A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

Quyển Đệ Nhị

佛說阿彌陀經疏鈔演義會卷第二

Cửu, tổng thích danh đề (nhị): Sơ, đề nghĩa. Nhị, dịch nhân.

Sơ, đề nghĩa.

Như thượng bát môn tự nghĩa, dĩ tri nhất kinh đại chỉ. Kim dục thích văn, tiên minh tổng đề, sử hữu cương lãnh. Cố thứ chi, dĩ tổng thích danh đề.

(Diễn) Tiên minh tổng đề, sử hữu cương lãnh giả, dĩ kinh chi hữu đề, như võng chi hữu cương, y chi hữu lãnh. Đề kỳ cương, tắc chúng mục giai cử. Khiết kỳ lãnh, tắc chúng lũ giai lai dã.

九、總釋名題(二)：初、題義。二、譯人。初、題義。

如上八門敘義，已知一經大旨。今欲釋文，先明總題，使有綱領。故次之，以總釋名題。

(演)先明總題，使有綱領者，以經之有題，如網之有綱，衣之有領。提其綱，則眾目皆舉。挈其領，則眾縷皆來也。

(Chín, giải thích chung tên gọi của kinh (gồm hai phần): Một là ý nghĩa của tựa đề kinh, hai là nói về người dịch.

Trước hết là ý nghĩa của tựa đề kinh.

Do những ý nghĩa đã được trình bày trong tám môn như trên, đã biết được ý chỉ chung của kinh này. Nay sắp giải thích kinh văn, trước hết giảng rõ tựa đề chung của bản kinh, nhằm làm cho người đọc biết được cương lãnh. Vì thế, tiếp theo đây là phần Tổng Thích Danh Đề.

Diễn: “Trước hết nói rõ Tổng Đề, khiến cho có cương lãnh”: Do kinh có tựa đề, như cái lưới có dây chài chính, áo có cổ. Nắm được dây chài, ắt các mắt lưới đều trương ra. Nắm cổ áo, các sợi chỉ [trên áo] đều thuận theo).

(Kinh) Phật thuyết A Di Đà Kinh.

(Sớ) Đề nghĩa hữu tứ. Sơ, năng thuyết Phật. Nhị, chánh minh thuyết. Tam, sở thuyết Phật. Tứ, kết thuyết danh. Ngôn thử độ Thích Ca Mâu Ni Phật, thuyết bỉ độ A Di Đà Phật y chánh trang nghiêm. Tín nguyện vãng sanh chi kinh dã. Thống quát đại ý, thứ nãi ly thích.

(Sao) Thống quát giả, tiên thả lược biểu toàn văn, sử huyết mạch quán thông, ý nghĩa cụ túc. Thứ nãi nhất nhất ly nhi thích chi. Đề chỉ Phật danh, nhi ngôn y chánh đẳng giả. Quán Kinh “ngôn Phật tiện châu”. Kim cử Phật danh, nhiếp vô bất tận cố.

(Diễn) Quán Kinh ngôn Phật tiện châu giả, Phật thị sở quán thắng cảnh, cử chánh báo, dĩ thâu y quả, tắc nhiếp nhật, băng, trì, thụ đẳng lục chủng Quán dã. Thuật hóa chủ, dĩ bao đồ chúng, tắc nhiếp Quán Âm, Thế Chí, tam bối đẳng cửu Quán dã; thị Quán tuy thập lục, ngôn Phật tiện châu. Cố đề vân: Phật Thuyết Quán Vô Lượng Thọ Phật Kinh.

(經)佛說阿彌陀經。(疏)題義有四。初、能說佛。二、正明說。三、所說佛。四、結說名。言此土釋迦牟尼佛，說彼土阿彌陀佛依正莊嚴。信願往生之經也。統括大意，次乃離釋。

(鈔)統括者 ， 先且略表全文 ， 使血脈貫通 ， 意義具足。次乃一一離而釋之。題止佛名，而言依正等者。觀經言佛便周。今舉佛名，攝無不盡故。

(演)觀經言佛便周者，佛是所觀勝境，舉正報，以收依果，則攝日、冰、池、樹等六觀也。述化主，以包徒眾，則攝觀音、勢至、三輩等九觀也；是觀雖十六，言佛便周。故題云：佛說觀無量壽佛經。

(Kinh: Phật Thuyết A Di Đà Kinh.

Sớ: Phần giảng về ý nghĩa của tựa đề kinh gồm bốn đoạn: Một là vị Phật nói kinh này. Hai, giải thích chữ Thuyết. Ba, đức Phật được nói đến. Bốn, kết lại để nêu tên kinh. Chính là nói Thích Ca Mâu Ni Phật trong cõi này, giảng về y báo và chánh báo trang nghiêm của A Di Đà Phật trong cõi kia. [Đây là] kinh tín nguyện vãng sanh. Nêu đại ý tổng quát rồi mới tách ra từng điều để giải thích.

Sao: “Thống quát” là trước hết nêu đại lược ý nghĩa được biểu thị trong toàn bộ bản kinh, khiến cho [người đọc] thông suốt điều cốt lõi, ý nghĩa trọn đủ. Kế đó, tách ra thành từng điều một để giải thích. Tên kinh chỉ có danh hiệu Phật, mà nói là y báo, chánh báo v.v... vì như Quán Kinh đã dạy “hễ nói tới Phật liền trọn đủ”, nay nêu lên danh hiệu

Phật thì sẽ hàm nhiếp trọn hết, chẳng sót điều gì.

Diễn: “Quán Kinh nói Phật là đã trọn đủ”: Phật là cảnh thù thắng để quán. Nêu lên chánh báo để gồm thâu y báo, tức là đã thâu nhiếp sáu phép Quán mặt trời, băng, ao, cây v.v… Thuật hóa chủ đã bao gồm đồ chúng, tức là thâu nhiếp chín phép quán Quán Âm, Thế Chí, ba bậc v.v… Tuy nói là mười sáu phép Quán, hễ nói Phật là đã trọn đủ. Vì thế, tựa đề [của Quán Kinh] là Phật Thuyết Quán Vô Lượng Thọ Phật Kinh).

(Sớ) Thứ ly thích dã. Phật giả, Phạn ngữ cụ vân Phật Đà, thử vân Giác Giả, bị tam giác cố. Hựu vân Trí Giả, vô bất tri cố. Hựu Phật giả, thập hiệu chi nhất. Hựu Phật Địa minh thập nghĩa Phật, Thiên Thai minh Lục Tức Phật, Hoa Nghiêm minh thập thân Phật. Cố Phật giả, thiên trung thiên, thánh trung thánh. Phàm đơn ngôn Phật giả, tức Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni dã.

(Diễn) Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật giả, Phạn ngữ Thích Ca, thử vân Năng Nhân, thị tánh. Phạn ngữ Mâu Ni, thử vân Tịch Mặc, thị danh, tức Tất Đạt thái tử xuất gia sở thành chi Phật dã. Vi Sa Bà

giáo chủ, cố vân Bổn Sư.

(疏)次離釋也。佛者，梵語具云佛陀，此云覺者，備三覺故。又云智者，無不知故。又佛者，十號之一。又佛地明十義佛，天台明六即佛，華嚴明十身佛。故佛者，天中天，聖中聖。凡單言佛者，即本師釋迦牟尼也。

(演)本師釋迦牟尼者，梵語釋迦，此云能仁，是姓。梵語牟尼，此云寂嘿，是名，即悉達太子出家所成之佛也。為娑婆教主，故云本師。

(Sớ: Kế đó là tách ra từng điều để giải thích. “Phật”, tiếng Phạn nói đầy đủ là Phật Đà, cõi này dịch là Giác Giả, do trọn đủ ba ý nghĩa giác. Còn dịch là Trí Giả, vì không gì chẳng biết. Lại nữa, Phật là một trong mười hiệu. Lại nữa, Phật Địa Luận nói tới mười ý nghĩa của chữ Phật, tông Thiên Thai nói tới Lục Tức Phật, kinh Hoa Nghiêm nói về mười thân Phật. Vì thế, Phật là trời của các vị trời, là thánh của các bậc thánh. Nếu chỉ nói một chữ Phật thì chính là Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

Diễn: “Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật”: Tiếng Phạn là Thích Ca, cõi này dịch là Năng Nhân, là họ. Tiếng Phạn Mâu Ni, ở đây dịch là Tịch Mặc, là tên, tức là vị Phật do thái tử Tất Đạt xuất gia tu thành. Ngài là giáo chủ của Sa Bà nên gọi là Bổn Sư).

(Sao) Phạn giả, tịnh dã. Đối Hoa danh Phạn, văn chất chi vị dã. Cụ giả, cụ túc. Phạn ngữ đương vân Phật Đà; bất ngôn Đà giả, tỉnh văn dã. Dịch dĩ Chấn Đán chi ngôn, tắc vân Giác Giả; đối mê giả đắc danh dã. Tam giác giả, tự giác dị phàm phu, giác tha dị Nhị Thừa, giác mãn dị Bồ Tát. Tam giác câu viên, cố viết tự tha giác mãn chi giả.

(Diễn) Văn chất chi vị giả, Phạn bổn giai Tây Vực chi ngữ, chất nhi vô văn, dịch dĩ thử phương chi ngữ, tắc dụng Lục Kinh, Lão Trang chi văn, văn thái ỷ lệ, hoán nhiên thành chương dã. Chấn Đán chi ngôn giả, Đông phương viết Chấn, sơ minh viết Đán. Thử phương cư Diêm Phù chi cực Đông, nhật xuất chi xứ; cố danh Chấn Đán. Tự giác dị phàm phu tam cú, phàm phu mê Ngũ Trụ vân, trầm Tam Hữu hải, toàn bất tự giác. Phật tắc lãng nhiên đại giác, dị phàm phu dã. Nhị Thừa tự cầu xuất thế, vô kiêm lợi tâm, bất năng giác tha. Phật tắc đại bi phổ độ, dị Nhị Thừa dã. Bồ Tát vô minh vị tận, pháp tánh vị viên, bất năng giác mãn. Phật nãi đạo cùng Diệu Giác, vị cực ư Trà, dị

Bồ Tát dã.

(鈔)梵者，淨也。對華名梵，文質之謂也。具者，具足。梵語當云佛陀；不言陀者，省文也。譯以震旦之言，則云覺者；對迷者得名也。三覺者，自覺異凡夫，覺他異二乘，覺滿異菩薩。三覺俱圓，故曰自他覺滿之者。

(演)文質之謂者，梵本皆西域之語，質而無文，譯以此方之語，則用六經，莊老之文，文采綺麗，煥然成章也。震旦之言者，東方曰震，初明曰旦。此方居閻浮之極東，日出之處；故名震旦。自覺異凡夫三句，凡夫迷五住雲，沉三有海，全不自覺。佛則朗然大覺，異凡夫也。二乘自求出世，無兼利心，不能覺他。佛則大悲普度，異二乘也。菩薩無明未盡，法性未圓，不能覺滿。佛乃道窮妙覺，位極於茶，異菩薩也。

(Sao: “Phạn” là tịnh. So với tiếng Hán, nên gọi là Phạn, ngụ ý văn chương lẫn nội dung đều hay đẹp. “Cụ” là đầy đủ. Nói theo tiếng Phạn sẽ là Phật Đà, [trong tiếng Hán] chẳng nói chữ Đà là vì tỉnh lược. Dịch sang tiếng Trung Hoa, [Phật Đà] sẽ là “bậc giác ngộ”. Do đối với người mê mà gọi là Giác. “Ba thứ giác”: Tự giác khác với phàm phu. Giác tha là khác với Nhị Thừa. Giác mãn khác với Bồ Tát. Ba thứ giác đều trọn vẹn, cho nên nói là bậc tự giác, giác tha viên mãn.

Diễn: “Ý nói là văn chương lẫn nội dung đều hay đẹp”: Nguyên văn kinh Phật đều bằng tiếng Tây Vực, nội dung phong phú, nhưng văn từ không chải chuốt. Khi dịch bèn dùng ngôn ngữ của phương này (Trung Hoa), sử dụng cách hành văn trong sáu kinh [của Nho gia], hoặc sách vở của Lão Trang, cho nên văn từ đẹp đẽ, bóng bảy, rành mạch, có lớp lang.

“Ngôn ngữ của Chấn Đán”: [Theo Bát Quái], phương Đông gọi là Chấn; tảng sáng thì gọi là Đán. Phương này ở cực Đông của Diêm Phù Đề, là chỗ mặt trời mọc. Vì thế gọi là Chấn Đán.

Ba câu “tự giác khác với phàm phu”; Phàm phu mê muội trong mây Ngũ Trụ [phiền não], chìm đắm trong biển Tam Hữu, hoàn toàn chẳng tự giác. Phật thì đại giác rạng ngời, khác hẳn phàm phu. Nhị Thừa tự cầu xuất thế, chẳng có tâm làm lợi cho người khác, chẳng thể giác tha (giác ngộ người khác). Phật thì đại bi phổ độ, nên khác với Nhị Thừa. Bồ Tát chưa hết vô minh, pháp tánh chưa viên, chẳng thể giác mãn (giác ngộ viên mãn). Phật thì đạo tột cùng Diệu Giác, địa vị cùng cực không ai hơn, cho nên khác với Bồ Tát).

(Sao) Hựu ly tâm danh Tự Giác, ly sắc danh Giác Tha, câu ly danh Giác Mãn, diệc tam giác nghĩa.

(Diễn) Hựu “ly tâm danh tự giác” tam cú, tâm giả, thức tâm. Sắc giả, tâm sở biến dã. Dĩ tâm vọng sắc, tâm thân, sắc sơ. Tâm thân danh Tự, sắc sơ danh Tha. Ký không năng biến thức tâm, danh vi Tự Giác. Phục không sở biến vọng sắc, danh vi Giác Tha. Chí tâm sắc tận không, tịnh không diệc không, danh vi Giác Mãn.

(鈔)又離心名自覺，離色名覺他，俱離名覺滿，亦三覺義。(演)又離心名自覺三句，心者，識心。色者，心所變也。以心望色，心親色疏。心親名自，色疏名他。既空能變識心，名為自覺。復空所變妄色，名為覺他。至心色盡空，并空亦空，名為覺滿。

(Sao: Lại nữa, lìa tâm là Tự Giác, lìa sắc là Giác Tha, cùng lìa

[tâm lẫn sắc] thì gọi là Giác Mãn. Đó cũng là ý nghĩa của ba thứ giác.

Diễn: Ba câu “lại nữa, lìa tâm thì gọi là tự giác”: Tâm là thức tâm (cái tâm vọng thức). Sắc là do tâm biến ra. Đem cái tâm so với sắc thì tâm là thân, mà sắc là sơ. Do tâm là thân thiết, nên gọi là Tự; do sắc là sơ (chẳng thân thiết), nên gọi là Tha. Cái thức tâm có khả năng biến [ra sắc] đã rỗng rang (không còn vọng thức chấp trước, phân biệt) thì gọi là Tự Giác. Cái sắc hư vọng do [thức tâm] biến hiện cũng rỗng rang thì gọi là Giác Tha. Cho đến khi tâm lẫn sắc đều không, ngay cả cái Không ấy cũng là không, thì gọi là Giác Mãn).

(Sao) Hựu vân Trí Giả, trí tức giác nghĩa, vô bất tri giả. Trí Luận vân: “Tri nhất thiết chúng sanh số phi số, thường phi thường đẳng, thị trí vô bất tri, sở vị đắc Nhất Thiết Chủng Trí”, thị dã, tức Giác Mãn nghĩa dã.

(Diễn) Tri nhất thiết chúng sanh số phi số, thường phi thường giả, Quang Minh Sớ vân: “Số giả, lục phàm, Nhị Thừa, dĩ đọa Hữu, đọa Vô, giai lạc vu số dã. Phi số giả, Đại Thừa Bồ Tát dĩ thân chứng Pháp Thân, Pháp Thân bất lạc chư số dã. Thường giả, viên đốn Nhất Thừa. Phi thường giả, lục phàm tam giáo Phật nãi vô sở bất tri, danh Nhất Thiết Chủng Trí dã. Hựu số cập phi thường vi Tục Đế cảnh. Tri thử, xưng Đạo Chủng Trí. Phi số cập thường, vi Chân Đế cảnh. Tri thử, xưng Nhất Thiết Trí. Số tức phi số, thường tức phi thường, vi Trung Đế cảnh. Tri thử, xưng Nhất Thiết Chủng Trí dã.

(鈔)又云智者，智即覺義，無不知者。智論云：知一切眾生數非數，常非常等，是智無不知，所謂得一切種智是也，即覺滿義也。

(演)知一切眾生數非數，常非常者，光明疏云：數者，六凡二乘，以墮有墮無，皆落于數也。非數者，大乘菩薩，以親證法身，法身不落諸數也。常者，圓頓一乘。非常者，六凡三教，佛乃無所不知，名一切種智也。又數及非常，為俗諦境。知此，稱道種智。非數及常，為真諦境。知此，稱一切智。數即非數，常即非常，為中諦境。知此，稱一切種智也。

(Sao: [Phật Đà] lại dịch là “trí giả” (bậc trí). Trí có nghĩa là giác, không gì chẳng biết. Trí Độ Luận nói: “Biết hết thảy chúng sanh có số lượng hay chẳng phải số lượng, thường hay chẳng thường v.v... Đó là trí không gì chẳng biết”. Nói “đắc Nhất Thiết Chủng Trí” là nói về chuyện này. Đấy là ý nghĩa Giác Mãn vậy.

Diễn: “Biết hết thảy chúng sanh là số, hay chẳng phải số, là thường, hay chẳng phải thường”: Kim Quang Minh Sớ giảng: “Số: Lục phàm và Nhị Thừa do đọa trong Hữu, đọa trong Vô, đều rơi vào trong phạm vi của Số. Phi số: Đại Thừa Bồ Tát đã đích thân chứng Pháp Thân, Pháp Thân chẳng rơi vào các số. Thường là viên đốn Nhất Thừa. Phi Thường là đối với tam giáo trong lục phàm, không gì Phật chẳng biết, gọi là Nhất Thiết Chủng Trí. Lại nữa, số và phi thường là cảnh Tục Đế. Biết điều này thì gọi là Đạo Chủng Trí. Chẳng phải số và thường thì là cảnh Chân Đế. Biết điều này, sẽ gọi là Nhất Thiết Trí. Số chính là phi số, thường chính là phi thường, thì là cảnh Trung Đế. Biết điều này thì gọi là Nhất Thiết Chủng Trí).

(Sao) Thập hiệu giả, vạn đức Thế Tôn, cử mạc năng tận. Lược nhi ngôn chi, Như Lai chí Phật, cộng hữu thập hiệu. Thập hiệu chi trung, Phật đương kỳ nhất. Cụ tư thập đức, thế xuất thế gian chi sở

tông chủ, cố danh Thế Tôn.

(Diễn) Như Lai chí Phật cộng hữu thập hiệu giả, dĩ vô hư vọng, danh Như Lai. Lương phước điền, danh Ứng Cúng. Tri pháp giới, danh Chánh Biến Tri. Cụ túc Tam Minh, danh Minh Hạnh Túc. Bất hoàn lai, danh Thiện Thệ. Tri chúng sanh quốc độ, danh Thế Gian Giải. Vô dữ đẳng, danh Vô Thượng Sĩ. Điều tha tâm, danh Điều Ngự Trượng Phu. Vi chúng sanh nhãn, danh Thiên Nhân Sư. Tri tam tụ, danh Phật. Cụ tư thập đức, thế xuất thế gian tông chủ giả. Dĩ danh giả, Thật chi tân, Thế Tôn thập hiệu, Thế Tôn thập đức dã. Cụ thử thập đức, vi cửu pháp giới sở tông, cố danh Thế Tôn. Thị thập hiệu thị Biệt, Thế Tôn lưỡng tự thị Tổng dã.

(鈔)十號者，萬德世尊，舉莫能盡。略而言之，如來至佛，共有十號。十號之中，佛當其一。具茲十德，世出世間之所宗主，故名世尊。

(演)如來至佛共有十號者，以無虛妄，名如來。良福田，名應供。知法界，名正遍知。具足三明，名明行足。不還來，名善逝。知眾生國土，名世間解。無與等，名無上士。調他心，名調御丈夫。為眾生眼。名天人師。知三聚，名佛。具茲十德，世出世間宗主者。以名者，實之賓，世尊十號，世尊十德也。具此十德，為九法界所宗，故名世尊。是十號是別，世尊兩字是總也。

(Sao: “Mười hiệu”: Đức Thế Tôn có muôn đức nói chẳng thể hết. Nói đại lược, từ Như Lai cho tới Phật, có tất cả mười hiệu. Trong mười hiệu, Phật là một hiệu trong số đó. Đầy đủ mười đức, là bậc được tôn sùng nhất trong cả thế gian lẫn xuất thế gian, cho nên gọi là Thế Tôn.

