sớ: Cặp thứ tư là Hạnh Tịch. Lấy Hạnh làm Tông, khiến đạt đến Tịch làm Thú. Đề cao quán hạnh niệm Phật này là vì ý gì? Ấy là vì tâm tuy vốn tịch, nhưng do đắm nhiễm tập khí nhiều đời, hễ tiếp xúc cảnh bèn sanh tâm. Nếu chẳng tu quán hạnh, dẫu gắng gượng đè nén vọng tâm, rốt cuộc vẫn chẳng phải là Định và Huệ bình đẳng. Nay nương theo chánh quán, chấp trì danh hiệu, đạt đến mức nhất tâm, bèn khôi phục cái Thể không tịch; đó là Thú. Chẳng phải chỉ là hữu vi, hư vọng biến kế sở chấp mà thôi.

Diễn: “Gắng gượng đè nén vọng tâm”: Có Định mà không có Huệ thì gọi là Si Thiền. Nếu đọa vào Vô Tưởng, sẽ trở thành ngoại đạo. Vì thế, Lý Thể tuy tịch mà chẳng trở ngại khởi hạnh trì danh. Dùng huyễn để tu huyễn, lấy cái nêm để bẩy cái nêm. Huyễn hết, giác trọn, bèn trở về chân tịch. Nay nương theo chánh quán thì chính là Lý Trì trong phần sau. Còn như nhất tâm [được nói ở đây] thì chính là Lý nhất tâm trong phần sau.

Hữu tác là hữu vi. Hữu tác là đối với vô tác mà nói. Vọng kế là so đo, suy bì hư vọng, do đối ứng với Viên Thành mà nói. Tức là nếu chẳng quy vào không tịch, sẽ là tu theo kiểu hữu vi, hữu tác, sau nhiều kiếp, rốt cuộc trở thành kẻ bại hoại).

(Sớ) Ngũ, Tịch Dụng nhất đối giả. Dĩ Tịch vi Tông, linh phát dụng vi Thú. Ngôn sùng thượng thử Tịch, kỳ ý vân hà? Lương diêu vọng tưởng chấp trước, vô diêu giải thoát, vọng tận, tâm nhất, tắc “tịnh cực, quang thông”. Dụ như trần tận, kính minh, vô tượng bất hiện. Sở vị: Ký sanh bổn quốc, đắc Vô Sanh Nhẫn dĩ, hoàn nhập sanh tử, dĩ vô số phương tiện, đại tác Phật sự, độ thoát chúng sanh, diệu dụng Hằng sa, thị kỳ Thú dã. Bất đồ vi trầm không trệ tịch nhi dĩ. Như thị thập môn, triển chuyển sanh khởi, dĩ vi Tông Thú.

(Diễn) Trầm không trệ Tịch giả, đam trước không tịch chi Thể, bất khởi lợi sanh chi Dụng, nãi Nhị Thừa hữu dư Niết Bàn chi cảnh dã.

(疏)五、寂用一對者。以寂為宗，令發用為趣。言崇尚此寂。其意云何？良繇妄想執著，無繇解脫，妄盡心一，則淨極光通。喻如塵盡鏡明，無像不現。所謂既生本國，得無生忍已，還入生死，以無數方便，大作佛事，度脫眾生，妙用恆沙，是其趣也。不徒為沈空滯寂而已。如是十門，展轉生起，以為宗趣。

(演)沈空滯寂者，耽著空寂之體，不起利生之用，乃二乘有餘涅槃之境也。

(Sớ: Cặp thứ năm là Tịch Dụng. Lấy Tịch làm Tông, khiến cho khởi tác dụng là Thú. Đề cao Tịch là vì ý gì? Ấy là vì vọng tưởng chấp trước, không do đâu mà giải thoát được. Hễ vọng hết, tâm bèn nhất, đấy chính là “tịnh đến cùng cực bèn sáng suốt”. Ví như hết bụi, gương bèn sáng, không hình ảnh nào chẳng hiện. Đó gọi là: Đã sanh về nước ấy, đã đắc Vô Sanh Nhẫn, bèn trở vào sanh tử, dùng vô số phương tiện để làm Phật sự to lớn, độ thoát chúng sanh, diệu dụng nhiều như cát sông Hằng. Đấy là Thú [của kinh này]. Chẳng phải chỉ là vướng mắc trong không tịch mà thôi. Mười môn như thế lần lượt sanh khởi, dùng những môn này làm Tông Thú.

