A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

Diễn: Từ chữ “Phật Địa” trở đi là dẫn chứng về giả sắc và thật sắc. Dài, ngắn, vuông, tròn, cho đến ánh sáng, hình bóng v.v… là giả sắc; do tương phản của ngắn là dài, đối nghịch với dài là ngắn, không có thật thể nhất định. Xanh, vàng, đỏ, trắng v.v… là thật sắc, vì những màu như xanh v.v… chia chẻ đến mức cực vi, sắc chẳng thay đổi. Lại nữa, thật sắc được duyên bởi nhãn thức, giả sắc được duyên bởi ý thức,

như trăng trong nước, như hoa trong gương v.v…

“Đều chẳng lìa cái tâm thanh tịnh của Phật”: Tâm thanh tịnh của

chư Phật chẳng phải giả, chẳng phải thật. Do giả sắc và thật sắc chẳng lìa cái tâm ấy, từ ngay cái tâm thanh tịnh ấy mà có thể hiển lộ giả sắc và thật sắc. Do cái tâm ấy nếu là giả, hay là thật, sẽ chẳng thể hiện giả sắc hay thật sắc. Nay lại giải thích như sau: Phật Địa Luận nhằm chỉ rõ “sắc và tâm bất nhị, giả sắc và thật sắc chẳng lìa tịnh tâm của Phật”. Tức là đủ mọi thứ sắc, chẳng khác Pháp Thân chân tâm, như sóng và nước, vốn chẳng hai. Do vô lượng trang nghiêm, mà mỗi mỗi sai biệt, đều là tác dụng tự tại của Chân Như. Câu này nhằm chỉ ra “sắc chính là tâm”. “Từ ngay cái tâm thanh tịnh ấy, có thể hiển lộ giả và thật”, nghĩa là Pháp Thân chính là sắc thể, có thể hiển lộ sắc. Do nương vào tướng thanh tịnh của trí, có thể tạo hết thảy cảnh giới mầu nhiệm thù thắng. Câu này chính là nói rõ: “Tâm chính là sắc”.

Từ câu “vì thế, kinh này” trở đi, quy kết các câu “màu xanh, ánh sáng xanh” v.v… trong kinh này, màu xanh v.v… là thật sắc, ánh sáng xanh v.v… là giả sắc. Đã nói “giả sắc và thật sắc đều chẳng lìa cái tâm thanh tịnh của Phật”, vậy thì trong kinh này, quang và sắc chẳng hai, chính là tự tánh Tịch và Chiếu cùng dung thông.

Lại giải thích như sau: “Quang và sắc chẳng hai”, tức màu xanh có ánh sáng xanh, màu trắng có ánh sáng trắng, quang và sắc chẳng hai! “Tịch và Chiếu cùng dung thông”: Do quang có ý nghĩa Chiếu, sắc có ý nghĩa Tịch. Ánh sáng và màu sắc của hoa chẳng hai, tức là Tịch và Chiếu cùng dung thông. Do quang có nghĩa Chiếu, sắc có nghĩa Tịch, quang minh và màu sắc của hoa chẳng hai, tức là tự tánh Tịch và Chiếu cùng dung hội vậy).

Tứ, tổng kết.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Cực Lạc quốc độ, thành tựu như thị công đức trang nghiêm.

(Sớ) Như thượng lan, võng, hàng thụ, trì, các, liên hoa, chủng chủng trang nghiêm, giai thị A Di Đà Phật nhân trung sở phát đại nguyện, cập nguyện hậu sở tu đại hạnh, vô lượng công đức chi sở thành tựu dã, như Hoa Nghiêm trung nguyện hạnh, diệc đồng thử ý.

(Sao) Nguyện dĩ khởi hạnh, hạnh dĩ thật nguyện. Bồ Tát nhân địa, mạc bất giai nhiên. Hạnh mãn, nguyện toại, danh vi “thành tựu”. Nhân trung giả, vi Pháp Tạng tỳ kheo thời dã. Ngôn nguyện giả, sở phát tứ thập bát nguyện dã. Hữu nguyện vân: “Ngã tác Phật thời, sanh ngã sát giả, giai ư thất bảo thủy trì, liên hoa hóa sanh”. Hựu nguyện vân: “Ngã tác Phật thời, ngã sát trung tự địa dĩ thượng, chí ư hư không, giai hữu cung điện, lâu các, trì lưu, hoa thụ, tất dĩ vô lượng chúng bảo, bách thiên chủng hương nhi cộng hợp thành”. Hựu vân: “Nhược ngã thành Phật, châu biến quốc trung chư trang nghiêm cụ, vô hữu chúng sanh năng tổng diễn thuyết”, thị vi đại nguyện. Ngôn Hạnh giả, Đại Bổn vân: “Pháp Tạng tỳ kheo, ư Thế Tự Tại Vương Phật sở, nhiếp thủ nhị bách nhất thập ức Phật sát thanh tịnh chi hạnh, như bỉ tu trì”. Hựu vân: “Pháp Tạng tỳ kheo, phát tứ thập bát nguyện dĩ, trụ Chân Thật Huệ, dũng mãnh tinh tấn, A tăng kỳ kiếp tu Bồ Tát hạnh, hộ thân khẩu ý, tu hành Lục Độ, liễu Không, Vô Tướng, Vô Tác, dĩ hành giáo hóa, trí vô lượng chúng sanh phát Bồ Đề tâm”, thị vi đại hạnh. Ngôn công đức giả, tức thử hạnh nguyện, danh vi công đức. Đại Bổn vân: “Như thị tích công lũy đức, vô lượng thiên vạn ức kiếp, công đức viên bị, phương đắc thành tựu tư nguyện, nhi nhập Phật vị”.

(Diễn) Nguyện dĩ khởi Hạnh, Hạnh dĩ thật Nguyện giả, dĩ Nguyện đạo Hạnh, dĩ Hạnh điền Nguyện dã. Hạnh phi Nguyện khởi, tắc Hạnh nãi ngụy hạnh, phi chân thật hạnh! Nguyện vô Hạnh điền, Nguyện nãi hư nguyện, phi chân thật nguyện. Hạnh mãn, Nguyện toại, danh vi “thành tựu” giả, Di Đà thành tựu công đức trang nghiêm, giai nhân trung quảng đại hạnh nguyện chi lực, phi nhất triêu, nhất tịch chi cố dã. Nhiếp thủ nhị bách nhất thập ức sát như bỉ tu trì giả, thử xứng tánh chi Hạnh dã. Dĩ tánh vô tận cố, Hạnh diệc vô tận. Nhất tu, nhất thiết tu, nhất hành, nhất thiết hành. Ngôn nhị bách nhất thập ức giả, cử tam thất chi đa, biểu kỳ vô tận dã. Trụ Chân Thật Huệ giả, tiên ngộ Tỳ Lô pháp giới, dũng mãnh tinh tấn, A tăng kỳ kiếp tu Bồ Tát hạnh giả. Thứ tu Phổ Hiền hạnh môn dã. Nhiên tất phát tứ thập bát nguyện dĩ, nhiên hậu tu giả, sở vị dĩ Nguyện đạo Hạnh, dĩ Hạnh điền Nguyện dã. Hộ thân khẩu ý, thị biệt cử trì giới nhất môn, tu hành Lục Độ, tắc bị cử sở tu chi Hạnh. Thử thượng, nãi tự lợi chi hạnh. Liễu Không, Vô Tướng hạ, nãi lợi tha chi hạnh dã. Liễu Không, Vô Tướng, Vô Tác, thị Pháp Thân Bồ Tát tam giải thoát môn, vị liễu tri vô nhân, vô ngã, vô thọ mạng, tự tánh không, vô tác giả, vô thọ giả, tức danh Không Giải Thoát Môn. Quán nhất thiết pháp giai tự tánh diệt, tất cánh giải thoát. Vô hữu thiểu pháp tướng sanh, tức danh Vô Tướng Giải Thoát Môn. Như thị nhập Không Vô Tướng dĩ, vô hữu nguyện cầu, duy trừ đại bi vi thủ, giáo hóa chúng sanh, tức danh Vô Tác Giải Thoát Môn. Liễu Không, Vô Tướng, Vô Tác, dĩ hành giáo hóa giả, vị bất đồng dư giáo tâm ngoại hữu pháp, thật hữu sanh khả độ, nãi thị chung nhật độ nhi vô độ, chung nhật vô độ nhi độ, sở vị “tuy tri chư Phật quốc, cập dữ chúng sanh không, nhi thường tu Tịnh Độ, giáo hóa chư chúng sanh”, thị dã.

四、總結。

(經)舍利弗！極樂國土，成就如是功德莊嚴。

(疏)如上欄網行樹，池閣蓮華，種種莊嚴，皆是阿彌陀佛因中所發大願，及願後所修大行，無量功德之所成就也，如華嚴中願行，亦同此意。

(鈔)願以起行，行以實願，菩薩因地，莫不皆然。行滿願遂，名為成就。因中者，為法藏比丘時也。言願者，所發四十八願也。有願云：我作佛時，生我剎者，皆於七寶水池，蓮華化生。又願云：我作佛時，我剎中自地以上，至於虛空，皆有宮殿樓閣，池流華樹，悉以無量眾寶，百千種香而共合成。又云：若我成佛，周遍國中諸莊嚴具，無有眾生能總演說，是為大願。言行者，大本云：法藏比丘，於世自在王佛所，攝取二百一十億佛剎清淨之行，如彼修持。又云：法藏比丘，發四十八願已，住真實慧，勇猛精進，阿僧祇劫修菩薩行，護身口意，修行六度，了空無相無作，以行教化，致無量眾生發菩提心，是謂大行。言功德者，即此行願，名為功德。大本云：如是積功累德，無量千萬億劫，功德圓備，方得成就斯願，而入佛位。

(演)願以起行，行以實願者。以願導行，以行填願也。行非願起，則行乃偽行，非真實行！願無行填，願乃虛願，非真實願。行滿，願遂，名為成就者，彌陀成就功德莊嚴，皆因中廣大行願之力，非一朝，一夕之故也。攝取二百一十億剎如彼修持者，此稱性之行也。以性無盡故，行亦無盡。一修一切修，一行一切行。言二百一十億者，舉三七之多，表其無盡也。住真實慧者，先悟毘盧法界，勇猛精進，阿僧祇劫修菩薩行者。次修普賢行門也。然必發四十八願已，然後修者，所謂以願導行，以行填願也。護身口意，是別舉持戒一門，修行六度，則備舉所修之行。此上，乃自利之行。了空無相下，乃利他之行也。了空無相無作，是法身菩薩三解脫門，謂了知無人無我，無壽命自性空，無作者，無受者，即名空解脫門。觀一切法皆自性滅，畢竟解脫。無有少法相生，即名無相解脫門。如是入空無相已，無有願求，唯除大悲為首，教化眾生，即名無作解脫門。了空無相無作，以行教化者，謂不同餘教心外有法，實有生可度，乃是終日度而無度，終日無度而度，所謂雖知諸佛國，及與眾生空，而常修淨土，教化諸眾生，是也。

(Bốn, tổng kết.

Kinh: Này Xá Lợi Phất! Cõi nước Cực Lạc thành tựu công đức trang nghiêm như thế.

Sớ: Các thứ trang nghiêm như lan can, lưới, hàng cây, ao, gác, hoa sen trên đây, đều do A Di Đà Phật trong lúc tu nhân đã phát đại nguyện, và vô lượng công đức của đại hạnh do Ngài đã tu sau khi phát nguyện mà thành tựu. Như các nguyện hạnh trong kinh Hoa Nghiêm cũng có cùng ý nghĩa này.

Sao: Nguyện để khởi Hạnh, Hạnh để thực hiện Nguyện; Bồ Tát trong lúc tu nhân, không vị nào chẳng vậy. Hạnh mãn, Nguyện toại, gọi là “thành tựu”.

“Trong lúc tu nhân” [là nói] lúc Ngài là tỳ kheo Pháp Tạng. Nói tới nguyện thì Ngài đã phát bốn mươi tám nguyện. Ngài có nguyện như sau: “Khi tôi làm Phật, người sanh về cõi tôi, đều hóa sanh trong hoa sen nơi ao bảy báu”. Lại nguyện rằng: “Khi tôi làm Phật, trong cõi tôi, từ mặt đất trở lên cho đến hư không, đều có cung điện, lầu gác, ao suối, cây hoa, đều dùng vô lượng các thứ báu, trăm ngàn các thứ hương để cùng hợp thành”. Lại nói: “Nếu tôi thành Phật, các thứ vật trang nghiêm trọn khắp cõi nước, chẳng có chúng sanh nào có thể diễn nói tổng quát”, đại nguyện như thế đó. Nói về Hạnh thì kinh Đại Bổn nói tỳ kheo Pháp Tạng ở chỗ Thế Tự Tại Vương Phật, đã nhiếp thủ các hạnh thanh tịnh trong hai trăm mười ức cõi Phật, tu trì như thế đó.

Lại nói: “Tỳ kheo Pháp Tạng đã phát bốn mươi tám nguyện xong, bèn trụ trong Chân Thật Huệ, dũng mãnh tinh tấn. Trong A tăng kỳ kiếp tu Bồ Tát hạnh, giữ gìn thân, miệng, ý, tu hành Lục Độ, liễu đạt Không, Vô Tướng, Vô Tác, dùng hạnh giáo hóa, khiến cho vô lượng chúng sanh phát Bồ Đề tâm”, đó gọi là đại hạnh. Nói tới công đức thì hạnh nguyện ấy được gọi là công đức. Kinh Đại Bổn nói: “Tích lũy công đức như thế trong vô lượng ngàn vạn ức kiếp, công đức trọn đủ, nên mới thành tựu nguyện ấy, dự vào địa vị Phật”.

Diễn: “Nguyện để khởi Hạnh, Hạnh để thực hiện nguyện”: Dùng Nguyện hướng dẫn Hạnh, dùng Hạnh để đền bồi Nguyện. Hạnh chẳng do Nguyện mà khởi thì Hạnh ấy là ngụy hạnh, chẳng phải là chân thật hạnh! Nguyện mà chẳng có Hạnh để thực hiện, Nguyện ấy sẽ là Nguyện rỗng tuếch, chẳng phải là chân thật nguyện. “Hạnh mãn, Nguyện toại thì gọi là thành tựu”: Phật Di Đà thành tựu công đức trang nghiêm, đều do sức của hạnh nguyện rộng lớn trong khi tu nhân, chẳng phải là một ngày, một buổi mà có! “Nhiếp thủ hai trăm mười ức cõi nước để tu trì như thế đó”: Đấy là Hạnh tương xứng với tánh. Do tánh là vô tận, Hạnh cũng vô tận. Một tu thì hết thảy đều tu, một hành thì hết thảy đều hành. Nói “hai trăm mười ức” là nêu lên số nhiều đến hai mươi mốt, nhằm biểu thị sự vô tận.

“Trụ Chân Thật Huệ”: Trước hết là ngộ Tỳ Lô pháp giới, dũng mãnh tinh tấn, trong A tăng kỳ kiếp tu Bồ Tát hạnh. Kế đến, tu Phổ Hiền hạnh môn; nhưng ắt phải phát bốn mươi tám nguyện, rồi sau đấy mới tu. Đó gọi là “dùng Nguyện để hướng dẫn Hạnh, dùng Hạnh để đền bồi Nguyện”.

“Giữ gìn thân, miệng, ý” là nêu riêng một môn trì giới, [còn nói] “tu hành Lục Độ” tức là nêu trọn các hạnh đã tu. Trên đây chính là hạnh tự lợi. Từ “liễu đạt Không, Vô Tướng” trở đi, chính là hạnh lợi tha. “Liễu đạt Không, Vô Tướng, Vô Tác” là ba môn giải thoát của Pháp Thân Bồ Tát, tức là: Liễu tri vô nhân, vô ngã, vô thọ mạng, tự tánh không, không có người làm, không có người nhận, thì gọi là Không Giải Thoát Môn. Quán hết thảy các pháp đều là tự tánh diệt, rốt ráo giải thoát, chẳng có chút pháp tướng nào được sanh ra, thì gọi là Vô Tướng Giải Thoát Môn. Đã nhập Không Vô Tướng, chẳng có nguyện cầu, chỉ trừ đại bi làm đầu, giáo hóa chúng sanh, thì gọi là Vô Tác Giải Thoát Môn.

“Liễu đạt Không, Vô Tướng, Vô Tác, thực hiện chuyện giáo hóa”, ý nói: Chẳng giống các giáo khác “có pháp ngoài tâm, thật sự có chúng sanh để có thể độ”, đấy chính là “suốt ngày độ sanh mà không có chúng sanh đắc độ, suốt ngày chẳng độ mà độ chúng sanh. Đấy gọi là “tuy biết các cõi Phật, và chúng sanh đều không, nhưng thường tu Tịnh Độ, giáo hóa các chúng sanh” chính là nói về ý này).

(Sao) Hoa Nghiêm nguyện hạnh giả, Hoa Tạng Thế Giới phẩm vân: “Thử Hoa Tạng Trang Nghiêm Thế Giới Hải, thị Tỳ Lô Giá Na vãng tích vi trần số Phật sở, tu vi trần số đại nguyện chi sở nghiêm tịnh”. Hựu hạ vân: “Phổ Hiền trí địa hạnh tất thành, nhất thiết trang nghiêm tùng thử xuất”. Lệ Pháp Tạng nguyện hạnh, diệc do thị dã.

(Diễn) Hoa Tạng thế giới hạ, thị tiên minh Nguyện. Hựu hạ vân hạ, thị thứ minh Hạnh, Phổ Hiền trí địa hạnh tất thành giả, vị Phổ Hiền trí địa để hạnh giai tất thành tựu dã.

(鈔)華嚴願行者，華藏世界品云：此華藏莊嚴世界海，是毗盧遮那往昔微塵數佛所，修微塵數大願之所嚴淨。又下云：普賢智地行悉成，一切莊嚴從此出，例法藏願行，亦猶是也。

(演)華藏世界下，是先明願。又下云下，是次明行，普賢智地行悉成者，謂普賢智地底行皆悉成就也。

(Sao: “Hoa Nghiêm nguyện hạnh”: Phẩm Hoa Tạng Thế Giới [trong kinh Hoa Nghiêm] có nói: “Hoa Tạng Trang Nghiêm Thế Giới Hải này là do đức Tỳ Lô Giá Na trong quá khứ đã ở chỗ vi trần số Phật, tu vi trần số đại nguyện để nghiêm tịnh”. Sau đó lại nói: “Trí địa của Phổ Hiền đều do Hạnh mà thành, hết thảy sự trang nghiêm từ đây mà ra”. Phỏng theo lệ đó, nguyện hạnh của ngài Pháp Tạng cũng phải giống như vậy.

Diễn: Từ “Hoa Tạng thế giới” trở đi, trước hết là nói đến Nguyện. Từ “sau đó lại nói” trở đi, kế đó nói về Hạnh. “Trí địa của Phổ Hiền đều do Hạnh mà thành”, ý nói: Trí địa của Phổ Hiền đều do hạnh mà được thành tựu).

(Sớ) Hựu công đức giả, vô lậu tánh công đức dã, phục hữu thắng, liệt, kim thị thắng công đức cố.

(Diễn) Vô lậu tánh công đức giả, dĩ thử công đức, nãi thị tùng tánh khởi tu, toàn tu tức tánh cố.

(疏)又功德者，無漏性功德也 ，復有勝劣 ，今是勝功

德故。

(演)無漏性功德者，以此功德，乃是從性起修，全修即性故。

(Sớ: Lại nữa, “công đức” là công đức có tánh chất vô lậu, lại có thù thắng và kém cỏi. Nay [công đức được nói trong kinh này] là công đức thù thắng.

Diễn: “Công đức có tánh chất vô lậu”: Do công đức này chính từ tánh khởi tu, toàn thể tu chính là tánh).

(Sao) Vô lậu công đức giả, Sơ Tổ dĩ doanh tu thế phước, vi hữu lậu chi nhân, bất danh công đức. Hựu vân công đức tại Pháp Thân trung, tắc thử chi đại hạnh, đại nguyện, giai tự tánh vô lậu công đức, phi sự thượng nhân thiên tiểu quả hữu lậu chi nhân dã. Thắng liệt giả, Thanh Văn, Bồ Tát, nãi chí ư Phật, giai hữu công đức, tiểu đại huyền thù. Kim thị bỉ Phật nhân địa, tu vô lượng nguyện hạnh chi sở thành tựu, sùng công chí đức, bất khả tư nghị, cố vân thắng dã.

(Diễn) Doanh tu thế phước vi hữu lậu nhân giả, Sơ Tổ thỉ kiến Lương Vũ Đế, Đế vấn viết: “Quả nhân tạo tự, tả kinh, độ Tăng vô lượng, hữu công đức phủ?” Tổ viết: “Thật vô công đức. Thử đản nhân thiên tiểu quả! Hữu lậu chi nhân như ảnh tùy hình, tuy hữu, phi thật!” Đế viết: “Như hà thị chân thật công đức?” Đáp viết: “Tịnh trí diệu viên, thể tự không tịch, như thị công đức bất dĩ thế cầu”.

(鈔)無漏功德者，初祖以營修世福，為有漏之因，不 名功德。又云功德在法身中，則此之大行大願，皆自性無 漏功德，非事上人天小果有漏之因也。勝劣者，聲聞菩薩，乃至於佛，皆有功德，小大懸殊。今是彼佛因地，修無量願行之所成就，崇功至德，不可思議，故云勝也。

(演)營修世福為有漏因者，初祖始見梁武帝，帝問曰：寡人造寺寫經，度僧無量，有功德否？祖曰：實無功德。此但人天小果！有漏之因如影隨形，雖有非實！帝曰：如何是真實功德？答曰：淨智妙圓，體自空寂，如是功德不以世求。

(Sao: “Vô lậu công đức”: Sơ Tổ (tổ Bồ Đề Đạt Ma) coi chuyện lo toan tu tập phước thế gian là cái nhân hữu lậu, chẳng đáng gọi là “công đức”. Lại nói, công đức ở nơi Pháp Thân, cho nên đại hạnh đại nguyện này đều là công đức vô lậu của tự tánh, chẳng phải là cái nhân hữu lậu nơi mặt Sự thuộc về tiểu quả trong cõi trời người. “Thù thắng và hơn kém”: Từ Thanh Văn, Bồ Tát cho đến Phật đều có công đức, nhưng nhỏ hay to khác biệt rất xa. Nay đức Phật ấy (A Di Đà Phật) trong lúc tu nhân đã tu vô lượng nguyện hạnh mà thành tựu công đức cao cả tột bậc, chẳng thể nghĩ bàn, cho nên nói là “thù thắng”.