Diễn: “Từ Như Lai cho tới Phật có tất cả mười hiệu”: Do chẳng hư vọng, nên gọi là Như Lai. Do là ruộng phước tốt lành, nên gọi là Ứng Cúng. Do biết pháp giới, nên gọi là Chánh Biến Tri. Do đầy đủ Tam Minh, nên gọi là Minh Hạnh Túc. Do chẳng trở lại [rơi vào phàm phu], nên gọi là Thiện Thệ. Do biết chúng sanh và quốc độ, nên gọi là Thế Gian Giải. Do chẳng sánh bằng, nên gọi là Vô Thượng Sĩ. Do điều phục cái tâm của kẻ khác, nên gọi là Điều Ngự Trượng Phu. Làm mắt cho chúng sanh, nên gọi là Thiên Nhân Sư. Do biết ba tụ, nên gọi là Phật. Đầy đủ mười đức ấy, là bậc tông chủ của thế gian lẫn xuất thế gian. Do danh là khách của Thật, nên mười hiệu của Thế Tôn chính là mười đức của Thế Tôn. Trọn đủ mười đức ấy, cho nên được chín pháp giới quy ngưỡng. Vì thế gọi là Thế Tôn. Mười hiệu ấy là Biệt, hai chữ Thế Tôn là Tổng).

(Sao) Thập nghĩa giả. Cụ nhị trí, đoạn nhị chướng, giác nhị đế, đắc tự tha nhị lợi, như “mộng giác, hoa khai” nhị dụ, hợp chi vi thập nghĩa dã.

(Diễn) Cụ nhị trí ngũ cú, nhị trí tức Căn Bản, Hậu Đắc. Nhị chướng, tức Phiền Não, Sở Tri. Nhị Đế tức Chân, Tục. Mộng giác hoa khai, như đại mộng giác, như liên hoa khai. Nhược phân phối chi, Căn Bản Trí đoạn Phiền Não Chướng, giác Chân Đế lý, đắc tự lợi chi ích, như đại mộng giác. Hậu Đắc Trí đoạn Sở Tri Chướng, giác Tục Đế lý, đắc lợi tha chi ích, như liên hoa khai.

(鈔)十義者。具二智，斷二障，覺二諦，得自他二利，如夢覺華開二喻，合之為十義也。

(演)具二智五句，二智即根本，後得。二障即煩惱，所知。二諦即真，俗。夢覺花開，如大夢覺，如蓮花開。若分配之，根本智斷煩惱障，覺真諦理，得自利之益，如大夢覺。後得智斷所知障，覺俗諦理，得利他之益，如蓮花開。

(Sao: “Mười nghĩa” là trọn đủ hai trí, đoạn hai chướng, giác hai đế, đắc hai thứ lợi ích là tự lợi và lợi tha, lập ra hai thứ thí dụ là “như tỉnh mộng” và “hoa nở”, hợp lại thành mười nghĩa.

Diễn: Năm câu “trọn đủ hai trí”: Hai trí chính là Căn Bản Trí và Hậu Đắc Trí. Hai chướng là Phiền Não Chướng và Sở Tri Chướng. Nhị Đế tức Chân Đế và Tục Đế. “Tỉnh mộng, hoa nở” tức là tỉnh giấc mộng lớn và hoa sen nở. Nếu tách ra để phối hợp [từng cặp] thì Căn Bản Trí đoạn Phiền Não Chướng, giác lý Chân Đế, đạt được lợi ích tự lợi, như tỉnh giấc mộng lớn. Hậu Đắc Trí đoạn Sở Tri Chướng, giác lý Tục Đế, đạt được lợi ích lợi tha, như hoa sen nở).

(Sao) Lục Tức giả, thỉ hồ Lý Tức, chung hồ Cứu Cánh. Cái thỉ tắc toàn giác toàn mê, trung tắc giác nhi vị tận, mạt nãi vô sở bất giác. Kim xưng Phật giả, chỉ Cứu Cánh dã.

(Diễn) Thỉ hồ Lý tức ngũ cú. Ước Sự, cố ngôn lục. Ước Lý, cố ngôn Tức. Hựu dục linh miễn vu thượng mạn, cố ngôn lục. Dục linh miễn vu thoái khuất, cố ngôn Tức. Lý Tức giả, vị chúng sanh bổn cụ Phật tánh chi lý, dữ Như Lai vô nhị, vô biệt, cố Niết Bàn vân: “Nhất thiết chúng sanh giai thị Phật”. Thị vi Lý Tức Phật dã. Cổ vân: “Động tĩnh lý toàn thị, hành tàng sự tận phi. Minh minh tùy vật chuyển, yểu yểu bất tri quy”, thị dã. Danh Tự Tức giả, vị hoặc tùng tri thức xứ văn, hoặc tùng kinh quyển trung đắc, thông đạt giải liễu: “Nhất thiết chư pháp, vô phi Phật pháp”. Thị vi Danh Tự Tức Phật dã. Cổ vân: “Sạ thính vô sanh khúc, tảo văn bất tử ca, phương tri đương thể thị, phiên hận tự tha đà”, thị dã. Quán Hạnh Tức giả, vị tri nhất thiết giai thị Phật pháp, tất tu tâm quán minh liễu, lý huệ tương ứng, sở hành như sở ngôn, sở ngôn như sở hành, thị vi Quán Hạnh tức Phật, thử ngũ phẩm vị dã. Cổ vân: “Niệm niệm chiếu thường lý, tâm tâm tức huyễn trần, biến quán chư pháp tánh, phi giả diệc phi chân”, thị dã. Tương Tự Tức giả, vị vu Quán Hạnh trung, dũ quán dũ minh, dũ chỉ dũ tịch, tuy vị năng chân chứng kỳ lý, nhi y hy kiến lý, phảng phất chứng chân. Thị vi Tương Tự Tức Phật. Thử Thập Tín vị dã. Cổ vân: “Tứ trụ tuy tiên lạc, lục trần vị tận Không, nhãn trung do hữu ế, không lý kiến hoa hồng”, thị dã. Phần Chứng Tức giả, vị Vô Minh Hoặc hữu tứ thập nhị phẩm, chí thử, phá nhất phẩm vô minh, chứng nhất phần Pháp Thân. Thị vi Phần Chứng Tức Phật. Thử Sơ Trụ chí Đẳng Giác vị dã. Cổ vân: “Hoát nhĩ tâm khai ngộ, trạm nhiên nhất thiết thông, cùng nguyên do vị tận, thượng kiến nguyệt mông lung”, thị dã. Cứu Cánh Tức giả, vị ngũ trụ nhị tử, tận tịnh vô dư, vô lượng thậm thâm vĩnh tuyệt tư nghị, thị vi Cứu Cánh Tức Phật dã. Cổ vân: “Tích niên chân thị vọng, kim nhật vọng giai chân. Đản phục cựu thời vật, cánh vô nhất pháp tân”, thị dã.

(鈔)六即者，始乎理即，終乎究竟。蓋始則全覺全迷，中則覺而未盡，末乃無所不覺。今稱佛者，指究竟也。

(演)始乎理即五句。約事，故言六。約理，故言即。又欲令免于上慢，故言六。欲令免于退屈，故言即。理即者，謂眾生本具佛性之理，與如來無二無別，故涅槃云：一切眾生皆是佛。是為理即佛也。古云：動靜理全是，行藏事盡非。冥冥隨物轉，杳杳不知歸，是也。名字即者，謂或從知識處聞，或從經卷中得，通達解了：一切諸法無非佛法。是為名字即佛也。古云：乍聽無生曲，纔聞不死歌，方知當體是，翻恨自蹉跎，是也。觀行即者，謂知一切皆是佛法，必須心觀明了，理慧相應，所行如所言，所言如所行，是為觀行即佛，此五品位也。古云：念念照常理，心心息幻塵，遍觀諸法性，非假亦非真，是也。相似即者，謂于觀行中，愈觀愈明，愈止愈寂，雖未能真證其理，而依稀見理，彷彿證真。是為相似即佛。此十信位也。古云：四住雖先落，六塵未盡空，眼中猶有翳，空裏見花紅，是也。分證即者，謂無明惑有四十二品，至此，破一品無明，證一分法身。是為分證即佛。此初住至等覺位也。古云：豁爾心開悟，湛然一切通，窮源猶未盡，尚見月朦朧，是也。究竟即者，謂五住二死，盡淨無餘，無量甚深永絕思議，是為究竟即佛也。古云：昔年真是妄，今日妄皆真。但復舊時物，更無一法新，是也。

(Sao: Lục Tức: Bắt đầu từ Lý Tức Phật cho đến cuối cùng là Cứu Cánh Tức Phật. Ấy là vì thoạt đầu toàn bộ giác, toàn bộ mê, ở khoảng giữa là giác nhưng chưa trọn hết, cuối cùng là không gì chẳng giác. Nay nói đến Phật [trong tựa đề bản kinh này] thì chữ Phật chỉ Cứu Cánh Tức Phật vậy.

Diễn: Năm câu “bắt đầu từ Lý Tức…” do xét theo Sự, cho nên nói thành sáu; xét theo Lý, bèn nói là Tức. Lại vì muốn tránh khỏi Tăng Thượng Mạn, cho nên nói là sáu. Muốn tránh khỏi thoái chuyển, mất mát, nên nói là Tức.

Lý Tức là nói tới Lý “chúng sanh vốn sẵn có Phật tánh, chẳng hai, chẳng khác Như Lai”. Vì thế, kinh Niết Bàn dạy: “Hết thảy chúng sanh đều là Phật”. Đó là Lý Tức Phật. Cổ nhân nói: “Động tĩnh toàn là lý, hiển ẩn sự đều sai, ngấm ngầm chuyển theo vật, mờ mịt chẳng biết về” là nói về điều này.

Danh Tự Tức, ý nói do nghe từ chỗ tri thức, hoặc từ kinh sách mà đạt được, thông đạt, hiểu rõ “hết thảy các pháp, không gì chẳng phải là Phật pháp”. Đó là Danh Tự Tức Phật. Cổ nhân nói: “Vừa nghe khúc vô sanh, thoạt nghe bài bất tử, mới biết thể toàn là, bèn tiếc trót lần khân” chính là nói về điều này.

Quán Hạnh Tức, ý nói đã biết hết thảy đều là Phật pháp, ắt cần phải tâm quán thấu hiểu rõ ràng, lý và huệ tương ứng, việc làm đúng như lời nói, nói ra đúng như việc làm. Đó là Quán Hạnh tức Phật; đấy chính là địa vị Ngũ Phẩm. Cổ nhân nói: “Mỗi niệm chiếu thường lý, mỗi tâm tức huyễn trần, quán khắp các pháp tánh, chẳng Giả cũng chẳng Chân” là nói về điều này.

Tương Tự Tức là nói trong Quán Hạnh, càng quán càng sáng tỏ, càng chỉ càng tịch, tuy chưa thể thật sự chứng lý, nhưng đã thấy lý đôi chút, phảng phất chứng Chân. Đó là Tương Tự Tức Phật. Đấy là địa vị Thập Tín. Cổ nhân nói: “Tứ trụ tuy rớt trước, sáu trần chưa sạch không, mắt hãy còn màng mộng, thấy hoa đốm trên không” chính là nói về điều này.

Phần Chứng Tức, ý nói Vô Minh Hoặc có bốn mươi hai phẩm, đến đây đã phá một phẩm vô minh, chứng một phần Pháp Thân. Đó là Phần Chứng Tức Phật. Đấy chính là các địa vị từ Sơ Trụ cho đến Đẳng Giác. Cổ nhân nói: “Bỗng dưng tâm khai ngộ, lắng trong hết thảy thông, chưa thấu tột nguồn cội, còn thấy trăng lờ mờ” là nói về ý này.

Cứu Cánh Tức, ý nói: Ngũ Trụ, nhị tử (Biến Dịch sanh tử và Phần Đoạn sanh tử) đã sạch hết, chẳng còn thừa sót, vô lượng rất sâu, vĩnh viễn dứt sạch nghĩ bàn. Đó là Cứu Cánh Tức Phật. Cổ nhân nói: “Năm xưa chân là vọng, ngày nay vọng là chân. Vẫn là vật xưa cũ, trọn chẳng

hề mới toanh” chính là nói về ý này).

(Sao) Thập Thân giả, nhất Chánh Giác Phật, chí thập Tùy Nhạo Phật, tường cụ Ly Thế Gian phẩm. Thử thập thân Phật, duy Hoa Nghiêm hữu chi. Nhiên ước kỳ đại yếu, bất xuất “giác mãn” chi nghĩa, cố viết: Thập thân sơ mãn, Chánh Giác thỉ thành, danh Viên Mãn Phật dã.

(Diễn) Thập thân giả tam cú: Nhất, Chánh Giác Phật, thị thành Chánh Giác cố. Nhị, nguyện Phật, tùy nguyện hiện thân cố. Tam, nghiệp báo Phật, vạn hạnh cảm cố. Tứ, trụ trì Phật, tự thân xá lợi thường trụ cố. Ngũ, Niết Bàn Phật, thị hiện diệt độ cố. Lục, Pháp Thân Phật, pháp giới nhất tướng cố. Thất, tâm Phật, cụ đại từ tâm cố. Bát, Tam Muội Phật, thường tại Định cố. Cửu, Bổn Tánh Phật, trí liễu bổn tánh cố. Thập, Tùy Nhạo Phật, tùy nhạo thị hiện cố.

(鈔)十身者，一正覺佛，至十隨樂佛，詳具離世間品。此十身佛，唯華嚴有之。然約其大要，不出覺滿之義，故曰：十身初滿，正覺始成，名圓滿佛也。

(演)十身者三句。一、正覺佛，示成正覺故 。二、願

佛，隨願現身故。三、業報佛，萬行感故。四、住持佛，自身舍利常住故。五、涅槃佛，示現滅度故。六、法身佛，法界一相故。七、心佛，具大慈心故。八、三昧佛，常在定故。九、本性佛，智了本性故。十、隨樂佛，隨樂示現故。

(Sao: “Mười thân”: Thứ nhất là Chánh Giác Phật cho đến thứ mười là Tùy Nhạo Phật, xem chi tiết trong phẩm Ly Thế Gian. Mười thân Phật này chỉ có trong kinh Hoa Nghiêm; nhưng xét theo ý nghĩa chánh yếu, [mười thân ấy] chẳng ra ngoài ý nghĩa giác mãn. Vì thế, nói: “Mười thân đã mãn, mới thành Chánh Giác, gọi là Viên Mãn Phật”.

Diễn: Ba câu kể từ chữ “mười thân…”: Một là Chánh Giác Phật, do thị hiện thành Chánh Giác. Hai là Nguyện Phật, do tùy nguyện hiện thân. Ba là Nghiệp Báo Phật, do muôn hạnh cảm vời. Bốn là Trụ Trì Phật, do xá lợi của bản thân thường trụ. Năm là Niết Bàn Phật, vì thị hiện diệt độ. Sáu là Pháp Thân Phật, vì pháp giới nhất tướng. Bảy là Tâm Phật, do trọn đủ lòng đại từ. Tám là Tam Muội Phật, do thường ở trong Định. Chín là Bổn Tánh Phật vì thấu hiểu bổn tánh. Mười là Tùy Nhạo Phật, vì thuận theo lòng ưa thích mà thị hiện).

(Sao) Thiên trung thiên giả, Thiên hữu tứ: Nhất, Thế Gian Thiên, chư quốc vương thị. Nhị, Sanh Thiên, Dục, Sắc, Vô Sắc chư thiên thị. Tam, Tịnh Thiên, Tứ Quả, Chi Phật thị. Tứ, Nghĩa Thiên, Thập Trụ Bồ Tát thị. Phật tịnh siêu chi, thị thiên nhi hựu thiên dã.

(Diễn) Thiên hữu tứ cửu cú: Nhất, Thế Gian Thiên giả, quốc vương tuy xử thế gian, cẩm y, ngọc thực, quỳnh cung, dao đài, thọ dụng tự thiên. Cố viết Thế Gian Thiên. Nhị, Sanh Thiên giả, nhược tinh tu Thập Thiện, kiêm tọa vị đáo địa định, đắc sanh Lục Dục Thiên. Nhược tấn tu căn bản tứ Thiền Định giả, đắc sanh Sắc Giới Thiên. Nhược tấn tu Tứ Không Định giả, đắc sanh Vô Sắc Giới Thiên. Thử tam giới thiên bất ly sanh diệt, phước tận hoàn đọa. Cố viết Sanh Thiên. Tam, Tịnh Thiên giả, La Hán, Bích Chi, đoạn tứ trụ hoặc, chứng Chân Đế lý, phiền não tịnh tận. Cố viết Tịnh Thiên. Tứ, Nghĩa Thiên giả, Thập Trụ Bồ Tát tấn đoạn giới ngoại Kiến Tư Hoặc, chứng Đệ Nhất Nghĩa Đế. Cố vân Nghĩa Thiên dã.

(鈔)天中天者。天有四：一、世間天，諸國王是。二、生天 ， 欲色無色諸天是 。 三、淨天 ， 四果支佛是。

四、義天，十住菩薩是。佛並超之，是天而又天也。

(演)天有四九句。一、世間天者，國王雖處世間，錦衣玉食瓊宮瑤臺，受用似天。故曰世間天。二、生天者，若精修十善，兼坐未到地定，得生六欲天。若進修根本四禪定者，得生色界天。若進修四空定者，得生無色界天。此三界天不離生滅，福盡還墮。故曰生天。三、淨天者，羅漢辟支，斷四住惑，證真諦理，煩惱淨盡。故曰淨天。四、義天者，十住菩薩進斷界外見思惑，證第一義諦。故曰義天也。

(Sao: “Bậc trời của các trời”: Trời có bốn loại: Một là Thế Gian Thiên, tức là các quốc vương. Thứ hai là Sanh Thiên, tức chư thiên Dục Giới, Sắc Giới, Vô Sắc Giới. Ba là Tịnh Thiên, tức là Tứ Quả và Bích Chi Phật. Bốn là Nghĩa Thiên tức Thập Trụ Bồ Tát. Phật đều vượt trội hơn họ, lại là bậc trời của chư thiên.

Diễn: Chín câu từ “thiên có bốn…” trở đi:

Một, Thế Gian Thiên, quốc vương tuy sống trong thế gian, áo

gấm, cơm ngọc, cung quỳnh, đài dao, thọ dụng dường như chư thiên. Vì thế nói là Thế Gian Thiên.

Hai, Sanh Thiên: Nếu tu chuyên ròng Thập Thiện, kiêm tọa Thiền, nhưng chưa đắc Định, sẽ được sanh vào Lục Dục Thiên. Nếu tấn tu căn bản tứ Thiền Định, sẽ được sanh vào Sắc Giới Thiên. Nếu tấn tu Tứ Không Định, sẽ được sanh vào cõi Vô Sắc Giới Thiên. Các cõi trời thuộc tam giới ấy do chẳng lìa sanh diệt, khi phước hết, vẫn bị đọa xuống. Vì thế nói là Sanh Thiên.

Ba, Tịnh Thiên: La Hán, Bích Chi Phật đoạn tứ trụ Hoặc, chứng lý Chân Đế, phiền não hết sạch. Vì thế nói là Tịnh Thiên.

Bốn là Nghĩa Thiên: Thập Trụ Bồ Tát tiến lên đoạn trừ Kiến Hoặc và Tư Hoặc ở ngoài tam giới, chứng Đệ Nhất Nghĩa Đế. Vì thế gọi là Nghĩa Thiên).

(Sao) Thánh trung thánh giả, Thanh Văn, Duyên Giác, Bồ Tát, nhập thánh vực nhi vị ưu, duy Phật cư cực quả, thị thánh nhi hựu thánh dã. Tức Thích Ca giả, quá khứ, vị lai, tu tiêu mỗ Phật. Thích Ca kiến tọa đạo tràng, nhất độ chi trung, vô nhị Phật cố. Dụ như tiền triều đế chủ, tu xưng quốc hiệu, đương kim thiên tử, trực viết Chí Tôn, diệc dĩ nhất quốc chi trung vô nhị chủ cố. Thị tri đơn ngôn Phật giả, tức Tất Đạt sở thành Hiền Kiếp đệ tứ Phật dã.

(鈔)聖中聖者，聲聞、緣覺、菩薩，入聖域而未優，惟佛居極果，是聖而又聖也。即釋迦者，過去未來，須標某佛。釋迦見坐道場，一土之中，無二佛故。喻如前朝帝主，須稱國號，當今天子，直曰至尊，亦以一國之中無二主故。是知單言佛者，即悉達所成賢劫第四佛也。

(Sao: “Thánh trung thánh”: Thanh Văn, Duyên Giác, Bồ Tát đã dự vào bậc thánh, nhưng chưa đạt tới mức ưu việt, chỉ có Phật thuộc quả vị tột cùng, cho nên Phật là bậc thánh của chư thánh. “Tức là Phật Thích Ca”: Nếu là Phật quá khứ và vị lai, cần phải nêu rõ là vị Phật nào. Đức Thích Ca hiện đang ngồi nơi đạo tràng (thành Phật trong hiện tại). Trong một cõi nước, chẳng có hai vị Phật. Giống như [nói tới] vua chúa trong triều đại trước, cần phải gọi rõ quốc hiệu, [còn nói tới] vị thiên tử hiện tại, bèn gọi thẳng là đấng Chí Tôn, cũng như trong một nước, chẳng có hai chủ. Do vậy, chỉ nói “Phật” thì chính là nói tới vị Phật thứ tư trong Hiền Kiếp do Thái Tử Tất Đạt Đa tu thành).