Diễn: “Vướng mắc trong không tịch”: Đắm chấp cái Thể của không tịch, chẳng khởi tác dụng lợi ích chúng sanh; đó là cảnh Hữu Dư

Niết Bàn của Nhị Thừa).

Thất, bộ loại sai biệt (tam): Sơ, minh bộ. Nhị, minh loại. Tam, phi bộ phi loại.

Sơ, minh bộ.

Dĩ tri thử kinh, Tông Thú xung thâm, vị thẩm đương bộ đẳng loại, vi hữu kỷ chủng? Sơ tiên minh bộ giả, bộ hữu nhị chủng: Nhất, vi Đại Bổn. Nhị, vi thử kinh.

(Sớ) Bộ giả, dĩ thị tổng quy nhất bộ, nhi hữu tường lược. Tường vi Đại Bổn; lược vi thử kinh. Đại Bổn hữu lục: Nhất danh Vô Lượng

Thanh Tịnh Bình Đẳng Giác Kinh, Hậu Hán Chi Lâu Ca Sấm dịch.

(Diễn) Bình Đẳng tức thọ mạng. Thanh Tịnh tức quang minh. Giác tức Phật dã. Chi Lâu Ca Sấm đẳng, thị ngũ dịch nhân. Chi Lâu Ca Sấm, Hán Minh Đế thời nhân. Quang Vũ trung hưng, cố danh Hậu Hán. Minh Đế tức Quang Vũ tử dã.

七、部類差別 (三)：初、明部。二、明類。三、非部非類。

初、明部。

已知此經，宗趣沖深，未審當部等類，為有幾種？初先明部者，部有二種：一、謂大本。二、謂此經。

(疏)部者，以是總歸一部，而有詳略。詳為大本；略為此經。大本有六：一名無量清淨平等覺經，後漢支婁迦讖譯。

(演)平等即壽命。清淨即光明。覺即佛也。支婁迦讖等，是五譯人。支婁迦讖，漢明帝時人。光武中興，故名後漢。明帝即光武子也。

(Bảy, bộ loại sai khác (gồm ba phần). Thứ nhất là nói về bộ, thứ hai là giảng về loại, thứ ba là [nói về những kinh] chẳng thuộc về bộ hay loại.

Trước hết, nói về bộ.

Đã biết kinh này có Tông và Thú sâu xa, chưa rõ nếu xét theo bộ loại thì sẽ có mấy loại? Trước hết, nói về Bộ. Bộ có hai loại: Một là Đại Bổn, hai là kinh này.

Sớ: “Bộ” là cùng gom chung vào một bộ, nhưng giảng giải chi tiết hay đại lược [khác nhau]. Giảng tường tận là Đại Bổn; giảng đại lược là kinh này. Đại Bổn có sáu loại: Bản thứ nhất tên là Vô Lượng Thanh Tịnh Bình Đẳng Giác Kinh do ngài Chi Lâu Ca Sấm (Lokasema) dịch vào thời Hậu Hán.

Diễn: Bình Đẳng tức thọ mạng. Thanh Tịnh tức quang minh. Giác tức Phật. Chi Lâu Ca Sấm v.v… là tên của [một trong] năm người dịch [kinh Vô Lượng Thọ]. Chi Lâu Ca Sấm sống vào thời Hán Minh Đế. [Nhà Hán sau khi bị Vương Mãng soán ngôi], Hán Quang Vũ (Lưu Tú) tái lập, [diệt Vương Mãng], phục hưng nhà Hán; nên gọi là nhà Hậu Hán. Minh Đế (Lưu Trang) là con của Quang Vũ).

(Sớ) Nhị danh Vô Lượng Thọ Kinh, Tào Ngụy Khang Tăng Khải dịch.

(Diễn) Khang Tăng Khải Ngụy nhân. Tào Phi soán Hán, quốc hiệu viết Ngụy.

(疏)二名無量壽經，曹魏康僧鎧譯。

(演)康僧鎧魏人。曹丕篡漢，國號曰魏。

(Sớ: Bản thứ hai có tên là Vô Lượng Thọ Kinh, do ngài Khang Tăng Khải dịch vào thời Tào Ngụy.

Diễn: Ngài Khang Tăng Khải là người đời Ngụy. Tào Phi soán ngôi nhà Hán, đặt quốc hiệu là Ngụy [nên Sử gọi là nhà Tào Ngụy]).

(Sớ) Tam danh A Di Đà Kinh, dữ kim kinh đồng danh, Ngô Chi Khiêm dịch.