Diễn: “Lo toan tu tập phước thế gian thì là cái nhân hữu lậu”: Sơ Tổ vừa mới gặp Lương Vũ Đế, vua hỏi: “Quả nhân dựng chùa, chép kinh, độ cho tăng sĩ xuất gia vô lượng. Có công đức hay không?” Tổ đáp: “Thật sự không có công đức. [Bởi lẽ], đấy chỉ là cái quả nhỏ nhoi trong đường nhân thiên. Cái nhân hữu lậu như bóng theo hình, tuy có, nhưng chẳng thật!” Vua hỏi: “Thế nào là công đức chân thật?” Đáp: “Tịnh trí diệu viên, Thể vốn tự không tịch. Công đức như thế chẳng thể dùng [phước đức] thế gian để cầu được”).

(Sớ) Vấn: Kim Cang Bát Nhã vị “trang nghiêm Phật độ giả, thật phi trang nghiêm, thị danh trang nghiêm”, kim nãi quảng trần y chánh, vân hà nhị kinh ý nghĩa tương bội? Đáp: Tánh tướng bất thù, sở tông dị cố.

(Diễn) Kim Cang Bát Nhã chí thị danh trang nghiêm giả, kinh vân: “Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Bồ Tát trang nghiêm Phật độ phủ? Bất dã, Thế Tôn! Hà dĩ cố? Trang nghiêm Phật độ giả, tức phi trang nghiêm, thị danh trang nghiêm”. Cổ thích vân: “Dĩ Bồ Tát tuy tu hành nghiêm độ, hành nãi vô tác, độ diệc phi nghiêm. Phi nghiêm nhi nghiêm, cố viết tức phi trang nghiêm, thị danh trang nghiêm. Kim dẫn thử dĩ vấn, nãi đoạn chương thủ nghĩa, vị thật vô trang nghiêm, phương thị chân trang nghiêm dã; nhi kim nãi hữu chủng chủng y chánh trang nghiêm, bất dữ Kim Cang tương vi bội da? Thị phi đản bất tri Tịnh Độ, tịnh bất tri Kim Cang dã. Cố dĩ tánh tướng dung thông, sở tông hữu dị đáp chi.

(疏)問：金剛般若謂莊嚴佛土者，實非莊嚴，是名莊嚴，今乃廣陳依正，云何二經意義相背？答：性相不殊，所宗異故。

(演)金剛般若至是名莊嚴者，經云：須菩提！於意云何？菩薩莊嚴佛土不？不也，世尊！何以故？莊嚴佛土者，即非莊嚴，是名莊嚴。古釋云：以菩薩雖修行嚴土，行乃無作，土亦非嚴。非嚴而嚴，故曰即非莊嚴，是名莊嚴。今引此以問，乃斷章取義，謂實無莊嚴，方是真莊嚴也；而今乃有種種依正莊嚴；不與金剛相違背耶？是非但不知淨土，并不知金剛也。故以性相融通，所宗有異答之。

(Sớ: Hỏi: Kinh Kim Cang Bát Nhã nói “trang nghiêm cõi Phật, nhưng thật ra chẳng trang nghiêm, thì mới gọi là trang nghiêm”, nay [kinh này] lại trần thuật rộng rãi y báo và chánh báo, cớ sao hai kinh có ý nghĩa mâu thuẫn nhau? Đáp: Tánh và Tướng chẳng khác, nhưng mỗi kinh đề cao những điều khác nhau.

Diễn: Từ “Kim Cang Bát Nhã” cho đến “gọi là trang nghiêm”: Kinh nói: “Này Tu Bồ Đề! Ý ông như thế nào? Bồ Tát có trang nghiêm cõi Phật hay không? Thưa không, Thế Tôn! Vì cớ nào? Trang nghiêm cõi Phật tức chẳng phải trang nghiêm, bèn gọi là trang nghiêm”. Cổ nhân giải thích rằng: “Do Bồ Tát tuy tu hành để trang nghiêm cõi nước, nhưng hành bèn vô tác, cõi nước cũng chẳng được trang nghiêm. Chẳng trang nghiêm mà trang nghiêm; cho nên nói: - Chẳng phải là trang nghiêm thì gọi là trang nghiêm”. Nay [kẻ cật vấn] dùng ngay chuyện này để hỏi, tức là cắt xén ý nghĩa, cho rằng “phải thật sự không trang nghiêm thì mới là trang nghiêm thật sự”; [từ đó lập luận]: Nay thì [kinh này] có nói đủ mọi thứ y báo và chánh báo trang nghiêm, há chẳng phải là mâu thuẫn với kinh Kim Cang ư? [Bắt bẻ như vậy], đấy là không chỉ chẳng biết Tịnh Độ, mà cũng chẳng biết Kim Cang! Do vì tánh và tướng dung thông, tùy thuộc [mỗi kinh] đề cao những điều khác nhau mà trả lời khác nhau).

(Sao) Tánh tướng bất thù giả, toàn tánh khởi tướng, toàn tướng quy tánh, tánh tướng bổn phi nhị vật, nhi đương kinh các hữu sở tông. Bỉ kinh dĩ Vô Tướng vi Tông; cố duy minh Đệ Nhất Nghĩa tướng, bất thủ hình tướng, thật tắc thanh tịnh tâm trung, thân độ tự hiện. Dụ như ma kính, trần tận, tượng sanh. Kỳ chuyên ngôn tánh giả, cái tức tướng chi tánh, phi khí tướng nhi thủ tánh dã. Kim kinh dĩ khuyến sanh Tịnh Độ vi Tông, cố ư Cực Lạc y chánh, chủng chủng trang nghiêm, phản phúc khai minh, linh khởi hân mộ. Thật tắc tướng bổn tự không, duy tâm, duy thức. Kỳ quảng trần tướng giả, cái tức tánh chi tướng, phi ly tánh nhi ngôn tướng dã. Vi môn các biệt, cứu cánh thị đồng. Cố tri nhị kinh, nghĩa bất tương bội.

(Diễn) Bỉ kinh dĩ vô tướng vi tông, cố bất thủ hình tướng giả, như kinh vân: “Vô ngã tướng, vô nhân tướng, vô chúng sanh tướng, vô thọ giả tướng, vô pháp tướng, diệc vô phi pháp tướng” đẳng. Hựu vân: “Nhược kiến chư tướng phi tướng, tức kiến Như Lai”. Thật tắc thanh tịnh tâm trung, thân độ tự hiện giả, như kinh vân: “Dĩ tam thập nhị tướng kiến Như Lai”. Hựu vân: “Ư pháp, bất thuyết đoạn diệt tướng”. Kim kinh dĩ Tịnh Độ vi Tông, cố phản phúc khai minh giả, như kinh trung lan, võng, hàng thụ, trì, các, liên hoa, thiên nhạc, vũ hoa, hóa cầm, phong thụ, nãi chí thọ mạng, quang minh, Thanh Văn, Bồ Tát đẳng. Thật tắc tướng bổn tự không, duy tâm, duy thức giả, tuy hữu chủng chủng trang nghiêm, thật như kính tượng, thủy nguyệt, bất lập tiêm trần, giai hành nhân tâm thức sở biến hiện dã. Hựu thanh tịnh tâm trung, thân độ tự hiện giả, dĩ như thật Không, tức như thật Bất Không, chân thật lý trung, cụ túc vô lượng công đức cố. Hựu phục kiến bổn Pháp Thân, tự nhiên nhi hữu bất tư nghị nghiệp, năng hiện chủng chủng y chánh, cố Nhiếp Luận vân: “Như ma ni, thiên cổ, vô tư thành tự sự đẳng”. Hựu tướng bổn tự không, duy tâm, duy thức giả, dĩ bỉ sắc tướng trang nghiêm đẳng sự, vô lai, vô khứ, ly ư phân tế, duy y tâm hiện cố. Hựu phục nhất thiết sắc tướng, tức thị Như Lai diệu tâm, sở vị tùng bổn dĩ lai, sắc tâm bất nhị, sắc tánh tức trí. Cố Niết Bàn vân: “Ngô kim thử thân tức thị Pháp Thân” đẳng.

(鈔)性相不殊者，全性起相，全相歸性，性相本非二物。而當經各有所宗，彼經以無相為宗；故唯明第一義相，不取形相，實則清淨心中，身土自現。喻如磨鏡，塵盡像生。其專言性者，蓋即相之性，非棄相而取性也。今經以勸生淨土為宗，故於極樂依正，種種莊嚴，反覆開明，令起忻慕。實則相本自空，唯心唯識。其廣陳相者，蓋即性之相，非離性而言相也。為門各別，究竟是同。故知二經，義不相背。

(演)彼經以無相為宗，故不取形相者，如經云：無我相，無人相，無眾生相，無壽者相，無法相，亦無非法相等。又云：若見諸相非相，即見如來。實則清淨心中，身土自現者，如經云：以三十二相見如來。又云：於法，不說斷滅相。今經以淨土為宗，故反覆開明者，如經中欄網行樹，池閣蓮花，天樂雨花，化禽風樹，乃至壽命光明，聲聞菩薩等。實則相本自空，唯心唯識者，雖有種種莊嚴，實如鏡像水月，不立纖塵，皆行人心識所變現也。又清淨心中，身土自現者，以如實空，即如實不空，真實理中，具足無量功德故。又復見本法身，自然而有不思議業，能現種種依正，故攝論云：如摩尼天鼓，無思成自事等。又相本自空，唯心唯識者，以彼色相莊嚴等事，無來無去，離於分齊，唯依心現故。又復一切色相，即是如來妙心，所謂從本以來，色心不二，色性即智。故涅槃云：吾今此身即是法身等。

(Sao: “Tánh và tướng chẳng khác”: Toàn bộ tánh khởi tướng, toàn bộ tướng quy hồi tánh; tánh và tướng vốn chẳng phải là hai vật, nhưng mỗi kinh có điều được đề cao riêng. Kinh kia lấy Vô Tướng làm Tông. Do vậy, chỉ nói về tướng Đệ Nhất Nghĩa, chẳng giữ lấy hình tướng, thật sự là từ trong tâm thanh tịnh, thân và cõi nước tự hiện. Ví như mài gương, bụi hết, hình bóng bèn sanh. Kinh kia (kinh Kim Cang) chuyên nói tới tánh, tức là nói đến tánh của tướng, chẳng phải là vứt bỏ tướng để lấy tánh. Nay kinh này lấy “khuyên sanh Tịnh Độ” làm Tông, nên giảng đi, giảng lại rõ ràng các thứ trang nghiêm nơi y báo và chánh báo trong cõi Cực Lạc, hòng [khiến cho chúng sanh nghe pháp này] sẽ dấy lòng ưa thích, hâm mộ. Thật ra, tướng vốn là Không, duy tâm, duy thức. Trần thuật tướng trạng rộng rãi là vì [tướng ấy] là tướng của tánh, chẳng phải là lìa tánh mà nói đến tướng. Pháp môn khác biệt, nhưng mục đích cuối cùng giống nhau. Vì thế biết là ý nghĩa của hai kinh chẳng trái nghịch.

Diễn: “Kinh kia lấy vô tướng làm Tông, cho nên chẳng giữ lấy hình tướng”: Như kinh [Kim Cang] nói: “Vô ngã tướng, vô nhân tướng, vô chúng sanh tướng, vô thọ giả tướng, vô pháp tướng, mà cũng chẳng phải là không có pháp tướng” v.v… Lại nói: “Nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, tức là thấy Như Lai”.

“Thật ra thì trong cái tâm thanh tịnh, thân và cõi nước tự hiện”: Như kinh [Kim Cang] nói: “Dùng ba mươi hai tướng để thấy Như Lai”. Lại nói: “Ở nơi pháp, chẳng nói đến tướng đoạn diệt”. Kinh này lấy Tịnh Độ làm Tông, vì thế, giảng đi giảng lại rõ ràng” [tức là nói đến các sự tướng] như lan can, lưới, hàng cây, ao, gác, hoa sen, nhạc trời, mưa hoa, chim biến hóa, gió lùa qua cây, cho đến thọ mạng, quang minh, Thanh Văn, Bồ Tát v.v... “Thật ra, tướng vốn là Không, duy tâm, duy thức”: Tuy có các thứ trang nghiêm, thật ra là như hình bóng trong gương, trăng trong nước, chẳng lập mảy trần, đều do tâm thức của hành nhân biến hiện.

Lại nữa, “trong tâm thanh tịnh, thân và cõi nước tự hiện” là do như thật Không chính là như thật Bất Không, trong lý chân thật, trọn đủ vô lượng công đức. Lại thấy Pháp Thân tự nhiên có nghiệp chẳng thể nghĩ bàn, có thể hiện các thứ y báo và chánh báo. Do vậy, Nhiếp Luận nói: “Như ma ni, hay cái trống cõi trời, [bản thân chúng] không suy nghĩ, mà thành tựu những sự việc như thế đó” v.v… Lại nữa, “tướng vốn tự không, duy tâm, duy thức”: Do các sự có sắc tướng trang nghiêm như thế ấy chẳng đến, chẳng đi, lìa khỏi phần hạn, chỉ do tâm mà hiện. Lại nữa, hết thảy các sắc tướng chính là diệu tâm của Như Lai, tức là từ trước đến nay, sắc và tâm chẳng hai, tánh của sắc tức là trí. Vì thế, kinh Niết Bàn nói: “Thân hiện tại này của ta chính là Pháp Thân” v.v…)

(Sớ) Vấn: “Chư thiên cung điện, viên uyển, diệc dĩ bảo nghiêm, dữ thử hà biệt?” Đáp: Thô diệu dị cố.

(Sao) Thô diệu giả, như thế châu ngọc, tuy quân danh bảo, nhi chất hữu thô diệu, giá hữu trọng khinh. Cố chư thiên tự hạ nhi thượng, y chánh trang nghiêm, tùng thô tiệm diệu, thắng liệt huýnh thù! Hà huống Cực Lạc siêu việt tam giới, ninh bất bảo nghiêm chi trung, độc vi tối thắng? Kinh vân: “Luân vương diệc hữu tam thập nhị tướng, nhi bất cập Phật”, tức thử ý dã.

(疏)問：諸天宮殿園苑，亦以寶嚴，與此何別？答：粗妙異故。

(鈔)粗妙者，如世珠玉，雖均名寶，而質有粗妙，價 有重輕。故諸天自下而上，依正莊嚴，從粗漸妙，勝劣迥殊！何況極樂超越三界，寧不寶嚴之中，獨為最勝？經云：輪王亦有三十二相，而不及佛，即此意也。

(Sớ: Hỏi: “Cung điện và vườn hoa của chư thiên cũng trang nghiêm bằng các báu, có khác gì [y báo trang nghiêm trong cõi Cực Lạc được nói] ở đây hay chăng?” Đáp: [Có sự khác biệt] do thô hay diệu khác biệt.

Sao: “Thô, diệu” là như châu ngọc trong cõi đời, tuy đều gọi là “của báu”, nhưng thể chất có thô hay diệu, giá trị có quý giá hay rẻ mạt. Vì thế, chư thiên từ các tầng trời dưới thấp cho đến trên cao, y báo và chánh báo trang nghiêm từ thô tới diệu, hơn kém khác xa nhau. Huống chi cõi Cực Lạc vượt xa tam giới, lẽ nào chẳng được trang nghiêm bằng các món báu tối thắng mà không cõi nào khác có được! Kinh dạy: “Luân vương cũng có ba mươi hai tướng, nhưng chẳng bằng Phật”, chính là nói đến ý nghĩa này).

(Sớ) Hựu thử công đức, tuy Phật lực thành tựu, diệc kiêm diêu chúng sanh, dĩ tâm tịnh, độ tịnh cố.

(Sao) Kiêm diêu chúng sanh giả, Duy Ma Kinh vân: “Trực tâm thị Bồ Tát tịnh độ. Bồ Tát thành Phật thời, bất siểm chúng sanh, lai sanh kỳ quốc. Thâm tâm thị Bồ Tát tịnh độ, Bồ Tát thành Phật thời, cụ túc công đức chúng sanh, lai sanh kỳ quốc. Nãi chí vạn hạnh, tất diệc như thị”. Thị dĩ, thử phương niệm Phật, bỉ độ liên thành; tắc Cực Lạc chủng chủng thanh tịnh trang nghiêm, tuy bỉ Phật vi Bồ Tát thời chi sở thành tựu, nhi vị cần tu tịnh nghiệp chúng sanh, cộng dữ thành tựu, diệc khả dã. Cố viết: “Tùy kỳ tâm tịnh, tắc Phật độ tịnh”.

(Diễn) Trực tâm thị Bồ Tát tịnh độ đẳng, Tịnh Độ địa bình như chưởng, vô chư khanh khảm, khởi siểm khúc chi sở năng thành? Thất bảo trang nghiêm, thắng diệu vô tỷ, khởi thiển hạnh chi sở năng đắc? Cố tất tam trí ư nhất tâm trung tu, trực chí đạo tràng, vô chư ủy khúc. Tam Đế ư nhất tâm trung tạo, cùng thâm tận để, cứu sướng Thật Tế, nãi năng như thị; nhi bất siểm chúng sanh, cập cụ túc công đức chúng sanh lai sanh kỳ quốc giả, dĩ hóa duyên tương cập, quả báo tương thông, dĩ nhân khắc quả, ảnh hưởng tương phù, bất sai hào phát dã. Nãi chí vạn hạnh tất diệc như thị giả, thứ tùng Đại Thừa tâm Lục Độ, Tứ Đẳng, Tứ Nhiếp, nãi chí Thập Thiện, thị Bồ Tát Tịnh Độ. Bồ Tát thành Phật thời, cụ hành Thập Thiện chúng sanh lai sanh kỳ quốc dã.

(疏)又此功德，雖佛力成就，亦兼繇眾生，以心淨土淨故。

(鈔)兼繇眾生者，維摩經云：直心是菩薩淨土。菩薩成佛時，不諂眾生，來生其國。深心是菩薩淨土，菩薩成佛時，具足功德眾生，來生其國。乃至萬行，悉亦如是。是以，此方念佛，彼土蓮成；則極樂種種清淨莊嚴，雖彼佛為菩薩時之所成就，而謂勤修淨業眾生，共與成就，亦可也。故曰：隨其心淨，則佛土淨。

(演)直心是菩薩淨土等，淨土地平如掌，無諸坑坎，豈諂曲之所能成？七寶莊嚴，勝妙無比，豈淺行之所能得？故必三智於一心中修，直至道場，無諸委曲。三諦於一心中造，窮深盡底，究暢實際，乃能如是；而不諂眾生，及具足功德眾生來生其國者，以化緣相及，果報相通，以因克果，影響相符，不差毫髮也。乃至萬行悉亦如是者，次從大乘心六度，四等四攝，乃至十善，是菩薩淨土。菩薩成佛時，具行十善眾生來生其國也。

(Sớ: Lại nữa, công đức ấy tuy do Phật lực thành tựu, nhưng cũng do chúng sanh góp phần, vì tâm tịnh, cõi nước bèn tịnh.

Sao: “Cũng do chúng sanh góp phần”, kinh Duy Ma dạy: “Trực tâm là tịnh độ của Bồ Tát. Lúc Bồ Tát thành Phật, chúng sanh chẳng siểm nịnh sẽ sanh về nước ấy. Thâm tâm là tịnh độ của Bồ Tát. Khi Bồ Tát thành Phật, chúng sanh trọn đủ công đức bèn sanh về cõi Ngài. Cho đến vạn hạnh cũng đều giống như vậy”. Do vì lẽ này, trong cõi này niệm Phật, cõi kia trổ hoa sen. Bởi thế, các thứ thanh tịnh trang nghiêm trong cõi Cực Lạc tuy được thành tựu bởi đức Phật ấy khi Ngài còn là Bồ Tát, nhưng nói [các thứ thanh tịnh trang nghiêm ấy] do chúng sanh siêng tu tịnh nghiệp cùng góp sức thành tựu thì cũng được. Vì thế nói là “thuận theo tâm tịnh mà cõi Phật tịnh”.

Diễn: “Trực tâm là Tịnh Độ của Bồ Tát v.v…”: Đất trong Tịnh Độ phẳng như lòng bàn tay, không có hầm hố, há có thể nào là do siểm khúc mà thành ư? Bảy báu trang nghiêm, thù thắng nhiệm mầu khôn sánh, há có phải các hạnh nông cạn mà hòng đạt được ư? Vì thế, ắt phải do tu tam trí nơi nhất tâm, thẳng đến đạo tràng, không có các thứ cong vạy. Tam Đế được tạo bởi nhất tâm, sâu tột cùng tận đáy, thông hiểu rốt ráo Thật Tế thì mới có thể như vậy được. “Chúng sanh chẳng siểm khúc và chúng sanh đầy đủ công đức sanh về cõi ấy” là do hóa duyên tương ứng, quả báo tương thông, do nhân [như vậy], mà chắc chắn đạt được quả [như vậy], bóng ứng theo hình, tiếng vang ứng theo âm thanh, chẳng sai sót mảy tóc. “Cho đến vạn hạnh cũng đều giống như thế”: Kế đó là từ Đại Thừa tâm, Lục Độ, Tứ Đẳng, Tứ Nhiếp, cho đến Thập Thiện là Tịnh Độ của Bồ Tát. Khi Bồ Tát thành Phật, chúng sanh hành trọn đủ Thập Thiện sẽ sanh về cõi ấy).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh năng sanh vạn pháp, thị trang nghiêm nghĩa.

(Diễn) Tự tánh năng sanh vạn pháp thị trang nghiêm nghĩa giả, Kim Cang Kinh vân: “Tức phi trang nghiêm, thị danh trang nghiêm”. Kim tắc tự tâm xuất sanh vạn pháp, hoàn dĩ vạn pháp nghiêm tâm. Pháp bổn tự không, nghiêm diệc hà hữu? Vô năng nghiêm, sở nghiêm, thị chân trang nghiêm.

(疏)稱理，則自性能生萬法，是莊嚴義。

(演)自性能生萬法是莊嚴義者，金剛經云：即非莊嚴，是名莊嚴。今則自心出生萬法，還以萬法嚴心。法本自空，嚴亦何有？無能嚴所嚴，是真莊嚴。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh có thể sanh vạn pháp là ý nghĩa trang nghiêm.

Diễn: “Tự tánh có thể sanh ra vạn pháp là ý nghĩa trang nghiêm”: Kinh Kim Cang dạy: “Chẳng phải là trang nghiêm thì gọi là trang nghiêm”. Nay do tự tâm sanh ra vạn pháp, lại dùng vạn pháp để trang nghiêm cái tâm. Pháp vốn tự không, trang nghiêm cũng làm sao có được? Chẳng có cái trang nghiêm và cái được trang nghiêm, đó là trang nghiêm thật sự).