(Sớ) Thuyết giả, duyệt dã. Duyệt sở hoài cố, Tứ Biện tuyên diễn cố. Thập nhị bộ đẳng, chí Tứ Tất Đàn, giai thị Thuyết nghĩa.

(Diễn) Duyệt sở hoài giả, duyệt, thị sướng duyệt. Hoài, thị tâm hoài. Nhược tựu thử kinh, tức thị Như Lai cửu tu cửu chứng Niệm Phật tam muội, uẩn chi tại hoài, kim đắc cơ nhi thuyết, nãi sướng tích chi sở hoài. Tứ Biện tuyên diễn giả, dĩ vô lượng thiện xảo trí, khởi Tứ Vô Ngại Biện, dụng chủng chủng ngôn từ, nhi diễn thuyết pháp dã. Thập nhị bộ đẳng, thị minh sở thuyết pháp tướng, vị hoặc tác Trường Hàng thuyết, hoặc tác Trùng Tụng thuyết, hoặc tác Vị Tằng Hữu thuyết, hoặc tác Vô Vấn Tự Thuyết thuyết đẳng. Thử thập nhị bộ thông hồ đại tiểu, hoặc vân Tiểu Thừa duy hữu cửu bộ, Đại tắc thập nhị. Hoặc vân Tiểu hữu thập nhị, Đại duy cửu bộ. Hoặc vân Đại Tiểu giai hữu thập nhị. Đẳng giả, đẳng bát vạn tứ thiên pháp tạng. Lục Độ, Tứ Đẳng, nhất thiết pháp môn, chí Tứ Tất Đàn, thị minh năng thuyết thiện xảo, vị sở thuyết thập nhị bộ đẳng, chủng chủng chư pháp, nhất nhất giai tác Tứ Tất lợi ích. Chí giả, vị tự chủng chủng sở thuyết, dĩ chí chủng chủng năng thuyết, nhất nhất vô phi Thuyết nghĩa dã. Giai thị Thuyết nghĩa giả, thông đồ minh kỳ Thuyết tướng dã. Nhược cứ kim chi thuyết, chánh tại niệm Phật, thứ văn ủy thị, kim bất tu trần, cố thả thông đồ minh kỳ Thuyết tướng.

(疏)說者，悅也。悅所懷故，四辯宣演故。十二部等，至四悉檀，皆是說義。

(演)悅所懷者，悅，是暢悅。懷，是心懷。若就此經，即是如來久修久證念佛三昧，蘊之在懷，今得機而說，乃暢昔之所懷。四辯宣演者，以無量善巧智，起四無礙辯，用種種言辭，而演說法也。十二部等，是明所說法相，謂或作長行說，或作重頌說，或作未曾有說，或作無問自說說等。此十二部通乎大小，或云小乘唯有九部，大則十二。或云小有十二，大唯九部。或云大小皆有十二。等者，等八萬四千法藏。六度四等，一切法門，至四悉檀，是明能說善巧，謂所說十二部等，種種諸法，一一皆作四悉利益。至者，謂自種種所說，以至種種能說，一一無非說義也。皆是說義者，通塗明其說相也。若據今之說，正在念佛，次文委示，今不須陳，故且通塗明其說相。

(Sớ: “Thuyết” là hoan hỷ. Do thỏa thích điều ấp ủ trong lòng, dùng Tứ Biện Tài tuyên diễn từ mười hai bộ v.v... cho tới Tứ Tất Đàn đều là ý nghĩa của chữ Thuyết.

Diễn: “Duyệt sở hoài” (thỏa thích diều ấp ủ trong lòng): Duyệt là vui thỏa. Hoài là ôm giữ trong tâm. Nếu nói theo kinh này thì chính là do đức Như Lai tu chứng Niệm Phật tam muội đã lâu, ấp ủ trong tâm, nay có được căn cơ thích ứng, bèn nói ra, thỏa thích điều đã ấp ủ từ lâu.

“Tứ Biện tuyên diễn”: Dùng cái trí vô lượng thiện xảo, dấy lên Tứ Vô Ngại Biện Tài, dùng đủ mọi ngôn từ để diễn thuyết pháp.

“Mười hai bộ…” là nói rõ đối với pháp tướng được nói ra, hoặc là dùng Trường Hàng để nói, hoặc dùng Trùng Tụng để nói, hoặc là nói thành Vị Tăng Hữu, hoặc thành Vô Vấn Tự Thuyết (không có ai hỏi mà tự nói) để nói v.v… Mười hai bộ này chung cho cả Đại Thừa lẫn Tiểu Thừa. Có kẻ cho rằng Tiểu Thừa chỉ có chín bộ, Đại Thừa gồm mười hai bộ. Hoặc nói Tiểu Thừa có mười hai bộ, Đại Thừa chỉ có chín bộ. Hoặc nói Đại Thừa và Tiểu Thừa đều có mười hai bộ.

“Đẳng” (vân vân): Tức là tám vạn bốn ngàn pháp tạng, Lục Độ Tứ Đẳng, hết thảy các pháp môn. “Cho đến Tứ Tất Đàn”: Chỉ rõ “có thể nói hay khéo”, tức là nói ra mười hai bộ, đủ mọi pháp, mỗi pháp đều tạo lợi ích Tứ Tất Đàn.

“Chí giả” (cho đến): Từ những điều đã nói, cho đến hết thảy mọi thứ chủ thể để nói, không gì chẳng phải là ý nghĩa của Thuyết. “Đều là nói đến ý nghĩa của chữ Thuyết” tức là nói đến tướng trạng của Thuyết theo cách hiểu thông thường. Nếu xét theo pháp đang được bàn ở đây, [Thuyết] là nói về niệm Phật. Điều này sẽ được biện định cặn kẽ trong phần sau, hiện thời, chưa cần trình bày, cho nên nói đến tướng trạng của Thuyết theo cách hiểu thông thường).

(Sao) Duyệt sở hoài giả, bổn nguyện độ sanh, đắc cơ nhi thuyết, sở hoài sướng duyệt. Như Đại Bổn, Thế Tôn dục thuyết thử kinh, tiên thả chư căn duyệt dự, nhan sắc dị thường. Huống kim trì danh niệm Phật, đắc cơ nhi thuyết, duyệt khả tri hỹ. Tứ Biện giả, viết Nghĩa, viết Pháp, viết Từ, viết Nhạo Thuyết dã. Tứ giai vô ngại, danh chi viết Thuyết. Trung Luận vân: “Chư Phật y Nhị Đế, vị chúng sanh thuyết pháp. Từ Vô Ngại Trí, dĩ thế trí sai biệt thuyết. Nhạo Thuyết Vô Ngại Trí, dĩ Đệ Nhất Nghĩa Trí thiện xảo thuyết”. Bất ngôn Nghĩa, Pháp giả, hậu hậu kiêm ư tiền tiền, Từ cập Nhạo Thuyết, nhiếp Nghĩa, Pháp cố.

(Diễn) Tứ Biện giả, nhất, Nghĩa Vô Ngại Biện, vị liễu tri nhất thiết chư pháp nghĩa lý, thông đạt vô trệ. Nhị, Pháp Vô Ngại, vị thông đạt nhất thiết chư pháp danh tự, phân biệt vô trệ. Tam, Từ Vô Ngại, vị vu chư pháp danh tự, nghĩa lý, tùy thuận nhất thiết chúng sanh, thù phương dị ngữ, vị kỳ diễn thuyết, năng linh các các đắc giải, biện thuyết vô trệ. Tứ, Nhạo Thuyết Vô Ngại, vị tùy thuận nhất thiết chúng sanh căn tánh, sở nhạo văn pháp, nhi vị thuyết chi, viên dung vô trệ. Tứ giai vô ngại danh chi vị thuyết giả, nhất hữu sở nghi, tắc tâm bất duyệt. Tâm bất duyệt, tắc phi thuyết dã. Dĩ thuyết giả, tức duyệt cố. Chư Phật y Nhị Đế, vị chúng sanh thuyết pháp giả, Nhị Đế, Chân Tục nhị đế dã. Hữu thời, nhất thiết tận tảo, bất lập nhất trần, y Chân Đế thuyết dã. Hữu thời, nhất thiết kiến lập, bất xả nhất pháp, y Tục Đế thuyết dã. Từ Vô Ngại Trí dĩ Thế Trí sai biệt thuyết giả, Thế Trí tức liễu Thế Tục Đế chi trí. Như Lai vu chư pháp danh tự, nghĩa lý, tùy thuận chúng sanh, thù phương dị ngữ, vị kỳ diễn thuyết, giai dĩ liễu Thế Đế chi trí, sai biệt thuyết dã. Nhạo Thuyết Vô Ngại Trí dĩ Đệ Nhất Nghĩa Trí thiện xảo thuyết giả, Đệ Nhất Nghĩa Trí tức liễu Đệ Nhất Nghĩa chi trí dã. Như Lai tùy thuận nhất thiết chúng sanh căn tánh, sở nhạo văn pháp, nhi vị thuyết chi, viên dung vô trệ, giai dĩ liễu Đệ Nhất Nghĩa Trí thiện xảo thuyết dã. Ngôn thiện xảo giả, Đệ Nhất Nghĩa Đế bổn vô ngôn thuyết, phàm hữu ngôn thuyên, giai thiện xảo cố.

(鈔)悅所懷者，本願度生，得機而說，所懷暢悅。如大本，世尊欲說此經，先且諸根悅豫，顏色異常。況今持名念佛，得機而說，悅可知矣。四辯者，曰義，曰法，曰詞，曰樂說也。四皆無礙，名之曰說。中論云：諸佛依二諦，為眾生說法。詞無礙智，以世智差別說。樂說無礙智，以第一義智善巧說，不言義法者，後後兼於前前，詞及樂說，攝義法故。

(演)四辯者。一、義無礙辯，謂了知一切諸法義理，通達無滯。二、法無礙，謂通達一切諸法名字，分別無滯。三、詞無礙，謂于諸法名字義理，隨順一切眾生，殊方異語為其演說，能令各各得解，辯說無滯。四、樂說無礙，謂隨順一切眾生根性，所樂聞法，而為說之，圓融無滯。四皆無礙名之為說者，一有所礙，則心不悅。心不悅，則非說也。以說者，即悅故。諸佛依二諦，為眾生說法者，二諦，真俗二諦也。有時一切盡掃，不立一塵，依真諦說也。有時一切建立，不捨一法，依俗諦說也。詞無礙智以世智差別說者，世智即了世俗諦之智。如來于諸法名字義理，隨順眾生，殊方異語，為其演說，皆以了世諦之智，差別說也。樂說無礙智以第一義智善巧說者，第一義智即了第一義之智也。如來隨順一切眾生根性，所樂聞法，而為說之，圓融無滯，皆以了第一義智善巧說也。言善巧者，第一義諦本無言說，凡有言詮，皆善巧故。

(Sao: “Thỏa thích điều ấp ủ trong lòng”: Bổn nguyện độ sanh có cơ hội để nói, thỏa thích nỗi niềm hằng ấp ủ. Như trong kinh Đại Bổn, lúc đức Thế Tôn sắp nói kinh ấy, trước hết, các căn lộ vẻ vui sướng, vẻ mặt khác với lúc thường. Huống chi nay pháp Trì Danh Niệm Phật gặp được căn cơ để nói, có thể biết là đức Phật vui sướng [dường nào]!

Tứ Biện là Nghĩa Biện Tài, Pháp Biện Tài, Từ Biện Tài, và Nhạo Thuyết Vô Ngại. Bốn điều ấy đều vô ngại, nên gọi là Thuyết. Trung Quán Luận nói: “Chư Phật nương vào Nhị Đế để thuyết pháp cho chúng sanh. Từ Vô Ngại Trí là dựa trên trí thế gian mà nói khác biệt [tùy theo hoàn cảnh, thời điểm]. Nhạo Thuyết Vô Ngại Trí là dùng Đệ Nhất Nghĩa Trí để khéo léo nói”. Chẳng nhắc tới Nghĩa Vô Ngại Biện Tài và Pháp Vô Ngại Biện Tài, vì những điều sau đã bao gồm điều trước. Từ Vô Ngại Biện Tài và Nhạo Thuyết Vô Ngại Biện Tài bao trùm Nghĩa Vô Ngại Biện Tài và Pháp Vô Ngại Biện Tài.

Diễn: “Tứ Biện”: Một là Nghĩa Vô Ngại Biện, tức là biết rõ nghĩa lý của hết thảy các pháp, thông đạt chẳng trầm trệ. Hai là Pháp Vô Ngại, tức là thông đạt tên gọi của hết thảy các pháp, phân biệt không vướng mắc. Ba là Từ Vô Ngại, tức là đối với danh tự và nghĩa lý của các pháp, do tùy thuận hết thảy chúng sanh mà dùng những ngôn ngữ khác lạ của chúng sanh để diễn nói, khiến cho ai nấy đều có thể hiểu, biện luận diễn nói không trầm trệ. Bốn là Nhạo Thuyết Vô Ngại, tức là tùy thuận căn tánh của hết thảy chúng sanh, họ thích nghe pháp nào, bèn nói pháp đó viên dung, không trầm trệ.

“Bốn điều ấy đều vô ngại, nên gọi là Thuyết”: Hễ có nghi ngờ, tâm sẽ chẳng vui sướng. Tâm chẳng vui sướng, sẽ chẳng nói. Do đã nói, tức là vui sướng rồi. “Chư Phật nương vào Nhị Đế để thuyết pháp cho chúng sanh”: Nhị Đế là Chân Đế và Tục Đế. Có lúc quét sạch hết thảy, chẳng lập mảy trần, tức là dựa theo Chân Đế để nói. Có lúc kiến lập hết thảy, chẳng bỏ một pháp, tức là nương theo Tục Đế để nói.

“Từ Vô Ngại Trí dùng Thế Trí sai biệt để nói”: Thế Trí là cái trí hiểu rõ Thế Tục Đế. Đối với danh tự và nghĩa lý của các pháp, đức Như Lai tùy thuận chúng sanh dùng phương pháp và lời lẽ đặc biệt, khác lạ để diễn nói cho họ, Ngài đều sử dụng trí hiểu rõ Thế Đế để nói sai biệt.

“Nhạo Thuyết Vô Ngại Trí là dùng Đệ Nhất Nghĩa Trí để nói hay khéo”: Đệ Nhất Nghĩa Trí chính là cái trí hiểu rõ Đệ Nhất Nghĩa. Đức Như Lai tùy thuận căn tánh của hết thảy chúng sanh và pháp mà họ thích nghe để giảng nói viên dung không vướng mắc, đều dùng cái trí liễu giải Đệ Nhất Nghĩa để thiện xảo nói. Nói tới “thiện xảo” thì Đệ Nhất Nghĩa Đế vốn không có ngôn thuyết. Hễ có diễn nói thì đều là hay khéo).

(Sao) Thập nhị bộ đẳng, chỉ sở thuyết dã. Tất Đàn giả, hợp Hoa Phạm vân Biến Thí. Dĩ Thế Giới, Vị Nhân, Đối Trị, Đệ Nhất Nghĩa, tứ môn, tác hoan hỷ, sanh thiện, diệt ác, nhập đạo, tứ ích. Thập nhị bộ kinh, nhất thiết chư pháp, tùy nghi nhi thuyết, vô lượng phương tiện, yếu quy tác Thế Giới đẳng tứ thuyết, sử nhân đắc hoan hỷ đẳng tứ ích nhi dĩ. Giám cơ thọ pháp, kỳ văn phồn quảng, lược cử bất tất.

(Diễn) Thế Giới Tất Đàn giả, Thế, tức cách biệt nghĩa. Giới, tức giới phần dã. Cái do chúng sanh căn khí thiển bạc, cố Phật tùy kỳ sở nhạo dục văn, vị chi thứ đệ phân biệt nhi thuyết, linh sanh hoan hỷ, tác hoan hỷ ích dã. Vị Nhân Tất Đàn giả, vị Phật dục thuyết pháp, tất quán chúng sanh, cơ khí chi đại tiểu, túc chủng chi thiển thâm, nhiên hậu xứng kỳ cơ nghi, linh sanh chánh tín, tác sanh thiện ích dã. Đối Trị Tất Đàn giả, vị như chúng sanh tham dục đa giả, giáo quán bất tịnh, sân khuể đa giả, giáo tu từ tâm. Vị đối thử chư bệnh, thuyết thử pháp dược, biến thí chúng sanh, tác diệt ác ích dã. Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn giả, Đệ Nhất Nghĩa, tức lý dã, vị Phật quán chúng sanh thiện căn dĩ thục, tức vị thuyết pháp, linh kỳ đắc ngộ, tác nhập đạo ích dã. Nhất thiết chư pháp tùy nghi nhi thuyết, yếu quy tác tứ thuyết, sử đắc tứ ích giả, nhất thiết chư pháp bất xuất bát vạn tứ thiên pháp môn, nhi bát vạn đẳng pháp thông hồ Tứ Giáo, tức thị sanh diệt bát vạn, vô sanh bát vạn, vô lượng bát vạn, vô tác bát vạn. Như sanh diệt bát vạn, thú cử nhất pháp, tu khai tứ môn. Ước Hữu môn thuyết, niệm niệm vô thường, như đăng diễm diễm. Ước Không môn thuyết, tam giả phù hư, do như vân vụ. Song diệc môn thuyết, nhị tướng thung dung. Song phi môn thuyết, nhị tướng câu xả. Tứ trung nhất môn cơ sanh thục, cố Tứ Tất bị chi. Vị vị chủng giả, tác Thế Giới thuyết, linh kỳ hoan hỷ. Vị dĩ chủng giả, tác Vị Nhân thuyết, linh kỳ sanh thiện. Ác vị phá giả, tác Đối Trị thuyết, linh kỳ diệt ác. Căn dĩ thục giả, tác Đệ Nhất Nghĩa thuyết, linh kỳ nhập lý. Phật trí giám cơ, thuyết chi tất trúng. Tri bất nhập lý, linh đắc tam ích. Tri bất phá ác, linh đắc nhị ích. Vô thiện khả phát, tác Thế Giới thuyết, đản sanh hoan hỷ. Cố vân yếu quy tác Thế Giới đẳng tứ thuyết, sử đắc hoan hỷ đẳng tứ ích nhi dĩ. Giám cơ thọ pháp, kỳ văn phồn quảng giả, như thượng minh, tức nhất hữu môn, bị cơ Tứ Tất. Dư chi tam môn, bị cơ diệc nhĩ. Bát vạn trung nhất tứ môn Tứ Tất bị cơ ký nhĩ, kỳ dư chư pháp tứ môn, Tứ Tất bị cơ diệc nhiên. Nhất giáo bát vạn môn Tứ Tất ký nhiên, tam giáo diệc nhĩ. Cố vân giám cơ thọ pháp, kỳ văn phồn quảng dã.

(鈔)十二部等，指所說也。悉檀者，合華梵云遍施。以世界、為人、對治、第一義、四門、作歡喜、生善、滅惡、入道、四益。十二部經，一切諸法，隨宜而說，無量方便，要歸作世界等四說，使人得歡喜等四益而已。鑒機授法，其文繁廣，略舉不悉。

(演)世界悉檀者。世，即隔別義。界，即界分也。蓋由眾生根器淺薄，故佛隨其所樂欲聞，為之次第分別而說，令生歡喜，作歡喜益也。為人悉檀者，謂佛欲說法，必觀眾生，機器之大小，宿種之淺深，然後稱其機宜，令生正信，作生善益也。對治悉檀者，謂如眾生貪欲多者，教觀不淨，瞋恚多者，教修慈心。為對此諸病，說此法藥，遍施眾生，作滅惡益也。第一義悉檀者，第一義，即理也，謂佛觀眾生善根已熟，即為說法，令其得悟，作入道益也。一切諸法隨宜而說，要歸作四說，使得四益者，一切諸法不出八萬四千法門，而八萬等法通乎四教，即是生滅八萬，無生八萬，無量八萬，無作八萬。如生滅八萬，趣舉一法，須開四門。約有門說，念念無常，如燈焰焰。約空門說，三假浮虛，猶如雲霧。雙亦門說，二相從容。雙非門說，二相俱捨。四中一門機生熟，故四悉被之。為未種者，作世界說，令其歡喜。為已種者，作為人說，令其生善。惡未破者，作對治說，令其滅惡。根已熟者，作第一義說，令其入理。佛智鑒機，說之必中。知不入理，令得三益。知不破惡，令得二益。無善可發，作世界說，但生歡喜。故云要歸作世界等四說，使得歡喜等四益而已。鑒機授法，其文繁廣者，如上明，即一有門，被機四悉。餘之三門，被機亦爾。八萬中一四門四悉被機既爾，其餘諸法四門，四悉被機亦然。一教八萬門四悉既然。三教亦爾。故云鑒機授法，其文繁廣也。

(Sao: “Mười hai bộ v.v...” chỉ những kinh điển đã được nói. Tất Đàn (Siddhānta): Ghép tiếng Hán và tiếng Phạn lại [thành từ ngữ này], có nghĩa là Thí Trọn Khắp. Dùng bốn môn Thế Giới, Vị Nhân, Đối Trị, và Đệ Nhất Nghĩa để tạo bốn món lợi ích, tức hoan hỷ, sanh thiện, diệt ác, và nhập đạo. Mười hai bộ kinh, hết thảy các pháp, tùy nghi mà nói, vô lượng phương tiện đều phải quy về bốn món Tất Đàn như Thế Giới v.v... nhằm khiến cho người khác đạt được bốn thứ lợi ích như hoan hỷ v.v... mà thôi. “Soi xét căn cơ để trao truyền giáo pháp”: Do lời văn rườm rà, quá rộng, cho nên nêu đại lược, chẳng trình bày trọn hết.