(Diễn) Chi Khiêm Ngô nhân. Tôn Quyền xưng đế, quốc hiệu viết Ngô.

(疏)三名阿彌陀經，與今經同名，吳支謙譯。

(演)支謙吳人。孫權稱帝，國號曰吳。

(Sớ: Bản dịch thứ ba tên là A Di Đà Kinh, có cùng tên với kinh này, do ngài Chi Khiêm dịch vào đời Ngô.

Diễn: Ngài Chi Khiêm là người thời Ngô. Tôn Quyền xưng đế, đặt quốc hiệu là Ngô).

(Sớ) Tứ danh Vô Lượng Thọ Trang Nghiêm Kinh, Tống Pháp Hiền dịch.

(Diễn) Pháp Hiền Triệu Tống thời nhân. Triệu Khuông Dận vi thiện tử, quốc hiệu viết Tống.

(疏)四名無量壽莊嚴經，宋法賢譯。

(演)法賢趙宋時人。趙匡胤為天子，國號曰宋。

(Sớ: Bản thứ tư tên là Vô Lượng Thọ Trang Nghiêm Kinh, do ngài Pháp Hiền dịch vào đời Tống.

Diễn: Ngài Pháp Hiền là người sống vào đời Triệu Tống. Triệu Khuông Dận làm thiên tử, đặt quốc hiệu là Tống).

(Sớ) Ngũ xuất Bảo Tích đệ thập bát kinh, danh Vô Lượng Thọ Như Lai Hội, Nguyên Ngụy Bồ Đề Lưu Chí dịch.

(Tra Phật Thư Giải Thuyết Đại Từ Điển, biệt quyển, Đại Bảo

Tích Kinh Vô Lượng Thọ Như Lai Hội hệ Đường Nam Thiên Trúc Tam Tạng Sa môn Bồ Đề Lưu Chí sở dịch. Đường Cao Tông Vĩnh Thuần nhị niên, khiển sứ nghênh lai, ư Khai Nguyên thập ngũ niên thị tịch).

(Diễn) Bồ Đề Lưu Chí, Nam Bắc Triều Nguyên Ngụy nhân. Ngụy chủ bổn tánh Thác Bạt, cải tánh Nguyên, quốc hiệu Ngụy.

(疏)五出寶積第十八經，名無量壽如來會，元魏菩提流志譯。

(查佛書解說大辭典，別卷，大寶積經無量壽如來會係唐南天竺三藏沙門菩提流志所譯。唐高宗永淳二年，遣使迎來，於開元十五年示寂)。

(演)菩提流志，南北朝元魏人。魏主本姓拓跋，改姓元，國號魏。

(Sớ: Bản thứ năm trích từ quyển mười tám của kinh Bảo Tích, có tên là Vô Lượng Thọ Như Lai Hội, do ngài Bồ Đề Lưu Chí dịch vào thời Nguyên Ngụy.

(Tra trong Phật Thư Giải Thuyết Đại Từ Điển, biệt quyển, thì hội Vô Lượng Thọ Như Lai trong kinh Đại Bảo Tích do Tam Tạng sa môn Bồ Đề Lưu Chí người xứ Nam Thiên Trúc dịch vào đời Đường. Năm Vĩnh Thuần thứ hai (683) đời Đường Cao Tông, vua sai sứ thỉnh Ngài đến [Trung Hoa]. Năm Khai Nguyên 15 (727), Ngài thị tịch).

Diễn: Ngài Bồ Đề Lưu Chí là người thời Bắc Ngụy. Vua nhà Ngụy vốn có họ là Thác Bạt, đổi thành họ Nguyên, quốc hiệu là Ngụy).

(Sớ) Lục danh Phật Thuyết Đại A Di Đà Kinh, Tống Long Thư cư sĩ Vương Nhật Hưu giả, tổng thủ tiền chi tứ dịch, tham nhi hội chi. Duy trừ Bảo Tích, bỉ sở vị cập. Nhiên thượng ngũ dịch, hỗ hữu dị đồng. Hán Ngô nhị dịch, tứ thập bát nguyện, chỉ tồn kỳ bán, vi nhị thập tứ. Kỳ dư văn trung, đại đồng tiểu dị. Vương thị sở hội, giảo chi ngũ dịch, giản dị, minh hiển, lưu thông kim thế, lợi ích thậm đại. Đản kỳ bất diêu Phạn bổn, duy chước Hoa văn, vị thuận dịch pháp. Nhược dĩ Phạn bổn trùng phiên nhi thành lục dịch, tức vô nghị hỹ. Cố bỉ bất ngôn dịch, nhi ngôn giảo chánh dã. Hựu kỳ trung, khử thủ cựu văn, diệc hữu vị tận. Như tam bối vãng sanh, Ngụy dịch, giai viết phát Bồ Đề tâm. Nhi Vương thị duy trung bối phát Bồ Đề tâm, hạ viết bất phát, thượng cánh bất ngôn, tắc cao hạ thất thứ. Thả văn trung đa thiện căn, toàn tại phát Bồ Đề tâm, nhi tam bối bất đồng, đồng nhất phát tâm, chánh vãng sanh yếu chỉ, nãi phản lược chi, cố vân vị tận.