(Sao) Lục Tổ vân: “Hà kỳ tự tánh năng sanh vạn pháp?” Hoa Nghiêm kinh vân: “Nhất thiết bảo linh võng, giải nhất thiết pháp như huyễn tâm sở sanh. Nhất thiết bảo lâu các, vô trước thiện căn, vô sanh thiện căn sở sanh, nãi chí y, cái, tràng, tòa đẳng, mạc bất giai nhiên”. Hựu vân: “Thử Hoa Tạng Trang Nghiêm Thế Giới Hải trung, nhược sơn, hà, nãi chí thụ lâm, trần, mao đẳng xứ, nhất nhất giai thị xứng Chân Như pháp giới, cụ vô biên đức”. Thị cố, đương tri Tịnh Độ duy tâm, cánh vô ngoại cảnh.

(Diễn) Nhất thiết bảo linh võng như huyễn tâm sở sanh đẳng giả, vị uế độ y chánh, tùng phàm phu hữu lậu thức sanh. Tịnh Độ bảo nghiêm, tùng thánh nhân vô lậu trí sanh. Cố linh võng như huyễn, tùng nhân giải pháp như huyễn tâm sanh. Lâu các phù không, tùng nhân vô trước vô sanh tâm sanh; nãi chí chủng chủng bảo y, tùng nhẫn nhục sanh. Bảo cái tùng từ bi sanh, chủng chủng bảo tràng tùng thị thuyết nhất thiết pháp sanh, chủng chủng bảo tòa tùng giải nhất thiết pháp Không sanh. Nhất nhất giai thị xứng Chân Như pháp giới cụ vô biên đức giả, Hoa Nghiêm cảnh giới xứng tánh pháp môn, cố pháp pháp toàn chương, trần trần cụ túc. Cố vân Hoa Tạng thế giới sở hữu trần, nhất nhất trần trung kiến pháp giới dã.

(鈔)六祖云：何期自性能生萬法？華嚴經云：一切寶鈴網，解一切法如幻心所生。一切寶樓閣，無著善根，無生善根所生，乃至衣蓋幢座等，莫不皆然。又云：此華藏莊嚴世界海中，若山河，乃至樹林塵毛等處，一一皆是稱真如法界，具無邊德，是故，當知淨土唯心，更無外境。

(演)一切寶鈴網如幻心所生等者，謂穢土依正，從凡夫有漏識生。淨土寶嚴，從聖人無漏智生。故鈴網如幻，從人解法如幻心生。樓閣浮空，從人無著無生心生；乃至種種寶衣，從忍辱生。寶蓋從慈悲生，種種寶幢從示說一切法生，種種寶座從解一切法空生。一一皆是稱真如法界具無邊德者，華嚴境界稱性法門，故法法全彰，塵塵具足。故云華藏世界所有塵，一一塵中見法界也。

(Sao: Lục Tổ nói: “Nào ngờ tự tánh có thể sanh ra vạn pháp?” Kinh Hoa Nghiêm nói: “Hết thảy lưới linh báu, sanh từ cái tâm hiểu hết thảy các pháp như huyễn. Hết thảy lầu gác báu được sanh từ căn lành không chấp trước, sanh từ thiện căn vô sanh, cho đến y phục, lọng, tràng, tòa ngồi v.v… không gì chẳng phải là như vậy”. Lại nói: “Trong Hoa Tạng Trang Nghiêm Thế Giới Hải, dù núi, sông, cho đến những chỗ như rừng cây, hạt bụi, sợi lông v.v… mỗi mỗi đều tương xứng Chân Như pháp giới, đầy đủ vô biên đức”. Vì thế, hãy nên biết Tịnh Độ duy tâm, chẳng có ngoại cảnh

Diễn: “Hết thảy linh và lưới báu do huyễn tâm sanh ra”, ý nói: Y báo và chánh báo trong uế độ do hữu lậu thức của phàm phu sanh ra. Cõi Tịnh Độ trang nghiêm bằng các thứ báu do vô lậu trí của thánh nhân sanh ra. Vì thế, linh và lưới như huyễn, sanh từ cái tâm hiểu pháp như huyễn của con người. Lầu gác nổi trên hư không sanh từ cái tâm không chấp trước và cái tâm vô sanh. Cho đến các thứ y báu là do nhẫn nhục sanh ra. Lọng báu sanh từ lòng từ bi. Các thứ tràng báu sanh từ sự chỉ dạy và diễn nói hết thảy các pháp. Các thứ tòa báu sanh từ sự hiểu biết hết thảy các pháp là Không. Mỗi thứ đều xứng với Chân Như pháp giới mà trọn đủ vô biên đức. Cảnh giới Hoa Nghiêm là pháp môn xứng tánh. Vì thế, pháp nào cũng được phô bày trọn vẹn, mỗi trần đều trọn đủ. Do đó nói: “Tất cả vi trần trong thế giới Hoa Tạng, từ trong mỗi trần đều thấy pháp giới”).

Quyển Đệ Tam

(Sao) Thuyết pháp giả, Đại Bổn vân: “Vi lan hồi lưu, chuyển tương quán chú, bất trì, bất tật, an tường từ thệ. Ba dương vô lượng tự nhiên diệu thanh, hoặc văn Phật thanh, hoặc văn Pháp thanh, hoặc văn Tăng thanh, tịch tĩnh thanh, Không Vô Ngã thanh, đại từ bi thanh, Ba La Mật thanh, Thập Lực, Vô Úy, Bất Cộng pháp thanh, chư thông huệ thanh, vô sở tác thanh, bất khởi diệt thanh, vô sanh nhẫn thanh, nãi chí cam lộ quán đảnh, chúng diệu pháp thanh, xứng kỳ sở dục, vô bất văn giả, phát thanh tịnh tâm, thành thục chư căn, vĩnh bất thoái ư Vô Thượng Bồ Đề”. Thị thủy bổn vô tình, thiện năng thuyết chư diệu pháp dã.

(Diễn) Hoặc văn Phật, Pháp, Tăng thanh, Tam Bảo thanh dã. Tịch Tĩnh, Không, Vô Ngã thanh, Nhị Thừa thanh dã. Đại từ bi, Ba La Mật thanh, Bồ Tát thanh dã. Thập lực, vô úy, bất cộng thanh, Phật thanh dã. Chư thông huệ hạ, tế minh Bồ Tát thanh. Thông huệ, thông đồ chi huệ, Tam Hiền thanh dã. Vô sở tác, bất khởi diệt, Sơ Địa chí Thất Địa thanh dã. Dĩ thử chư địa, đoạn vô minh, chứng Pháp Tánh. Pháp Tánh bổn vô minh sở tác cập khởi diệt cố. Vô Sanh Nhẫn thanh, Bát Địa thanh dã. Dĩ Bát Địa Bồ Tát đoạn Câu Sanh Ngã Chấp, thân chứng Vô Sanh cố. Cam lộ quán đảnh, Đẳng Giác thanh dã. Đẳng Giác tương thành Phật thời, thập phương chư Phật dĩ trí huệ thủy, nhi quán kỳ đảnh, tức nhập Phật vị. Như Chuyển Luân Vương tương thiệu vương vị, dĩ thủy quán đảnh cố. Thành thục chư căn giả, chư căn tức Thanh Văn, Duyên Giác, cập chư vị Bồ Tát. Thượng, trung, hạ chư căn, giai đồng quy Nhất Thật dã. Thủy bổn vô tình, thiện năng thuyết pháp giả, thử độ chúng sanh, mê tâm trục cảnh, chư căn ám tắc, duy nhĩ sảo lợi, cố dĩ thanh vi giáo thể, duy văn hữu tình thuyết pháp. Bỉ độ chúng sanh, ký hội cảnh quy tâm, lục căn thông lợi. Cố lục trần giai vi giáo thể, căn căn tận nhập Viên Thông, bất độc hữu tình thuyết pháp, vô tình diệc giai thuyết pháp dã.

(鈔)說法者，大本云：微瀾洄流，轉相灌注，不遲不 疾，安詳徐逝。波揚無量自然妙聲，或聞佛聲，或聞法聲，或聞僧聲，寂靜聲，空無我聲，大慈悲聲，波羅密聲，十力無畏不共法聲，諸通慧聲，無所作聲，不起滅聲，無生忍聲，乃至甘露灌頂，眾妙法聲，稱其所欲，無不聞者，發清淨心，成熟諸根，永不退於無上菩提。是水本無情，善能說諸妙法也。

(演)或聞佛法僧聲，三寶聲也。寂靜空無我聲，二乘聲也。大慈悲波羅蜜聲，菩薩聲也。十力無畏不共聲，佛聲也。諸通慧下，細明菩薩聲。通慧，通途之慧，三賢聲也。無所作，不起滅，初地至七地聲也。以此諸地，斷無明，證法性。法性本無明所作及起滅故。無生忍聲，八地聲也。以八地菩薩斷俱生我執，親證無生故。甘露灌頂，等覺聲也。等覺將成佛時，十方諸佛以智慧水，而灌其頂，即入佛位。如轉輪王將紹王位，以水灌頂故。成熟諸根者，諸根即聲聞緣覺，及諸位菩薩。上中下諸根，皆同歸一實也。水本無情，善能說法者，此土眾生，迷心逐境，諸根暗塞，唯耳稍利，故以聲為教體，唯聞有情說法。彼土眾生，既會境歸心，六根通利。故六塵皆為教體，根根盡入圓通，不獨有情說法，無情亦皆說法也。

(Sao: “Thuyết pháp”, Đại Bổn nói: “Sóng nhẹ vờn quanh, lần lượt tưới rót lẫn nhau, chẳng chậm, chẳng nhanh, an tường thong thả lan tỏa. Tiếng sóng vỗ, phát ra vô lượng âm thanh mầu nhiệm, tự nhiên, hoặc nghe tiếng Phật, hoặc nghe tiếng Pháp, hoặc nghe tiếng Tăng, tiếng tịch tĩnh, tiếng Không Vô Ngã, tiếng đại từ bi, tiếng Ba La Mật, tiếng Thập Lực, Vô Úy, Bất Cộng Pháp, tiếng các thông huệ, tiếng vô sở tác, tiếng chẳng khởi diệt, tiếng Vô Sanh Nhẫn, cho đến tiếng cam lộ quán đảnh, tiếng các diệu pháp, xứng hợp lòng mong muốn, không gì chẳng nghe, phát tâm thanh tịnh, thành thục các căn, vĩnh viễn chẳng thoái chuyển Vô Thượng Bồ Đề”. Nước ấy vốn vô tình mà khéo có thể nói các diệu pháp.

Diễn: “Hoặc nghe tiếng Phật, Pháp, Tăng”: Tiếng Tam Bảo. “Tiếng Tịch Tĩnh Không Vô Ngã”: Tiếng Nhị Thừa. “Tiếng Đại từ bi Ba La Mật”: Tiếng Bồ Tát. “Tiếng Thập Lực, vô úy, bất cộng”: Tiếng Phật. Từ câu “thông huệ” trở đi, nói cặn kẽ về tiếng Bồ Tát. “Thông huệ”: Huệ theo đường lối thông thường. [Thông huệ thanh] là tiếng của Tam Hiền. “Vô sở tác, chẳng khởi diệt” là tiếng từ Sơ Địa cho đến Thất Địa; do các địa ấy đã đoạn vô minh, chứng Pháp Tánh. Pháp Tánh vốn không có gì để làm, dấy lên, hay diệt mất. “Tiếng Vô Sanh Nhẫn” là tiếng của Bát Địa. Do Bát Địa Bồ Tát đoạn Câu Sanh Ngã Chấp (ngã chấp bẩm sanh), đích thân chứng Vô Sanh. “Cam lộ quán đảnh” là tiếng Đẳng Giác. Khi Đẳng Giác sắp thành Phật, mười phương chư Phật dùng nước trí huệ rưới lên đảnh người ấy, [người ấy] liền dự vào địa vị Phật, giống như Chuyển Luân Vương khi sắp nối ngôi vua, dùng nước rưới đảnh vậy.

“Thành thục các căn”: “Các căn” chính là Thanh Văn, Duyên Giác, và các địa vị Bồ Tát. Các căn thượng, trung, hạ, đều cùng quy vào Nhất Thật. “Nước vốn vô tình mà khéo có thể thuyết pháp”: Chúng sanh trong cõi này mê tâm chạy theo cảnh, các căn tối tăm, tắc nghẽn, chỉ có tai khá nhạy bén. Vì thế, dùng âm thanh làm giáo thể, chỉ nghe hữu tình thuyết pháp. Chúng sanh trong cõi ấy, đã thấu hiểu cảnh gom về tâm, sáu căn thông suốt, nhạy bén. Do đó, sáu trần đều làm giáo thể, căn nào cũng nhập trọn Viên Thông, chẳng riêng hữu tình thuyết pháp, mà vô tình cũng đều thuyết pháp).

(Sao) Dục tất tấn nghiệp giả, Đại Bổn vân: “Ký giai dục dĩ, hoặc các tọa ư liên hoa chi thượng”. Hựu vân: “Hữu tại địa giảng kinh giả, tụng kinh giả, tự thuyết kinh giả, thọ kinh giả, thính kinh giả, niệm kinh giả, tư đạo giả, tọa Thiền nhất tâm giả, kinh hành giả. Hữu tại hư không trung, giảng kinh giả, nãi chí tọa Thiền, kinh hành giả, các tùy kỳ chất, nhi hữu sở đắc. Vị đắc Tứ Quả giả, nhân đắc Tứ Quả. Vị đắc bất thoái chuyển địa Bồ Tát, đắc bất thoái chuyển”. Thị thủy bất đản dĩ khả dục vi công, hựu năng lợi ích ư ký dục chi hậu dã. Dĩ thượng tam chủng thù thắng, giai nhiếp bảo trì đức thủy trung cố. Hựu Hậu Xuất Kinh Kệ vân: “Đản hữu hà thủy lưu, âm hưởng như thuyết kinh”, thị dã.

(Diễn) Thị thủy bất đản dĩ khả dục vi công giả, thử độ chúng

sanh, mê tâm trục cảnh, tắc thủy nãi nghiệp báo chi thủy, đản năng tẩy Tứ Đại cấu uế, bất năng đắc đại lợi ích. Bỉ độ chúng sanh, hội cảnh quy tâm, bát công đức thủy, tức tự tâm trí huệ. Cố năng khai thần duyệt thể, đoạn Hoặc chứng chân, đắc đại lợi ích dã.

(鈔)浴畢進業者，大本云：既皆浴已，或各坐於蓮華之上。又云：有在地講經者，誦經者，自說經者，授經者，聽經者，念經者，思道者，坐禪一心者，經行者。有在虛空中，講經者，乃至坐禪，經行者，各隨其質，而有所得。未得四果者，因得四果。未得不退轉地菩薩，得不退轉。是水不但以可浴為功，又能利益於既浴之後也。以上三種殊勝，皆攝寶池德水中故。又後出經偈云：但有河水流，音響如說經，是也。

(演)是水不但以可浴為功者，此土眾生，迷心逐境，則水乃業報之水，但能洗四大垢穢，不能得大利益。彼土眾生，會境歸心，八功德水，即自心智慧。故能開神悅體，斷惑證真，得大利益也。

(Sao: “Tắm [nước ấy], ắt đạo nghiệp tăng tấn”: Kinh Đại Bổn chép: “Đã tắm xong, hoặc là ai nấy đều ngồi trên hoa sen”. Lại nói: “Trên mặt đất, có người giảng kinh, tụng kinh, tự nói kinh, truyền dạy kinh, nghe kinh, niệm kinh, suy nghĩ về đạo, tọa Thiền nhất tâm, kinh hành. Có người giảng kinh, cho đến tọa Thiền, kinh hành trên hư không. Mỗi vị đều tùy theo tánh chất của mình mà có sở đắc. Người chưa đắc Tứ Quả do đó bèn đắc Tứ Quả. Bồ Tát chưa đạt địa vị Bất Thoái Chuyển liền đắc Bất Thoái Chuyển”. Nước ấy không chỉ có công năng tắm gội, mà còn có thể lợi ích sau khi tắm. Ba thứ thù thắng trên đây đều bao gồm trong nước công đức nơi ao báu. Lại nữa, Hậu Xuất Kinh Kệ có nói: “Chỉ có nước sông chảy, vang tiếng như nói kinh”, chính là [nói về công đức của nước trong cõi Cực Lạc vậy].

Diễn: “Nước ấy không chỉ có công năng tắm gội”: Chúng sanh trong cõi này mê tâm chạy theo cảnh, cho nên nước là nước nghiệp báo, chỉ có thể gột rửa cấu uế nơi Tứ Đại, chẳng thể khiến cho chúng sanh đạt được lợi ích to lớn. Chúng sanh trong cõi kia gom cảnh về tâm, nước tám công đức chính là trí huệ nơi tự tâm. Vì thế, có thể sảng khoái tinh thần, vui sướng thân thể, đoạn Hoặc, chứng chân, đạt được lợi ích lớn).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh uông dương xung dung, thị bảo trì nghĩa. Tự tánh tất bị nhất thiết công đức, thị đức thủy nghĩa.

(Sao) Uông dương xung dung giả, uông, thâm mạo. Tự tánh thâm huyền vô tận, như trì để cố. Dương, quảng mạo. Tự tánh quảng viễn vô tế, như trì lượng cố. Xung dung giả, trung hòa mạo. Tự tánh phi chân, phi tục, thuần túy chí thiện, như trì thuần dĩ bảo thành cố.

(Diễn) Tự tánh thâm huyền vô tận giả, thụ cùng tam tế chi để cố. Quảng viễn vô tế giả, hoành cực pháp giới chi biên cố. Phi chân, phi tục, thuần túy chí thiện giả, tuyệt chư đãi đối, ly nhị biên tạp nhữu cố.

(疏)稱理，則自性汪洋沖融，是寶池義。自性悉備一切功德，是德水義。

(鈔)汪洋沖融者，汪，深貌。自性深玄無盡，如池底故。洋，廣貌。自性廣遠無際，如池量故。沖，融者，中和貌。自性非真非俗，純粹至善，如池純以寶成故。

(演)自性深玄無盡者，豎窮三際之底故。廣遠無際者，橫極法界之邊故。非真非俗純粹至善者，絕諸待對，離二邊雜糅故。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh sâu xa, mênh mông, bình ổn là ý nghĩa của ao báu. Tự tánh luôn trọn đủ hết thảy công đức là ý nghĩa của nước công đức.

Sao: “Uông dương xung dung”, Uông là dáng vẻ sâu thẳm. Tự tánh sâu mầu, vô tận, như đáy ao. Dương là dáng vẻ rộng lớn. Tự tánh rộng xa không ngằn mé, như dung lượng của ao. Xung dung là dáng vẻ hòa hoãn. Tự tánh không phải chân, không phải tục, thuần túy chí thiện, như ao thuần dùng chất báu tạo thành.

Diễn: “Tự tánh sâu mầu, vô tận” vì theo chiều dọc sâu thẳm tột cùng ba đời. “Rộng xa không ngằn mé” vì theo chiều ngang tột cùng bờ mé của pháp giới. “Không phải chân, không phải tục, thuần túy chí thiện”: Dứt bặt các đối đãi, rời lìa các thứ tạp loạn thuộc hai bên).

(Sao) Bị chư công đức giả, tự tánh vô nhiễm, tức trừng tịnh đức. Tự tánh vô phiền, tức thanh lương đức. Tự tánh vô ác, tức cam mỹ đức. Tự tánh vô ngã, tức khinh nhuyễn đức. Tự tánh vô kiệt, tức nhuận trạch đức. Tự tánh vô bạo, tức an hòa đức. Tự tánh vô phạp, tức trừ cơ khát đức. Tự tánh xuất sanh nhất thiết vạn thiện, tức trưởng dưỡng đức. Hựu tự tánh thuận vạn vật nhi vô tình, thượng hành tắc nhập thánh lưu, thánh vô sở tăng. Hạ hành tắc nhập phàm lưu, phàm vô sở giảm, bất biến tùy duyên, châu biến pháp giới. Sở vị “lưu chú hoa gian, cập chư lương đống” giả dã. Vĩnh Minh vân: “Thủy hữu thập đức, đồng chân tánh cố”, ý chánh như thị. Định thủy trạm nhiên mãn, dục thử vô cấu nhân, vô cấu, diệc vô tịnh, thị danh “bát công đức”.

(Diễn) Thuận vạn vật nhi vô tình giả, tình, thật dã. Như huyễn, như hóa, vô chân thật cố. Thượng hành tắc nhập thánh lưu giả, Chân Như tùy tịnh duyên, tắc vi tứ thánh. Tứ thánh ký như huyễn, thánh vô sở tăng. Hạ hành tắc nhập phàm lưu giả, Chân Như tùy nhiễm duyên, tắc vi lục phàm. Lục phàm diệc như huyễn, phàm vô sở giảm. Bất biến tùy duyên châu biến pháp giới giả, Chân Như tự thể bất biến, nhi năng tùy nhiễm tịnh duyên biến thập pháp giới. Định thủy nhị cú, Tịnh Danh vân: “Bát giải chi dục trì, Định thủy trạm nhiên mãn, bố dĩ thất tịnh hoa, dục thử vô cấu nhân”. Cổ thích vân: “Thủy chi vi Dụng, trừ cấu, khử nhiệt, giải thoát chi tánh diệc nhiên. Giải thoát chi trung, Định, Huệ ý túc, trạm nhiên mãn hỹ. Thất tịnh, tự giới tịnh chí Niết Bàn tịnh. Dục thử vô cấu nhân giả, vô cấu nhi dục, trừ nhiệt thủ thích dã. Bồ Tát vô duyên nhi nhập bát giải giả, ngoại vị chúng sanh, nội tự điều thích dã. Kim chi thủ ý, vị tánh định chi thủy, dục thử bất lập nhất trần chi vô cấu nhân. Nhiên vô cấu nhân, do đọa tịnh dã, phi chân công đức. Cấu tịnh song vong, thị chân công đức hỹ!