Diễn: Thế Giới Tất Đàn: Thế có nghĩa là cách biệt, Giới tức là phân chia giới hạn. Ấy là do căn khí của chúng sanh nông cạn, mỏng manh, cho nên đức Phật thuận theo điều họ ưa thích mà lần lượt nói phân biệt theo thứ tự, khiến cho họ sanh lòng hoan hỷ, tức là tạo lợi ích hoan hỷ.

Vị Nhân Tất Đàn: Nghĩa là đức Phật muốn thuyết pháp, ắt quán căn cơ, căn khí của chúng sanh là Đại Thừa hay Tiểu Thừa, [thiện căn] đã gieo trong đời quá khứ cạn hay sâu. Sau đấy, tương xứng với cơ nghi của họ mà làm cho họ sanh chánh tín, tạo lợi ích “sanh ra điều thiện”.

Đối Trị Tất Đàn: Tức là nếu chúng sanh tham dục nhiều, bèn dạy họ quán bất tịnh. Kẻ nhiều sân hận bèn dạy tu từ tâm. Vì đối trị các bệnh ấy mà nói pháp dược ấy, thí khắp chúng sanh, tạo lợi ích diệt ác.

Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn: Đệ Nhất Nghĩa chính là Lý, nghĩa là đức Phật quán thiện căn của chúng sanh đã chín muồi, liền vì kẻ ấy thuyết pháp, khiến cho kẻ ấy được khai ngộ, tạo lợi ích nhập đạo.

“Hết thảy các pháp tùy nghi mà nói, phải quy về bốn cách nói [theo Tất Đàn], khiến cho [người nghe] đạt được lợi ích”: Hết thảy các pháp chẳng ra ngoài tám vạn bốn ngàn pháp môn, nhưng tám vạn pháp ấy thông với Tứ Giáo (Tạng, Thông, Biệt, Viên), tức là tám vạn sanh diệt, tám vạn vô sanh, tám vạn vô lượng, tám vạn vô tác. Như đối với tám vạn pháp sanh diệt, chọn ra một pháp, cần phải mở ra bốn môn. Nói theo Hữu môn thì niệm nào cũng đều vô thường như ánh đèn chập chờn. Nói theo Không môn, tam giả (thọ giả, pháp giả, danh giả) hư huyễn hời hợt, ví như mây, sương. Nói theo kiểu “hai bên (Hữu và Vô) cùng có” thì hai tướng thong dong. Nói theo “hai bên đều không” thì hai tướng đều bỏ. Hễ căn cơ trong một môn thuộc bốn môn mà chín muồi, thì Tứ Tất Đàn bèn có đủ cả. Tức là đối với kẻ chưa gieo [thiện căn], bèn nói theo Thế Giới Tất Đàn khiến cho kẻ ấy hoan hỷ. Đối với kẻ đã gieo [thiện căn], bèn nói theo Vị Nhân Tất Đàn, khiến cho kẻ ấy sanh điều lành. Đối với kẻ chưa phá ác, bèn nói theo Đối Trị Tất Đàn, khiến cho kẻ ấy diệt ác. Đối với kẻ căn cơ đã chín muồi, bèn nói theo Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn, khiến cho kẻ ấy nhập lý. Phật trí soi xét căn cơ, hễ nói ắt trúng. Biết là kẻ chưa nhập lý, bèn khiến cho họ đạt được ba lợi ích. Biết là kẻ chẳng phá ác, bèn khiến cho họ đạt được hai lợi ích. Đối với kẻ chẳng thể phát khởi điều thiện, bèn nói theo Thế Giới Tất Đàn, chỉ khiến cho họ hoan hỷ. Vì thế nói: “Phải quy vào bốn món Tất Đàn như Thế Giới v.v… để nói, khiến cho họ đạt được bốn món lợi ích như hoan hỷ v.v… mà thôi!”

“Soi xét căn cơ, trao truyền giáo pháp, văn từ quá rườm rà, quá rộng”: Như vừa trình bày trên đây, ngay trong một môn là Hữu môn đã có Tứ Tất Đàn để phù hợp các căn cơ, ba môn kia (Không, cũng có cũng không, chẳng phải có chẳng phải không) thì cũng phù hợp căn cơ như vậy. Trong tám vạn môn, tứ môn (Có, Không, Cũng Có Cũng Không v.v..) của một môn mà đã có Tứ Tất Đàn để thích ứng căn cơ, thì tứ môn của các pháp môn khác nhằm thích ứng căn cơ cũng thế. Tứ Tất Đàn của tám vạn môn trong một giáo đã là như thế thì ba giáo kia cũng vậy. Vì thế nói là “soi xét căn cơ, trao truyền giáo pháp, văn tự ấy rườm rà, quá rộng”).

(Sớ) Phật thuyết giả, thuyết giản ngũ nhân cố.

(Sao) Ngũ nhân giả, nhất, Phật. Nhị, Bồ Tát. Tam, thiên nhân. Tứ, tiên. Ngũ, hóa nhân. Thử ngũ giai năng thuyết kinh. Kim hiển thử kinh thị Chí Thánh lập ngôn, kim khẩu thân xuất, bất đồng Bồ Tát tại nhân, thiên thuộc phàm loại, tiên tạp ngoại đạo, hóa nhân phi chân dã. Như thiên tử chiếu, bất đồng bách quan, tể tướng, chư vương đẳng ngữ dã.

(疏)佛說者，說揀五人故。

(鈔)五人者。一、佛。二、菩薩。三、天人。四、仙。五、化人。此五皆能說經。今顯此經是至聖立言，金口親出，不同菩薩在因，天屬凡類，仙雜外道，化人非真也。如天子詔，不同百官宰相，諸王等語也。

(Sớ: “Phật thuyết”: Nhằm phân định rõ [trong] năm hạng người có thể nói kinh, [kinh này do chính đức Phật nói].

Sao: “Năm loại người”: Một là Phật, hai là Bồ Tát, ba là chư thiên, bốn là tiên, năm là hóa nhân. Năm loại này đều có thể nói kinh. Nay chỉ rõ kinh này là lời dạy của đấng Chí Thánh, do miệng vàng đích thân nói ra, chẳng giống như hàng Bồ Tát còn đang tu nhân, chư thiên thuộc về phàm phu, tiên xen tạp ngoại đạo, hóa nhân chẳng phải là người thật. Giống như chiếu chỉ của hoàng đế, chẳng giống lời lẽ của trăm quan, tể tướng, các vương gia v.v...)

(Sớ) A Di Đà giả, thị tiêu hiển bỉ Phật. Phạn ngữ A, thử vân Vô. Phạn ngữ Di Đà, thử vân Lượng. Ngôn Phật công đức bất khả cùng tận, cố vân Vô Lượng. Như kinh thọ mạng, quang minh, thị vô lượng trung cô cử nhị sự, nhiếp dư công đức dã.

(Diễn) Ngôn Phật công đức bất khả cùng tận giả, công đức nhị tự, cai tận tam thân, tứ trí, thập nhãn, thập thông, vô lượng bách thiên đà la ni môn đẳng. Bất khả cùng tận giả, Thập Địa mạc năng cùng kỳ nguyên, Đẳng Giác bất năng khuy kỳ đảnh cố. Thị vô lượng trung cô cử nhị sự giả, như Hoa Nghiêm Bát Địa, đắc vô lượng thân, vô lượng âm thanh, vô lượng trí huệ, vô lượng thọ sanh, vô lượng tịnh quốc, giáo hóa vô lượng chúng sanh, nhập vô lượng pháp môn, cụ vô lượng thần thông, hữu vô lượng chúng hội đạo tràng sai biệt, trụ vô lượng thân ngữ ý nghiệp, tắc thử thọ mạng, quang minh, phi cô cử nhị sự nhi hà?

(疏)阿彌陀者，是標顯彼佛。梵語阿，此云無。梵語彌陀，此云量。言佛功德不可窮盡，故云無量。如經壽命光明，是無量中姑舉二事，攝餘功德也。

(演)言佛功德不可窮盡者，功德二字，該盡三身 ，四

智，十眼，十通，無量百千陀羅尼門等。不可窮盡者，十地莫能窮其源，等覺不能窺其頂故。是無量中姑舉二事者，如華嚴八地，得無量身，無量音聲，無量智慧，無量受生，無量淨國，教化無量眾生，入無量法門，具無量神通，有無量眾會道場差別，住無量身語意業，則此壽命光明。非姑舉二事而何？

(Sớ: A Di Đà”: Chỉ rõ đức Phật ấy. A là tiếng Phạn, được cõi này dịch là Vô. Tiếng Phạn Di Đà, cõi này dịch là Lượng. Ý nói công đức của Phật chẳng thể cùng tận, cho nên nói là Vô Lượng. Như trong kinh nói đến thọ mạng và quang minh, chỉ là nêu lên hai chuyện nhằm gồm thâu những công đức khác.

Diễn: “Nói công đức của Phật chẳng thể cùng tận”: Hai chữ Công Đức bao gồm trọn hết tam thân, tứ trí, thập nhãn, thập thông, vô lượng trăm ngàn đà la ni môn v.v… “Chẳng thể cùng tận”: Hàng Thập Địa chẳng thể thấu hiểu tận cùng nguồn cội, bậc Đẳng Giác chẳng thể ngó thấy tột đỉnh [của công đức ấy].

“Trong vô lượng sự, chỉ nêu lên hai chuyện”: Như trong Hoa

Nghiêm, bậc Bát Địa đắc vô lượng thân, vô lượng âm thanh, vô lượng trí huệ, vô lượng thọ sanh, vô lượng cõi nước thanh tịnh, giáo hóa vô lượng chúng sanh, nhập vô lượng pháp môn, có đủ vô lượng thần thông, có vô lượng chúng hội đạo tràng sai khác, trụ vô lượng thân ngữ ý nghiệp, vậy thì thọ mạng và quang minh chẳng phải chỉ là tạm nêu hai chuyện thì là gì vậy?)

(Sao) Vô lượng giả, hữu nhị nghĩa: Nhất giả, chúng đa vô hữu số lượng. Nhị giả, quảng đại vô hữu hạn lượng. Phục hữu nhị nghĩa: Nhất giả, thập đại số trung chi vô lượng. Nhị giả, cánh vô cùng tận chi vô lượng. “Cô cử nhị sự” giả, dĩ vô lượng bất chỉ thọ mạng, quang minh dã, tường như hậu văn trung biện.

(Diễn) Chúng đa, vô hữu số lượng nhị cú, như Phật thọ mạng, kinh bất khả số kiếp. Quang minh, hữu bất khả thuyết số. Thử chúng đa vô số lượng dã, tức thử thọ quang châu biến pháp giới, vô hữu biên tế. Thử quảng đại vô hữu hạn lượng dã. Thập đại số trung chi vô lượng, do vi hữu lượng chi vô lượng, vô cùng tận chi vô lượng, thị chân vô lượng chi vô lượng.

(鈔)無量者，有二義：一者 ，眾多無有數量 。二者，

廣大無有限量。復有二義：一者，十大數中之無量。二者，更無窮盡之無量。姑舉二事者，以無量不止壽命光明也，詳如後文中辯。

(演)眾多，無有數量二句，如佛壽命，經不可數劫。光明，有不可說數。此眾多無數量也，即此壽光周遍法界，無有邊際。此廣大無有限量也。十大數中之無量，猶為有量之無量，無窮盡之無量，是真無量之無量。

(Sao: “Vô lượng”: Có hai nghĩa, một là rất nhiều chẳng có số lượng. Hai là rộng lớn chẳng có hạn lượng. Lại còn có hai nghĩa: Một, “vô lượng” chính là con số Vô Lượng trong mười con số lớn [theo cách tính toán của cổ Ấn Độ]. Hai là vô lượng chẳng có cùng tận. “Chỉ nêu lên hai sự”: Do chẳng phải chỉ có thọ mạng và quang minh là vô lượng, trong phần kinh văn ở phía sau sẽ biện định cặn kẽ.

Diễn: Hai câu “rất nhiều, chẳng có số lượng…” [ý nói] thọ mạng của đức Phật trải qua chẳng thể tính kiếp, quang minh nhiều đến mức chẳng thể tính đếm. Những thứ ấy rất nhiều, chẳng thể tính đếm số lượng, tức là thọ lượng và quang minh trọn khắp pháp giới, chẳng có ngằn mé. Sự rộng lớn ấy chẳng có hạn lượng. Con số Vô Lượng trong mười con số lớn vẫn là vô lượng có hạn lượng, chứ vô lượng theo ý nghĩa “vô cùng tận” thì thật sự là vô lượng chẳng thể tính lường được).

(Sớ) Kinh giả, Phạn ngữ Tu Đa La, thử vân Khế Kinh, hữu thông, biệt nhị nghĩa. Khế phục nhị nghĩa; Kinh phục đa nghĩa. Kinh tuy đa nghĩa, bất xuất “quán, nhiếp, thường, pháp” tứ nghĩa.

(Sao) Thông biệt giả, Phật sở thuyết giáo, tổng danh Tu Đa La, thị chi vị Thông. Tích chi, tắc Kinh danh Tu Đa La, Luật danh Tỳ Nại Da, Luận danh A Tỳ Đàm (A Tỳ Đạt Ma), thị chi vị Biệt.

(Diễn) Phật sở thuyết giáo tổng danh Tu Đa La giả, dĩ thử Tu Đa La tam tự nãi Đại Tạng chi đô danh, Tam Học chi thông hiệu. Dĩ nhược Kinh, nhược Luật, nhược Luận, giai thượng khế chư Phật chi Lý, hạ khế quần sanh chi cơ cố.

(疏)經者，梵語脩多羅，此云契經，有通別二義。契復二義；經復多義。經雖多義，不出貫攝常法四義。

(鈔)通別者，佛所說教，總名脩多羅，是之謂通。析之則經名修多羅 ， 律名毘奈耶 ， 論名阿毘曇 阿毘達

摩），是之謂別。

(演)佛所說教總名修多羅者，以此修多羅三字乃大藏之都名，三學之通號。以若經，若律，若論，皆上契諸佛之理，下契群生之機故。

(Sớ: “Kinh”: Tiếng Phạn là Tu Đa La, cõi này dịch là Khế Kinh, có hai nghĩa Thông và Biệt. Chữ Khế lại có hai nghĩa; Kinh lại có nhiều nghĩa. Chữ Kinh tuy có nhiều nghĩa, nhưng chẳng ngoài bốn nghĩa Quán, Nhiếp, Thường, Pháp.

Sao: “Thông, biệt”: Phàm những giáo pháp do đức Phật đã nói, đều gọi là Tu Đa La. Đấy là Thông. Chia chẻ ra thì Kinh gọi là Tu Đa La, Luật gọi là Tỳ Nại Da, Luận gọi là A Tỳ Đàm (A Tỳ Đạt Ma); đó là Biệt.

Diễn: “Giáo pháp do đức Phật nói được gọi chung là Tu Đa La”: Do ba chữ Tu Đa La chính là tên chung của Đại Tạng, là danh xưng chung của Tam Học. Bởi lẽ, dù Kinh, dù Luật, hay Luận, đều là “trên khế hợp lý của chư Phật, dưới khế hợp căn cơ của quần sanh”).

(Sao) “Khế phục nhị nghĩa” giả: Nhất giả, khế lý, tắc hợp đạo chi ngôn. Nhị giả, khế cơ, tắc đậu căn chi giáo. Kim lược Khế tự, đản danh viết Kinh giả, tỉnh văn dã. Kinh phục đa nghĩa giả, Hoa Nghiêm Sớ dẫn Tạp Tâm ngũ nghĩa, vị: Nhất, xuất sanh. Nhị, hiển thị. Tam, dũng tuyền. Tứ, thằng mặc. Ngũ, kết man.

(Diễn) Kinh phục đa nghĩa giả, dĩ bỉ phương tắc hữu thất nghĩa, thử phương phục hữu tứ nghĩa; cố vân đa nghĩa dã. Bất xuất tứ nghĩa giả, dĩ bỉ phương tuy hữu thất nghĩa, bất xuất Quán Nhiếp nhị nghĩa; thử phương tuy hữu tứ nghĩa, bất xuất Thường Pháp nhị nghĩa. Cố vân bất xuất tứ nghĩa dã. Nhất, xuất sanh giả, xuất sanh chư nghĩa cập thánh quả cố. Nhị, hiển thị giả, hiển thị pháp tướng cố. Tam, dũng tuyền giả, vô cùng nghĩa vị, dũng chú vô tận cố. Tứ, thằng mặc giả, khải định tà chánh cố. Ngũ, kết man giả, quán xuyên chư pháp cố.

(鈔)契復二義者：一者，契理，則合道之言。二者，契機，則逗根之教。今略契字，但名曰經者，省文也。經復多義者，華嚴疏引雜心五義，謂：一、出生。二、顯示。三、涌泉。四、繩墨。五、結鬘。

(演)經復多義者，以彼方則有七義 ，此方復有四義；

故云多義也。不出四義者，以彼方雖有七義，不出貫攝二義，此方雖有四義，不出常法二義。故云不出四義也。 一、出生者，出生諸義及聖果故。二、顯示者，顯示法相故。三、湧泉者，無窮義味，涌注無盡故。四、繩墨者，楷定邪正故。五、結鬘者，貫穿諸法故。

(Sao: “Khế lại có hai nghĩa”: Một là khế lý, tức là nói lời hợp đạo; hai là khế cơ, tức giáo pháp phù hợp căn cơ. Nay lược bớt chữ Khế, chỉ nói là Kinh, tức là tỉnh lược văn tự vậy. Kinh lại có nhiều nghĩa. Sách Hoa Nghiêm Sớ dẫn năm ý nghĩa [của chữ Kinh] từ Tạp Tâm Luận, tức là: Một, sanh ra. Hai, chỉ bày rõ ràng. Ba, suối phun. Bốn, dây mực. Năm, kết tràng hoa.

Diễn: Kinh lại có nhiều nghĩa, do ở phương kia (Thiên Trúc) thì có bảy nghĩa, tại phương này lại có bốn nghĩa. Vì thế nói là “nhiều nghĩa”. “Chẳng ra ngoài bốn nghĩa”: Do phương kia tuy có bảy nghĩa, nhưng chẳng ra ngoài hai nghĩa Quán và Nhiếp; phương này tuy có bốn nghĩa, nhưng chẳng ra ngoài hai nghĩa Thường và Pháp. Vì thế nói “chẳng ra ngoài bốn nghĩa”. [Đối với năm nghĩa trong Hoa Nghiêm Sớ] thì: Một là Xuất Sanh, vì sanh ra các nghĩa và thánh quả. Hai là Hiển Thị, vì chỉ bày rõ ràng pháp tướng. Ba là Dũng Tuyền (suối phun) vì vô tận nghĩa được phun trào vô tận. Bốn là Thằng Mặc (dây lấy mực) vì vạch rõ tà chánh. Năm là Kết Man (xâu tràng hoa), vì nó xuyên suốt các pháp).

(Sao) Phật Địa nhị nghĩa, vị nhất quán xuyên, vị nhất nhiếp trì. Thử phương tứ nghĩa, vị nhất thường, nhị pháp, tam kính, tứ điển, cố vân “đa nghĩa”. “Bất xuất tứ nghĩa” giả, chỉ “quán, nhiếp, thường, pháp” tứ tự dã.

(Diễn) Vạn thế bất dịch viết Thường, thập giới quỹ tắc viết Pháp, thánh trí thông du viết Kính, cổ kim cộng tông viết Điển.

(鈔)佛地二義，謂一貫穿，謂一攝持。此方四義，謂一常，二法，三逕，四典，故云多義。不出四義者，指貫攝常法四字也。

(演)萬世不易曰常，十界軌則曰法，聖智通遊曰逕，古今共宗曰典。

(Sao: “Theo Phật Địa Luận, Kinh có hai nghĩa, một là xuyên suốt,

hai là tóm giữ. Phương này, dùng bốn nghĩa, tức: Một là thường, hai là pháp, ba là đường lối, bốn là khuôn mẫu, cho nên nói là “nhiều nghĩa”. “Chẳng ra ngoài bốn nghĩa” tức là nói về bốn chữ “quán, nhiếp, thường, pháp” vậy.

Diễn: Muôn đời chẳng thay đổi là Thường, là khuôn phép cho cả mười pháp giới là Pháp, thánh trí đều dạo chơi nơi đó là Kính (đường lối), xưa nay cùng tôn sùng là Điển (khuôn mẫu)).