(Diễn) Diệc hữu vị tận, vị dĩ tận mỹ, vị tận thiện dã, diệc khả cựu văn hệ yếu xứ, nhiên diệc thái thủ vị tận. Cao hạ thất thứ giả, hạ phẩm bất phát, tắc bất phát vị liệt hỹ. Thượng cánh bất ngôn, thượng diệc liệt da? Thượng cánh bất ngôn, bất ngôn vi thắng hỹ. Hạ ngôn bất phát, bất phát diệc vi thắng hồ? Cố ngôn “thất thứ” dã. Đồng nhất phát tâm chánh vãng sanh yếu chỉ giả, bất phát Bồ Đề tâm, tắc Tiểu Thừa nhi dĩ. Nhị Thừa chủng bất sanh, cố tri phát tâm nãi vãng sanh căn bản dã.

(疏)六名佛說大阿彌陀經，宋龍舒居士王日休者，總取前之四譯，參而會之。唯除寶積，彼所未及。然上五譯，互有異同。漢吳二譯，四十八願，止存其半，為二十四。其餘文中，大同小異。王氏所會，較之五譯，簡易明顯，流通今世，利益甚大。但其不繇梵本，唯酌華文，未順譯法。若以梵本重翻而成六譯，即無議矣。故彼不言譯，而言校正也。又其中去取舊文，亦有未盡。如三輩往生，魏譯，皆曰發菩提心。而王氏唯中輩發菩提心，下曰不發，上竟不言，則高下失次。且文中多善根，全在發菩提心，而三輩不同，同一發心，正往生要旨，乃反略之，故云未盡。

(演)亦有未盡，謂已盡美，未盡善也，亦可舊文緊要處，彼亦採取未盡。高下失次者，下品不發，則不發為劣矣。上竟不言，上亦劣耶？上竟不言，不言為勝矣。下言不發，不發亦為勝乎？故曰失次也。同一發心正往生要旨者，不發菩提心，則小乘而已。二乘種不生，故知發心乃往生根本也。

(Sớ: Bản thứ sáu mang tên Phật Thuyết Đại A Di Đà Kinh, do cư sĩ Long Thư Vương Nhật Hưu đời Tống soạn, đã gộp chung bốn bản dịch đầu tiên để tham khảo, hội tập, chỉ trừ bản dịch trong kinh Bảo Tích là chưa dùng đến. Nhưng trong năm bản dịch ấy, có những chỗ giống nhau và khác biệt. Trong hai bản dịch thuộc đời Hán và Ngô, bốn mươi tám nguyện chỉ còn một nửa, tức là hai mươi bốn nguyện. Những phần kinh văn khác, chỉ khác biệt đôi chút. Bản hội tập của họ Vương, so với năm bản dịch gốc thì đơn giản, dễ đọc, rõ ràng, được lưu thông trong hiện thời, có lợi ích rất lớn. Nhưng bản ấy chẳng phát xuất từ [chánh kinh bằng] tiếng Phạn, chỉ châm chước từ những bản tiếng Hán, chưa theo đúng cách dịch thuật. Nếu dùng bản tiếng Phạn để dịch lại thành bản dịch thứ sáu, sẽ chẳng có ai dị nghị. Vì thế, ông ta không nói là dịch, mà nói là “giảo chánh”.