(鈔)備諸功德者，自性無染，即澄淨德。自性無 煩，即清涼德。自性無惡，即甘美德。自性無我，即輕軟德。自性無竭，即潤澤德。自性無暴，即安和德。自性無乏，即除飢渴德。自性出生一切萬善，即長養德。又自性順萬物而無情，上行則入聖流，聖無所增。下行則入凡流，凡無所減，不變隨緣，周遍法界。所謂流注華間，及諸梁棟者也。永明云：水有十德，同真性故，意正如是。定水湛然滿，浴此無垢人，無垢亦無淨，是名八功德。

(演)順萬物而無情者，情，實也。如幻如化，無真實故。上行則入聖流者，真如隨淨緣，則為四聖。四聖既如幻，聖無所增。下行則入凡流者，真如隨染緣，則為六凡。六凡亦如幻，凡無所減。不變隨緣周遍法界者，真如自體不變，而能隨染淨緣遍十法界。定水二句，淨名云：八解之浴池，定水湛然滿，布以七淨花，浴此無垢人。古釋云：水之為用，除垢去熱，解脫之性亦然。解脫之中，定慧意足，湛然滿矣。七淨，自戒淨至涅槃淨。浴此無垢人者，無垢而浴，除熱取適也。菩薩無緣而入八解者，外為眾生，內自調適也。今之取意，謂性定之水，浴此不立一塵之無垢人。然無垢人，猶墮淨也，非真功德。垢淨雙亡，是真功德矣！

(Sao: “Trọn đủ các công đức”: Tự tánh vô nhiễm, tức là phẩm đức lắng sạch. Tự tánh vô phiền, tức là phẩm đức trong mát. Tự tánh vô ác, tức là phẩm đức ngon ngọt. Tự tánh vô ngã, tức là phẩm đức mềm, nhẹ. Tự tánh chẳng cạn kiệt, tức là phẩm đức nhuần thấm. Tự tánh chẳng bạo liệt, tức là phẩm đức an hòa. Tự tánh chẳng thiếu, tức là phẩm đức trừ đói khát. Tự tánh sanh ra hết thảy vạn thiện, tức là phẩm đức trưởng dưỡng. Lại nữa, tự tánh thuận theo vạn vật nhưng vô tình. “Chảy lên trên” tức là nhập dòng thánh, thánh chẳng hề tăng. “Chảy xuống” là vào dòng phàm, phàm chẳng bị giảm. Bất biến nhưng tùy duyên, trọn khắp pháp giới; điều này được diễn tả là “chảy luồn trong hoa và các kèo cột” vậy! Ngài Vĩnh Minh nói: “Nước có mười đức vì có cùng một tánh với Chân Như”, chính là ý nghĩa này. Nước Định lắng trong, tràn đầy, người tắm nước ấy bèn chẳng có trần cấu, mà cũng chẳng nhơ, chẳng sạch, nên gọi là “tám công đức”.

Diễn: “Thuận theo vạn vật nhưng vô tình”: Tình là thật; như huyễn, như hóa thì chẳng chân thật. “Chảy lên trên bèn vào dòng thánh”: Chân Như thuận theo tịnh duyên bèn là tứ thánh. Tứ thánh đã như huyễn, nên thánh chẳng tăng. “Chảy xuống dưới là vào dòng phàm”: Chân Như thuận theo nhiễm duyên, bèn là lục phàm. Lục phàm cũng như huyễn, cho nên phàm chẳng giảm! “Bất biến tùy duyên, trọn khắp pháp giới”: Tự thể của Chân Như bất biến, mà có thể thuận theo duyên nhiễm hay tịnh để trọn khắp mười pháp giới.

Đối với hai câu “nước Định…”, kinh Tịnh Danh nói: “Ao tắm bát giải thoát, nước Định lặng trong đầy, rải rắc hoa thất tịnh, người vô cấu vào tắm”. Cổ đức giải thích như sau: “Công dụng của nước là trừ nhơ và khử nóng, giải thoát cũng có tánh chất giống như vậy. Trong giải thoát, ý Định Huệ đầy đủ, lắng trong, tràn trề. Thất Tịnh là từ giới tịnh cho đến Niết Bàn tịnh. Người vô cấu tắm trong ấy, không có cấu nhơ mà tắm thì là do muốn trừ nhiệt và hưởng thoải mái”. Bồ Tát không có duyên cớ mà vào ao nước tám giải thoát thì ngoài là vì chúng sanh, trong là vì điều hòa, thoải mái. Nay lấy ý nghĩa ấy, tức là nước tánh Định để tắm gội người vô cấu, chẳng lập mảy trần. Nhưng người vô cấu thì vẫn còn vướng trong tịnh, chẳng phải là công đức chân thật. Cấu và tịnh cùng mất, sẽ là công đức chân thật!)

Nhị, giai các.

(Kinh) Tứ biên giai đạo, kim, ngân, lưu ly, pha lê hợp thành. Thượng hữu lâu các, diệc dĩ kim, ngân, lưu ly, pha lê, xa cừ, xích châu, mã não nhi nghiêm sức chi.

(Sớ) Tứ biên giả, trung vi trì thủy, châu vi tứ biên vi giai đạo dã. Kim giả, Phạn ngữ Tô Phạt La. Ngân giả, Phạn ngữ A Lộ Ba. Lưu ly giả, thử vân Thanh Sắc Bảo. Pha lê giả, thử vân Thủy Ngọc. Xa cừ giả, thử vân Đại Bối. Xích châu giả, Phạn ngữ Bát Ma La Già. Mã não giả, Phạn ngữ Bát Ma La Già Lệ. Dĩ tư thất bảo trang nghiêm hiệu sức dã.

(Sao) Giai đạo giả, ly địa viết Giai, thản đồ viết Đạo. Lâu các giả, trùng ốc viết Lâu, sầm lâu viết Các. Như Quán Kinh ngôn: “Hoàng kim địa thượng, nhất nhất bảo trung, ngũ bách sắc quang. Kỳ quang như hoa, thành quang minh đài, lâu các thiên vạn, bách bảo hợp thành”. Đại Bổn vân: “A Di Đà Phật, giảng đường, tinh xá, cung điện, lâu các, giai dĩ thất bảo, thắng ư thử giới đệ lục thiên thượng Thiên Đế sở cư bách thiên vạn bội. Bồ Tát sở cư, diệc phục như thị. Chư thiên cập nhân, cung vũ, lâu các, xứng kỳ hình sắc cao, hạ, đại, tiểu, hoặc dĩ nhất bảo, nhị bảo, chí vô lượng bảo”. Hựu Phật Địa Luận vân: “Thả thuyết thất bảo, kỳ thật Tịnh Độ vô lượng diệu bảo”. Cố tri viết “tứ bảo” giả, văn tỉnh tiện dã. Hựu Hoa Nghiêm Nhập Pháp Giới phẩm vân: “Nguy lâu huýnh đới, các đạo bàng xuất, đống vũ tương thừa, song thát giao ánh, giai trì hiên hạm, chủng chủng mãn túc, nhất thiết giai dĩ diệu bảo trang nghiêm”, tức tư nghĩa dã. Hựu Đại Bổn vân: “Thị chư lâu các, hữu tùy ý cao đại, phù ư không trung, nhược vân khí giả. Hữu bất năng tùy ý cao đại, chỉ tại địa thượng giả, dĩ cầu đạo thời, đức hữu hậu bạc sở trí”. Hựu vân: “Lâu quán lan thuẫn, anh lạc phú thượng, giai tác ngũ âm”. Hựu Quán Kinh vân: “Lâu các lưỡng biên, các hữu hoa tràng, vô lượng nhạc khí, dĩ vi trang nghiêm. Bát chủng thanh phong, cổ thử nhạc khí, diễn thuyết

Khổ, Không, Vô Thường, Vô Ngã chi âm”.

(Diễn) “Như Quán Kinh ngôn” chí “vô ngã chi âm”, tường dẫn kinh luận, dĩ thị thôi chi hạ, thị phán thích dã. Đức hữu hậu giả, nãi diệu đạt duy tâm, nhất pháp bất trước; cố quả báo lâu các, năng tùy tâm cao hạ, phù tại không trung. Đức bạc giả, nãi tâm ngoại kiến pháp, chấp trước vị không, cố bất năng tùy tâm, chỉ tại địa thượng. Thế gian bát phong, vi điều phong, minh thứ phong, thanh minh phong, cảnh phong, lương phong, xương hạp phong, bất châu phong, quảng mạc phong, nhiên bỉ độ vô tứ thời, hoặc ứng bát phương, hoặc tự hữu bát chủng, giai vị khả tri.

二、階閣。

(經)四邊階道，金銀琉璃玻璃合成。上有樓閣，亦以金銀琉璃，玻璃硨磲，赤珠瑪瑙，而嚴飾之。

(疏)四邊者，中為池水，周圍四邊為階道也。金者，梵語蘇伐羅。銀者，梵語阿路巴。琉璃者，此云青色寶。玻璃者，此云水玉。硨磲者，此云大貝。赤珠者，梵語缽摩羅伽。瑪瑙者，梵語缽摩羅伽隸。以斯七寶莊嚴較飾也。

(鈔)階道者，離地曰階，坦途曰道。樓閣者，重屋曰樓，岑樓曰閣。如觀經言：黃金地上，一一寶中，五百色光。其光如華，成光明臺，樓閣千萬，百寶合成。大本云：阿彌陀佛，講堂精舍，宮殿樓閣，皆以七寶，勝於此界第六天上天帝所居百千萬倍。菩薩所居，亦復如是。諸天及人，宮宇樓閣，稱其形色高下大小，或以一寶二寶，至無量寶。又佛地論云：且說七寶，其實淨土無量妙寶。故知曰四寶者，文省便也。又華嚴入法界品云：危樓迥帶，閣道傍出，棟宇相承，窗闥交暎，階墀軒檻，種種滿足，一切皆以妙寶莊嚴，即斯義也。又大本云：是諸樓閣，有隨意高大，浮於空中，若雲氣者。有不能隨意高大，止在地上者，以求道時，德有厚薄所致。又云：樓觀欄楯，瓔珞覆上，皆作五音。又觀經云：樓閣兩邊，各有華幢，無量樂器，以為莊嚴。八種清風，鼓此樂器，演說苦空無常無我之音。

(演)如觀經言至無我之音，詳引經論，以是推之下，是判釋也。德有厚者，乃妙達唯心，一法不著；故果報樓閣，能隨心高下，浮在空中。德薄者，乃心外見法，執著未空，故不能隨心，止在地上。世間八風，為條風，明庶風，清明風，景風，涼風，閶闔風，不周風，廣莫風，然彼土無四時，或應八方，或自有八種，皆未可知。

(Hai, thềm bậc, lầu gác.

Kinh: Bốn bên là bậc lên xuống, đường đi, do vàng, bạc, lưu ly, pha lê hợp thành. Phía trên có lầu gác, cũng dùng vàng, bạc, lưu ly, pha lê, xa cừ, xích châu, mã não để trang hoàng.

Sớ: “Bốn bên”: Chính giữa là nước ao, vây quanh bốn bên là bậc lên, lối đi. Vàng, tiếng Phạn là Tô Phạt La (Suvarṇaṃ). Bạc, tiếng Phạn là A Lộ Ba (Rūpyaṃ). Lưu ly (Vaiḍūrya), cõi này dịch là Thanh Sắc Bảo. “Pha lê” (Sphaṭika), cõi này dịch là Thủy Ngọc. “Xa cừ” (Musaragalva), cõi này dịch là Đại Bối. “Xích châu”, tiếng Phạn là Bát Ma La Già (Padmarāgaḥ). “Mã não”, tiếng Phạn là Bát Ma La Già Lệ. Dùng bảy thứ báu ấy để trang hoàng đẹp đẽ.

Sao: “Giai đạo”: Nhô lên khỏi mặt đất là Giai (bậc thềm), đường phẳng gọi là Đạo. “Lâu các”: Nhà nhiều tầng là Lâu, lầu cao ngất là Các. Như Quán Kinh nói: “Vàng ròng phủ đất, trong mỗi thứ báu, có năm trăm tia sáng có màu. Quang minh ấy giống như hoa, hợp thành đài quang minh. Lầu gác số đến ngàn vạn, do trăm thứ báu hợp thành”. Kinh Đại Bổn chép: “Giảng đường, tinh xá, cung điện, lầu gác của A Di Đà Phật đều bằng bảy báu, vượt xa chỗ ở của Thiên Đế trong tầng trời thứ sáu trăm ngàn vạn lần. Chỗ ở của Bồ Tát cũng giống như thế. Cung điện, lầu gác của chư thiên và nhân loại tương xứng với hình sắc của họ mà cao, thấp, lớn, nhỏ, hoặc do một thứ báu, hai thứ báu, cho đến vô lượng thứ báu [hợp thành]”.

Lại nữa, Phật Địa Luận nói: “Lại nói đến bảy báu thì thật ra, Tịnh Độ có vô lượng diệu bảo”. Do đó biết: Nói “bốn báu” là lời văn giản lược cho thuận tiện vậy. Lại nữa, phẩm Nhập Pháp Giới của kinh Hoa Nghiêm có nói: “Lầu cao chót vót, hành lang vây quanh, điện tòa san sát, cửa sổ và cửa cái chiếu ngời lẫn nhau, bậc thềm, lan can, các thứ trọn đủ. Hết thảy đều được trang nghiêm bằng diệu bảo”, chính là nói về ý nghĩa này vậy. Lại nữa, kinh Đại Bổn nói: “Các lầu gác ấy, có cái cao lớn tùy ý, nổi lơ lửng trên không như hơi mây. Có cái chẳng thể cao lớn tùy ý, chỉ ở trên mặt đất. Đó là do lúc cầu đạo, đức có dầy hay mỏng mà ra”. Lại nói: “Lầu, đền, lan can, đều có chuỗi anh lạc phủ lên trên, [những chuỗi anh lạc ấy] đều vang ra [tiếng nhạc] ngũ âm”. Lại nữa, Quán Kinh nói: “Hai bên lầu gác, đều có tràng hoa, vô lượng nhạc khí dùng để trang nghiêm. Tám thứ gió mát tấu các thứ nhạc khí ấy, diễn thuyết các tiếng Khổ, Không, Vô Thường, Vô Ngã”.

Diễn: Từ “như Quán Kinh nói” cho đến “tiếng Vô Ngã” dẫn tường tận các kinh luận. Từ “do vậy suy ra” trở đi là lời phán định. kẻ có đức dầy bèn khéo thông đạt duy tâm, chẳng chấp một pháp nào. Vì thế quả báo là lầu gác có thể tùy tâm cao hay thấp, nổi trong không trung. Kẻ đức mỏng do thấy pháp ngoài tâm, chưa sạch chấp trước, cho nên chẳng thể tùy tâm, chỉ ở trên mặt đất. Tám loại gió của thế gian là điều phong (gió Đông Bắc), minh thứ phong (gió Đông), thanh minh phong (gió Đông Nam), cảnh phong (gió Nam), lương phong (gió Tây Nam), xương hạp phong (gió Tây), bất châu phong (gió Tây Bắc), quảng mạc phong (gió Bắc); nhưng cõi ấy không có bốn mùa, hoặc là ứng với tám phương, hoặc là tự có tám loại, đều chưa thể biết được).

(Sao) Dĩ thị thôi chi, tắc thử chỉ ngôn lâu các, bất phân Phật cập Bồ Tát, thiên, nhân, diệc bất phân tại không, tại địa, diệc bất ngôn nhạc âm diễn pháp, tất văn tỉnh dã. Kim giả tứ nghĩa: Nhất, sắc vô biến; nhị, thể vô cấu; tam, chuyển tác vô ngã; tứ, năng linh nhân phú. Ngân tứ nghĩa đồng, nhi công sảo liệt. Lưu Ly thanh sắc, thị kỳ chánh dịch. Hựu danh Bất Viễn giả. Bất Viễn, sơn danh, sơn xuất thử bảo, dĩ cận Ba La Nại thành cố. Thủy ngọc giả, kim thủy tinh dã. Xa cừ ngôn đại bối giả, bối vi hải trung giới trùng, đại giả danh bảo. Nhất vân phi Phạn ngữ, dĩ kỳ tự xa chi cừ. Cừ giả, võng dã. Xích châu giả, Phật Địa Luận vân: “Xích trùng sở xuất. Hữu thiên xích châu, danh Nhân Đà La, phi thế sở hữu”. Đại Luận: “Chân châu hoặc xuất ngư phúc, hoặc xuất xà não, hoặc xuất bạng thai, hoặc sanh trúc trung, tắc sắc phi định xích”. Cố dĩ tiền dịch vi chánh. Mã não giả, hoặc vân Đan Khâu chi dã, quỷ huyết sở hóa. Nhất vân như mã não cố. Trang nghiêm giả, hữu chỉnh tề nghĩa. Hiệu sức giả, hữu văn thái nghĩa. Dĩ tư nghiêm sức, tắc như tiền, hoặc dĩ nhất bảo, nhị bảo, nãi chí thất bảo chi loại, thị dã. Hựu thử thất bảo, cô thủ danh đồng thử phương, thật tắc bất loại. Như thiên kim, thiên ngân, dĩ phi nhân thế sở hữu, hà huống bỉ độ!

(Diễn) Nhất, sắc vô biến thị Thường nghĩa. Nhị, thể vô cấu thị Tịnh nghĩa. Tam, chuyển tác vô ngã thị Ngã nghĩa. Tứ, năng linh nhân phú thị Lạc nghĩa.

(鈔)以是推之，則此止言樓閣，不分佛及菩薩天人，亦不分在空在地，亦不言樂音演法，悉文省也。金者四義：一、色無變；二、體無垢；三、轉作無我；四、能令人富。銀四義同，而功稍劣。琉璃青色，是其正譯。又名不遠者。不遠，山名，山出此寶，以近波羅奈城故。水玉者，今水晶也。硨磲言大貝者，貝為海中介蟲，大者名寶。一云非梵語，以其似車之渠。渠者，輞也。赤珠者，佛地論云：赤蟲所出。有天赤珠，名因陀羅，非世所有。大論：真珠或出魚腹，或出蛇腦，或出蚌胎，或生竹中，則色非定赤。故以前譯為正。瑪瑙者，或云丹丘之野，鬼血所化。一云如馬腦故。莊嚴者，有整齊義。較飾者，有文彩義。以斯嚴飾，則如前，或以一寶二寶，乃至七寶之類，是也。又此七寶，姑取名同此方，實則不類。如天金天銀，已非人世所有，何況彼土！

(演)一、色無變是常義。二、體無垢是淨義。三、轉作無我是我義。四、能令人富是樂義。

(Sao: Do vậy, suy ra: Kinh này chỉ nói đến lầu gác, chẳng phân biệt là [lầu gác] của Phật, Bồ Tát, trời, người [to nhỏ khác nhau], cũng chẳng phân biệt là ở trên hư không hay trên mặt đất, cũng chẳng nói tiếng nhạc diễn thuyết pháp, tức là kinh văn đều nói tỉnh lược vậy.

Vàng có bốn ý nghĩa: Một là màu sắc chẳng biến đổi, hai là Thể chẳng nhơ, ba là tuy lần lượt được chế biến thành các thứ khác nhau, vàng vẫn vô ngã, bốn là có thể khiến cho con người giàu có. Bạc có bốn nghĩa giống như vậy, nhưng công năng hơi kém hơn. Lưu Ly màu xanh, nên [tiếng Hán dịch là Thanh Sắc Bảo] là chính xác. Lại còn có tên là Bất Viễn. Bất Viễn là tên núi. Núi này sanh ra thứ báu ấy, do núi ấy gần thành Ba La Nại (Vāraṇasi). Thủy ngọc nay được gọi là thủy tinh. “Xa cừ” là một loại sò lớn. Sò là một loài trùng có vỏ trong biển cả; thứ to được gọi là Bảo. Có thuyết nói [xa cừ] không phải là tiếng Phạn, mà là do [vỏ của] nó giống như “vành bánh xe”. “Cừ” là cái vành bánh xe. “Xích châu”, Phật Địa Luận nói: “[Xích châu] do loài xích trùng sanh ra. Có loài xích châu cõi trời tên là Nhân Đà La, trong cõi đời chẳng có”. Theo Đại Luận, chân châu sanh từ bụng cá, hoặc sanh từ óc rắn, hoặc xuất phát từ thai sò, hoặc sanh trong tre, cho nên màu sắc không nhất định là đỏ. Do vậy, [xích châu hiểu] theo cách dịch trước (tức cách giải thích trong Phật Địa Luận) thì đúng hơn. Mã não, có người nói là do máu của loài quỷ ở chốn đồng nội Đan Khâu hóa thành. Có thuyết nói nó trông giống như óc ngựa.

“Trang nghiêm” có nghĩa là chỉnh tề. “Hiệu sức” có nghĩa lộng lẫy; có nghĩa là dùng những thứ ấy để trang hoàng tôn nghiêm, rực rỡ, tức là giống như trong phần trên [đã nói], dùng một thứ báu, hai thứ báu, cho đến bảy thứ báu vân vân. Lại nữa, bảy thứ báu ấy chỉ là gọi tên giống như trong thế giới này, chứ thật ra chúng chẳng tương đồng. Như vàng bạc cõi trời, trong cõi người đã chẳng có, huống gì [các thứ báu] trong cõi kia!

Diễn: [Vàng có bốn đặc tánh]: Một là màu sắc không thay đổi, có ý nghĩa Thường. Hai, thể vô cấu, có ý nghĩa Tịnh. Ba, chế thành các món vật khác nhưng vẫn vô ngã thì là có ý nghĩa Ngã. Bốn, có thể khiến cho con người giàu có thì là ý nghĩa Lạc).

(Sớ) Hựu thất bảo giả, thường dụ thủ quý trọng nghĩa, như Phạm Võng trung thuyết.

(Sao) Quý trọng giả, Phạm Võng kinh Bồ Tát Tâm Địa phẩm ngôn: “Khí xả Đại Thừa kinh luật bất học, nhi học ngoại đạo, Nhị Thừa, tà kiến đẳng giả, như xả thất bảo, phản thủ ngõa lịch”. Đối ngõa lịch ngôn, cố tri Bảo giả, thủ “quý trọng” nghĩa. Chánh minh nhị độ tịnh uế bất đồng, linh hân yếm cố. Vấn: “Nghiêu xử mão từ, Cơ gián tượng ngọc, thế gian vương thần, thả sùng tố phác, Tịnh Độ Bồ Tát, hà quý bảo nghiêm?” Đáp: Thử hữu nhị nghĩa: Nhất giả, thượng trí chi sĩ, tri tâm tịnh tắc độ tự tịnh, chánh thắng tắc y tất cường, lý cố hữu nhiên, tâm thật vô trước. Dụ như Thuấn tại khuyển mẫu, cung hà lê sừ, nhất thừa Nghiêu thiện, cảnh tất miện lưu, bất kỳ tự biện, Thuấn hà nhạo yên? Cố viết “hữu thiên hạ nhi bất dữ dã”. Nhị giả, khúc vị độn căn phàm phu, tu thị khổ lạc, linh sanh hân yếm, tiên dĩ dục câu khiên, hậu linh nhập Phật trí. Dụ như chánh ách cơ hàn chi quốc, hốt văn bão noãn chi hương; phương trầm u ám chi nhai, sạ đổ quang minh chi cảnh, khởi bất thân tâm dũng dược, xả cố tức tân? Đản đắc vãng sanh, chung thành giải thoát, phương tiện tiếp dẫn, đương như thị nhĩ.