(Sao) Lương dĩ Kinh tự, Tây Vực chánh phiên vi Tuyến. Tuyến hữu Quán Trì nghĩa, Quán tắc quán xuyên sở thuyết chi lý, Trì tắc nhiếp trì sở hóa chi sanh. Thử nhị túc cai xuất sanh ngũ nghĩa. Nhi thử phương kinh điển, diệc danh viết Kinh. Kinh thị Tuyến nghĩa. Thử phương bất quý Tuyến; cố trực thủ Kinh tự, nhi gia dĩ Khế. Cổ xưng tối vi doãn đáng. Hựu, Thường giả, cổ kim bất dịch. Pháp giả, cận viễn đồng tôn. Thường tắc cửu nhi hành chi. Hữu cộng diêu nghĩa, tức danh vi Kính. Pháp tắc quỹ nhi chánh chi, hữu định cứ nghĩa, tức danh vi Điển. Diệc nhị túc cai tứ, tắc bỉ phương Quán Nhiếp, thử phương Thường Pháp. Hợp nhi ngôn chi, tứ tự chi trung, tận Kinh

nghĩa hỹ.

(Diễn) Lương dĩ hạ tiên thích Quán Nhiếp nhị nghĩa, khả nhiếp ngũ nghĩa. Thị Quán Nhiếp nhị tự, túc tận bỉ phương chi nghĩa dã. Hựu Thường giả hạ, thứ minh Thường Pháp nhị nghĩa, khả nhiếp Kính Điển nhị nghĩa. Thị Thường Pháp nhị tự, túc tận thử phương chi nghĩa dã. Tắc bỉ phương hạ, tổng kết tứ tự năng tận kinh nghĩa; cố tuy hữu đa nghĩa, bất xuất tứ nghĩa dã. Chánh phiên vi Tuyến giả, dĩ Tịch Kinh, Tỉnh Sách đẳng, giai vi bàng phiên cố. Tuyến hữu Quán Trì nghĩa giả, thâu tiền Phật Địa nhị nghĩa dã. Thử nhị túc cai Xuất Sanh ngũ nghĩa giả, phục thâu tiền Tạp Tâm ngũ nghĩa dã. Quán Xuyên khả tổng cai ngũ nghĩa, dĩ Xuất Sanh đẳng đồng minh sở thuyết chi Lý cố. Nhiếp Trì chỉ cai Xuất Sanh, Thằng Mặc nhị nghĩa, dĩ xuất sanh thánh quả, cập khải định tà chánh, bất đọa tà kiến cố. Nhược Quán Xuyên, Nhiếp Trì thông sở thuyết, sở hóa, tắc nhị câu cai ngũ hỹ!

(鈔)良以經字，西域正翻為線。線有貫持義，貫則貫穿所說之理，持則攝持所化之生。此二足該出生五義。而此方經典，亦名曰經。經是線義。此方不貴線；故直取經字，而加以契。古稱最為允當。又常者，古今不易。法者，近遠同尊。常則久而行之。有共繇義，即名為逕。法則軌而正之，有定據義，即名為典。亦二足該四，則彼方貫攝，此方常法。合而言之，四字之中，盡經義矣。

(演)良以下先釋貫攝二義，可攝五義。是貫攝二字，足盡彼方之義也。又常者下，次明常法二義，可攝逕典二義。是常法二字，足盡此方之義也。則彼方下，總結四字能盡經義；故雖有多義，不出四義也。正翻為線者，以席經、井索等，皆為旁翻故。線有貫持義者，收前佛地二義也。此二足該出生五義者，復收前雜心五義也。貫穿可總該五義，以出生等同明所說之理故。攝持止該出生、繩墨二義，以出生聖果，及楷定邪正，不墮邪見故。若貫穿、攝持，通所說所化，則二俱該五矣。

(Sao: Ấy là vì chữ Kinh trong tiếng Tây Vực dịch sát nghĩa là Tuyến (sợi dây), vì Tuyến có ý nghĩa Quán Trì: Quán là xuyên suốt, liên kết cái Lý đã nói; Trì là giữ gìn những chúng sanh được hóa độ. Hai nghĩa này đủ để bao gồm năm nghĩa như Xuất Sanh v.v... Nhưng kinh điển ở phương này cũng được gọi là Kinh; Kinh có nghĩa là Tuyến. Cõi này không coi trọng Tuyến; cho nên lấy ngay chữ Kinh, thêm vào chữ Khế. Cách gọi theo lối cổ là thích đáng nhất. Lại nữa, Thường là xưa nay chẳng thay đổi. Pháp là xa gần cùng tôn trọng. Thường là đã được thực hành từ lâu. Lại còn có ý nghĩa là duyên do chung, nên gọi là Kính. Pháp là đường lối chánh đáng. Do [Kinh] mang ý nghĩa “là chứng cứ nhất định”, nên gọi là Điển. Cho nên hai chữ đủ để gồm trọn bốn ý nghĩa. Do đó, hai chữ Quán và Nhiếp của phương kia và Thường Pháp của phương này, hợp lại để nói thì bốn chữ sẽ [bao gồm] trọn hết ý nghĩa của chữ Kinh.

Diễn: Từ chữ “ấy là vì” trở xuống, trước hết là giải thích hai nghĩa Quán và Nhiếp có thể gồm thâu năm nghĩa; [tức là] hai chữ Quán và Nhiếp đủ để trọn hết ý nghĩa [của chữ Kinh] nơi phương kia. Từ “lại nữa, Thường” trở xuống, chính là kế đó nói rõ hai nghĩa Thường và Nhiếp có thể gồm thâu hai nghĩa Kính và Điển; tức là hai chữ Thường và Pháp có thể gồm trọn ý nghĩa [của chữ Kinh] trong cõi này. Từ “cõi kia” trở đi là tổng kết bốn chữ có thể bao gồm trọn hết ý nghĩa của chữ Kinh. Vì thế, tuy có nhiều nghĩa, chẳng ra ngoài bốn nghĩa.

“Dịch sát nghĩa là Tuyến”: Do dùng các từ ngữ như Tịch Kinh, Tỉnh Sách v.v… để dịch thì đều là theo ý nghĩa tương cận. “Tuyến có nghĩa là Quán Trì”: Gồm thâu hai nghĩa được nói bởi Phật Địa Luận trong phần trước. Hai chữ ấy đủ để bao gồm năm nghĩa như Xuất Sanh v.v… Lại gồm thâu năm nghĩa của Tạp Tâm Luận trong phần trước. Quán Xuyên có thể bao gồm chung năm nghĩa, do [các nghĩa như] Xuất Sanh v.v… đều cùng nói đến cái Lý được diễn tả [bởi kinh]. Nhiếp Trì chỉ bao gồm hai nghĩa Xuất Sanh và Thằng Mặc, do sanh ra thánh quả, và làm mẫu mực phân định tà chánh, chẳng đọa trong tà kiến. Nếu Quán Xuyên và Nhiếp Trì đã tương thông với những điều được nói, những điều giáo hóa, thì hai chữ ấy đã thâu gồm năm nghĩa rồi!)

(Sớ) Hựu Kinh phục hữu Thông, Biệt nhị nghĩa. Kinh chi nhất tự, thị vi thông danh. Phật Thuyết A Di Đà ngũ tự, thị vi biệt danh. Như Giáo, Hạnh, Lý, thông, biệt diệc nhĩ. Thử tam tức phối Tam Đức, viên dung cụ túc. Như Thiên Thai sở xưng, “văn thủ đề danh, công đức vô lượng”. Nhược phối Tam Đại, tắc Phật thị Thể Đại, Vô Lượng Thọ thị Tướng Đại, Vô Lượng Quang thị Dụng Đại, như giáo trung

thuyết.

(Diễn) Kinh chi nhất tự thị vi thông danh giả, trừ Luật, Luận ngoại, thập nhị phần giáo giai Khế Kinh cố. Phật Thuyết ngũ tự thị vi biệt danh giả, Phật Thuyết A Di Đà, phi Đại Phương Quảng Phật đẳng cố. Như Giáo, Hạnh, Lý, thông, biệt diệc nhĩ giả, nhược cứ Quán Kinh Sớ trung, Giáo thông biệt giả, như thượng sở thuyết. Hạnh thông biệt giả, vi hạnh bất đồng. Tùng nhất nãi chí vô lượng, tức Hạnh biệt; đồng hội thường lạc, tức Hạnh thông. Lý thông biệt giả, Lý tuy vô danh, tương môn danh Lý. Lý tùy vu môn, tứ tứ thập lục, tức danh Lý biệt. Môn tùy vu Lý, tức danh Lý thông. Thử ước nhất hóa luận thông biệt dã. Nhược Sao trung sở giải, nãi ước nhất đề luận thông biệt. Văn thủ đề danh công đức vô lượng giả, thủ đề ký tức Tam Đức bí tạng, tâm văn bí tạng, tắc tịnh trí diệu viên, thể tự không tịch, sở đắc công đức, cự khả lượng da? Như giáo trung thuyết giả, Khởi Tín Luận vân: “Nhất giả, Thể đại, vị nhất thiết pháp, Chân Như bình đẳng bất tăng giảm cố. Nhị giả, Tướng đại, vị Như Lai Tạng, cụ túc vô lượng tánh công đức cố. Tam giả, Dụng đại, năng sanh nhất thiết, thế xuất thế gian thiện nhân quả cố”.

(疏)又經復有通別二義。經之一字，是為通名。佛說

阿彌陀五字，是為別名。如教行理通別亦爾。此三即配三德，圓融具足。如天台所稱，聞首題名，功德無量。若配三大，則佛是體大，無量壽是相大，無量光是用大，如教中說。

(演)經之一字是為通名者，除律論外，十二分教皆契經故。佛說五字是為別名者，佛說阿彌陀，非大方廣佛等故。如教行理通別亦爾者，若據觀經疏中，教通別者，如上所說。行通別者，為行不同。從一乃至無量，即行別；同會常樂，即行通。理通別者，理雖無名，將門名理。理隨于門，四四十六，即名理別。門隨于理，即名理通。此約一化論通別也。若鈔中所解，乃約一題論通別。聞首題名功德無量者，首題既即三德秘藏，心聞秘藏，則淨智妙圓，體自空寂，所得功德，詎可量耶？如教中說者，起信論云：一者，體大，謂一切法，真如平等不增減故。二者，相大，謂如來藏，具足無量性功德故。三者，用大，能生一切，世出世間善因果故。

(Sớ: Lại nữa, kinh lại có hai nghĩa Thông và Biệt. Một chữ Kinh là tên gọi chung (thông danh), năm chữ Phật Thuyết A Di Đà là tên riêng. Đối với Giáo, Hạnh, Lý, cũng có Thông và Biệt giống như vậy. Ba điều này (Giáo, Hạnh, Lý) chính là phối hợp với Tam Đức, viên dung trọn đủ. Như ngài Thiên Thai đã ca ngợi: “Nghe tựa đề của kinh, công đức vô lượng”. Nếu phối hợp với Tam Đại thì Phật là Thể Đại, Vô Lượng Thọ là Tướng Đại, Vô Lượng Quang là Dụng Đại, như trong giáo đã nói.

Diễn: “Một chữ Kinh là tên gọi chung”: Vì trừ Luật và Luận ra, mười hai phần giáo đều là Khế Kinh. “Năm chữ Phật Thuyết… là tên riêng”: Đức Phật nói về A Di Đà Phật, chẳng phải là [giảng về] Đại Phương Quảng Phật v.v… Như “Giáo, Hạnh, Lý cũng có thông biệt như vậy”: Nếu xét theo Quán Kinh Sớ, Giáo thông hay biệt như trên đã nói. Hạnh thông hay biệt là do hạnh bất đồng. Từ một cho đến vô lượng là Hạnh biệt; cùng sẽ đạt được thường lạc là Hạnh thông (đặc điểm chung của các hạnh). Lý thông hay biệt, thì Lý tuy vô danh, xét theo từng môn để đặt tên cho Lý. Lý thuận theo từng môn, bốn lần bốn mười sáu thì gọi là Lý biệt. Môn thuận theo Lý thì gọi là Lý thông. Đấy là ước theo sự giáo hóa để luận định thông hay biệt. Nếu giải thích như trong lời Sao thì chính là dựa theo tựa đề của kinh để luận định thông hay biệt.

“Nghe tựa đề của kinh, công đức vô lượng”: Tựa đề đã là Tam Đức bí tạng, tâm nghe bí tạng (kho tàng bí mật), trí thanh tịnh trọn vẹn mầu nhiệm, thể tự không tịch, đạt được công đức há có thể lường ư?

“Như trong giáo đã nói”: Khởi Tín Luận giảng: “Một là Thể đại, ý nói hết thảy các pháp Chân Như bình đẳng, chẳng tăng giảm. Hai là Tướng đại, ý nói Như Lai Tạng trọn đủ vô lượng tánh công đức. Ba là Dụng đại, vì có thể sanh ra các nhân quả tốt lành của thế gian và xuất thế gian”).

(Sao) Giáo, Hạnh, Lý giả, bổn Lý lập Giáo, y Giáo tu Hạnh, tùng Hạnh hiển Lý. Chư kinh giai cụ Giáo, Hạnh, Lý tam, cố danh vi Thông. Chuyên chỉ thử kinh, tắc Phật Thuyết thị Giáo, chấp trì danh hiệu thị Hạnh, A Di Đà thị Lý. Cục thử dị dư, cố danh vi Biệt.

(Diễn) Bổn Lý lập Giáo giả, tùng Thật Tướng Bát Nhã, lưu xuất Văn Tự Bát Nhã, sở vị: Tùng Chân Như, lưu xuất thập nhị phần giáo dã. Y Giáo tu Hạnh giả, tùng Văn Tự Bát Nhã, tu Quán Chiếu Bát Nhã; y thập nhị phần giáo, tu hành vạn hạnh dã. Tùng Hạnh hiển Lý giả, nhân Quán Chiếu Bát Nhã, ngộ Thật Tướng Bát Nhã; nhân tu vạn hạnh, nãi khế Chân Như dã.

(鈔)教行理者，本理立教，依教修行，從行顯理。諸經皆具教行理三，故名為通。專指此經，則佛說是教，執持名號是行，阿彌陀是理。局此異餘，故名為別。

(演)本理立教者，從實相般若，流出文字般若。所謂從真如，流出十二分教也。依教修行者，從文字般若，修觀照般若；依十二分教，修行萬行也。從行顯理者，因觀照般若，悟實相般若；因修萬行，乃契真如也。

(Sao: “Giáo, Hạnh, Lý”: Vốn dựa trên Lý để lập Giáo, nương theo Giáo để tu Hạnh, từ tu Hạnh mà hiển Lý. Các kinh đều trọn đủ ba món Giáo, Hạnh, Lý, cho nên gọi là Thông. Chuyên nói về kinh này, thì Phật Thuyết là Giáo, chấp trì danh hiệu là Hạnh, A Di Đà là Lý. Hạn cuộc trong kinh này thì [trong tựa đề kinh] có chỗ khác biệt với những kinh khác, nên gọi là Biệt.

Diễn: “Vốn dựa trên Lý để lập Giáo”: Từ Thật Tướng Bát Nhã

lưu xuất Văn Tự Bát Nhã, đó gọi là: Từ Chân Như, lưu xuất mười hai phần giáo. “Nương theo Giáo để tu Hạnh”: Từ Văn Tự Bát Nhã tu Quán Chiếu Bát Nhã; nương theo mười hai phần giáo để tu hành muôn hạnh. “Từ Hạnh hiển Lý”: Do Quán Chiếu Bát Nhã mà ngộ Thật Tướng Bát Nhã; do tu vạn hạnh bèn khế hợp Chân Như).

(Sao) Phối Tam Đức giả, Lý tức Pháp Thân, Giáo tức Bát Nhã, Hạnh tức Giải Thoát. Hựu Lý thông Hạnh, Giáo, Pháp Thân tức Bát Nhã, Giải Thoát, nãi chí Hạnh thông Lý, Giáo, Giáo thông Lý, Hạnh. Cử nhất tức tam, lệ thượng khả tri.

(Diễn) Giáo tức Bát Nhã giả, thập nhị phần giáo, tức Văn Tự Bát Nhã. Dĩ Bát Nhã nãi chiếu cảnh chi huệ; thập nhị phần giáo, tức chiếu cơ chi huệ cố. Hạnh tức Giải Thoát giả, dĩ Giải Thoát nãi pháp tánh diệu dụng; vạn hạnh diệc tùy duyên diệu dụng cố. Hựu Lý thông Giáo, Hạnh, Pháp Thân tức Bát Nhã, Giải Thoát giả, toàn tánh thành tu, cố Lý thông Hạnh. Pháp tánh biến tại chư kinh, cố Lý thông Giáo. Trực Pháp Thân, phi Pháp Thân, Pháp Thân tất cụ Bát Nhã, Giải Thoát. Nhược Pháp Thân ly nhị đức, tức Thiên Chân chi Lý, phi Pháp Thân cố. Hạnh thông Giáo Lý giả, toàn tu tức tánh, cố Hạnh thông Lý. Bồ Tát vạn hạnh, khai ngộ chúng sanh, cố Hạnh thông Giáo. Trực Giải Thoát, phi Giải Thoát, Giải Thoát tất cụ Pháp Thân, Bát Nhã. Nhược Giải Thoát ly nhị đức, tức cô điều Giải Thoát, phi đại Giải Thoát cố. Giáo thông Lý, Hạnh giả, văn tự tánh Không, tức thị Thật Tướng, cố Giáo thông Lý. Tùy văn thành Quán, cố Giáo thông Hạnh, trực Bát Nhã, phi Bát Nhã, Bát Nhã tất cụ Pháp Thân, Giải Thoát. Nhược Bát Nhã bất cụ nhị đức, tức Nhân Không Bát Nhã, phi đại Bát Nhã cố.

(鈔)配三德者，理即法身，教即般若，行即解脫。又理通行教法身即般若解脫，乃至行通理教，教通理行。舉一即三，例上可知。

(演)教即般若者，十二分教，即文字般若。以般若乃照境之慧；十二分教，即照機之慧故。行即解脫者，以解脫乃法性妙用；萬行亦隨緣妙用故。又理通教行法身即般若解脫者，全性成修，故理通行。法性遍在諸經，故理通教。直法身，非法身，法身必具般若解脫。若法身離二德，即偏真之理，非法身故。行通教理者，全修即性，故行通理。菩薩萬行，開悟眾生，故行通教。直解脫，非解脫，解脫必具法身般若。若解脫離二德，即孤調解脫，非大解脫故。教通理行者，文字性空，即是實相，故教通理。隨文成觀，故教通行，直般若，非般若，般若必具法身解脫。若般若不具二德，即人空般若，非大般若故。

(Sao: Phối hợp với Tam Đức thì Lý là Pháp Thân, Giáo tức Bát Nhã, Hạnh tức Giải Thoát. Lại nữa, Lý thông với Hạnh và Giáo; Pháp Thân tức là Bát Nhã và Giải Thoát; cho đến Hạnh thông với Lý và Giáo, Giáo thông với Lý và Hạnh. Nêu lên một điều, sẽ chính là ba, cứ dựa theo trên đây sẽ biết.

Diễn: “Giáo tức Bát Nhã”: Mười hai phần giáo chính là Văn Tự Bát Nhã. Do Bát Nhã chính là huệ để chiếu cảnh; mười hai phần giáo chính là huệ để chiếu căn cơ. “Hạnh tức Giải Thoát”: Do Giải Thoát chính là diệu dụng của pháp tánh, vạn hạnh cũng duyên theo diệu dụng.

“Lại nữa, Lý thông với Giáo và Hạnh; Pháp Thân chính là Bát Nhã và Giải Thoát”: Do toàn tánh thành tu, cho nên Lý thông với Hạnh. Pháp tánh trọn khắp trong các kinh; vì thế, Lý thông với Giáo. Ngay chính Pháp Thân chẳng phải là Pháp Thân, Pháp Thân ắt trọn đủ Bát Nhã và Giải Thoát. Nếu Pháp Thân rời khỏi hai đức (Bát Nhã và Giải Thoát), sẽ là lý Thiên Chân (lệch về Chân, không viên dung Chân và Tục), sẽ chẳng phải là Pháp Thân.

“Hạnh thông với Giáo và Lý”: Do toàn tu chính là tánh; vì thế, Hạnh thông với Lý. Vạn hạnh của Bồ Tát nhằm khai ngộ chúng sanh; cho nên Hạnh thông với Giáo. Ngay chính Giải Thoát chẳng phải là Giải Thoát, Giải Thoát ắt trọn đủ Pháp Thân và Bát Nhã. Nếu Giải Thoát rời khỏi hai đức (Pháp Thân và Bát Nhã), sẽ là Giải Thoát lẻ loi, chẳng phải là đại Giải Thoát.