Hơn nữa, trong bản hội tập, việc chọn lựa để bỏ đi, hay giữ lại những câu kinh văn từ các bản dịch cổ cũng chưa trọn vẹn. Như trong phần ba bậc vãng sanh, bản dịch đời Ngụy, [đối với cả ba bậc] đều nói là “phát Bồ Đề tâm”; nhưng ông Vương chỉ nói bậc Trung phát Bồ Đề tâm, bậc Hạ chẳng phát, còn bậc Thượng hoàn toàn chẳng nhắc tới. Đấy chính là đã đánh mất thứ tự cao thấp. Hơn nữa, “nhiều thiện căn” [như đã được nói] trong kinh văn hoàn toàn do phát Bồ Đề tâm; tuy ba bậc khác nhau, nhưng đều giống nhau ở chỗ phát tâm. Đấy chính là tông chỉ trọng yếu trong vãng sanh, mà ông ta lại ngược ngạo gạt bỏ, cho nên nói là “chưa trọn vẹn”.

Diễn: “Cũng có chỗ chưa trọn vẹn”, ý nói đã hết sức đẹp đẽ, nhưng chưa tột bậc tốt lành. Cũng có thể hiểu là đối với những điểm quan trọng trong những bản dịch cũ, vẫn chưa chọn lựa trọn hết. “Đánh mất thứ tự cao thấp”: Hạ phẩm chẳng phát [Bồ Đề tâm], tức “chẳng phát” sẽ là kém cỏi; nhưng bậc thượng trọn chẳng nhắc đến, [chẳng lẽ] bậc thượng cũng kém cỏi ư? [Đảo lại], do bậc thượng trọn chẳng nói tới [phát Bồ Đề tâm], [bèn hiểu] chẳng nói tới thì sẽ là tối đẹp, [vậy thì] bậc hạ chẳng phát cũng là vượt trội hơn ư? Vì thế nói là “đánh mất thứ tự”. “Cùng phát tâm như nhau chính là yếu chỉ của chuyện vãng sanh”: Chẳng phát Bồ Đề tâm tức là Tiểu Thừa mà thôi! Chủng tánh Nhị Thừa chẳng vãng sanh, cho nên phát tâm chính là căn bản của vãng sanh).

(Sớ) Nhiên kim Sớ Sao sở dẫn, nghĩa tắc kiêm thâu ngũ dịch, ngữ tắc đa tựu Vương văn. Dĩ Vương bổn thế sở thông hành, nhân tập kiến cố. Dư ngũ gián thủ, nhi khái dĩ Đại Bổn tiêu chi, cố thượng lục chủng giai danh Đại Bổn. Kim thử kinh giả, danh vi Tiểu Bổn. Văn hữu phồn giản, nghĩa vô thắng liệt, phán thuộc đồng bộ.

(疏)然今疏鈔所引，義則兼收五譯，語則多就王文。以王本世所通行，人習見故。餘五間取，而槩以大本標之，故上六種皆名大本 。 今此經者 ， 名為小本 。 文有繁

簡，義無勝劣，判屬同部。

(Sớ: Nay những phần kinh Vô Lượng Thọ được trích dẫn trong bản Sớ Sao này, ý nghĩa bao gồm cả năm bản dịch gốc, nhưng kinh văn phần nhiều trích theo bản [hội tập] của ông Vương, do bản của ông Vương phổ biến trong cõi đời, người ta đã quen thấy. Đôi khi, chọn [những câu trích dẫn] từ năm bản dịch gốc; nhưng đều gọi chung Đại Bổn, bởi cả sáu bản trên đây đều được gọi là Đại Bổn. Nay kinh này được gọi là Tiểu Bổn. Kinh văn chi tiết hay đơn giản, nhưng ý nghĩa chẳng hơn kém, cho nên phán định chúng đều thuộc cùng một bộ).

Nhị, minh loại.

Nhị, minh loại giả, tự hữu tam chủng: Nhất, Quán Kinh. Nhị, Cổ Âm Vương Kinh. Tam, Hậu Xuất A Di Đà Kệ Kinh.

(Sớ) Loại giả, bất đồng kỳ bộ, nhi đồng kỳ loại. Như tùng côn đệ, tuy bất đồng phụ, nhi đồng kỳ tổ, diệc danh tỷ kiên, tương vi đẳng di, cố viết đồng loại. Quán Kinh giả, Quán Vô Lượng Thọ Phật Kinh. Cụ đàm thập lục diệu môn. Nhất Tâm Tam Quán, tường bổn Sớ Sao. Cổ Âm Vương Kinh giả, Phật tại Chiêm Ba đại thành, Già Già linh trì, dữ tỳ kheo bách nhân thuyết. Trung vân: “Nhược hữu tứ chúng, thọ trì A Di Đà Phật danh hiệu, lâm mạng chung thời, Phật dữ thánh chúng, tiếp dẫn vãng sanh” đẳng. Hậu Xuất Kệ Kinh giả, thỉ chung duy kệ, thị già đà bộ. Trung vân: “Phát nguyện dụ chư Phật, thệ nhị thập tứ chương”. Nguyện chỉ tồn bán, dữ Hán Ngô nhị dịch đồng, nhi tứ thập bát nguyện, tự cổ cập kim, truyền dương dĩ cửu. Nhị thập tứ giả, hoặc Phạn bổn khuyết lược, vị khả tri dã. Hoặc vấn: “Cổ Âm diệc thuyết trì danh, vân hà bất dữ kim kinh đồng bộ?” Đáp: Dĩ hữu chú cố. Bỉ kinh