(Diễn) Vấn Nghiêu xử mão từ giả, nhân nhất Quý tự phát vấn dã. Đáp trung hữu nhị nghĩa: Nhất, thượng trí vô trước nghĩa. Dĩ thượng trí chi sĩ, ngộ cảnh duy tâm, tâm bất kiến tâm, vô tướng khả đắc. Nhất thiết bảo nghiêm, giai đồng huyễn hóa cố. Nhị, khúc vị độn căn nghĩa, dĩ ngu độn phàm phu, muội tâm trước cảnh, tán bỉ bảo nghiêm, linh sanh hân mộ cố. Cơ gián tượng ngọc giả, Cơ Tử kiến Trụ vi tượng trợ, thán viết: “Bỉ vi tượng trợ, tất vi ngọc bôi, nhi viễn phương trân quái chi vật chí hỹ!” Toại nhập gián. Cảnh tất miện lưu giả, thiên tử xuất, trần cảnh. Nhập, trần tất, thiên tử nghi trượng dã. Miện, quán dã. Thiên tử thập hữu nhị lưu, khủng vị thường hữu thử. Ngôn thử, bất quá hình trạng kỳ phú quý nhĩ.

(疏)又七寶者，常喻取貴重義，如梵網中說。

(鈔)貴重者，梵網經菩薩心地品言：棄捨大乘經律不學，而學外道二乘邪見等者，如捨七寶，反取瓦礫。對瓦礫言，故知寶者，取貴重義。正明二土淨穢不同，令忻厭故。問：堯處茆茨，箕諫象玉，世間王臣，且崇素樸，淨土菩薩，何貴寶嚴？答：此有二義：一者，上智之士，知心淨則土自淨，正勝則依必強，理固有然，心實無著。喻如舜在畎畝，躬荷犁鋤，一承堯禪，警蹕冕旒，不期自辦，舜何樂焉？故曰有天下而不與也。二者，曲為鈍根凡夫，須示苦樂，令生忻厭，先以欲鉤牽，後令入佛智。喻如正厄饑寒之國，忽聞飽暖之鄉；方沈幽暗之崖，乍睹光明之境，豈不身心踊躍，舍故即新？但得往生，終成解脫，方便接引，當如是耳。

(演)問堯處茆茨者，因一貴字發問也。答中有二義：一、上智無著義。以上智之士，悟境惟心，心不見心，無相可得。一切寶嚴，皆同幻化故。二、曲為鈍根義，以愚鈍凡夫，昧心著境，讚彼寶嚴，令生忻慕故。箕諫象玉者，箕子見紂為象箸，歎曰：彼為象箸，必為玉杯，而遠方珍怪之物至矣！遂入諫。警蹕冕旒者，天子出，陳警。入，陳蹕，天子儀仗也。冕，冠也。天子十有二旒，恐未嘗有此。言此，不過形狀其富貴耳。

(Sớ: Lại nữa, bảy báu là thường dùng để tỷ dụ ý nghĩa quý trọng, như trong kinh Phạm Võng có nói.

Sao: “Quý trọng”: Phẩm Bồ Tát Tâm Địa trong kinh Phạm Võng có nói: “Vứt bỏ kinh luật Đại Thừa để học ngoại đạo, Nhị Thừa, tà kiến v.v... giống như bỏ bảy báu để ngược ngạo giữ lấy ngói sạn”. Do so với ngói sạn để nói, nên biết [kinh nói] “bảo” theo ý nghĩa “quý trọng”. Nêu rõ hai cõi tịnh uế khác nhau, khiến [người nghe] ưa thích và chán nhàm. Hỏi: “Vua Nghiêu sống trong lều tranh, Cơ Tử can gián [vua Trụ] đừng dùng chén đũa bằng ngà, bằng ngọc. Vua tôi trong thế gian còn chuộng đơn giản, chất phác, sao Bồ Tát trong cõi Tịnh Độ lại chuộng những thứ trân bảo trang nghiêm?” Đáp: Ở đây có hai nghĩa:

Một là bậc thượng trí, biết “tâm tịnh thì cõi nước tự tịnh”. Chánh báo thù thắng, ắt y báo mạnh mẽ là lẽ đương nhiên, tâm thật sự chẳng chấp trước. Ví như vua Thuấn ở chốn rẫy bái, đích thân cày cuốc, một khi được vua Nghiêu nhường ngôi, ra vào có kẻ canh gác, dẹp đường, đội mũ miện rủ tua ngọc, chẳng mong mà tự đạt được, vua Thuấn há có ham thích gì! Vì thế nói: “Có thiên hạ mà chẳng màng”.

Hai là thuận theo kẻ độn căn phàm phu, cần phải chỉ ra sự khổ và sự vui, khiến cho họ ưa thích và chán nhàm. Trước hết là dùng dục để lôi kéo, sau đó làm cho họ nhập Phật trí. Ví như nước đang gặp phải nạn đói lạnh, chợt nghe nói có chỗ no ấm; đang chìm đắm dưới vách núi tối tăm, bỗng thấy cảnh quang minh, há chẳng thân tâm hớn hở, bỏ cái cũ, theo cái mới ư? Chỉ cần được vãng sanh, rốt cuộc sẽ thành tựu giải thoát, phương tiện tiếp dẫn phải nên là như vậy.

Diễn: “Hỏi: Vua Nghiêu ở trong lều tranh”: Do chữ Quý mà nêu ra câu hỏi. Trong lời đáp, có hai nghĩa: Một nghĩa là bậc thượng trí chẳng chấp trước. Bởi lẽ, bậc thượng trí ngộ cảnh duy tâm, tâm chẳng thấy tâm, không có tướng nào để có thể đạt được; vì hết thảy sự trang nghiêm quý báu đều giống như huyễn hóa. Nghĩa thứ hai là thuận theo phàm phu ngu độn, tâm mê muội, chấp vào cảnh, bèn tán thán sự trang nghiêm quý báu của cõi ấy, khiến cho họ ưa thích, hâm mộ.

“Cơ Tử can gián đũa ngà, chén ngọc”: Cơ Tử [thấy] Trụ vương dùng đũa ngà, bèn than: “Thứ kia là đũa ngà, ắt phải có chén ngọc [đi kèm]. Nhưng [những món ấy] là những vật quý lạ tột bậc từ phương xa”, vua bèn nghe lời can gián. “Cảnh tất miện lưu”: Thiên tử đi ra vào có người hét dẹp đường, nhường lối, là nghi trượng của thiên tử. Miện là mão. [Mão đội đầu của hoàng đế sử dụng khi tế trời đất hoặc đại triều] có mười hai tua ngọc [rủ xuống trước mặt], sợ là chẳng thường có (vua chẳng thường sử dụng như vậy). Nói chuyện này bất quá hình dung sự phú quý của họ dấy thôi).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh bình trực, thị giai đạo nghĩa. Tự tánh cao thúy, thị lâu các nghĩa. Tự tánh cụ túc công đức pháp tài, thị thất bảo nghĩa.

(Diễn) Tiền vân ly địa viết gian, thản đồ viết đạo, cố giai đạo hữu bình trực nghĩa. Hựu trùng các viết lâu, sầm lâu viết các, cố lâu các hữu cao thúy nghĩa.

(疏)稱理，則自性平直，是階道義。自性高邃，是樓閣義。自性具足功德法財，是七寶義。

(演)前云離地曰階，坦途曰道，故階道有平直義。又重屋曰樓，岑樓曰閣，故樓閣有高邃義。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh bình đẳng, chánh trực là ý nghĩa của “bậc thềm, lối đi”. Tự tánh cao chót vót là ý nghĩa của “lầu gác”. Tự tánh trọn đủ công đức pháp tài là ý nghĩa của “bảy báu”.

Diễn: Trong phần trước đã nói “nhô lên là Giai, đường bằng phẳng là Đạo” nên “bậc thềm, lối đi” có ý nghĩa bình đẳng, chánh trực. Lại nữa, nhà nhiều tầng là Lâu, lầu cao là Các, cho nên lầu gác có ý nghĩa cao chót vót).

(Sao) Bình trực giả, tự tánh giải thoát tự tại, ly chư cấu ô, khoáng khoát thản di, vô hữu thiên pha, thị danh “giai đạo”. Cao thúy giả, tự tánh huýnh siêu trần cảnh, quán chiếu bất di, nang quát hư không, quảng bác vô tận, thị danh “lâu các”. Công đức pháp tài giả, tự tánh Thường nhi bất thiên, Tịnh nhi bất nhiễm, Ngã nhi tùy duyên bất ngại, Lạc nhi phú hữu bất khuy, thị danh kim ngân. Tự tánh nội ngoại minh triệt, vô chướng, vô ngại, thị danh lưu ly. Tự tánh bổn thể khiết bạch, ly quá, tuyệt phi, thị danh xa cừ. Tự tánh quang minh xí nhiên, thị danh xích châu. Tự tánh kiên thật bất dịch, thị danh mã não. Chúng mỹ tất cụ, tư thành Pháp Thân, thị danh “nghiêm sức” dã. Thả Thiện Tài biến lịch trọng thành, bác tham quần ngạn, tối hậu ư Di Lặc lâu các, đàn chỉ nhi đăng. Kim đản trì danh, bất thiệp hồi đồ, tiện cư diệu cảnh. Kỳ như chung nhật bảo giai hành, tự xưng mê lộ hán. Khả vị “ỷ môn đàn chỉ, bất tri thân tại ngọc lâu trung” giả dã, tích tai!

(Diễn) Ly chư cấu ô, tức tiền ly địa viết Giai, vô hữu thiên pha, tức tiền thản đồ viết Đạo. Huýnh thoát trần cảnh, quán chiếu bất di, như lâu các chi cao vô bất chiếu, thị Cao nghĩa. Nang quát hư không, quảng bác vô tận, như lâu các chi quảng vô bất dung, thị Thúy nghĩa. Thường nhi bất thiên, tức sắc vô biến. Tịnh nhi bất nhiễm, tức thể vô cấu. Ngã nhi tùy duyên bất ngại, tức chuyển tác vô ngã. Lạc nhi phú hữu bất khuy, tức năng linh nhân phú. Chúng mỹ tất cụ tư thành Pháp Thân giả, Pháp Thân cụ hàm vạn đức. Hoàn dĩ vạn đức nghiêm thân, nhi thật đức vô sở đức, nghiêm vô sở nghiêm. Thị chân trang nghiêm dã. Thả Thiện Tài hạ, kết khuyến. Kỳ như chung nhật hạ, kết thán.

(鈔)平直者，自性解脫自在，離諸垢汙，曠闊坦夷，無有偏陂，是名階道。高邃者，自性迥超塵境，觀照不遺，囊括虛空，廣博無盡，是名樓閣。功德法財者，自性常而不遷，淨而不染，我而隨緣不礙，樂而富有不虧，是名金銀。自性內外明徹，無障無礙，是名琉璃。自性本體潔白，離過絕非，是名硨磲。自性光明熾然，是名赤珠。自性堅實不易，是名瑪瑙。眾美畢具，資成法身，是名嚴飾也。且善財遍歷重城，博參群彥，最後於彌勒樓閣，彈指而登。今但持名，不涉迴塗，便居妙境。其如終日寶階行，自稱迷路漢。可謂倚門彈指，不知身在玉樓中者也，惜哉！

(演)離諸垢污，即前離地曰階，無有偏陂，即前坦途曰道。迥超塵境，觀照不遺，如樓閣之高無不照，是高義。囊括虛空，廣博無盡，如樓閣之廣無不容，是邃義。常而不遷，即色無變。淨而不染，即體無垢。我而隨緣不礙，即轉作無我。樂而富有不虧，即能令人富。眾美畢具資成法身者，法身具含萬德。還以萬德嚴身，而實德無所德，嚴無所嚴。是真莊嚴也。且善財下，結勸。其如終日下，結歎。

(Sao: “Bình trực”: Tự tánh giải thoát tự tại, lìa các cấu ô, rộng rãi, bằng phẳng, chẳng nhấp nhô, nên gọi là “thềm bậc, lối đi”. “Cao chót vót”: Tự tánh vượt thoát trần cảnh, quán chiếu chẳng sót, bao quát hư không, bát ngát vô tận, nên gọi là “lầu gác”. “Công đức pháp tài”: Tự tánh thường, chẳng đổi dời; tịnh mà bất nhiễm, ngã (làm chủ tể) mà tùy duyên chẳng ngại, lạc mà giàu có chẳng thiếu thốn, cho nên gọi là “kim ngân”. Tự tánh trong ngoài sáng ngời, trong suốt, chẳng chướng, chẳng ngại, bèn gọi là Lưu Ly. Tự tánh bản thể trắng sạch, lìa lỗi, dứt sai, nên gọi là Xa Cừ. Tự tánh quang minh chói rực, nên gọi là Xích Châu. Tự tánh cứng chắc, chân thật, chẳng thay đổi, gọi là Mã Não.

Các thứ đẹp đẽ đều đầy đủ, bồi đắp thành Pháp Thân, nên gọi là “trang hoàng mỹ lệ”. Hơn nữa, Thiện Tài đến khắp các thành thị quan trọng, tham bái rộng rãi các vị thiện tri thức, cuối cùng ở lâu các của ngài Di Lặc, khảy ngón tay để bước lên. Nay chỉ trì danh, chẳng phải bôn ba, liền ngự nơi diệu cảnh. Điều này giống như suốt ngày đi trên thềm báu, mà tự bảo là kẻ lạc đường. Có thể nói là “dựa cửa khảy ngón tay, chẳng biết thân đã ở trong lầu ngọc”, tiếc thay!

Diễn: “Lìa các cấu ô”, tức là “nhô cao lên là Giai” trong phần trước. Chẳng nhấp nhô chính là “đường bằng phẳng thì gọi là Đạo” trong phần trước. Vượt xa khỏi trần cảnh, quán chiếu chẳng sót, như lầu gác cao ngất, không gì chẳng thấy rõ rệt; đó là ý nghĩa của Cao. Bao trùm hư không, rộng rãi vô tận, như lầu gác rộng rãi không gì chẳng chứa đựng là ý nghĩa của Thúy (cao chót vót). Thường hằng, chẳng đổi dời, tức là sắc không biến đổi. Tịnh mà chẳng nhiễm, tức là Thể vô cấu. Ngã tùy duyên mà chẳng ngăn ngại, tức là tạo tác thành các món đồ khác mà vô ngã. Vui sướng, giàu có chẳng thiếu hụt, tức là “có thể làm cho người khác giàu có”. “Các thứ đẹp đẽ đều đầy đủ, bồi đắp thành Pháp Thân”: Pháp Thân chứa trọn muôn đức. Lại còn dùng muôn đức để trang nghiêm thân, nhưng thật đức không có gì là đức, tuy trang nghiêm mà không có gì được trang nghiêm. Đó là trang nghiêm thật sự. Từ câu “hơn nữa, Thiện Tài” trở đi là kết lại lời khuyên. Từ câu “điều này giống như suốt ngày” trở đi nhằm kết lại lời cảm thán).

Tam, liên hoa.

(Kinh) Trì trung liên hoa, đại như xa luân, thanh sắc thanh quang, hoàng sắc hoàng quang, xích sắc xích quang, bạch sắc bạch quang, vi diệu hương khiết.

(Sớ) Thượng ngôn trì ngoại, kim biểu trì trung. Liên hoa, Phạn

ngữ Phân Đà Lợi, diệc vân Ưu Bát La, diệc vân Bát Đặc Ma, diệc vân Câu Vật Đầu.

(Sao) Phạn ngữ Phân Đà Lợi, thử vân Bạch Liên Hoa, vị khai danh Khuất Ma La, tương lạc danh Ca Ma La. Xử trung chánh khai, danh Phân Đà Lợi. Ưu Bát La giả, thanh liên hoa dã. Bát Đặc Ma giả, hồng liên hoa dã. Câu Vật Đầu giả, hoàng liên hoa dã.

三、蓮華。

(經)池中蓮華，大如車輪，青色青光，黃色黃光，赤色赤光，白色白光，微妙香潔。

(疏)上言池外，今表池中。蓮華，梵語芬陀利，亦云優缽羅，亦云缽特摩，亦云拘勿頭。

(鈔)梵語芬陀利，此云白蓮華，未開名屈摩羅，將落名迦摩羅。處中正開，名芬陀利。優缽羅者，青蓮華也。缽特摩者，紅蓮華也。拘勿頭者，黃蓮華也。

(Ba là hoa sen.

Kinh: Hoa sen trong ao to như bánh xe, màu xanh, ánh sáng xanh; màu vàng, ánh sáng vàng; màu đỏ, ánh sáng đỏ; màu trắng, ánh sáng trắng; vi diệu thơm sạch.

Sớ: Phần trên nói về [sự trang nghiêm] bên ngoài ao, nay nói đến [những sự trang nghiêm] trong ao. Hoa sen tiếng Phạn là Phân Đà Lợi (Puṃḍarīkaṃ), còn gọi là Ưu Bát La (Utpala), còn gọi là Bát Đặc Ma (Padma), còn gọi là Câu Vật Đầu (Kumuda).

Sao: Tiếng Phạn là Phân Đà Lợi, cõi này dịch là Bạch Liên Hoa, chưa nở gọi là Khuất Ma La (Kuvala), sắp rụng gọi là Ca Ma La (Kamala). Ngay trong lúc hoa sen đang nở thì gọi là Phân Đà Lợi. Ưu Bát La là hoa sen xanh. Bát Đặc Ma là hoa sen đỏ. Câu Vật Đầu là hoa sen vàng).

(Sớ) Xa luân giả, ngôn kỳ hình dã, đại tiểu vô định. Bà Sa đẳng thuyết, chủng chủng bất đồng, các tùy cơ hiện.

(Sao) Xa luân đại tiểu giả, Bà Sa Luận vân: “Luân Vương thiên bức kim luân, châu viên thập ngũ lý”. Hoa Nghiêm Sao vân: “Kim luân đại nhất do tuần”. Quán Kinh vân: “Nhất nhất trì trung, hữu lục thập ức thất bảo liên hoa, đoàn viên chánh đẳng thập nhị do tuần”. Đại Bổn vân: “Trì trung liên hoa, hoặc nhất do tuần, nãi chí bách do tuần, thiên do tuần”. Nhi nhân thế xa luân, đại bất du trượng, bất khả dĩ thử nhi vi định chuẩn. Hựu vân: “Chúng bảo liên hoa, châu biến thế giới. Nhất nhất bảo hoa, hữu vô lượng bách thiên ức diệp”. Án kinh biệt liên hoa thắng liệt tam chủng, thập diệp, bách diệp, thiên diệp; kim viết “vô lượng bách thiên ức diệp”, diệp ký vô lượng, tắc hoa chi đại, diệc vô lượng hỹ! Hựu Như Lai Tạng kinh vân: “Nhĩ thời, Thế Tôn ư Chiên Đàn Trùng Các, chánh tọa đạo tràng, nhi hiện thần biến, hữu thiên diệp liên hoa, đại như xa luân, hoa trung hóa Phật, các phóng vô số bách thiên quang minh”. Cố tri xa luân bất khả tư nghị, ninh đắc cục dĩ nhân thế thường sở ngự xa nhi vi hạn lượng? Tùy cơ giả, dĩ hoặc tiểu, hoặc đại, diêu kỳ nhân địa niệm Phật, công hữu thắng, liệt, cơ cảm tự trí nhĩ. Nãi hữu dĩ hoa như xa luân, ức thử kinh tán thiện, cái vị khảo ư luân nghị!

(Diễn) Bà Sa Luận, chỉ ngôn thập ngũ lý. Hoa Nghiêm Sao, tắc ngôn nhất do tuần. Quán Kinh, ngôn thập nhị do tuần. Đại Bổn, ngôn bách do tuần, thiên do tuần. Phục ngôn hoa diệp vô lượng, nhi Như Lai Tạng Kinh hựu ngôn quang trung hóa Phật, quang minh vô số, tắc xa luân hà khả tư nghị dã.

(疏)車輪者，言其形也，大小無定。婆沙等說，種種不同，各隨機現。

(鈔)車輪大小者，婆沙論云：輪王千輻金輪，周圓十五里。華嚴鈔云：金輪大一由旬。觀經云：一一池中，有六十億七寶蓮華，團圓正等十二由旬。大本云：池中蓮華，或一由旬，乃至百由旬，千由旬。而人世車輪，大不逾丈，不可以此而為定準。又云：眾寶蓮華，周遍世界。一一寶華，有無量百千億葉。按經別蓮華勝劣三種，十葉，百葉，千葉；今曰無量百千億葉，葉既無量，則華之大，亦無量矣！又如來藏經云：爾時，世尊於旃檀重閣，正坐道場，而現神變，有千葉蓮華，大如車輪，華中化佛，各放無數百千光明。故知車輪不可思議，寧得局以人世常所御車而為限量？隨機者，以或小或大，繇其因地念佛，功有勝劣，機感自致爾。乃有以華如車輪，抑此經散善，蓋未考於輪議！

(演)婆沙論，止言十五里。華嚴鈔，則言一由旬 。觀

經，言十二由旬。大本，言百由旬，千由旬。復言花葉無量，而如來藏經又言花中化佛，光明無數，則車輪何可思議也。

(Sớ: “Bánh xe” là nói đến hình dáng, [chứ hoa sen] lớn hay nhỏ không nhất định. Các thứ hoa sen khác nhau được nói trong luận Tỳ Bà Sa v.v… đều tùy theo căn cơ mà ứng hiện.

Sao: “Bánh xe lớn hay nhỏ”: Tỳ Bà Sa Luận viết: “Kim luân ngàn căm của Luân Vương, tròn xoe mười lăm dặm”. Hoa Nghiêm Sao viết: “Kim luân to một do tuần”. Quán Kinh chép: “Trong mỗi một ao, có sáu mươi ức hoa sen bằng bảy báu, tròn trặn vừa đúng mười hai do tuần”. Kinh Đại Bổn chép: “Hoa sen trong ao, hoặc một do tuần, cho đến trăm do tuần, ngàn do tuần”. Nhưng bánh xe trong cõi đời, to nhất không hơn một trượng, chẳng thể lấy nó làm định chuẩn. Lại nói: “Hoa sen bằng các thứ chất báu trọn khắp thế giới. Mỗi một hoa báu có vô lượng trăm ngàn ức cánh”. Xét ra, kinh phân biệt hoa sen hơn kém thành ba loại: Mười cánh, trăm cánh, ngàn cánh; nay nói “vô lượng trăm ngàn ức cánh”, cánh đã là vô lượng thì hoa cũng phải to vô lượng vậy!