“Giáo thông với Hạnh, Lý”: Tánh của văn tự là Không, tức là Thật Tướng; vì thế, Giáo thông với Lý. Thuận theo văn mà thành Quán, vì thế, Giáo thông với Hạnh. Ngay chính Bát Nhã chẳng phải là Bát Nhã, Bát Nhã ắt trọn đủ Pháp Thân và Giải Thoát. Nếu Bát Nhã chẳng trọn đủ hai đức (Pháp Thân và Giải Thoát), sẽ là Nhân Không Bát Nhã, chẳng phải là đại Bát Nhã).

(Sao) Thể, Tướng, Dụng giả, Thể giả, tổng thể, ngôn Phật tiện

châu, cố Phật vi Thể. Tướng giả, Thể trung sở cụ chi Tướng. Thể vô tận, Tướng diệc vô tận, cố Vô Lượng Thọ vi Tướng. Dụng giả, Thể trung sở phát chi Dụng. Thể vô bất chiếu, Dụng diệc vô bất chiếu, cố Vô Lượng Quang vi Dụng. Nhược thông, nhược biệt đẳng, diệc như thượng lệ.

(Diễn) Nhược thông nhược biệt diệc như thượng lệ giả, chư kinh giai cụ Thể, Tướng, Dụng tam; cố danh vi Thông. Chuyên chỉ thử kinh, tắc Phật thị Thể, Thọ thị Tướng, Quang thị Dụng. Cục thử dị dư, cố danh vi Biệt. Hựu, Thể tức Pháp Thân, Tướng tức Bát Nhã, Dụng tức Giải Thoát. Thể thông Tướng, Dụng, Pháp Thân tức Bát Nhã, Giải Thoát, nãi chí Tướng thông Thể, Dụng; Dụng thông Thể, Tướng. Cử nhất tức tam; lệ thượng khả tri.

(鈔)體相用者。體者，總體，言佛便周，故佛為體。相者，體中所具之相。體無盡，相亦無盡，故無量壽為相。用者，體中所發之用。體無不照，用亦無不照，故無量光為用。若通若別等，亦如上例。

(演)若通若別亦如上例者，諸經皆具體相用三 ；故名

為通。專指此經，則佛是體，壽是相，光是用；局此異餘，故名為別。又體即法身，相即般若，用即解脫。體通相用，法身即般若解脫，乃至相通體用，用通體相。舉一即三；例上可知。

(Sao: “Thể, Tướng, Dụng”: Thể là tổng thể, nói Phật liền trọn đủ. Vì thế, Phật là Thể. Tướng là tướng sẵn có trong Thể. Do Thể vô tận, nên Tướng cũng vô tận. Vì thế, Vô Lượng Thọ là Tướng. Dụng là tác dụng do Thể phát ra. Do Thể không gì chẳng chiếu, nên Dụng cũng không gì chẳng chiếu. Vì thế, Vô Lượng Quang là Dụng. [Các nghĩa] dù thông, hay biệt cũng đều theo lệ trên đây.

Diễn: “Dù thông hay biệt cũng đều theo lệ trên đây”: Các kinh đều trọn đủ ba thứ là Thể, Tướng, Dụng; vì thế gọi là Thông. Riêng nói về kinh này thì Phật là Thể, Thọ là Tướng, Quang là Dụng. Do hạn cuộc nơi sự khác biệt với những điều khác. Vì thế, gọi là Biệt. Lại nữa, Thể chính là Pháp Thân, Tướng chính là Bát Nhã, Dụng chính là Giải Thoát. Thể thông với Tướng và Dụng, Pháp Thân tức Bát Nhã và Giải Thoát, cho đến Tướng thông với Thể và Dụng; Dụng thông với Thể và Tướng. Nêu lên một điều, sẽ chính là ba; cứ phỏng theo đấy sẽ biết).

(Sớ) Chư kinh lập danh, giai dĩ Nhân, Pháp, Dụ, hoặc đơn, hoặc phức. Thử kinh đơn Nhân. Nhân phục hữu nhị, lưỡng độ quả nhân cố, thật tắc tam giai dung thông cố.

(Diễn) Hoặc đơn, hoặc phức giả, vị Nhân, Pháp, Dụ đơn tam, phức tam, tịnh cụ túc nhất, dĩ thành thất biệt dã.

(疏)諸經立名，皆以人法喻，或單或複。此經單人。人復有二，兩土果人故，實則三皆融通故。

(演)或單或複者，謂人、法、喻、單三、複三。并具足一，以成七別也。

(Sớ: Đặt tên cho các kinh đều dùng Nhân, Pháp, Dụ, hoặc đơn, hoặc phức. Kinh này chỉ dùng Nhân. Nhân lại có hai, tức là bậc đã chứng quả trong hai cõi. Thật ra, ba thứ này (Nhân, Pháp, Dụ) đều dung thông.

Diễn: “Hoặc đơn, hoặc phức”: Tức là Nhân, Pháp, Dụ là ba cách đặt tên đơn, ba loại đặt tên phức (tức tên kinh gồm hai trong ba loại), và một loại trọn đủ cả ba thứ (Nhân, Pháp, Dụ), hợp thành bảy cách đặt tên khác nhau).

(Sao) Đơn phức giả, như Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm Kinh, cụ túc Nhân, Pháp, Dụ tam.

(Diễn) Đại Phương Quảng cụ túc Nhân, Pháp, Dụ giả, Đại Phương Quảng thị pháp, Đại tức Thể đại, Pháp thể thụ cùng hoành biến, xứng thể nhi châu cố. Phương tức Tướng đại, Phương giả, pháp dã; quỹ trì vi nghĩa, Hằng sa Tánh Đức giai khả quỹ trì cố. Quảng tức Dụng đại; pháp tánh chi dụng, quảng đa, quảng bác cố. Phật thị Nhân, năng chứng tam đại chi nhân cố. Hoa Nghiêm thị dụ, Bồ Tát tu vạn hạnh chi nhân hoa, nghiêm Nhất Thừa chi quả hải cố.

(鈔)單複者，如大方廣佛華嚴經，具足人法喻三。

(演)大方廣具足人法喻者，大方廣是法，大即體大，法體豎窮橫遍，稱體而周故。方即相大，方者法也；軌持為義，恒沙性德皆可軌持故。廣即用大；法性之用，廣多廣博故。佛是人，能證三大之人故。華嚴是喻，菩薩修萬行之因華，嚴一乘之果海故。

(Sao: “Đơn phức”: Như Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm Kinh có trọn đủ ba thứ Nhân, Pháp, Dụ.

Diễn: “Đại Phương Quảng trọn đủ Nhân, Pháp, Dụ”: Đại Phương Quảng là Pháp. Đại chính là Thể đại; Thể của pháp tột cùng theo chiều dọc, trọn khắp theo chiều ngang, tương xứng với Thể mà trọn khắp. Phương là Tướng đại, Phương là pháp, có ý nghĩa tạo khuôn phép, gìn giữ, vì Hằng sa Tánh Đức đều có thể gìn giữ, tuân thủ. Quảng chính là Dụng đại; tác dụng của pháp tánh rất nhiều, rộng mênh mông. Phật là Nhân, tức là người có thể chứng tam đại (Thể, Tướng, Dụng). Hoa Nghiêm (trang hoàng bằng hoa đẹp) là Dụ (thí dụ), vạn hạnh nhân hoa của Bồ Tát trang nghiêm biển quả Nhất Thừa).

(Sao) Đại Phương Tiện Phật Báo Ân Kinh, Nhân, Pháp vô Dụ.

(Diễn) Đại Phương Tiện Nhân, Pháp vô dụ giả, Đại Phương Tiện Báo Ân thị Pháp, Phật giả thị Nhân. Phương Tiện giả, quyền nghi dã. Báo ân giả, kinh vân: “Đại hiếu Thích Ca tôn, lịch kiếp báo thân ân, tích nhân thành Chánh Giác”. Nhi vân đại phương tiện giả, báo ân phương tiện; nãi tức Thể chi Quyền, phi Thể ngoại chi Quyền. Cố vân Đại dã.

(鈔)大方便佛報恩經，人法無喻。

(演)大方便人法無喻者，大方便報恩是法，佛者是人。方便者，權宜也。報恩者，經云：大孝釋迦尊，歷劫報親恩，積因成正覺。而云大方便者，報恩方便；乃即體之權，非體外之權。故云大也。

(Sao: Tựa đề của Đại Phương Tiện Phật Báo Ân Kinh có Nhân và Pháp, không có Dụ.

Diễn: “Đại Phương Tiện có Nhân và Pháp, không có Dụ”: Đại Phương Tiện Báo Ân là Pháp, Phật là Nhân. Phương Tiện: Quyền biến thích hợp. Báo Ân thì như kinh chép: “Đức Thích Ca đại hiếu, trải nhiều kiếp báo ơn cha mẹ, tích tập nhân lành, nên thành Chánh Giác”. Nhưng nói là “đại phương tiện” thì là phương tiện báo ân; đấy chính là nói tới phương diện Quyền của Thể, chẳng phải là Quyền ở ngoài Thể. Vì thế nói là Đại).

(Sao) Diệu Pháp Liên Hoa Kinh, Pháp Dụ vô Nhân.

(Diễn) Diệu Pháp Liên Hoa Kinh, Pháp Dụ vô Nhân giả, Thật Tướng diệu pháp, xảo dụ liên hoa. Hữu vi liên cố hoa, hoa khai liên hiện, hoa lạc liên thành tam nghĩa. Dĩ dụ Bổn Tích nhị môn, vị Thật thi Quyền, khai Quyền hiển Thật, phế Quyền lập Thật tam nghĩa.

(鈔)妙法蓮華經，法喻無人。

(演)妙法華經，法喻無人者，實相妙法，巧喻蓮花。有為蓮故花，花開蓮現，花落蓮成三義。以喻本跡二門，為實施權，開權顯實，廢權立實三義。

(Sao: Diệu Pháp Liên Hoa Kinh có Pháp và Dụ, không có Nhân.

Diễn: “Diệu Pháp Liên Hoa Kinh có Pháp và Dụ, không có Nhân”: Diệu pháp Thật Tướng được sánh ví khéo léo với hoa sen. Do [hoa sen] có ba nghĩa: Vì hạt sen mà có hoa, hoa nở hạt sen hiện ra, hoa rụng hạt sen chín. Dùng những chuyện này để sánh ví ba nghĩa nơi Bổn Môn và Tích Môn: Vì Thật mà hành Quyền, khai Quyền hòng hiển lộ Thật, và phế Quyền lập Thật).

(Sao) Bồ Tát Anh Lạc Kinh, Nhân, Dụ vô Pháp.

(Diễn) Bồ Tát Anh Lạc Kinh Nhân Dụ vô Pháp giả, Bồ Tát thị Nhân, Anh Lạc thị Dụ. Anh Lạc sở dĩ nghiêm thân, dĩ dụ vạn hạnh nghiêm Pháp Thân cố.

(鈔)菩薩瓔珞經，人喻無法。

(演)菩薩瓔珞經人喻無法者，菩薩是人，瓔珞是喻。瓔珞所以嚴身，以喻萬行嚴法身故。

(Sao: Bồ Tát Anh Lạc Kinh, có Nhân và Dụ, không có Pháp.

Diễn: “Bồ Tát Anh Lạc Kinh có Nhân và Dụ, nhưng không có Pháp”: Bồ Tát là Nhân, Anh Lạc là Dụ, Do dùng chuỗi anh lạc để trang sức thân thể, ví như [sử dụng] vạn hạnh để trang nghiêm Pháp Thân).

(Sao) Đại Bát Nhã Kinh, đơn Pháp, vô Nhân Dụ.

(Diễn) Đại Bát Nhã Kinh, đơn Pháp, vô Nhân Dụ giả. Bát Nhã, thử phiên trí huệ, kim tồn Phạn ngữ giả, dĩ trí huệ khinh bạc, Bát Nhã tôn trọng. Ngũ chủng bất phiên trung, tôn trọng bất phiên dã.

(鈔)大般若經，單法無人喻。

(演)大般若經，單法無人喻者。般若，此翻智慧，今存梵語者，以智慧輕薄，般若尊重。五種不翻中，尊重不翻也。

(Sao: Đại Bát Nhã Kinh, chỉ có Pháp, không có Nhân và Dụ.

Diễn: “Kinh Đại Bát Nhã chỉ có Pháp, không có Nhân và Dụ”:

Bát Nhã được cõi này dịch là Trí Huệ. Nay giữ nguyên tiếng Phạn, vì từ ngữ trí huệ nhẹ mỏng; sử dụng chữ Bát Nhã là vì tôn trọng. Đấy là “do tôn trọng nên không phiên dịch” trong “năm thứ chẳng phiên dịch” [trong quy củ dịch kinh]).

(Sao) Phạm Võng Kinh, đơn Dụ, vô Nhân Pháp.

(Diễn) Phạm Võng đơn Dụ vô Nhân Pháp giả, nãi Phật quán Đại Phạm Thiên Vương võng la tràng, nhân vị thuyết vô lượng thế giới do như võng khổng, nhất nhất thế giới, các các bất đồng, biệt dị vô lượng. Phật giáo môn diệc phục như thị. Bồ Tát dĩ Phạm hạnh trang nghiêm Pháp Thân, do Phạm vương dĩ phạm võng vi hoa sức dã.

(鈔)梵網經，單喻無人法。

(演)梵網單喻無人法者，乃佛觀大梵天王網羅幢，因為說無量世界猶如網孔，一一世界，各各不同，別異無量。佛教門亦復如是。菩薩以梵行莊嚴法身，猶梵王以梵網為華飾也。

(Sao: Phạm Võng Kinh, chỉ có Dụ, không có Nhân và Pháp.

Diễn: “Kinh Phạm Võng chỉ có Dụ, không có Nhân và Pháp”: Đức Phật quán tràng lưới mành của Đại Phạm Thiên Vương, do vậy, bèn nói vô lượng thế giới giống như các mắt lưới. Mỗi thế giới đều bất đồng, khác biệt vô lượng. Giáo môn của Phật cũng giống như thế. Bồ Tát dùng Phạm hạnh để trang nghiêm Pháp Thân, giống như Phạm vương dùng lưới phạm thiên để trang hoàng rực rỡ vậy).

(Sao) Kim thử kinh giả, đơn Nhân, vô Pháp Dụ, tha giai lệ thử. Lưỡng độ quả nhân giả, Bồ Tát tại nhân, Như Lai tại quả, cố Phật hiệu “quả nhân”. Kim thị thử phương chi Phật, thuyết bỉ phương Phật cố. Dung thông giả, cử nhất tức tam cố. Như kim kinh tuy thuộc đơn nhân, nhi Pháp tùng Nhân thuyết, Dụ dĩ Nhân cử. Ngôn thiên, nghĩa viên, thông dung giao triệt, Lý cố nhiên dã.

(Diễn) Pháp tùng Nhân thuyết Dụ, dĩ Nhân cử giả, như thử kinh, nãi Phật tuyên thuyết y chánh trang nghiêm, tín nguyện vãng sanh chi pháp. Cử đại như xa luân dụ, bách thiên chủng nhạc đồng thời câu tác chi dụ, thị dã.

(鈔)今此經者，單人無法喻，他皆例此。兩土果人者，菩薩在因，如來在果，故佛號果人。今是此方之佛。說彼方佛故。融通者，舉一即三故。如今經雖屬單人，而法從人說，喻以人舉。言偏義圓，通融交徹，理固然也。

(演)法從人說喻以人舉者，如此經，乃佛宣說依正莊嚴，信願往生之法。舉大如車輪喻，百千種樂同時俱作之喻，是也。

(Sao: Nay kinh này chỉ có Nhân, không có Pháp và Dụ, đối với tên gọi của những bộ kinh khác, cứ dựa theo những điều đã trình bày ở đây mà biết. “Quả nhân thuộc hai cõi”: Bồ Tát đang tu nhân, Như Lai đã chứng quả, cho nên Phật được gọi là “quả nhân” (vị đã chứng quả). Nay là vị Phật ở phương này nói tới vị Phật ở phương kia, [cho nên nói là “quả nhân ở hai cõi”]. “Dung thông”: Nêu lên một thì chính là ba. Như [tựa đề] kinh này tuy thuộc loại đơn Nhân, nhưng Pháp do người nói, tỷ dụ do người nêu ra; lời nói có thiên lệch, nhưng nghĩa viên dung, dung thông thấu triệt lẫn nhau, Lý vốn là như vậy.

Diễn: “Pháp từ Nhân mà nói Dụ, Dụ là do Nhân đưa ra”: Như kinh này do đức Phật tuyên nói y báo và chánh báo trang nghiêm, pháp tín nguyện vãng sanh, nêu những thí dụ như “to như bánh xe”, “trăm ngàn loại nhạc đồng thời tấu lên”).

(Sớ) Thử kinh bổn danh Xưng Tán Bất Khả Tư Nghị Công Đức Nhất Thiết Chư Phật Sở Hộ Niệm Kinh. Kim danh thị Thập Sư cải định, tự hữu nhị nghĩa: Nhất giả, Phật nhiếp vô tận nghĩa cố. Nhị giả, bỉ Phật nhân sở nhạo văn cố.

(Sao) Nhiếp nghĩa vô tận giả, như tiền vân “ngôn Phật tiện châu”, tắc nhất thiết công đức giai tùng Phật xuất, Phật tức bất tư nghị cố. Hựu Di Đà vạn đức hồng danh, thập phương tam thế nhất thiết chúng sanh chi sở hỷ nhạo, thượng chí chư Phật tán thán, hạ chí quỷ súc quy y, chánh thoại bất tư nghị công đức cố.

(Diễn) Nhất thiết công đức giai tùng Phật xuất giả, Phật nãi công đức tùng lâm, Chân Như khố tạng. Kinh vân: “Sát trần tâm niệm khả sổ tri, đại hải trung thủy khả ẩm tận, hư không khả lượng, phong khả hệ. Vô năng tận thuyết Phật công đức”.

(疏)此經本名稱讚不可思議功德一切諸佛所護念經。今名是什師改定，自有二義：一者，佛攝無盡義故。二 者，彼佛人所樂聞故。

(鈔)攝義無盡者，如前云言佛便周，則一切功德皆從佛出，佛即不思議故。又彌陀萬德洪名，十方三世一切眾生之所喜樂，上至諸佛讚歎，下至鬼畜歸依，正謂不思議功德故。

(演)一切功德皆從佛出者，佛乃功德叢林，真如庫藏。經云：剎塵心念可數知，大海中水可飲盡，虛空可 量，風可繫。無能盡說佛功德。

(Sớ: Kinh này vốn có tên là Kinh Khen Ngợi Công Đức Chẳng Thể Nghĩ Bàn Được Hết Thảy Chư Phật Hộ Niệm. Tên kinh hiện thời do La Thập đại sư sửa đổi, tự có hai nghĩa: Một là do Phật nhiếp thọ vô tận ý nghĩa; hai là do mọi người thích nghe [danh hiệu] đức Phật ấy.

Sao: “Nhiếp thọ vô tận nghĩa” là như trong phần trước đã nói: “Nói tới Phật liền trọn khắp”, tức là hết thảy các công đức đều phát xuất từ Phật, Phật là chẳng thể nghĩ bàn. Lại nữa, vạn đức hồng danh Di Đà được mười phương ba đời hết thảy chúng sanh ưa thích, trên là được chư Phật tán thán, dưới là ngạ quỷ, súc sanh đều quy y, cho nên

bảo là “công đức chẳng thể nghĩ bàn”.

Diễn: “Hết thảy các công đức đều phát xuất từ Phật”: Phật chính là rừng rậm công đức, là kho tàng Chân Như. Kinh chép: “Có thể biết tâm niệm nhiều như số vi trần trong một cõi nước, có thể uống cạn nước trong biển cả. Có thể đo lường hư không, có thể buộc gió, chẳng thể nói trọn hết công đức của Phật”).

(Sớ) Vân Sớ Sao giả, Sớ dĩ thích kinh, Sao dĩ thích Sớ, ký dị hiểu dã.

(Sao) Sớ giả, cổ vân Điều Trần dã, hựu Ký Chú dã. Kim vị kinh nghĩa đắc thử, điều trần nhi bất ẩn hối, ký chú nhi bất di vong dã. Sao giả, cổ vân Lược Thủ dã, hựu Tả Lục dã. Lược Thủ, tắc Điều Trần chi thiết yếu. Tả Lục, tức Ký Chú chi hiển minh. Ký, vọng dã. Kinh nan minh, Sớ thông chi. Sớ nan minh, Sao xuất chi, vọng nhân nhân hiểu liễu kinh nghĩa dã.

(Diễn) Lược Thủ tắc Điều Trần chi thiết yếu giả, vị Điều Trần thiết yếu, thủ nhi sao chi. Thủ kỳ yếu, nhi lược kỳ hoãn dã. Tả Lục tức Ký Chú chi hiển minh giả, vị Ký Chú đắc Sao nhi tả lục chi, tắc Ký Chú chi văn đỗng nhiên, hoán nhiên, chương chước hiển liễu dã.