tuy thuyết trì danh, trọng trì chú cố.

(Diễn) Già đà, thử vân Cô Khởi Tụng.

二、明類。

二、明類者，自有三種：一、觀經。二、鼓音王經。三、後出阿彌陀偈經。

(疏)類者，不同其部，而同其類。如從昆弟，雖不同父，而同其祖，亦名比肩，相為等夷，故曰同類。觀經者，觀無量壽佛經。具談十六妙門。一心三觀，詳本疏鈔。鼓音王經者，佛在瞻波大城，伽伽靈池，與比丘百人說。中云：若有四眾，受持阿彌陀佛名號，臨命終時，佛與聖眾，接引往生等。後出偈經者，始終唯偈，是伽陀部。中云：發願喻諸佛，誓二十四章。願止存半，與漢吳二譯同，而四十八願，自古及今，傳揚已久。二十四者，或梵本缺略，未可知也。或問：鼓音亦說持名，云何不與今經同部？答：以有咒故。彼經雖說持名，重持咒故。

(演)伽陀，此云孤起頌。

(Thứ hai là nói về loại.

Hai, nói về loại thì có ba thứ: Một là Quán Kinh, hai là Cổ Âm Vương Kinh, ba là Hậu Xuất A Di Đà Kệ Kinh.

Sớ: “Loại” là chẳng cùng bộ, mà cùng loại. Như anh em họ, tuy chẳng cùng một cha, nhưng có cùng một tổ, cũng gọi là “ngang vai vế”; do cùng ngang hàng, nên gọi là “đồng loại”.

Quán Kinh là Quán Vô Lượng Thọ Phật Kinh, giảng trọn vẹn mười sáu phép Quán mầu nhiệm. Nhất Tâm Tam Quán được giảng chi tiết trong cuốn Sớ Sao của kinh ấy.

Cổ Âm Vương Kinh: Đức Phật ngự tại đại thành Chiêm Ba (Campaka), nơi ao thiêng Già Già, giảng cho một trăm vị tỳ kheo. Trong ấy, có đoạn nói: “Nếu có tứ chúng thọ trì danh hiệu của A Di Đà Phật, khi lâm chung, Phật và thánh chúng sẽ tiếp dẫn vãng sanh” v.v...

Hậu Xuất Kệ Kinh là từ đầu đến cuối đều là kệ, thuộc loại Già đà. Trong ấy, có đoạn: “Phát nguyện vượt chư Phật, lời thề hai mươi bốn chương”. Nguyện chỉ còn một nửa, giống với hai bản dịch đời Hán và đời Ngô, nhưng bốn mươi tám nguyện từ xưa đến nay được lưu truyền, hoằng dương đã lâu. Hai mươi bốn nguyện có thể là do bản tiếng Phạn bị thiếu sót không chừng! Có kẻ Hỏi: “Kinh Cổ Âm Thanh Vương cũng nói đến trì danh, cớ sao chẳng phải là đồng bộ với kinh này?” Đáp: Do có thần chú. Kinh ấy tuy nói đến trì danh, nhưng coi trọng trì chú.

Diễn: Già Đà, cõi này dịch là Cô Khởi Tụng).

Tam, phi bộ phi loại.

Tam, minh phi bộ loại giả, đới thuyết Tịnh Độ, như Hoa Nghiêm, Pháp Hoa, cập Khởi Tín đẳng. Hựu phi bộ loại, nhi trung thuyết chuyên trì danh hiệu, như Văn Thù Bát Nhã.

(Sớ) Đới thuyết giả, chư đồng bộ đồng loại chi ngoại, phục hữu chư kinh, tuy bất chuyên đàm Tịnh Độ, kỳ trung đới cập khuyến tán vãng sanh dã. Hoa Nghiêm, như Hạnh Nguyện Phẩm, ký minh thập đại nguyện vương, nhi mạt ngôn dĩ thử thập nguyện, đạo quy Cực Lạc thị dã.