Lại nữa, kinh Như Lai Tạng nói: “Lúc bấy giờ, đức Thế Tôn ở trong Chiên Đàn Trùng Các, ngồi giữa đạo tràng, hiện thần thông biến hóa, có hoa sen ngàn cánh to như bánh xe. Trong hoa hóa ra chư Phật, mỗi vị đều phóng vô số trăm ngàn quang minh”. Do vậy, biết “bánh xe” chẳng thể nghĩ bàn, há có nên lấy [kích thước của] bánh xe người đời thường ngồi để làm hạn lượng [đoán định kích thước của hoa sen trong Cực Lạc] ư? “Tùy cơ”: Do [hoa sen] lớn hoặc bé tùy thuộc sự niệm Phật trong lúc tu nhân, công phu có thù thắng hay hèn kém, nên tùy theo căn cơ mà tự cảm vời thành ra như vậy. Có kẻ viện cớ [kinh này nói] “hoa sen to như bánh xe” để gièm chê kinh này là Tán Thiện, ấy là vì chưa xét đến những lời bàn luận về chữ Luân.

Diễn: Tỳ Bà Sa Luận chỉ nói [hoa sen to] mười lăm dặm. Hoa Nghiêm Sao thì nói to một do tuần. Quán Kinh nói to mười hai do tuần. Đại Bổn nói to một trăm do tuần, hoặc một ngàn do tuần. Lại nói cánh hoa nhiều vô lượng, nhưng Như Lai Tạng Kinh lại nói trong quang minh có hóa Phật, quang minh vô số, vậy thì [kích thước của] bánh xe làm sao có thể nghĩ bàn cho nổi?)

(Sớ) Đại như xa luân, thả dụ hình thể, dĩ luân dụ đức, diệc hữu

đa nghĩa.

(Sao) Hình thể giả, luân thể vi viên, hữu liên tượng dã. Đa nghĩa giả, hựu Luân hữu chuyển nghĩa. Thử liên hoa giả, thác dựng chúng sanh, dịch phàm thành thánh, tức Chuyển nghĩa cố. Hựu Luân hữu Triển nghĩa; thử liên hoa giả, bất nhiễm ô trược, phá trừ phiền não, tức Triển nghĩa cố. Hựu Luân hữu phi hành nghĩa; thánh vương kim luân, nhất nhật chi trung, nhiễu tứ thiên hạ. Thử liên hoa giả, biến chí thập phương, tiếp bỉ niệm Phật chúng sanh, quy ư Cực Lạc, tức phi hành nghĩa cố, dư bất phiền cử.

(疏)大如車輪，且喻形體，以輪喻德，亦有多義。

(鈔)形體者，輪體圍圓，有蓮象也。多義者，又輪有轉義。此蓮華者，托孕眾生，易凡成聖，即轉義故。又輪有輾義；此蓮華者，不染汙濁，破除煩惱，即輾義故。又輪有飛行義；聖王金輪，一日之中，遶四天下。此蓮華者，遍至十方，接彼念佛眾生，歸於極樂，即飛行義故，餘不煩舉。

(Sớ: “To như bánh xe” là tỷ dụ hình thể. Dùng bánh xe để tỷ dụ đức, cũng có nhiều nghĩa.

Sao: “Hình thể”: Bánh xe tròn xoe, giống như hình dáng của hoa sen. “Nhiều nghĩa”: Lại nữa, Luân có nghĩa là “chuyển động”. Hoa sen này là nơi để chúng sanh gởi thân sanh về, đổi phàm thành thánh, chính là ý nghĩa Chuyển. Luân lại có nghĩa là “nghiền nát”: Hoa sen này chẳng nhiễm ô trược, phá trừ phiền não, tức là ý nghĩa Nghiền Nát. Luân lại có ý nghĩa “bay đi”: Kim luân của thánh vương trong một ngày, [bay] giáp vòng tứ thiên hạ. Hoa sen ấy tới khắp mười phương, tiếp dẫn chúng sanh niệm Phật trở về Cực Lạc, tức là nghĩa “phi hành”. Những điều khác chẳng phải mất công kể ra).

(Sớ) Thanh, hoàng, xích, bạch, ngôn kỳ sắc dã. Bất duy cử sắc, nhi ngôn quang giả, thử độ liên hoa, hữu sắc vô quang cố. Đản cử tứ sắc giả, tỉnh văn dã.

(Sao) Tứ sắc giải kiến tiền sớ. Quang giả, tùng sắc nhi phát, như châu oánh khiết, tắc năng phát quang. Bỉ độ liên hoa chí vi thanh tịnh, cố hữu quang dã. Đại Bổn vân: “Thanh sắc thanh quang, bạch sắc bạch quang, huyền, hoàng, châu, tử chi sắc, kỳ quang diệc nhiên. Vĩ diệp hoán lạn, minh diệu nhật nguyệt. Nhất nhất hoa trung, xuất tam thập lục bách thiên ức quang. Nhất nhất quang trung, xuất tam thập lục bách thiên ức Phật. Nhất nhất chư Phật, hựu phóng bách thiên quang minh, phổ vị thập phương chúng sanh, thuyết vi diệu pháp”. Cứ thử, tắc thanh, bạch, huyền, hoàng, châu, tử, dĩ thành lục sắc, nhi Phật Địa Luận phục vân thất bảo. Cố tri tứ sắc, kỳ văn tỉnh cố. Kỳ thật, liên hoa cụ vô lượng sắc, cụ vô lượng quang dã. Hựu bất ngôn thuyết pháp giả, diệc văn tỉnh cố.

(疏)青黃赤白，言其色也。不唯舉色，而言光者，此土蓮華，有色無光故。但舉四色者，省文也。

(鈔)四色解見前疏。光者，從色而發，如珠瑩潔，則能發光。彼土蓮華至為清淨，故有光也。大本云：青色青光，白色白光，玄黃朱紫之色，其光亦然。煒燁煥爛，明耀日月。一一華中，出三十六百千億光。一一光中，出三十六百千億佛。一一諸佛，又放百千光明，普為十方眾 生，說微妙法。據此，則青白玄黃朱紫，已成六色，而佛地論復云七寶。故知四色，其文省故。其實，蓮華具無量色，具無量光也。又不言說法者，亦文省故。

(Sớ: Xanh, vàng, đỏ, trắng là nói đến màu sắc của hoa sen. Không chỉ nói tới màu, mà còn nói tới ánh sáng. Hoa sen trong cõi này (Sa Bà) có màu, nhưng không có ánh sáng. Kinh chỉ nói bốn màu là nói đại lược.

Sao: Xem giải thích về “bốn màu” trong lời Sớ ở trên. Quang minh từ màu phát ra, giống như hạt châu trong ngần, tinh khiết, bèn có thể tỏa ánh sáng. Hoa sen trong cõi ấy thanh tịnh tột bậc, nên có quang minh.

Kinh Đại Bổn chép: “Màu xanh ánh sáng xanh, màu trắng ánh sáng trắng, màu đen, vàng, son, tía, ánh sáng cũng giống như thế. Chói tỏa, rực rỡ, sáng ngời che lấp ánh mặt trời, mặt trăng. Trong mỗi hoa, tỏa ra ba mươi sáu trăm ngàn ức ánh sáng. Trong mỗi ánh sáng, xuất hiện ba mươi sáu trăm ngàn ức Phật. Mỗi đức Phật lại phóng trăm ngàn quang minh, khắp vì mười phương chúng sanh nói pháp vi diệu”. Dựa theo điều ấy, xanh, trắng, đen, vàng, son, tím, đã thành sáu màu; nhưng Phật Địa Luận lại nói tới bảy báu, cho nên biết “bốn màu” là nói vắn tắt. Thật ra, hoa sen có đủ vô lượng màu, có đủ vô lượng quang. Lại chẳng nói [hoa sen phóng quang, quang minh hiện Phật, Phật] thuyết pháp, tức là nói vắn tắt vậy).

(Sớ) Vi diệu hương khiết, ngôn kỳ đức dã. Cử tứ đức giả, diệc văn tỉnh cố.

(Sao) Tứ đức giả, ly cấu thị liên hoa chánh nghĩa. Thôi quảng kỳ nghĩa, lược thuyết vi tứ. Nhất ngôn Vi giả, phục hữu tứ nghĩa, nhị đồng, nhị biệt. Nhất giả, căn tiềm trì để, bất khả khuy thị, thị vi “u vi”. Nhị giả, bất sanh cao nguyên, lục địa, dữ phồn hoa lệ nhụy nhi tranh nghiên diễm, thị vi “ẩn vi”. Tam giả, Quán Kinh ngôn: “Nhất nhất diệp thượng, hữu bát vạn tứ thiên mạch, do như thiên họa”, thị vi “tế vi”. Tứ giả, thất bảo sở thành, trân kỳ túy mỹ, thị vi “tinh vi”. Tiền nhị thông ư thử phương, hậu nhị bỉ quốc độc thiện, cố nhị đồng, nhị biệt.

(Diễn) Vi diệu hương khiết, câu khả ước Lý. Vi hữu tứ nghĩa, sự tướng khả tri. Nhược xứng Lý, tắc tự tánh chi hoa, tam trí bất năng thứ, ngũ nhãn bất năng khuy, thị u vi nghĩa. Bất dữ chư trần tác đối, bất dữ vạn pháp vi lữ, thị ẩn vi nghĩa. Tùy cử nhất đức, câu hàm chúng đức, như lưu ly bình, thịnh đa giới tử; thị vi tế nghĩa. Nhất thiết công đức diệu bảo vi thể, vô tác vạn hạnh, dĩ vi trang nghiêm, thị tinh vi nghĩa.

(疏)微妙香潔，言其德也。舉四德者，亦文省故。

(鈔)四德者，離垢是蓮華正義。推廣其義，略說為四。一言微者，復有四義，二同二別。一者，根潛池底，不可窺視，是為幽微。二者，不生高原陸地，與繁華麗蕊而爭妍艷，是為隱微。三者，觀經言：一一葉上，有八萬四千脈，猶如天畫，是為細微。四者，七寶所成，珍奇粹美，是為精微。前二通於此方，後二彼國獨擅，故二同二別。

(演)微妙香潔，俱可約理。微有四義，事相可知。若稱理，則自性之花，三智不能覷，五眼不能窺，是幽微義。不與諸塵作對，不與萬法為侶，是隱微義。隨舉一德，具含眾德，如琉璃瓶，盛多芥子；是細微義。一切功德妙寶為體，無作萬行，以為莊嚴，是精微義。

(Sớ: “Vi diệu hương khiết” là nói về đức. Nêu lên Tứ Đức cũng là nói tỉnh lược.

Sao: “Bốn đức”: “Lìa nhơ” là ý nghĩa chánh yếu của hoa sen. Do mở rộng ý nghĩa ấy, bèn nói đại lược bốn đức. Một là nói đến ý nghĩa Vi, lại có bốn nghĩa, hai nghĩa đồng, và hai nghĩa biệt. Một là rễ ẩn kín dưới đáy ao, chẳng thể nhìn ngó, đó là “u vi”. Hai là chẳng sanh nơi cao nguyên hay đất liền, chẳng đua tranh sắc vóc đẹp đẽ cùng các loài hoa rực rỡ chốn phồn hoa, đó là “ẩn vi”. Ba là Quán Kinh nói “trên mỗi cánh sen, có tám vạn bốn ngàn đường mạch, giống như nét vẽ cõi trời”, đó là “tế vi”. Bốn là do bảy báu hợp thành, hiếm quý, đẹp đẽ tột bậc, đó là “tinh vi”. Hai điều đầu giống như phương này, hai điều sau chỉ riêng cõi kia là có, cho nên [nói là] “hai điều đồng, hai điều biệt”.

Diễn: “Vi diệu hương khiết” đều có thể nói theo Lý. “Vi” có bốn nghĩa, về sự tướng thì có thể biết được. Nếu xét theo Lý thì hoa tự tánh, ba trí chẳng thể nhìn, ngũ nhãn chẳng thể liếc, đó là nghĩa “u vi”. Chẳng đối ứng với các trần, chẳng quây quần cùng muôn pháp, đó là nghĩa “ẩn vi”. Nêu ra bất cứ một đức nào, cũng đều bao hàm các đức như bình lưu ly chứa nhiều hạt cải, đó là nghĩa “vi tế”. Hết thảy công đức diệu bảo làm Thể, vô tác vạn hạnh để trang nghiêm, đó là nghĩa “tinh vi”).

(Sao) Nhị ngôn Diệu giả, phục hữu thập nhị nghĩa, tứ đồng, bát biệt. Nhất giả, phương hoa tức quả, bất đãi hoa lạc, thị vi “nhân quả đồng thời diệu”. Nhị giả, nhiễm nhi bất nhiễm, bất nhiễm nhi nhiễm, thị vi “cấu tịnh song phi diệu”. Tam giả, nhất hoa biến vi ư tử ngoại, chúng tử la liệt ư hoa trung, thị vi “tổng biệt tề chương diệu”. Tứ giả, trú tắc khai phu, dạ tắc hoàn hợp, thị vi “ẩn hiển tùy nghi diệu”. Ngũ giả, cự liên tại trung, nhi hữu bách thiên vạn ức liên hoa dĩ vi quyến thuộc, thị vi “chủ bạn tương tham diệu”. Lục giả, thượng trung hạ phẩm, các tam thành cửu, cửu cửu vô lượng, tùy kỳ túc tu, bất tương thác mậu, thị vi “thắng liệt phân minh diệu”. Thất giả, đại nhất do tuần, nãi chí bách thiên vạn ức do tuần, thị vi “tiểu đại vô định diệu”. Bát giả, bất dĩ xuân sanh, bất dĩ thu tụy, cắng cổ thường tân, thị vi “hàn thử bất thiên diệu”. Cửu giả, châu, tử, huyền, hoàng, hoặc phục thuần bạch, tạp sắc, tạp quang, diệc phục như thị, thị vi “thái tố giao huy diệu”. Thập giả, sanh ư bỉ quốc, nhi năng tùng không lai chí thử độ, nghênh thủ đương sanh, thị vi “động tĩnh nhất nguyên diệu”. Thập nhất giả, chư Phật, Bồ Tát, kết già kỳ trung, niệm Phật chúng sanh, thác chất kỳ nội, thị vi “phàm thánh kiêm thành diệu”. Thập nhị giả, thử phương niệm Phật, hoa tức tiêu danh, cần nọa tài phân, vinh khô đốn dị, thị vi “cảm ứng minh phù diệu”. Tiền tứ, hậu bát, đồng

biệt khả tri.

(Diễn) Diệu hữu thập nhị nghĩa giả, sơ phát tâm thời, tiện thành Chánh Giác, nhân cai quả hải, quả triệt nhân nguyên, thị nhân quả đồng thời nghĩa. Chân Như bất thủ tự tánh, ngũ đạo tùy duyên, tịnh phi tịnh dã. Chánh đương ngũ đạo tùy duyên, tự tánh bất biến, cấu phi cấu dã, thị cấu tịnh song phi nghĩa. Pháp giới nhất tướng, bất ngại thiên sai cạnh khởi. Thiên sai cạnh khởi, bất ngại pháp giới nhất tướng. Thị tổng biệt tề chương nghĩa. Bất ly đương xứ, thường trạm nhiên, mịch tức tri quân bất khả kiến. Thường trạm nhiên, hiển dã. Bất khả kiến, ẩn dã. Thị ẩn hiển tùy nghi nghĩa. Pháp Tánh trùng trùng, vô tận, vô tận, do như thiên đăng, hỗ vi chủ bạn. Thị chủ bạn tương tham nghĩa. Tuy phi nhân, phi quả, nhi bất muội nhân quả, vô ngã, vô tác, vô thọ giả, thiện ác chi nghiệp diệc bất vong, thị thắng liệt phân minh nghĩa. Tán khứ phổ châu pháp giới, thâu lai tại nhất vi trần. Kỳ đại vô ngoại, kỳ tiểu vô nội, thị tiểu đại vô định nghĩa. Hữu vật tiên thiên địa, vô hình bổn tịch liêu, năng vi vạn tượng chủ, bất trục tứ thời điêu. Thị hàn thử bất thiên nghĩa. Chúng mỹ tất trương, bất phương thanh tịnh nhất sắc. Thanh tịnh nhất sắc, bất phương vạn đức giao la. Thị thái tố giao huy nghĩa. Tịch nhiên bất động, cảm nhi toại thông, tùy duyên phó cảm mị bất châu, nhi hằng xử thử Bồ Đề tòa. Thị động tĩnh nhất nguyên nghĩa. Nhất thiết Như Lai quang nghiêm trụ trì, thị chư chúng sanh thanh tịnh giác địa. Thị phàm thánh kiêm thành nghĩa. Như Lai tạng trung, vô pháp bất cụ, tùy chúng sanh tâm, ứng sở tri lượng, thị cảm ứng minh phù nghĩa.

(鈔)二言妙者，復有十二義，四同八別。一者，方華即果，不待華落，是為因果同時妙。二者，染而不染，不染而染，是為垢淨雙非妙。三者，一華遍圍於子外，眾子羅列於華中，是為總別齊彰妙。四者，晝則開敷，夜則還合，是為隱顯隨宜妙。五者，巨蓮在中，而有百千萬億蓮華以為眷屬，是為主伴相參妙。六者，上中下品，各三成九，九九無量，隨其宿修，不相錯謬，是為勝劣分明妙。七者，大一由旬，乃至百千萬億由旬，是為小大無定妙。八者，不以春生，不以秋瘁，亙古常新，是為寒暑不遷妙。九者，朱紫玄黃，或復純白，雜色雜光，亦復如是，是為彩素交輝妙。十者，生於彼國，而能從空來至此土，迎取當生，是為動靜一源妙。十一者，諸佛菩薩，結跏其中，念佛眾生，托質其內，是為凡聖兼成妙。十二者，此方念佛，華即標名，勤惰纔分，榮枯頓異，是為感應冥符妙。前四後八，同別可知。

(演)妙有十二義者，初發心時，便成正覺，因該果海，果徹因源，是因果同時義。真如不守自性，五道隨緣，淨非淨也。正當五道隨緣，自性不變，垢非垢也，是垢淨雙非義。法界一相，不礙千差競起。千差競起，不礙法界一相。是總別齊彰義。不離當處，常湛然，覓即知君不可見。常湛然，顯也。不可見，隱也。是隱顯隨宜義。法性重重，無盡無盡，猶如千鐙，互為主伴。是主伴相參義。雖非因非果，而不昧因果，無我無作無受者，善惡之業亦不亡，是勝劣分明義。散去普周法界，收來在一微塵。其大無外，其小無內，是小大無定義。有物先天地，無形本寂寥，能為萬象主，不逐四時凋。是寒暑不遷義。眾美畢張，不妨清淨一色。清淨一色，不妨萬德交羅。是彩素交輝義。寂然不動，感而遂通，隨緣赴感靡不周，而恒處此菩提座。是動靜一源義。一切如來光嚴住持，是諸眾生清淨覺地。是凡聖兼成義。如來藏中，無法不具，隨眾生心，應所知量，是感應冥符義。

(Sao: Hai là nói đến Diệu thì lại có mười hai nghĩa, bốn nghĩa tương đồng, tám nghĩa khác biệt:

Một là vừa đơm hoa liền có quả, chẳng đợi đến khi hoa rụng, đó là điều mầu nhiệm “nhân quả đồng thời”.

Hai là nhiễm mà chẳng nhiễm, chẳng nhiễm mà nhiễm, đó là điều mầu nhiệm “cấu và tịnh đều chẳng có”.

Ba là một hoa, cánh hoa bọc khắp phía ngoài hạt, các hạt la liệt trong hoa, đó là điều mầu nhiệm “tổng và biệt cùng phơi bày”.

Bốn là ngày ắt xòe nở, đêm ắt khép cánh, đó là sự mầu nhiệm “ẩn hiển tùy nghi”.

Năm là hoa sen lớn ở giữa, có trăm ngàn vạn ức hoa sen [vây quanh] làm quyến thuộc, đó là điều mầu nhiệm “chủ và bạn xen lẫn

nhau”.

Sáu là thượng, trung, hạ phẩm, trong mỗi phẩm lại gồm có ba phẩm, [ba nhân với ba] thành chín, chín nhân với chín [tiếp tục như thế mãi] thành vô lượng phẩm, tùy thuộc sự tu tập trước kia [trong lúc tu nhân, mà phẩm vị khác biệt] chẳng hề lầm loạn. Đó là điều nhiệm mầu “hơn kém phân minh”.

Bảy là [hoa sen] to bằng một do tuần, cho đến trăm ngàn vạn ức do tuần, đó là điều mầu nhiệm “lớn nhỏ không nhất định”.

Tám là chẳng phải là mùa Xuân sanh trưởng, mùa Thu tàn tạ, mà luôn vĩnh viễn tươi mới, đó là điều mầu nhiệm “nóng lạnh chẳng thay đổi”.

Chín là son, tía, đen, vàng, hoặc là thuần trắng, hoa nhiều màu tỏa ánh sáng nhiều màu cũng giống như thế, đó là điều mầu nhiệm “trắng và màu chói ngời lẫn nhau”.

Mười là sanh trong cõi ấy, có thể từ không trung đến cõi này, tiếp đón người sẽ vãng sanh. Đó là điều mầu nhiệm “động và tĩnh có cùng một nguồn”.

Mười một, chư Phật, Bồ Tát, ngồi kết già trong đó, chúng sanh niệm Phật gởi thân trong ấy. Đó là điều mầu nhiệm “phàm lẫn thánh đều thành tựu”.

Mười hai là phương này niệm Phật, hoa [trong cõi Cực Lạc] liền đề tên. Do [niệm Phật] siêng năng hay lười nhác vừa mới sai khác, hoa liền tươi tốt hay héo khô khác biệt. Đó là điều mầu nhiệm “cảm ứng ngầm phù hợp”.

Có thể biết bốn nghĩa đầu là đồng, tám nghĩa sau là biệt.