(疏)云疏鈔者，疏以釋經，鈔以釋疏，冀易曉也。

(鈔)疏者，古云條陳也，又記注也。今謂經義得此，條陳而不隱晦，記注而不遺忘也。鈔者，古云略取也，又寫錄也。略取，則條陳之切要。寫錄，即記注之顯明。冀，望也。經難明，疏通之。疏難明，鈔出之，望人人曉了經義也。

(演)略取則條陳之切要者，謂條陳切要，取而抄之。取其要，而略其緩也。寫錄即注記之顯明者，謂記註得鈔而寫錄之，則記注之文洞然，煥然，彰灼顯了也。

(Sớ: Nói Sớ Sao thì Sớ là giải thích kinh, Sao nhằm giải thích Sớ, mong cho [độc giả] dễ hiểu.

Sao: “Sớ”: Cổ gọi là Điều Trần, hoặc Ký Chú. Nay [Sớ] có nghĩa là do nhờ vào đấy mà ý nghĩa của kinh được nêu bày từng điều, chẳng bị ẩn khuất; ghi chú để chẳng quên sót. Cổ nhân nói “Sao” là Lược Thủ, hoặc Tả Lục. Lược Thủ là [chọn lấy] những điều thiết yếu trong phần Điều Trần (Sớ). Tả Lục là giảng rõ phần Ký Chú. “Ký” là mong mỏi. Kinh khó thể hiểu rõ, [bèn chú giải] bằng lời Sớ cho thông suốt. Lời Sớ khó hiểu rõ, lời Sao bèn nêu rõ ra, mong cho ai nấy hiểu rõ ý nghĩa của kinh.

Diễn: “Lược Thủ là những điều thiết yếu trong phần Điều Trần” nghĩa là đối với những chỗ thiết yếu trong phần Điều Trần bèn chọn lấy để giải thích, [tức là] chọn những điểm quan trọng, lược đi những chỗ không thiết yếu. “Tả Lục nhằm làm sáng tỏ phần Ký Chú” nghĩa là viết chép lại [nhằm giải thích thêm] những phần đã được giải thích trong phần Ký Chú, tức là làm cho lời văn trong phần Ký Chú sáng ngời, rỗng rang, hiển lộ rõ ràng, rực rỡ).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh giác, thị Phật nghĩa. Tự tánh giác vô lượng, thị A Di Đà nghĩa. Tự tánh Bổn Thỉ nhị giác, thị lưỡng độ quả nhân nghĩa. Tự tánh giác thể biến chiếu, thị thuyết kinh nghĩa, hậu giai lệ thử.

(Diễn) Tự tánh Giác thị Phật nghĩa giả, sở vị “Sắc kiến, Thanh cầu, thị hành tà đạo. Nhược ngôn tha thị Phật, tự kỷ khước thành ma”. Tự tánh Bổn Thỉ nhị giác giả, Khởi Tín vân: “Bổn Giác nghĩa giả, đối Thỉ Giác nghĩa thuyết. Dĩ Thỉ Giác giả, tức đồng Bổn Giác. Thỉ Giác nghĩa giả, y Bổn Giác cố, nhi hữu Bất Giác. Y Bất Giác cố, nhi hữu Thỉ Giác” đẳng. Tự tánh giác thể biến chiếu, thị thuyết kinh nghĩa giả, dĩ thuyết kinh giả, nhân chúng sanh trầm mê bất giác, cố Như Lai dĩ Bát Nhã chân quang nhi giác chiếu chi. Kim giác thể biến chiếu, khởi phi thuyết kinh nghĩa da? Như cổ vân: “Xuất tức bất thiệp chúng duyên, nhập tức bất trụ Ấm giới, thường thuyết như thị kinh, bách thiên vạn ức quyển”.

(疏)稱理，則自性覺，是佛義。自性覺無量，是阿彌陀義。自性本始二覺，是兩土果人義。自性覺體遍照，是說經義。後皆例此。

(演)自性覺是佛義者，所謂色見聲求，是行邪道。若言他是佛，自己卻成魔。自性本始二覺者，起信云：本覺義者，對始覺義說。以始覺者，即同本覺。始覺義者，依本覺故，而有不覺。依不覺故，而有始覺等。自性覺體遍照，是說經義者，以說經者，因眾生沉迷不覺，故如來以般若真光而覺照之。今覺體遍照，豈非說經義耶？如古云：出息不涉眾緣，入息不住陰界，常說如是經，百千萬億卷。

(Sớ: Xứng Lý, tự tánh giác là ý nghĩa của chữ Phật. Tự tánh giác vô lượng là ý nghĩa của A Di Đà. Bổn Giác và Thỉ Giác trong tự tánh là ý nghĩa của “quả nhân hai cõi”. Giác thể của tự tánh chiếu trọn khắp là ý nghĩa của “nói kinh”. Trong những đoạn kế tiếp sau đây, đều phỏng theo cách thức này.

Diễn: “Tự tánh Giác là nghĩa của chữ Phật”, tức là nói: “Dùng sắc để thấy, dùng tiếng để cầu thì là hành tà đạo. Nếu nói cái gì khác là Phật, chính mình đã thành ma”.

“Bổn Giác và Thỉ Giác trong tự tánh”: Luận Khởi Tín giảng: “Cái nghĩa Bổn Giác là do đối ứng với Thỉ Giác mà nói; do Thỉ Giác vốn đồng nhất với Bổn Giác. Ý nghĩa của Thỉ Giác là do nương vào Bổn Giác bèn có Bất Giác. Do đã nương theo Bất Giác, bèn có Thỉ Giác” v.v…

“Giác thể của tự tánh chiếu trọn khắp là ý nghĩa nói kinh”, vì nói kinh là do chúng sanh chìm đắm, mê muội bất giác, cho nên đức Như Lai dùng chân quang Bát Nhã để giác chiếu họ. Nay giác thể chiếu trọn khắp, há chẳng phải là ý nghĩa thuyết kinh ư? Như cổ nhân nói: “Thở ra chẳng vướng các duyên, hít vào chẳng trụ nơi Ấm giới, thường nói như thế, trăm ngàn vạn ức quyển”).

(Sao) Xứng Lý giả, dĩ tức Sự tức Lý, sở vị “tổng cai vạn hữu, tức thị nhất tâm”, tắc y báo, chánh báo, hà phi tự tánh? Hựu “tức Lý” giả, Sự y Lý thành, như Tịnh Danh vân: “Tùy kỳ tâm tịnh, tắc Phật độ tịnh”. Kim kinh ngôn “nhất tâm bất loạn”, tức “tự tánh Di Đà, duy tâm Tịnh Độ”, vi nhất kinh đại chỉ dã. Minh lý nhi đàm, vân “xứng Lý” dã.

(Diễn) Tức Sự, tức Lý đẳng, thị Lý Sự tương tức môn, dĩ tức Sự tức Lý, cố Sự tất xứng Lý dã. Hựu tức Lý ngũ cú, thị y Lý thành Sự môn, tùy kỳ tâm tịnh, ngộ duy tâm Tịnh Độ, chánh sở y chi Lý dã, tắc Phật độ tịnh, cảm y chánh trang nghiêm, chánh sở thành chi Sự dã. Ký y Lý thành Sự, cố Sự tất xứng Lý dã.

(鈔)稱理者，以即事即理，所謂總該萬有，即是一心，則依報正報，何非自性？又即理者，事依理成，如淨名云：隨其心淨，則佛土淨 。今經言一心不亂 ，即自性彌

陀，惟心淨土，為一經大旨也。冥理而談，云稱理也。

(演)即事，即理等，是理事相即門，以即事即理，故事必稱理也。又即理五句，是依理成事門，隨其心淨，悟惟心淨土，正所依之理也，則佛土淨，感依正莊嚴，正所成之事也。既依理成事，故事必稱理也。

(Sao: “Xứng Lý”: Sự chính là Lý, Lý chính là Sự, có nghĩa là toàn thể vạn hữu chính là nhất tâm, cho nên y báo và chánh báo, có thứ nào chẳng phải là tự tánh? Lại nữa, “tức Lý”: Sự nương vào Lý mà thành, như kinh Tịnh Danh đã nói: “Hễ tâm tịnh, cõi Phật sẽ tịnh”. Nay kinh này nói “nhất tâm bất loạn”, tức “tự tánh Di Đà, duy tâm Tịnh Độ” là tông chỉ chánh yếu của kinh này. Do ngầm nói đến Lý, nên gọi là “xứng Lý”.

Diễn: “Sự chính là Lý, Lý chính là Sự” chính là Lý Sự tương tức môn. Do vì Sự chính là Lý, nên Sự ắt tương xứng Lý. Lại nữa, năm câu từ “tức Lý” trở đi chính là môn “Lý do nương vào Sự mà thành”. “Tùy theo cái tâm tịnh” là ngộ duy tâm Tịnh Độ, cái tâm ấy chính là cái Lý để nương vào. “Thì cõi Phật tịnh” chính là cảm lấy y báo và chánh báo trang nghiêm, tức là Sự được thành vậy. Đã do nương theo Lý mà thành Sự, cho nên Sự ắt tương xứng với Lý).

(Sao) Giác thị tổng nghĩa; giác thể chi trung, quảng đại tất bị, vô cùng, vô tận, thị vi biệt nghĩa.

(Diễn) Giác thị tổng nghĩa giả, thích thượng tự tánh giác, thị Phật nghĩa. Giác thể chi trung đẳng, thích thượng tự tánh giác vô lượng, thị A Di Đà nghĩa. Quảng giả, tùng Dụng đắc danh, quảng đa, quảng bác vi nghĩa. Quảng đa giả, thử giác thể bổn hữu quá trần sa chi diệu dụng. Tiềm hưng, mật ứng, vô hữu hưu tức, vô hữu cùng tận. Quảng bác giả, thử vô tận chi Dụng, nhất nhất đồng vu giác tánh, vô hữu biên tế, vô hữu phần hạn. Đại giả, đương thể đắc danh, thường biến vi nghĩa. Đương thể giả, bất đồng giản tiểu chi đại; đại ngoại hữu tiểu khả giản, do thị phần hạn. Kim giác thể Thể vô biên nhai, tuyệt chư phân lượng, cưỡng danh Đại giả. Thường biến giả, thường tắc thụ thông tam thế. Niết Bàn vân: “Sở ngôn đại giả, danh chi vi Thường”. Biến tắc hoành cai thập phương, Niết Bàn vân: “Sở ngôn đại giả, kỳ tánh quảng bác, do như hư không”.

(鈔)覺是總義；覺體之中，廣大悉備 ，無窮無盡 ，是

為別義。

(演)覺是總義者，釋上自性覺，是佛義。覺體之中等，釋上自性覺無量，是阿彌陀義。廣者，從用得名，廣多廣博為義。廣多者，此覺體本有過麈沙之妙用。潛興密應，無有休息，無有窮盡。廣博者，此無盡之用，一一同于覺性，無有邊際，無有分限。大者，當體得名，常遍為義。當體者，不同揀小之大；大外有小可揀，猶是分限。今覺體體無邊涯，絕諸分量，強名大也。常遍者，常則豎通三世。涅槃云：所言大者，名之為常。遍則橫該十方，涅槃云：所言大者，其性廣博，猶如虛空。

(Sao: Giác là nghĩa tổng quát. Trong giác thể rộng lớn trọn đủ, vô cùng, vô tận; đấy là nghĩa riêng biệt.

Diễn: “Giác là nghĩa tổng quát” nhằm giải thích “tự tánh giác” trong phần trên là ý nghĩa của chữ Phật. Những câu như “trong giác thể” v.v… nhằm giải thích tự tánh giác là vô lượng, đó là ý nghĩa của A Di Đà. Quảng là nói theo Dụng mà gọi tên như thế, có nghĩa là rất nhiều, rộng rãi. “Rất nhiều”: Giác thể này vốn có diệu dụng nhiều hơn cát bụi, ngầm dấy lên, thầm ứng hiện, chẳng ngưng dứt, chẳng có cùng tận. “Rộng rãi”: Dụng ấy vô tận, mỗi diệu dụng đều giống như giác tánh, chẳng có ngằn mé, chẳng có hạn lượng.

“Đại” là do Thể của nó mà được gọi tên như thế, có ý nghĩa thường hằng, trọn khắp. Bản thể của nó chẳng giống như lớn trong nhằm phân biệt với nhỏ, bởi lẽ, ngoài lớn mà còn có nhỏ để có thể phân biệt, thì cái lớn ấy vẫn còn có ngằn hạn. Nay cái Thể của giác thể không bờ bến, dứt bặt các ngằn hạn, cưỡng gọi là Đại!

“Thường hằng, trọn khắp”: Thường là theo chiều dọc thông cả ba đời. Kinh Niết Bàn nói: “To lớn như vừa nói đó thì gọi là Thường”. Trọn khắp là theo chiều ngang bèn gồm trọn mười phương, kinh Niết Bàn nói: “To lớn như vừa nói đó, tánh nó rộng rãi ví như hư không”).

(Sao) Bổn Thỉ hữu nhị. Ước tiên hậu, tắc Di Đà cổ Phật, thử Phật tân thành, thị bỉ Bổn thử Thỉ, tức “tự tánh bổn lai thị Phật” vi Bổn. Vô minh sở phú, kim phương phá Hoặc chứng trí vi Thỉ dã.

(Diễn) Ước tiên hậu tắc Di Đà cổ Phật giả, bỉ Phật thành Phật dĩ lai, vu kim thập kiếp cố. Thử Phật tân thành giả, Thích Ca Như Lai, Châu Chiêu Vương thời phương thỉ thành đạo cố. Thị bỉ Bổn thử Thỉ giả, tiên thành giả vi Bổn, kim thành giả vi Thỉ dã.

(鈔)本始有二。約先後，則彌陀古佛，此佛新成，是彼本此始，即自性本來是佛為本。無明所覆，今方破惑證智為始也。

(演)約先後則彌陀古佛者，彼佛成佛以來，于今十劫故。此佛新成者，釋迦如來，周昭王時方始成道故。是彼本此始者，先成者為本，今成者為始也。

(Sao: Bổn Giác và Thỉ Giác có hai cách nói. Xét theo thứ tự trước sau, Di Đà là cổ Phật, còn vị Phật [trong cõi Sa Bà] này là mới thành, nên gọi [vị Phật kia] Bổn, vị này là Thỉ. Tự tánh vốn sẵn là Phật, đó là Bổn; bị vô minh che lấp, nay mới phá Hoặc, chứng trí, đó là Thỉ.

Diễn: “Xét theo thứ tự trước sau thì Di Đà là cổ Phật”: Do vị Phật ấy (tức Phật Di Đà) thành Phật đến nay đã là mười kiếp. “Vị Phật này mới thành”: Thích Ca Như Lai vào thời Châu Chiêu Vương mới [thị hiện] thành đạo. “Vị Phật kia là Bổn, vị này là Thỉ”: Vị thành Phật trước là Bổn, vị nay mới thành Phật thì là Thỉ).

(Sao) Ước nhân quả, tắc thử Phật giáo linh vãng sanh, nãi đắc kiến A Di Đà Phật, thị thử Bổn bỉ Thỉ. Tức tự tánh bổn hữu thành Phật chi trí vi Bổn; y Bổn Trí nhi cầu Phật Trí, nãi đắc thành Phật vi Thỉ dã. Bổn Thỉ hỗ dung, thường giác bất muội, huy thiên, giám địa, diệu cổ, đằng kim, thường thuyết như thị kinh, bách thiên vạn ức tòa.

(Diễn) Ước nhân quả, tắc thử Phật giáo linh vãng sanh giả, thị nhân, nãi đắc kiến A Di Đà Phật, thị quả. Thị thử Bổn bỉ Thỉ giả, tu nhân vi Bổn, quả chứng vi Thỉ dã. Bổn Thỉ hỗ dung giả, giác thể tại triền, danh Bổn Giác. Giác thể xuất triền, danh Thỉ Giác. Vô minh tánh Không, tại triền tức xuất triền, Bổn dung Thỉ dã. Đoạn tận vô minh, Thỉ Giác đồng Bổn Giác, Thỉ dung Bổn dã.

(鈔)約因果，則此佛教令往生，乃得見阿彌陀佛，是此本彼始。即自性本有成佛之智為本；依本智而求佛智，乃得成佛為始也。本始互融，常覺不昧，輝天鑑地，耀古騰今，常說如是經，百千萬億座。

(演)約因果，則此佛教令往生者，是因 ，乃得見阿彌

陀佛，是果。是此本彼始者，修因為本，果證為始也。本始互融者，覺體在纏，名本覺。覺體出纏，名始覺。無明性空，在纏即出纏，本融始也。斷盡無明，始覺同本覺，始融本也。

(Sớ: Nếu xét theo nhân quả, vị Phật này dạy [hành nhân] vãng sanh bèn được thấy A Di Đà Phật, cho nên vị Phật này là Bổn, vị Phật kia là Thỉ. Tự tánh vốn sẵn có trí thành Phật, đó là Bổn; nương vào Bổn Trí để cầu Phật Trí, sẽ được thành Phật, thì đó là Thỉ. Bổn Giác và Thỉ Giác dung nhập lẫn nhau, thường giác chẳng mê, rạng trời, chiếu đất, chói ngời suốt từ xưa đến nay, trăm ngàn vạn ức pháp hội thường thuyết kinh như thế.

Diễn: “Xét theo nhân quả thì vị Phật này dạy [hành nhân] vãng sanh” là nhân, bèn được thấy A Di Đà Phật; đấy là quả. “Vị Phật này là Bổn, vị Phật kia là Thỉ”: Tu nhân là Bổn, chứng quả là Thỉ. “Bổn và Thỉ dung nhập lẫn nhau”: Giác thể đang bị trói buộc (chưa đoạn phiền não và vô minh) thì gọi là Bổn Giác. Giác thể thoát khỏi trói buộc thì gọi là Thỉ Giác. Vô minh tánh Không, “đang bị trói buộc” chính là “thoát khỏi trói buộc”, [đấy là] Bổn dung nhập Thỉ. Đoạn hết vô minh, Thỉ Giác giống như Bổn Giác, [đấy là] Thỉ dung nhập Bổn).

(Sao) Vấn: “Sớ Sao thử kinh, chánh vị phát huy trì danh công đức, phổ khuyến chư nhân cầu sanh bỉ độ dã, hà nãi nhất nhất tiêu quy tự tánh, phiên thành cực tắc chi đàm. Y nhiên Tịnh Độ thị tâm, hề tất xả thử nguyện bỉ?” Đáp: Thử chánh song bị nhị căn, song phá nhị Hoặc, như tiền Tự trung sở minh. Lương dĩ độn căn giả, thủ sự tướng nhi tự túc. Quán thử, sử tri Sự hữu Lý tồn, vô trệ Sự nhi mê Lý. Lợi căn giả, sùng Lý tánh nhi trước Không. Quán thử, sử tri Lý tại Sự trung, vô việt Sự nhi cầu Lý.

(Diễn) Độn căn thủ sự tướng nhi tự túc giả, đản tri dĩ sanh cầu Phật, xả thử thú bỉ, bất tri duy tâm chi lý. Nhân xứng Lý cố, phương tri Sự trung hữu chí lý tồn yên, phi đồ sự tướng. Thử phá độn căn trước Sự nhi mê Lý chi Hoặc dã. Lợi căn sùng lý tánh nhi trước Không giả, đản tri tự tánh duy tâm, đam trước ngoan hư, bất tín hữu Tây Phương Tịnh Độ. Nhân xứng Lý cố, phương tri chí lý bất ly sự tướng, bất lạc ngoan hư. Thử phá lợi căn trước Lý nhi mê Sự chi Hoặc dã.

(鈔)問：疏鈔此經，正為發揮持名功德，普勸諸人求生彼土也，何乃一一消歸自性，翻成極則之談。依然淨土是心，奚必捨此願彼？答：此正雙被二根，雙破二惑，如前序中所明。良以鈍根者，守事相而自足。觀此，使知事有理存，毋滯事而迷理。利根者，崇理性而著空。觀此，使知理在事中，毋越事而求理。

(演)鈍根守事相而自足者，但知以生求佛，捨此趣彼，不知唯心之理。因稱理故，方知事中有至理存焉，非徒事相。此破鈍根著事而迷理之惑也。利根崇理性而著空者，但知自性惟心，耽著頑虛，不信有西方淨土。因稱理故，方知至理不離事相，不落頑虛。此破利根著理而迷事之惑也。

(Sao: Hỏi: Viết lời Sớ và lời Sao cho kinh này, chính là vì để giảng rõ công đức trì danh, khuyên khắp mọi người cầu sanh về cõi ấy, cớ sao lại đối với mỗi điều đều gồm thâu về tự tánh, [khiến cho pháp này] trở thành lời đàm luận cùng cực [về Lý], Tịnh Độ vẫn là tâm như cũ, [vậy thì] cần gì phải bỏ cõi này, nguyện sanh sang cõi kia?

Đáp: Đây là nhằm thích hợp cả hai loại căn cơ, nhằm phá cả hai thứ Hoặc giống như đã nói rõ trong lời Tựa ở phần trước. Ấy là vì kẻ độn căn bèn chấp sự tướng tự cho là đủ. Do thấy điều này (phần Xứng Lý này), sẽ làm cho kẻ ấy biết trong Sự có Lý, chẳng vướng mắc nơi Sự rồi mê Lý. Kẻ lợi căn tôn sùng Lý tánh, chấp Không. Do thấy điều này, sẽ khiến cho [kẻ ấy] biết Lý ở trong Sự, chẳng bỏ qua Sự để cầu Lý.