(Diễn) Thập đại nguyện vương giả: Nhất giả, lễ kính chư Phật, nhị giả, xưng tán Như Lai, nãi chí đệ thập phổ giai hồi hướng. Hoa Nghiêm xứng tánh nhi đàm, Pháp Hoa chánh trực nhi thuyết. Nhị kinh giai quy Cực Lạc giả, dĩ dục nhập Tỳ Lô tánh hải, tiên quy Tịnh Độ huyền môn; dục ngộ Nhất Thừa Thật Tướng, tiên nhập Tây Phương An Dưỡng. Nhị kinh thỉ chung ký nhĩ, trung gian chư kinh khả tri. Cố tri Tịnh Độ nhất môn, nhất đại thời giáo chi tổng trì, pháp giới chúng sanh chi quy địa dã.

三、非部非類。

三、明非部類者，帶說淨土，如華嚴法華，及起信等。又非部類，而中說專持名號，如文殊般若。

(疏)帶說者，諸同部同類之外，復有諸經，雖不專談淨土，其中帶及勸讚往生也。華嚴，如行願品，既明十大願王，而末言以此十願，導歸極樂是也。

(演)十大願王者：一者禮敬諸佛，二者稱讚如來，乃至第十普皆回向。華嚴稱性而談，法華正直而說。二經皆歸極樂者，以欲入毘盧性海，先歸淨土玄門；欲悟一乘實相，先入西方安養。二經始終既爾，中間諸經可知。故知淨土一門，一代時教之總持，法界眾生之歸地也。

(Ba là chẳng phải bộ mà cũng chẳng phải loại.

Ba, nói rõ [những kinh] chẳng phải bộ mà chẳng phải loại là [những kinh luận] nói kèm thêm Tịnh Độ, như Hoa Nghiêm, Pháp Hoa, và Khởi Tín v.v... Lại nữa, trong các thứ chẳng phải bộ loại, có loại chuyên nói đến trì danh hiệu như kinh Văn Thù Bát Nhã.

Sớ: “Nói kèm”: Ngoài các kinh đồng bộ, đồng loại, còn có các kinh tuy chẳng chuyên giảng về Tịnh Độ, nhưng trong ấy có kèm thêm khuyên lơn, ca ngợi vãng sanh. Hoa Nghiêm thì như trong phẩm Hạnh Nguyện giảng về mười đại nguyện vương, cuối cùng nói: Dùng mười nguyện này dẫn về Cực Lạc. Đó là [nói kèm].

Diễn: “Mười đại nguyện vương”: Một là lễ kính chư Phật, hai là ca ngợi Như Lai, cho đến điều thứ mười “đều hồi hướng trọn khắp”. Hoa Nghiêm đàm luận xứng tánh, Pháp Hoa nói chánh trực. “Hai kinh đều quy vào Cực Lạc”: Do muốn vào biển tánh Tỳ Lô, trước hết hãy quay về huyền môn Tịnh Độ; muốn ngộ Nhất Thừa Thật Tướng, trước hết hãy vào Tây Phương An Dưỡng. Hai kinh này lần lượt là kinh khởi đầu và kinh cuối cùng mà đã là như vậy, thì có thể biết các kinh trong khoảng giữa [cũng sẽ quy hướng Tịnh Độ như thế]. Do vậy, biết một môn Tịnh Độ là tổng trì của giáo pháp trong suốt một đời đức Thế Tôn, là chỗ trở về của chúng sanh trong pháp giới).

(Sớ) Pháp Hoa, như vân “tụng tư kinh giả, mạng chung đương sanh A Di Đà Phật Cực Lạc thế giới” thị dã. Khởi Tín, như tiền giáo khởi trung sở minh thị dã. Đẳng giả, như Quán Phật Tam Muội, Thập Trụ Đoạn Kết chư kinh, đới thuyết Tịnh Độ, tằng điệp phi nhất, tường như hậu thích văn trung tạp dẫn. Văn Thù Bát Nhã, tường hậu chấp trì danh hiệu văn trung.