Diễn: “Diệu” có mười hai nghĩa:

Lúc vừa mới phát tâm, liền thành Chánh Giác. Nhân bao trùm biển quả, quả thấu tột nguồn tâm. Đó là nghĩa “nhân quả đồng thời”.

Chân Như chẳng giữ lấy tự tánh, năm đường tùy duyên, tịnh mà chẳng phải tịnh. Ngay trong khi tùy duyên trong năm đường, tự tánh bất biến, nhơ mà chẳng phải nhơ. Đó là nghĩa “tịnh lẫn cấu đều chẳng phải”.

Pháp giới nhất tướng, chẳng trở ngại ngàn điều sai khác tranh nhau dấy lên. Ngàn điều sai khác tranh nhau dấy lên chẳng trở ngại pháp giới nhất tướng. Đó là nghĩa “tổng và biệt cùng phô bày”.

Chẳng lìa chỗ này mà thường tĩnh lặng, hễ tìm tòi bèn chẳng thể thấy được. Thường tĩnh lặng là hiển. Chẳng thể thấy là ẩn. Đó là nghĩa “ẩn hiển tùy nghi”.

Pháp Tánh trùng trùng, vô tận, vô tận, giống như ngàn ngọn đèn, lần lượt làm chủ và bạn cho nhau. Đó là nghĩa “chủ và bạn xen lẫn”.

Tuy chẳng phải là nhân, chẳng phải là quả, nhưng chẳng lầm lạc nhân quả, vô ngã, vô tác, vô thọ giả, nghiệp thiện ác cũng chẳng mất. Đó là nghĩa “hơn và kém phân minh”.

Rải rác thì trọn khắp pháp giới, thâu lại thì trong một vi trần. Nó lớn thì không có gì ra ngoài được, mà nhỏ thì không có gì ở trong. Đó là nghĩa “lớn và nhỏ không nhất định”.

Có một vật trước khi có trời đất, vô hình, vốn lặng lẽ, có thể làm chủ cho muôn hình tượng, chẳng điêu tàn theo bốn mùa. Đó là nghĩa “chẳng đổi dời theo nóng lạnh”.

Phô trọn các điều tốt đẹp, chẳng trở ngại một sắc thanh tịnh. Một sắc thanh tịnh chẳng trở ngại vạn đức xen bủa. Đó là nghĩa “trắng và màu chói ngời lẫn nhau”.

Lặng lẽ bất động, hễ cảm bèn thông, tùy duyên mà ứng cảm, không gì chẳng trọn khắp, nhưng thường ngự trên tòa Bồ Đề này. Đó là nghĩa “động và tĩnh vốn cùng một nguồn”.

Hết thảy Như Lai trụ trì trang nghiêm bằng quang minh chính là thanh tịnh giác địa của các chúng sanh. Đó là nghĩa “phàm và thánh cùng thành”.

Trong Như Lai tạng, không pháp nào chẳng đủ, thuận theo cái tâm của chúng sanh mà ứng với khả năng tiếp nhận của họ. Đó là nghĩa “cảm ứng ngầm phù hợp”).

(Sao) Tam ngôn hương giả, thử phương bỉ quốc tương giảo thắng liệt, diệc hữu nhị nghĩa. Nhất giả, thử phương tắc xuất ô nê trung, nghi vị sở hỗn, nhi thanh hinh chiêm nhiên, thị vi “uế trung hương”. Nhị giả, bỉ quốc tắc như Đại Bổn ngôn, quang sắc ký dị, hương khí diệc dị, phân phương phức úc, bất khả thắng ngôn. Cố thanh liên hoa hương, bạch liên hoa hương. Tụng tư kệ giả, thượng trí khẩu xuất liên hoa chi hương, siêu nhất thiết hương, hương vô dữ tỷ, thị vi “hương trung hương”. Tắc tri thử phương chi hương, dĩ thắng dư hoa, bỉ quốc nãi thắng nhi hựu thắng giả dã. Tứ ngôn khiết giả, thử bỉ thắng liệt, diệc hữu nhị nghĩa. Nhất giả, thử phương tắc xuất ô nê trung, nghi vị sở nhiễm; nhi oánh nhiên thanh tịnh. Thị vi “cấu trung khiết”. Nhị giả, bỉ quốc tắc căn tự kim sa, dị trược thổ cố. Sanh tùng đức thủy, dị thường lưu cố. Chất thành diệu bảo, dị phàm hủy cố. Siêu nhất thiết khiết, khiết vô dữ tỷ, thị vi “khiết trung khiết”. Thắng nhi hựu thắng, lệ thượng khả tri. Dĩ thượng tùng kỳ thiết cận, lược biểu tứ đức. Nhược quảng diễn chi, diệc ưng vô lượng.

(Diễn) Hương khiết nhị nghĩa, sự tướng khả tri. Lý tắc tự tánh chi hoa, tuy cư phiền não chi trung, bất vị phiền não sở nhiễm, thị uế trung hương. Vãng sanh chi sĩ, cụ túc ngũ phần Pháp Thân chi hương, cập bát vạn tứ thiên Ba La Mật hương, thị hương trung hương dã. Hựu tự tánh tuy tại tam giới sanh tử chi trung, bất vị sanh tử sở thiên, thị vi cấu trung khiết. Vãng sanh chi sĩ, ký bất vị Phần Đoạn sở thiên, tịnh bất vị Biến Dịch sở động, tánh ly Hoặc nhiễm, tịnh pháp mãn túc, thị khiết trung khiết dã.

(鈔)三言香者，此方彼國相較勝劣，亦有二義。一者，此方則出汙泥中，宜為所溷，而清馨澹然，是為穢中香。二者，彼國則如大本言，光色既異，香氣亦異，芬芳馥郁，不可勝言。故青蓮華香，白蓮華香。誦斯偈者，尚致口出蓮華之香，超一切香，香無與比，是為香中香。則知此方之香，已勝餘華，彼國乃勝而又勝者也。四言潔者，此彼勝劣，亦有二義。一者，此方則出汙泥中，宜為所染；而瑩然清淨。是為垢中潔。二者，彼國則根自金沙，異濁土故。生從德水，異常流故。質成妙寶，異凡卉故。超一切潔，潔無與比，是為潔中潔。勝而又勝，例上可知。以上從其切近，略表四德。若廣演之，亦應無量。

(演)香潔二義，事相可知。理則自性之花，雖居煩惱之中，不為煩惱所染，是穢中香。往生之士，具足五分法身之香，及八萬四千波羅蜜香，是香中香也。又自性雖在三界生死之中，不為生死所遷，是為垢中潔。往生之士，既不為分段所遷，并不為變易所動，性離惑染，淨法滿 足，是潔中潔也。

(Sao: Ba là nói về hương, so sánh sự hơn kém giữa phương này và cõi kia thì cũng có hai nghĩa:

Một là [hoa sen] nơi cõi này mọc từ bùn nhơ, lẽ ra phải nhuốm bẩn, mà lại nghiễm nhiên thơm sạch. Đó là Hương trong chốn ô uế.

Hai là nước kia thì như kinh Đại Bổn đã nói: Quang minh và màu sắc đã lạ lùng, hương thơm cũng lạ, thơm tho, ngào ngạt, chẳng thể kể xiết. Vì thế, hương hoa sen xanh, hương hoa sen trắng, người tụng bài kệ ấy còn đến nỗi miệng tỏa mùi thơm hoa sen, vượt hơn hết thảy các thứ hương, chẳng có hương nào sánh bằng. Đó là “hương thơm nhất trong các loại hương”. Vì thế biết hương sen trong cõi này (Sa Bà) đã trội hơn [mùi hương của] các thứ hoa khác, nhưng cõi kia lại còn thù thắng hơn nữa.

Bốn là nói đến Khiết thì so sánh hơn kém giữa phương này và cõi kia, cũng có hai nghĩa:

Một là phương này, [hoa sen] mọc từ bùn lầy, lẽ ra phải nên dơ bẩn; nhưng lại rạng ngời, thanh tịnh, đó là trong sạch trong dơ bẩn.

Hai là cõi kia rễ sen mọc từ cát vàng, khác với đất bẩn, sanh từ nước tám công đức, khác với nước thông thường. Thể chất do chất báu nhiệm mầu tạo thành, khác với những loài cây cỏ tầm thường. Vượt trội hết thảy các thứ thanh khiết, thanh khiết chẳng thể sánh bằng, là thanh khiết nhất trong các thứ thanh khiết. Đã thù thắng, lại càng thù thắng hơn!

Chuẩn theo những điều trên đây, có thể biết: Những điều vừa nói trên đây chỉ là dựa theo những gì thiết thực, gần gũi, để nêu bày đại lược bốn đức. Nếu giảng rộng thì các đức cũng phải là vô lượng.

Diễn: Hai nghĩa Hương và Khiết, về sự tướng thì có thể biết. [Xét theo Lý], hoa tự tánh tuy ở trong phiền não, chẳng bị phiền não nhuốm bẩn, là “hương trong uế”. Người vãng sanh đầy đủ năm phần Pháp Thân hương, và tám vạn bốn ngàn hương Ba La Mật, là “hương trong hương”. Lại nữa, tự tánh tuy ở trong tam giới sanh tử, chẳng bị sanh tử dời chuyển, là “khiết trong nhơ”. Người vãng sanh đã chẳng bị Phần Đoạn sanh tử đổi dời, mà cũng chẳng bị Biến Dịch sanh tử lay động, tánh lìa Hoặc nhiễm, tịnh pháp trọn đủ, là “khiết trong khiết” vậy).

(Sao) Vấn: “Hữu vị hạ phẩm hạ sanh, sanh thiết liên hoa, kỳ thuyết nhiên phủ?” Đáp: “Vị kiến Phật thuyết”. Như thượng sở minh, sắc bất chỉ tứ. Hữu thất bảo hoa, tắc tri kim liên hoa giả, hoàng sắc sở nhiếp. Pha lê, xa cừ, cập dữ ngân liên, bạch sắc sở nhiếp. Xích châu, mã não, hồng sắc sở nhiếp, nãi chí lưu ly, diệc hoàng sắc nhiếp. Thôi nhi quảng chi, đế thanh liên hoa, thanh sắc sở nhiếp, như chân châu đẳng, diệc bạch sắc nhiếp. Dĩ thị tham hợp, ưng vô thiết liên. Thiết ư ngũ kim, kim sở tiện cố. Thiết ư thất bảo, bảo sở vô cố. Cửu phẩm hạ sanh, do thắng thiên cung; thiên cung giai dĩ bảo thành, bất văn hữu thiết. Huống tại Tây Phương, hà đắc hữu thử?

(鈔)問：有謂下品下生，生鐵蓮華，其說然否？答：未見佛說。如上所明，色不止四。有七寶華，則知金蓮華者，黃色所攝。玻璃硨磲，及與銀蓮，白色所攝。赤珠瑪瑙，紅色所攝，乃至琉璃，亦黃色攝。推而廣之，帝青蓮華，青色所攝，如真珠等，亦白色攝。以是參合，應無鐵蓮。鐵於五金，金所賤故。鐵於七寶，寶所無故。九品下生，猶勝天宮；天宮皆以寶成，不聞有鐵。況在西方，何得有此？

(Sao: Hỏi: “Có kẻ hỏi hạ phẩm hạ sanh bèn sanh trong hoa sen bằng sắt. Lời ấy đúng hay không?” Đáp: Chưa thấy đức Phật nói. Như những điều đã nói trên đây, [hoa sen] không phải chỉ có bốn màu. Có hoa bảy báu, nên biết là hoa sen bằng vàng thuộc vào hoa màu vàng. Hoa sen bằng pha lê, xa cừ, và bạc, thuộc về sắc trắng. Xích châu và mã não, thuộc về màu hồng, cho đến lưu ly cũng thuộc về màu vàng. Mở rộng ra, hoa sen màu đế thanh (màu xanh của ngọc Đế Thanh, tức ngọc Indranilamuktā) thuộc về màu xanh, như [các loài hoa bằng] chân châu v.v… cũng thuộc về sắc trắng. Hợp các điều này lại để tham chiếu, ắt là chẳng thể có hoa sen bằng sắt. Trong ngũ kim, sắt hèn tệ hơn vàng. Sắt chẳng thuộc vào bảy báu. Hạ phẩm vãng sanh trong chín phẩm còn vượt xa thiên cung. Cung trời đều do chất báu tạo thành, chưa nghe nói có sắt; huống hồ tại Tây Phương thì làm sao có sắt cho được?)

(Sớ) Hựu liên hoa giả, vãng sanh bỉ quốc thác chất chi sở, niệm Phật chi nhân, đặc nghi tri thử.

(Sao) Thác chất giả, vị chứng Vô Sanh, sanh tất hữu thác. Lục thú chúng sanh, tắc Trung Ấm chi thân, tự cầu phụ mẫu. Vãng sanh thiện sĩ, tắc nhất đàn chỉ khoảnh, liên hoa hóa sanh. Hạ văn “nhất tâm bất loạn, tức đắc vãng sanh A Di Đà Phật Cực Lạc quốc độ”, tức thị sanh thử liên hoa trung dã. Thị liên hoa giả, nãi tá phàm xác chi huyền cung, an huệ mạng chi thần trạch. Vãng nghệ chi quốc, hiệu viết Liên Bang. Đồng tu chi hữu, hiệu viết “liên hữu”. Ước Thiền tụng chi kỳ, hiệu viết Liên Lậu. Định xu hướng chi cực, hiệu viết Liên Tông. Trọng kỳ sự dã. Tu Tịnh Độ giả, nhược lễ Phật thời, đương tưởng kỷ thân tại liên hoa trung tác lễ, Phật tại liên hoa trung thọ ngã lễ kính. Nhược niệm Phật thời, đương tưởng kỷ thân tại liên hoa trung, kết già phu tọa, Phật tại liên hoa trung, tiếp dẫn ư ngã. Nhiên hậu nhất tâm trì danh. Tích hữu nhị Tăng, tác liên hoa khai hợp tưởng, toại đắc vãng sanh. Huống phục gia chi nhất tâm trì danh nhi bất sanh giả!

(Diễn) Trung Ấm chi thân, tự cầu phụ mẫu giả, Trung Ấm vị Tiền Ấm dĩ tạ, Hậu Ấm vị thành, nhi trung gian sở thọ chi thân, danh vi Trung Ấm Thân. Lục thú chúng sanh duy trừ cực thiện, cực ác, dư giai thông thọ thử thân dã. Tự cầu phụ mẫu, dư thú tắc bất khả tri; đản tựu nhân thú, tức Lăng Nghiêm sở vị: “Kiến minh sắc phát, minh kiến tưởng thành, dị kiến thành tắng, đồng tưởng thành ái, lưu ái vi chủng, nạp tưởng vi thai”, thị dã. Nhất đàn chỉ khoảnh, liên hoa hóa sanh giả, vị lâm chung tại Định chi tâm, tức Tịnh Độ thọ sanh chi tâm, cử niệm tức thị sanh Tịnh Độ thời dã.

(疏)又蓮華者，往生彼國托質之所，念佛之人，特宜知此。

(鈔)托質者，未證無生，生必有托。六趣眾生，則中陰之身，自求父母。往生善士，則一彈指頃，蓮華化生。下文一心不亂，即得往生阿彌陀佛極樂國土，即是生此蓮華中也。是蓮華者，乃卸凡殼之玄宮，安慧命之神宅。往詣之國，號曰蓮邦。同修之友，號曰蓮友。約禪誦之期，號曰蓮漏。定趨向之極，號曰蓮宗。重其事也。修淨土者，若禮佛時，當想己身在蓮華中作禮，佛在蓮華中受我禮敬。若念佛時，當想己身在蓮華中，結跏趺坐，佛在蓮華中，接引於我。然後一心持名。昔有二僧，作蓮華開合想，遂得往生。況復加之一心持名而不生者！

(演)中陰之身，自求父母者，中陰謂前陰已謝，後陰未成，而中間所受之身，名為中陰身。六趣眾生唯除極善極惡，餘皆通受此身也。自求父母，餘趣則不可知；但就人趣，即楞嚴所謂：見明色發，明見想成，異見成憎，同想成愛，流愛為種，納想為胎，是也。一彈指頃，蓮花化生者，謂臨終在定之心，即淨土受生之心，舉念即是生淨土時也。

(Sớ: Lại nữa, hoa sen là chỗ để người vãng sanh gởi thân trong

cõi ấy. Người niệm Phật phải nên đặc biệt biết điều này.

Sao: “Gởi thân”: Chưa chứng vô sanh, hễ sanh thì ắt phải có chỗ để nương gởi. Chúng sanh trong sáu đường thì thân Trung Ấm tự tìm cha mẹ. Người lành vãng sanh bèn trong một cái khảy ngón tay, hóa sanh trong hoa sen. Trong phần “nhất tâm bất loạn” thuộc phần sau, có nói “liền được sanh sang cõi nước Cực Lạc của A Di Đà Phật”, tức là sanh trong hoa sen ấy. Hoa sen ấy là cung điện u huyền để phá vỡ cái vỏ phàm, là nhà thần để an huệ mạng. Nước để tiến về được gọi là Liên Bang. Bạn đồng tu gọi là “liên hữu”. Dụng cụ để ước định thời gian tụng niệm, tĩnh tọa, gọi là Đồng Hồ Sen. Mục tiêu chung cực để quyết định hướng về thì gọi là Liên Tông. [Gọi như vậy là vì] coi trọng chuyện ấy. Người tu Tịnh Độ, nếu lúc lễ Phật, hãy nên tưởng thân mình đang ở trong hoa sen, đức Phật ở trong hoa sen, tiếp nhận sự lễ kính của ta. Nếu là lúc niệm Phật, hãy nên nghĩ mình đang ở trong hoa sen, ngồi xếp bằng, Phật ở trong hoa sen, tiếp dẫn ta. Sau đấy, nhất tâm trì danh. Xưa kia có hai vị Tăng tưởng hoa sen khép nở, liền được vãng sanh. Huống là người còn có thêm nhất tâm trì danh mà chẳng được vãng sanh ư?

Diễn: “Cái thân Trung Ấm tự cầu cha mẹ”: Trung Ấm là Tiền Ấm đã tan, Hậu Ấm chưa thành, cái thân lãnh thọ trong khoảng giữa ấy sẽ được gọi là Trung Ấm Thân. Chúng sanh trong sáu đường, chỉ trừ kẻ cực thiện hay cực ác, những kẻ khác đều phải trải qua thân này. “Tự cầu cha mẹ”: Những đường khác không thể biết, chứ nhân loại thì như kinh Lăng Nghiêm nói: “[Trung Ấm Thân] thấy nơi [cha mẹ mà mình sẽ đầu thai] có sắc sáng phát ra, khởi vọng tưởng mong đến được chỗ có ánh sáng đó, do vọng tưởng bèn tưởng [cha hay mẹ] thành khác lạ mà sanh lòng ghét, tưởng [mẹ hay cha] là đáng yêu thương, do vọng tưởng ấy lưu xuất, tạo thành chủng tử, nương gá vọng tưởng ấy thành thai” là nói về chuyện này. “Trong một cái khảy ngón tay, hóa sanh trong hoa sen”, nghĩa là lúc lâm chung cái tâm ở trong Định thì chính là cái tâm thọ sanh Tịnh Độ. Vừa dấy niệm thì là lúc sanh vào Tịnh Độ).

(Sao) Vấn: Thử kinh bất kiêm sắc tượng, kim hồ nãi nhĩ? Đáp: Hữu chuyên chủ cố, kiêm diệc vô ngại. Như Bồ Tát thiên hành Lục Độ thời, dĩ Thí vi chuyên chủ, dư phi bất tu, đản tùy lực, tùy phận. Kim niệm Phật diệc nhiên. Chuyên chủ ư quán tưởng giả, thiểu thời trì danh. Chuyên chủ ư trì danh giả, thiểu thời quán tưởng, diệc “tùy lực, tùy phận” chi ý dã. Sở vị bất kiêm sắc tượng giả, cái khủng nhất tâm chấp trì danh hiệu, hựu nhất tâm quán tưởng sắc tượng, bất duy tâm vô nhị dụng, nhi lưỡng sự song hành, khinh trọng bất phân, câu vô thành tựu nhĩ. Cẩu minh ư Chánh Trợ chi nghĩa, tắc nhất tâm trì danh dĩ vi kỳ Chánh, thiểu thời chi Trợ, Trợ diệc quy Chánh, như hỏa ích tân, phục hữu hà ngại?

(Diễn) Bất kiêm sắc tượng giả, vị Văn Thù Nhất Hạnh tam muội, bất thủ tướng mạo, chuyên xưng danh tự cố. Bồ Tát thiên hành Lục Độ giả, vị Thập Địa Bồ Tát, ư Thập Ba La Mật, các hữu chuyên chủ cố. Sở vị: Sơ Địa bố thí, Nhị Địa trì giới, Tam Địa nhẫn nhục, Tứ tinh tấn, Ngũ Thiền, Lục Bát, Thất phương tiện, Bát nguyện, Cửu lực, Thập trí huệ, thị dã. Kim bất ngôn thập, nhi ngôn lục giả, dĩ lục tức năng nhiếp thập cố. Dĩ Thí vi chuyên chủ, dư đản tùy lực, tùy phận giả, thị Sơ Địa Bồ Tát cảnh giới. Kinh vân: “Bồ Tát trụ Sơ Địa thời, ư nhất thiết vật, vô sở lận tích, cầu Phật đại trí, tu hành đại xả. Phàm thị sở hữu, nhất thiết năng thí. Thị Bồ Tát Thập Ba La Mật trung Đàn Ba La Mật tăng thượng, dư Ba La Mật phi bất tu hành, đản tùy lực, tùy phần dã”.