(疏)法華，如云誦斯經者，命終當生阿彌陀佛極樂世界是也。起信，如前教起中所明是也。等者，如觀佛三昧，十住斷結諸經，帶說淨土，層疊非一，詳如後釋文中雜引。文殊般若，詳後執持名號文中。

(Sớ: Như kinh Pháp Hoa nói: “Người tụng kinh này, mạng chung sẽ sanh về thế giới Cực Lạc của A Di Đà Phật”, đấy là [nói kèm về Tịnh Độ]. Luận Khởi Tín thì như trong phần Giáo Khởi Nhân Duyên ở phần trước [của bộ Sớ Sao này] đã nói rõ. “Những kinh luận giống như vậy”: Như các kinh Quán Phật Tam Muội Kinh, Thập Trụ Đoạn Kết… Nói kèm về Tịnh Độ thì tầng lớp chẳng phải là một loại, sẽ được trích dẫn tường tận trong phần giải thích kinh văn ở phần sau. Đối với kinh Văn Thù Bát Nhã, sẽ được giảng giải tường tận trong phần nói về chấp trì danh hiệu ở phía sau).

Bát, dịch thích tụng trì (ngũ): Sơ, minh dịch. Nhị, minh thích. Tam, minh tụng. Tứ, minh trì. Ngũ, kết khuyến.

Sơ, minh dịch.

Dĩ tri thử kinh, vi bộ, vi loại, tường, lược, đồng, biệt; vị ủy dịch tự hà thời? Phàm hữu kỷ dịch? Dĩ chí chú thích xiển dương, độc, tụng, thọ, trì, hữu hà linh nghiệm? Sơ minh dịch giả, hữu nhị. Nhất danh Phật Thuyết A Di Đà Kinh, tức kim kinh. Diêu Tần Tam Tạng pháp sư Cưu Ma La Thập dịch.

(Diễn) Tường lược đồng biệt giả, tường vị Đại Bổn, lược vị thử

kinh dã. Đồng vị đồng loại. Biệt vị phi bộ phi loại.

八、譯釋誦持(五)：初、明譯。二、明釋。三、明誦。四、明持。五、結勸。

初、明譯。

已知此經，為部為類，詳略同別；未委譯自何時？凡有幾譯？以至註釋闡揚，讀誦受持，有何靈驗？初、明譯者，有二：一名佛說阿彌陀經，即今經。姚秦三藏法師鳩摩羅什譯。

(演)詳略同別者，詳謂大本，略謂此經也。同謂同類。別謂非部非類。

(Tám là phiên dịch, giải thích, trì tụng (gồm năm phần): Trước hết là nói về dịch, thứ hai là nói về giải thích, thứ ba nói về tụng, thứ tư nói về trì, thứ năm là kết lại lời khuyên.

Thứ nhất, nói về dịch.

Đã biết kinh bộ loại của kinh này có tường tận hay đại lược, giống nhau hay sai khác, nhưng chưa rõ kinh này được dịch từ khi nào? Có mấy bản dịch? Cho đến chú thích, xiển dương, đọc, tụng, thọ, trì, có những điều linh nghiệm nào? Trước hết, nói rõ có hai bản dịch. Một bản tên là Phật Thuyết A Di Đà Kinh, tức kinh này, do Tam Tạng pháp sư Cưu Ma La Thập dịch vào thời Diêu Tần.

Diễn: “Tường tận, đại lược, giống nhau, sai khác”: Tường tận là kinh Đại Bổn, đại lược là kinh này, “giống nhau” là các kinh cùng loại; “khác nhau” là các kinh chẳng phải bộ, chẳng phải loại).

(Sớ) Diêu Tần giả, Châu hữu Doanh Tần, Nam Bắc Triều hữu Phù Tần, Diêu Tần. Kim ngôn Diêu giả, giản phi dư Tần dã.

(Diễn) Doanh Tần giả, Châu thời hữu Phi Tử giả, thị Bá Ích chi hậu, thiện dưỡng mã. Châu Hiếu Vương ái chi, phong ư Thiểm, quốc hiệu Tần. Hậu tính thôn liệt quốc, nhi hữu thiên hạ. Dĩ kỳ tánh Doanh, cố vân Doanh Tần. Phù Tần giả, Đông Tấn thời, Đê chủng dã. Phù Kiên cường thịnh, hùng cứ Quan Trung, quốc diệc hiệu Tần. Thị vi Phù Tần. Diêu Tần giả, Khương chủng dã. Diêu Trành vi Phù Kiên tướng, hậu Kiên vi Tấn binh sở bại, Trành toại cứ Quan Trung, truyền tử Hưng. Thị vi Diêu Tần.

(疏)姚秦者，周有嬴秦，南北朝有苻秦 ，姚秦 。今言

姚者，揀非餘秦也。