(鈔)問：此經不兼色像，今胡乃爾？答：有專主故，兼亦無礙。如菩薩偏行六度時，以施為專主，餘非不修，但隨力隨分。今念佛亦然。專主於觀想者，少時持名。專主於持名者，少時觀想，亦隨力隨分之意也。所謂不兼色像者，蓋恐一心執持名號，又一心觀想色像，不唯心無二用，而兩事雙行，輕重不分，俱無成就耳。苟明於正助之義，則一心持名以為其正，少時之助，助亦歸正，如火益薪，復有何礙？

(演)不兼色像者，謂文殊一行三昧，不取相貌，專稱名字故。菩薩偏行六度者，謂十地菩薩，於十波羅蜜，各有專主故。所謂：初地布施，二地持戒，三地忍辱，四精進，五禪，六般，七方便，八願，九力，十智慧，是也。今不言十，而言六者，以六即能攝十故。以施為專主，餘但隨力隨分者，是初地菩薩境界。經云：菩薩住初地時，於一切物，無所吝惜，求佛大智，修行大捨。凡是所有，一切能施。是菩薩十波羅蜜中檀波羅蜜增上，餘波羅蜜非不修行，但隨力隨分也。

(Sao: Hỏi: “Kinh này chẳng kiêm sắc tượng, vì sao là như vậy?” Đáp: Do vì chuyên chú trọng một môn chủ yếu, nếu tu kèm thêm [các pháp niệm Phật khác] thì cũng chẳng trở ngại. Như Bồ Tát lúc chú trọng tu Lục Độ, lấy Bố Thí làm chủ yếu, chẳng phải là không tu những hạnh khác, chỉ tùy sức, tùy phận [mà tu tập]. Nay niệm Phật cũng thế. Chuyên tu chủ yếu là quán tưởng thì ít dành thời gian để trì danh. Chuyên tu chủ yếu trì danh thì ít dành thời gian để quán tưởng, cũng là ý nghĩa “tùy phần, tùy sức”. Nói “không kiêm sắc tượng” là vì sợ đã nhất tâm chấp trì danh hiệu, lại còn nhất tâm quán tưởng sắc tượng, thì không gì chẳng phải là do “tâm không có hai tác dụng”, hai sự đều cùng hành, chẳng phân nặng, nhẹ, sẽ đều chẳng thành tựu. Nếu hiểu rõ nghĩa Chánh và Trợ, sẽ coi nhất tâm trì danh là Chánh, thời gian tu Trợ Hạnh ít hơn, Trợ cũng quy vào Chánh. Giống như thêm củi vào lửa, há còn trở ngại chi?

Diễn: “Chẳng kiêm sắc tượng”: Nhất Hạnh tam muội của ngài Văn Thù chẳng giữ lấy tướng mạo, vì chuyên xưng danh tự. “Bồ Tát hành Lục Độ có chỗ thiên trọng”: Ý nói Thập Địa Bồ Tát, đối với Thập Ba La Mật, mỗi địa vị đều có sự chuyên chú riêng. Nghĩa là Sơ Địa chú trọng bố thí, Nhị Địa trì giới, Tam Địa nhẫn nhục, Tứ Địa tinh tấn, Ngũ Địa là Thiền, Lục Địa tu Bát Nhã, Thất Địa là phương tiện, Bát Địa là nguyện, Cửu Địa là lực, Thập Địa là trí huệ. Nay chẳng nói là mười, mà nói là sáu, do sáu có thể nhiếp trọn mười.

“Lấy Thí làm hạnh chủ yếu, những điều khác thì tùy phần, tùy lực”: Đấy là cảnh giới của Sơ Địa Bồ Tát. Kinh dạy: “Lúc Bồ Tát trụ Sơ Địa, chẳng keo tiếc hết thảy các vật, cầu Phật đại trí, tu hành đại xả. Phàm là những gì chính mình có, sẽ đều có thể thí hết thảy. Bồ Tát đã tăng thượng Đàn Ba La Mật trong Thập Ba La Mật, chẳng phải là không tu hành các Ba La Mật khác, mà chỉ tùy sức, tùy phần [tu tập] đấy thôi!”)

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh thanh tịnh quang minh, thị liên hoa nghĩa.

(Sao) Thanh tịnh biểu Sắc, tự tánh tiêm trần bất lập cố. Quang minh biểu quang, tự tánh vạn pháp lãng nhiên cố. Phật Địa Luận vân: “Như thị giả thật chi sắc, giai bất ly Phật tịnh tâm, tức thử tịnh tâm, năng hiển giả thật chi sắc”. Cố kinh vân: “Thanh sắc thanh quang, hoàng sắc hoàng quang” đẳng, thị quang sắc bất nhị, Tịch Chiếu song dung dã. Hựu tự tánh tịch, thị hoa hợp nghĩa. Tự tánh chiếu, thị hoa khai nghĩa. Tự tánh cụ túc nhất thiết thiện pháp, thị vi diệu hương khiết nghĩa. Nhiên tắc bất ly trần cảnh, vị dục bảo trì, thường tại liên hoa trung, kinh hành cập tọa ngọa.

(Diễn) Phật Địa hạ, dẫn chứng giả thật chi sắc giả. Trường, đoản, phương, viên, nãi chí quang ảnh đẳng vi giả sắc. Dĩ đối đoản vi trường, đối trường vi đoản, vô nhất định thật thể cố. Thanh, hoàng, xích, bạch đẳng vi thật sắc, dĩ thanh đẳng tích chí cực vi, sắc bất cải cố. Hựu thật sắc thị nhãn thức sở duyên; giả sắc thị ý thức sở duyên, như thủy nguyệt, kính hoa đẳng. Giai bất ly Phật tịnh tâm giả, chư Phật tịnh tâm, phi giả, phi thật. Giả thật chi sắc bất ly thử tâm cố, tức thử tịnh tâm năng hiển giả thật chi sắc giả. Dĩ thử tâm thị giả, thị thật, tắc bất năng hiện giả thật chi sắc cố. Kim phục giải vân: Phật Địa Luận thị minh sắc tâm bất nhị, giả thật chi sắc bất ly Phật tịnh tâm giả, vị chủng chủng chư sắc, bất dị Pháp Thân chân tâm, như ba dữ thủy, bổn lai vô nhị dã. Dĩ vô lượng trang nghiêm, các các sai biệt, giai Chân Như tự tại dụng cố. Thử cú minh sắc tức tâm dã. Tức thử tịnh tâm năng hiển giả thật giả, vị tức thử Pháp Thân thị sắc thể cố, năng hiện ư sắc dã. Dĩ y trí tịnh tướng, năng tác nhất thiết thắng diệu cảnh giới cố. Thử cú minh tâm tức sắc dã. Cố kinh hạ, kết quy đương kinh, thanh sắc, thanh quang đẳng giả, thanh sắc đẳng thị thật sắc, thanh quang đẳng thị giả sắc. Ký vân giả thật chi sắc giai bất ly Phật tịnh tâm, tắc thử kinh quang sắc bất nhị, tức tự tánh tịch chiếu song dung dã. Hựu giải vân: Quang sắc bất nhị giả, vị thanh sắc hữu thanh quang, bạch sắc hữu bạch quang, quang sắc bất nhị dã. Tịch chiếu song dung giả, dĩ quang hữu chiếu nghĩa, sắc hữu tịch nghĩa. Hoa chi quang sắc bất nhị, tức tánh chi tịch chiếu song dung dã.

(疏)稱理，則自性清淨光明，是蓮華義。

(鈔)清淨表色，自性纖塵不立故。光明表光，自性萬法朗然故。佛地論云：如是假實之色，皆不離佛淨心，即此淨心，能顯假實之色。故經云：青色青光，黃色黃光等，是光色不二，寂照雙融也。又自性寂，是華合義。自性照，是華開義。自性具足一切善法，是微妙香潔義。然則不離塵境，未浴寶池，常在蓮華中，經行及坐臥。

(演)佛地下，引證假實之色者。長短方圓，乃至光影等為假色。以對短為長，對長為短，無一定實體故。青黃赤白等為實色，以青等析至極微，色不改故。又實色是眼識所緣；假色是意識所緣，如水月鏡花等。皆不離佛淨心者，諸佛淨心，非假非實。假實之色不離此心故，即此淨心能顯假實之色者。以此心是假是實，則不能現假實之色故。今復解云：佛地論是明色心不二，假實之色不離佛淨心者，謂種種諸色，不異法身真心，如波與水，本來無二也。以無量莊嚴，各各差別，皆真如自在用故。此句明色即心也。即此淨心能顯假實者，謂即此法身是色體故，能現於色也。以依智淨相，能作一切勝妙境界故。此句明心即色也。故經下，結歸當經，青色青光等者，青色等是實色，青光等是假色。既云假實之色皆不離佛淨心，則此經光色不二，即自性寂照雙融也。又解云：光色不二者，謂青色有青光，白色有白光，光色不二也。寂照雙融者，以光有照義，色有寂義。花之光色不二，即性之寂照雙融也。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh thanh tịnh quang minh là ý nghĩa của hoa sen.

Sao: “Thanh tịnh” biểu thị Sắc, tự tánh chẳng lập mảy trần. “Quang minh” biểu thị quang minh, tự tánh vạn pháp rạng ngời. Phật Địa Luận viết: “Sắc giả thật như vậy, đều chẳng lìa tịnh tâm của Phật. Do chính ngay tịnh tâm ấy mà có thể hiển hiện sắc giả và thật. Vì thế, kinh nói “sắc xanh, ánh sáng xanh; sắc vàng, ánh sáng vàng” v.v… chính là nói quang minh và màu sắc bất nhị, Tịch và Chiếu cùng viên dung. Lại nữa, tự tánh tịch là ý nghĩa hoa cụp lại. Tự tánh chiếu là ý nghĩa hoa nở. Tự tánh trọn đủ hết thảy các thiện pháp là ý nghĩa “vi diệu hương khiết”. Vậy thì chẳng lìa trần cảnh, chưa tắm trong ao báu, mà thường kinh hành và ngồi, nằm trong hoa sen.

Diễn: Từ chữ “Phật Địa” trở đi là dẫn chứng về giả sắc và thật sắc. Dài, ngắn, vuông, tròn, cho đến ánh sáng, hình bóng v.v… là giả sắc; do tương phản của ngắn là dài, đối nghịch với dài là ngắn, không có thật thể nhất định. Xanh, vàng, đỏ, trắng v.v… là thật sắc, vì những màu như xanh v.v… chia chẻ đến mức cực vi, sắc chẳng thay đổi. Lại nữa, thật sắc được duyên bởi nhãn thức, giả sắc được duyên bởi ý thức,

như trăng trong nước, như hoa trong gương v.v…

“Đều chẳng lìa cái tâm thanh tịnh của Phật”: Tâm thanh tịnh của

chư Phật chẳng phải giả, chẳng phải thật. Do giả sắc và thật sắc chẳng lìa cái tâm ấy, từ ngay cái tâm thanh tịnh ấy mà có thể hiển lộ giả sắc và thật sắc. Do cái tâm ấy nếu là giả, hay là thật, sẽ chẳng thể hiện giả sắc hay thật sắc. Nay lại giải thích như sau: Phật Địa Luận nhằm chỉ rõ “sắc và tâm bất nhị, giả sắc và thật sắc chẳng lìa tịnh tâm của Phật”. Tức là đủ mọi thứ sắc, chẳng khác Pháp Thân chân tâm, như sóng và nước, vốn chẳng hai. Do vô lượng trang nghiêm, mà mỗi mỗi sai biệt, đều là tác dụng tự tại của Chân Như. Câu này nhằm chỉ ra “sắc chính là tâm”. “Từ ngay cái tâm thanh tịnh ấy, có thể hiển lộ giả và thật”, nghĩa là Pháp Thân chính là sắc thể, có thể hiển lộ sắc. Do nương vào tướng thanh tịnh của trí, có thể tạo hết thảy cảnh giới mầu nhiệm thù thắng. Câu này chính là nói rõ: “Tâm chính là sắc”.

Từ câu “vì thế, kinh này” trở đi, quy kết các câu “màu xanh, ánh sáng xanh” v.v… trong kinh này, màu xanh v.v… là thật sắc, ánh sáng xanh v.v… là giả sắc. Đã nói “giả sắc và thật sắc đều chẳng lìa cái tâm thanh tịnh của Phật”, vậy thì trong kinh này, quang và sắc chẳng hai, chính là tự tánh Tịch và Chiếu cùng dung thông.

Lại giải thích như sau: “Quang và sắc chẳng hai”, tức màu xanh có ánh sáng xanh, màu trắng có ánh sáng trắng, quang và sắc chẳng hai! “Tịch và Chiếu cùng dung thông”: Do quang có ý nghĩa Chiếu, sắc có ý nghĩa Tịch. Ánh sáng và màu sắc của hoa chẳng hai, tức là Tịch và Chiếu cùng dung thông. Do quang có nghĩa Chiếu, sắc có nghĩa Tịch, quang minh và màu sắc của hoa chẳng hai, tức là tự tánh Tịch và Chiếu cùng dung hội vậy).

Tứ, tổng kết.

(Kinh) Xá Lợi Phất! Cực Lạc quốc độ, thành tựu như thị công đức trang nghiêm.

(Sớ) Như thượng lan, võng, hàng thụ, trì, các, liên hoa, chủng chủng trang nghiêm, giai thị A Di Đà Phật nhân trung sở phát đại nguyện, cập nguyện hậu sở tu đại hạnh, vô lượng công đức chi sở thành tựu dã, như Hoa Nghiêm trung nguyện hạnh, diệc đồng thử ý.

(Sao) Nguyện dĩ khởi hạnh, hạnh dĩ thật nguyện. Bồ Tát nhân địa, mạc bất giai nhiên. Hạnh mãn, nguyện toại, danh vi “thành tựu”. Nhân trung giả, vi Pháp Tạng tỳ kheo thời dã. Ngôn nguyện giả, sở phát tứ thập bát nguyện dã. Hữu nguyện vân: “Ngã tác Phật thời, sanh ngã sát giả, giai ư thất bảo thủy trì, liên hoa hóa sanh”. Hựu nguyện vân: “Ngã tác Phật thời, ngã sát trung tự địa dĩ thượng, chí ư hư không, giai hữu cung điện, lâu các, trì lưu, hoa thụ, tất dĩ vô lượng chúng bảo, bách thiên chủng hương nhi cộng hợp thành”. Hựu vân: “Nhược ngã thành Phật, châu biến quốc trung chư trang nghiêm cụ, vô hữu chúng sanh năng tổng diễn thuyết”, thị vi đại nguyện. Ngôn Hạnh giả, Đại Bổn vân: “Pháp Tạng tỳ kheo, ư Thế Tự Tại Vương Phật sở, nhiếp thủ nhị bách nhất thập ức Phật sát thanh tịnh chi hạnh, như bỉ tu trì”. Hựu vân: “Pháp Tạng tỳ kheo, phát tứ thập bát nguyện dĩ, trụ Chân Thật Huệ, dũng mãnh tinh tấn, A tăng kỳ kiếp tu Bồ Tát hạnh, hộ thân khẩu ý, tu hành Lục Độ, liễu Không, Vô Tướng, Vô Tác, dĩ hành giáo hóa, trí vô lượng chúng sanh phát Bồ Đề tâm”, thị vi đại hạnh. Ngôn công đức giả, tức thử hạnh nguyện, danh vi công đức. Đại Bổn vân: “Như thị tích công lũy đức, vô lượng thiên vạn ức kiếp, công đức viên bị, phương đắc thành tựu tư nguyện, nhi nhập Phật vị”.

(Diễn) Nguyện dĩ khởi Hạnh, Hạnh dĩ thật Nguyện giả, dĩ Nguyện đạo Hạnh, dĩ Hạnh điền Nguyện dã. Hạnh phi Nguyện khởi, tắc Hạnh nãi ngụy hạnh, phi chân thật hạnh! Nguyện vô Hạnh điền, Nguyện nãi hư nguyện, phi chân thật nguyện. Hạnh mãn, Nguyện toại, danh vi “thành tựu” giả, Di Đà thành tựu công đức trang nghiêm, giai nhân trung quảng đại hạnh nguyện chi lực, phi nhất triêu, nhất tịch chi cố dã. Nhiếp thủ nhị bách nhất thập ức sát như bỉ tu trì giả, thử xứng tánh chi Hạnh dã. Dĩ tánh vô tận cố, Hạnh diệc vô tận. Nhất tu, nhất thiết tu, nhất hành, nhất thiết hành. Ngôn nhị bách nhất thập ức giả, cử tam thất chi đa, biểu kỳ vô tận dã. Trụ Chân Thật Huệ giả, tiên ngộ Tỳ Lô pháp giới, dũng mãnh tinh tấn, A tăng kỳ kiếp tu Bồ Tát hạnh giả. Thứ tu Phổ Hiền hạnh môn dã. Nhiên tất phát tứ thập bát nguyện dĩ, nhiên hậu tu giả, sở vị dĩ Nguyện đạo Hạnh, dĩ Hạnh điền Nguyện dã. Hộ thân khẩu ý, thị biệt cử trì giới nhất môn, tu hành Lục Độ, tắc bị cử sở tu chi Hạnh. Thử thượng, nãi tự lợi chi hạnh. Liễu Không, Vô Tướng hạ, nãi lợi tha chi hạnh dã. Liễu Không, Vô Tướng, Vô Tác, thị Pháp Thân Bồ Tát tam giải thoát môn, vị liễu tri vô nhân, vô ngã, vô thọ mạng, tự tánh không, vô tác giả, vô thọ giả, tức danh Không Giải Thoát Môn. Quán nhất thiết pháp giai tự tánh diệt, tất cánh giải thoát. Vô hữu thiểu pháp tướng sanh, tức danh Vô Tướng Giải Thoát Môn. Như thị nhập Không Vô Tướng dĩ, vô hữu nguyện cầu, duy trừ đại bi vi thủ, giáo hóa chúng sanh, tức danh Vô Tác Giải Thoát Môn. Liễu Không, Vô Tướng, Vô Tác, dĩ hành giáo hóa giả, vị bất đồng dư giáo tâm ngoại hữu pháp, thật hữu sanh khả độ, nãi thị chung nhật độ nhi vô độ, chung nhật vô độ nhi độ, sở vị “tuy tri chư Phật quốc, cập dữ chúng sanh không, nhi thường tu Tịnh Độ, giáo hóa chư chúng sanh”, thị dã.

四、總結。

(經)舍利弗！極樂國土，成就如是功德莊嚴。

(疏)如上欄網行樹，池閣蓮華，種種莊嚴，皆是阿彌陀佛因中所發大願，及願後所修大行，無量功德之所成就也，如華嚴中願行，亦同此意。

(鈔)願以起行，行以實願，菩薩因地，莫不皆然。行滿願遂，名為成就。因中者，為法藏比丘時也。言願者，所發四十八願也。有願云：我作佛時，生我剎者，皆於七寶水池，蓮華化生。又願云：我作佛時，我剎中自地以上，至於虛空，皆有宮殿樓閣，池流華樹，悉以無量眾寶，百千種香而共合成。又云：若我成佛，周遍國中諸莊嚴具，無有眾生能總演說，是為大願。言行者，大本云：法藏比丘，於世自在王佛所，攝取二百一十億佛剎清淨之行，如彼修持。又云：法藏比丘，發四十八願已，住真實慧，勇猛精進，阿僧祇劫修菩薩行，護身口意，修行六度，了空無相無作，以行教化，致無量眾生發菩提心，是謂大行。言功德者，即此行願，名為功德。大本云：如是積功累德，無量千萬億劫，功德圓備，方得成就斯願，而入佛位。

(演)願以起行，行以實願者。以願導行，以行填願也。行非願起，則行乃偽行，非真實行！願無行填，願乃虛願，非真實願。行滿，願遂，名為成就者，彌陀成就功德莊嚴，皆因中廣大行願之力，非一朝，一夕之故也。攝取二百一十億剎如彼修持者，此稱性之行也。以性無盡故，行亦無盡。一修一切修，一行一切行。言二百一十億者，舉三七之多，表其無盡也。住真實慧者，先悟毘盧法界，勇猛精進，阿僧祇劫修菩薩行者。次修普賢行門也。然必發四十八願已，然後修者，所謂以願導行，以行填願也。護身口意，是別舉持戒一門，修行六度，則備舉所修之行。此上，乃自利之行。了空無相下，乃利他之行也。了空無相無作，是法身菩薩三解脫門，謂了知無人無我，無壽命自性空，無作者，無受者，即名空解脫門。觀一切法皆自性滅，畢竟解脫。無有少法相生，即名無相解脫門。如是入空無相已，無有願求，唯除大悲為首，教化眾生，即名無作解脫門。了空無相無作，以行教化者，謂不同餘教心外有法，實有生可度，乃是終日度而無度，終日無度而度，所謂雖知諸佛國，及與眾生空，而常修淨土，教化諸眾生，是也。

(Bốn, tổng kết.

Kinh: Này Xá Lợi Phất! Cõi nước Cực Lạc thành tựu công đức trang nghiêm như thế.

Sớ: Các thứ trang nghiêm như lan can, lưới, hàng cây, ao, gác, hoa sen trên đây, đều do A Di Đà Phật trong lúc tu nhân đã phát đại nguyện, và vô lượng công đức của đại hạnh do Ngài đã tu sau khi phát nguyện mà thành tựu. Như các nguyện hạnh trong kinh Hoa Nghiêm cũng có cùng ý nghĩa này.

Sao: Nguyện để khởi Hạnh, Hạnh để thực hiện Nguyện; Bồ Tát trong lúc tu nhân, không vị nào chẳng vậy. Hạnh mãn, Nguyện toại, gọi là “thành tựu”.

“Trong lúc tu nhân” [là nói] lúc Ngài là tỳ kheo Pháp Tạng. Nói tới nguyện thì Ngài đã phát bốn mươi tám nguyện. Ngài có nguyện như sau: “Khi tôi làm Phật, người sanh về cõi tôi, đều hóa sanh trong hoa sen nơi ao bảy báu”. Lại nguyện rằng: “Khi tôi làm Phật, trong cõi tôi, từ mặt đất trở lên cho đến hư không, đều có cung điện, lầu gác, ao suối, cây hoa, đều dùng vô lượng các thứ báu, trăm ngàn các thứ hương để cùng hợp thành”. Lại nói: “Nếu tôi thành Phật, các thứ vật trang nghiêm trọn khắp cõi nước, chẳng có chúng sanh nào có thể diễn nói tổng quát”, đại nguyện như thế đó. Nói về Hạnh thì kinh Đại Bổn nói tỳ kheo Pháp Tạng ở chỗ Thế Tự Tại Vương Phật, đã nhiếp thủ các hạnh thanh tịnh trong hai trăm mười ức cõi Phật, tu trì như thế đó.

Lại nói: “Tỳ kheo Pháp Tạng đã phát bốn mươi tám nguyện xong, bèn trụ trong Chân Thật Huệ, dũng mãnh tinh tấn. Trong A tăng kỳ kiếp tu Bồ Tát hạnh, giữ gìn thân, miệng, ý, tu hành Lục Độ, liễu đạt Không, Vô Tướng, Vô Tác, dùng hạnh giáo hóa, khiến cho vô lượng chúng sanh phát Bồ Đề tâm”, đó gọi là đại hạnh. Nói tới công đức thì hạnh nguyện ấy được gọi là công đức. Kinh Đại Bổn nói: “Tích lũy công đức như thế trong vô lượng ngàn vạn ức kiếp, công đức trọn đủ, nên mới thành tựu nguyện ấy, dự vào địa vị Phật”.