Diễn: “Độn căn bèn chấp sự tướng tự cho là đủ”: Chỉ biết vì vãng sanh mà cầu Phật, bỏ nơi đây, tiến đến nơi kia, chẳng biết lý duy tâm. Do vì Xứng Lý mới biết trong Sự có Lý tột cùng tồn tại, chẳng phải là chỉ có sự tướng. Đấy là phá nỗi mê hoặc chấp Sự mê Lý của hàng độn căn. Lợi căn tôn sùng Lý tánh, chấp Không, chỉ biết tự tánh duy tâm, chấp hư vô trơ trơ, chẳng tin có Tây Phương Tịnh Độ. Do vì Xứng Lý, kẻ ấy mới biết lý tột cùng chẳng lìa sự tướng, chẳng rơi vào hư vô trơ trơ. Đấy là phá nỗi mê hoặc chấp Lý mê Sự của hàng lợi căn).

(Sao) Hựu thử kinh bổn vị thác bỉ danh hiệu, hiển ngã tự tâm, dữ Thập Lục Quán Kinh đồng ý; tắc dục ngộ tâm giả, chánh ưng niệm

Phật cầu sanh.

(Diễn) Hựu thử kinh hạ, khủng hữu vấn vân: “Ký Tịnh Độ pháp, giai dục hội quy lý tánh, tắc tu hành giả, chỉ tu trực ngộ tự tâm chi lý, hà tất niệm Phật cầu sanh?” Cố vân thử kinh bổn vị thác bỉ danh hiệu, hiển ngã tự tâm. Dữ Thập Lục Quán Kinh đồng ý giả, Quán Kinh Sớ Sao vân: “Hành giả ưng tri, cứ hồ tâm tánh, quán bỉ y chánh, y chánh khả chương. Thác bỉ y chánh, quán vu tâm tánh, tâm tánh dị phát”. Kim thử kinh, nãi thác bỉ danh hiệu, hiển ngã tự tâm, chánh dữ bỉ đồng ý dã.

(鈔)又此經本為託彼名號，顯我自心，與十六觀經同意；則欲悟心者，正應念佛求生。

(演)又此經下，恐有問云：既淨土法，皆欲會歸理性，則修行者，只須直悟自心之理，何必念佛求生？故云此經本為托彼名號，顯我自心。與十六觀經同意者，觀經疏鈔云：行者應知，據乎心性，觀彼依正，依正可彰。托彼依正，觀于心性，心性易發。今此經，乃托彼名號，顯我自心，正與彼同意也。

(Sao: Hơn nữa, kinh này vốn nhờ vào danh hiệu ấy để hiển lộ tự tâm của ta, có cùng một ý nghĩa với Thập Lục Quán Kinh, tức là muốn ngộ tâm thì đúng là phải nên niệm Phật cầu vãng sanh.

Diễn: Từ câu “hơn nữa, kinh này” trở đi là vì sợ có người Hỏi: “Pháp Tịnh Độ đã đều quy vào tự tánh, vậy thì người tu hành chỉ cần ngộ thẳng vào lý tự tâm, cần gì phải niệm Phật cầu vãng sanh?” Vì thế, nói kinh này vốn vì cậy vào danh hiệu để hiển lộ tự tâm của ta. “Có cùng một ý nghĩa với Quán Kinh”: Quán Kinh Sớ Sao viết: “Hành giả hãy nên biết, dựa trên tâm tánh mà quán y báo và chánh báo trong cõi kia thì y báo lẫn chánh báo có thể tỏ lộ rành rành. Nhờ vào y báo và chánh báo mà quán tâm tánh thì tâm tánh dễ phát”. Nay kinh này chính là nhờ vào danh hiệu của đức Phật ấy để hiển lộ tự tâm của chính mình, hoàn toàn có cùng ý nghĩa với kinh kia).

(Sao) Hựu Bồ Tát do nghi cận Phật, như tiền Giáo Khởi trung thuyết, tắc dĩ ngộ tâm giả, diệc chánh ưng niệm Phật cầu sanh, hà túc nghi dã? Hựu Duy Ma kinh vân: “Tuy tri chư Phật quốc, cập dữ chúng sanh không, nhi thường tu Tịnh Độ, giáo hóa ư chúng sanh”. Cố hoạn bất ngộ tự tâm nhĩ. Ngộ tâm, tắc vô nhất pháp xuất ư tâm ngoại, tức tâm tức cảnh, tức cảnh tức tâm, vãng sanh Tịnh Độ, nguyện kiến Di Đà, bất ngại duy tâm, hà phương tự tánh?

(Diễn) Hựu Bồ Tát do nghi hạ, khủng hựu vấn vân: “Vị ngộ tâm giả, ưng đương niệm Phật cầu sanh. Dĩ ngộ tâm giả, tự bất tất nhiên?” Cố vân “Bồ Tát do nghi cận Phật”. Duy Ma hạ, dẫn chứng dĩ ngộ cầu sanh, khả tri.

(鈔)又菩薩猶宜近佛，如前教起中說，則已悟心者，亦正應念佛求生，何足疑也？又維摩經云：雖知諸佛國，及與眾生空，而常修淨土，教化於眾生。故患不悟自心耳。悟心，則無一法出於心外，即心即境，即境即心，往生淨土，願見彌陀，不礙唯心，何妨自性？

(演)又菩薩猶宜下，恐又問云：未悟心者，應當念佛求生。已悟心者，似不必然？故云菩薩猶宜近佛。維摩下，引證已悟求生，可知。

(Sao: Lại nữa, Bồ Tát vẫn còn nên thân cận Phật, như trong phần Giáo Khởi ở phía trước đã nói: “Người đã ngộ tâm cũng phải nên niệm Phật cầu sanh”, há còn ngờ ư? Hơn nữa, kinh Duy Ma dạy: “Tuy biết các cõi Phật, và chúng sanh đều Không, nhưng thường tu Tịnh Độ, giáo hóa các chúng sanh”. Cho nên lo chẳng ngộ tự tâm mà thôi! Ngộ tâm thì không có pháp nào ở ngoài tâm, tâm chính là cảnh, cảnh chính là tâm. Vãng sanh Tịnh Độ, nguyện thấy Di Đà, chẳng trở ngại duy tâm, há trở ngại tự tánh?

Diễn: “Bồ Tát vẫn còn nên thân cận Phật”: Sợ rằng lại có kẻ Hỏi: “Kẻ chưa ngộ tự tâm, hãy nên niệm Phật cầu sanh. Kẻ đã ngộ tự tâm, dường như chẳng bắt buộc phải làm như vậy?” Vì thế nói: “Bồ Tát vẫn còn nên thân cận Phật”. Có thể biết là từ chữ “Duy Ma” trở đi là dẫn chứng [kinh văn] để nói rõ: Người đã ngộ vẫn cầu vãng sanh).

(Sao) Hựu vấn: “Tích nhân vị Hoa Nghiêm cực giáo, khả đắc giai ước Quán Hạnh, minh chư pháp môn. Phương Đẳng nhi hạ, hà đắc diệc ước Quán Hạnh?” Cổ đức đáp vân: Chư liễu nghĩa bất liễu nghĩa giáo, giai thị liễu nghĩa, dĩ duy nhất tâm cố. Cứ thử, tắc viên cơ đối giáo, hà giáo bất viên? Lý tâm thiệp Sự, hà Sự bất Lý?

(Diễn) Tích nhân vị Hoa Nghiêm hạ, Quán Hạnh, tức quán tâm

xứng lý dã. Dĩ Hoa Nghiêm xứng tánh chi đàm, cố nhất thiết pháp khả quán tâm xứng Lý. Phương Đẳng dĩ hạ chư kinh, Sự Lý do phần, tâm pháp vị tức, hà đắc xứng Lý? Dĩ thử kinh phán quy Phương Đẳng, bất ưng xứng Lý cố. Cổ đức đáp hạ, liễu nghĩa chỉ Hoa Nghiêm, bất liễu nghĩa chỉ Phương Đẳng nhi hạ, duy nhất tâm giả, pháp giới tâm trung, bất kiến tinh, thô, đại, tiểu, đồng nhất diệu tâm cố.

(鈔)又問：昔人謂華嚴極教，可得皆約觀行，明諸法門。方等而下，何得亦約觀行？古德答云：諸了義不了義教，皆是了義，以唯一心故。據此，則圓機對教，何教不圓？理心涉事，何事不理？

(演)昔人謂華嚴下，觀行，即觀心稱理也。以華嚴稱性之談，故一切法可觀心稱理。方等已下諸經，事理猶分，心法未即，何得稱理？以此經判歸方等，不應稱理故。古德答下，了義指華嚴，不了義指方等而下，惟一心者，法界心中，不見精粗大小，同一妙心故。

(Sao: Lại Hỏi: “Người xưa nói Hoa Nghiêm là giáo pháp cùng tột, nên [khi giảng giải kinh ấy] có thể dựa vào Quán Hạnh để giảng rõ các pháp môn, còn đối với các kinh thuộc loại Phương Đẳng trở xuống, cớ sao cũng dùng Quán Hạnh [để giải thích]?” Cổ đức Đáp: “Các giáo pháp liễu nghĩa và bất liễu nghĩa đều là liễu nghĩa, vì chỉ là nhất tâm”. Dựa trên điều ấy, đối với người căn cơ viên mãn, có giáo pháp nào chẳng viên? Dùng cái tâm xứng Lý để lãnh hội Sự, có Sự nào chẳng phải là Lý?

Diễn: Từ câu “người xưa nói Hoa Nghiêm” trở đi, [ý nói] Quán Hạnh tức là quán tâm xứng Lý. Do Hoa Nghiêm bàn luận xứng tánh, cho nên hết thảy các pháp đều có thể quán tâm xứng Lý. Các kinh từ thời Phương Đẳng trở xuống, Sự và Lý còn có phần hạn, tâm chưa chính là pháp, pháp chưa chính là tân, làm sao xứng Lý cho nổi? Do kinh này được phán định thuộc thời Phương Đẳng, chẳng nên là Xứng Lý! Từ câu “cổ đức đáp” trở đi, “liễu nghĩa” chỉ Hoa Nghiêm, “bất liễu nghĩa” chỉ các kinh từ thời Phương Đẳng trở xuống. “Chỉ là nhất tâm”: Ở ngay trong tâm pháp giới, chẳng thấy tinh, thô, lớn, nhỏ, vì cùng là một diệu tâm).

Nhị, dịch nhân.

Diêu Tần Tam Tạng pháp sư Cưu Ma La Thập dịch.

(Sớ) Diêu Tần tiêu đại. Tam Tạng hiển đức, La Thập xuất danh. Dịch chi nhất tự, kết thành năng phiên nhân dã.

(Sao) Xuất xứ thỉ mạt bị tiền, tư bất trùng lục. Cổ xưng Thập sư, thất Phật dĩ lai dịch kinh sư dã, do thị lược cử, thả dĩ thất Phật vi ngôn nhĩ. Phù Tỳ Bà chí ư Thích Ca, thủ vĩ chỉ kinh nhị kiếp. Nhi Di Đà thành Phật thập kiếp, tắc Trang Nghiêm kiếp tiền, cánh thượng cửu kiếp, sở lịch dĩ kỷ vạn Phật. Ký lục phương chư Phật, mị bất tán thán thử kinh, tắc vạn Phật dĩ lai, diệc tất giai thuyết thử kinh, diệc tất giai hữu dịch giả. Nhi kinh xưng mẫu Phật giả viết: “Thế thế Phật sanh, ngã vi kỳ mẫu”. Tử Phật giả viết: “Thế thế Phật xuất, ngã vi kỳ tử”. Dĩ thị lệ chi, Thập sư dịch kinh, hà xí thất Phật; nhi thử kinh lưu thông cửu viễn, ư thị ích tín.

(Diễn) Kinh xưng Phật Mẫu giả, vị Ma Da phu nhân, dĩ Như Huyễn pháp môn, huyễn sanh chư Phật. Cố Thế Tôn vị giáng sanh thời, thập phương chư Phật, nhất nhật tam thời, vu Ma Da phúc trung, thuyết Thọ Sanh pháp môn. Thập nguyệt mãn túc, hữu hiếp giáng sanh, nhi viết: “Khởi duy Thích Ca, ngã vi kỳ mẫu? Tương lai Hiền Kiếp thiên Phật, diệc ngã vi kỳ mẫu. Thế thế Phật sanh, ngã vi kỳ mẫu dã”. “Tử Phật giả”, tức La Hầu La viết: “Khởi duy Thích Ca ngã vi kỳ tử? Hiền Kiếp thiên Phật diệc ngã vi kỳ trưởng tử”.

二、譯人。

姚秦三藏法師鳩摩羅什譯。

(疏)姚秦標代。三藏顯德，羅什出名。譯之一字，結成能翻人也。

(鈔)出處始末備前，茲不重錄。古稱什師，七佛以來譯經師也，猶是略舉，且以七佛為言耳。夫毗婆至於釋迦，首尾止經二劫。而彌陀成佛十劫，則莊嚴劫前，更上九劫，所歷已幾萬佛。既六方諸佛，靡不讚歎此經，則萬佛以來，亦必皆說此經，亦必皆有譯者。而經稱母佛者曰：世世佛生，我為其母。子佛者曰：世世佛出，我為其子。以是例之，什師譯經，何啻七佛；而此經流通久遠，於是益信。

(演)經稱母佛者，謂摩耶夫人，以如幻法門 ，幻生諸

佛。故世尊未降生時，十方諸佛，一日三時，于摩耶腹中，說受生法門。十月滿足，右協降生，而曰：豈唯釋 迦，我為其母？將來賢劫千佛，亦我為其母。世世佛生，我為其母也。子佛者，即羅喉羅曰：豈唯釋迦我為其子？賢劫千佛亦我為其長子。

(Hai, người dịch.

Tam Tạng pháp sư Cưu Ma La Thập dịch vào thời Diêu Tần.

Sớ: Chữ Diêu Tần chỉ rõ thời đại. Chữ “Tam Tạng” nêu rõ đức hạnh của Ngài. “La Thập” là nói ra tên của Ngài. Một chữ “dịch” để kết thúc, nhằm chỉ rõ người phiên dịch [kinh này là ai].

Sao: Xuất xứ [của bản dịch này] đã được trình bày cặn kẽ từ đầu đến đuôi trong phần trước, ở đây chẳng lặp lại. Cổ nhân xưng tụng La Thập đại sư là vị thầy dịch kinh của bảy đức Phật thì vẫn là nói đại lược, cho nên mới nói “bảy đức Phật” mà thôi. Do từ Tỳ Bà Thi Phật cho đến Thích Ca Mâu Ni Phật, từ đầu đến đuôi chỉ qua hai kiếp, nhưng đức Di Đà đã thành Phật mười kiếp, tức là đã hơn chín kiếp trước kiếp Trang Nghiêm, đã trải qua mấy vạn vị Phật. Đã thế, sáu phương chư Phật, không vị nào chẳng tán thán kinh này. Cho nên [kể từ] một vạn vị Phật cho tới nay, vị nào cũng đều nói kinh này, mà ắt cũng đều có người dịch kinh này. Nhưng trong kinh, vị được gọi là mẹ đức Phật đã nói: “Đời đời chư Phật giáng sanh, ta làm mẹ của các Ngài”. Con của đức Phật nói: “Đời đời chư Phật xuất thế, ta làm con của các Ngài”. Phỏng theo đó [để suy đoán], há có phải là La Thập đại sư chỉ dịch kinh của bảy đức Phật ư? Nhưng kinh này được lưu thông đã lâu; do vậy, càng thêm tin tưởng.

Diễn: “Vị được gọi là mẹ đức Phật”, ý nói Ma Da phu nhân, do pháp môn Như Huyễn mà huyễn sanh chư Phật. Vì thế, lúc đức Thế Tôn giáng sanh, mười phương chư Phật, mỗi ngày ba thời, ở trong bụng bà Ma Da, nói pháp môn Thọ Sanh. Trọn đủ mười tháng, đức Phật giáng sanh từ bên hông phải [của mẹ]. Bà Ma Da nói: “Ta há có phải chỉ là mẹ của riêng Phật Thích Ca? Trong tương lai, ta cũng làm mẹ của một ngàn vị Phật trong Hiền Kiếp. Các đức Phật sanh trong mỗi đời, ta đều làm mẹ của các Ngài”.

“Con của đức Phật” tức là như ngài La Hầu La nói: “Ta há chỉ làm con của riêng mình đức Thích Ca ư? Ta cũng làm trưởng tử của một ngàn vị Phật trong Hiền kiếp”.

(Sao) Xứng Lý, tắc tự tánh dung thông ẩn hiển, thị Hoa Phạn phiên dịch nghĩa.

(Diễn) Trùng trùng vô ngại, cố danh “dung thông”. Ẩn hiển giả, dung thông chi mạo, tức bách giới thiên như chi ý dã.

(鈔)稱理，則自性融通隱顯，是華梵翻譯義。

(演)重重無礙，故名融通。隱顯者，融通之貌，即百界千如之意也。

(Sao: Xứng Lý thì tự tánh dung thông, ẩn tàng, hay hiển lộ, chính là ý nghĩa dịch từ Phạn sang Hán.

Diễn: “Tầng tầng vô ngại” nên gọi là “dung thông”. Ẩn hay hiển là tướng mạo của dung thông, tức là ý nghĩa bách giới thiên như).

(Sao) Tức Phạn khả dĩ thành Hoa, tắc Hiển phi Mật ngoại; phương Hoa vị thường bất Phạn, tắc Mật tại Hiển biên. Đương ám trung hữu minh, đương minh trung hữu ám, hỗ tương yểm ánh, thiệp nhập trùng trùng, diệu thể dung thông, bất nhất, bất dị.

(Diễn) Tức Phạn khả dĩ thành Hoa giả, cú cú Phạn ngữ, cú cú Hoa ngôn, hiển phi Mật ngoại giả. Hoa ngôn hiển, nhi dịch liễu. Phạn ngữ mật, nhi nan tri, tức Phạn tức Hoa, Hiển phi Mật ngoại dã, phương hoa hạ lệ tri. Đương ám trung hữu minh giả, Tham Đồng Khế vân: “Đương minh trung hữu ám, vật dĩ ám tương ngộ. Đương ám trung hữu minh, vật dĩ minh tương hiện. Minh ám hỗ tương đối, tỷ như tiền hậu bộ. Oai Âm na bạn, bất ly kim nhật môn đầu. Kim nhật môn đầu, bất ly Oai Âm na bạn. Dạ bán chánh minh, thiên hiểu bất lộ dã”. Hỗ tương yểm ánh, ước nhị pháp giao triệt thuyết. Như Đông kính nhập Tây kính thời, Đông kính ánh Tây kính, Tây kính yểm Đông kính. Tây kính nhập Đông kính diệc nhiên, thiệp nhập trùng trùng. Ước trùng trùng giao ánh thuyết, như Đông kính nhập Tây kính, Tây kính tức đới Đông kính chi ảnh thiệp nhập Đông kính đẳng. Tây kính nhập Đông kính diệc nhiên. Như thị nãi chí trùng trùng vô tận. Lăng Nghiêm vân: “Thí như song kính quang minh tương đối, kỳ gian diệu ảnh trùng trùng thiệp nhập dã”. Hựu như thiên châu đế võng, nhất châu thiệp nhập thiên châu. Thiên châu thiệp nhập nhất châu, diệu ảnh trùng trùng, vô tận, vô tận dã. Diệu thể dung thông giả, vị diệu tâm thể cụ, như như ý châu. Tâm, Phật, cập chúng sanh, thị tam vô sai biệt. Thử tâm tức Không, tức Giả, tức Trung, viên dung vô ngại, thông đạt vô trệ dã. Bất nhất, bất dị giả, dĩ tùy duyên, cố bất nhất. Dĩ bất biến, cố bất dị. Dĩ hữu như thật không, như thật bất không, cố bất nhất. Dĩ nhất thiết pháp tất giai chân, nhất thiết pháp giai đồng như, cố bất dị. Dĩ thập pháp giới giả danh sai biệt, cố bất nhất. Dĩ nhất niệm tâm toàn thể cụ túc, cố bất dị. Dĩ cụ nhất thiết pháp, tạo nhất thiết pháp, cố bất nhất. Thật vô năng cụ, sở cụ, năng tạo, sở tạo, cố bất dị. Tam đế uyển nhiên, cố bất nhất. Cử nhất tức tam, ngôn tam tức nhất, cố bất dị. Hữu Hiển, hữu Mật, hữu minh, hữu ám, cố bất nhất. Hiển phi Mật ngoại, Mật tại Hiển biên, ám trung hữu minh, minh trung hữu ám, cố bất dị. Yểm ánh trùng trùng, cố bất nhất. Hỗ tương thiệp nhập, cố bất dị. Nãi chí hữu Sự, hữu Lý, hữu bất nhất. Bất dị tức thị nhất dị, nhi kỳ thật tam thế chư Phật, đáo thử khẩu quải bích thượng. Thị chân bất nhất, bất dị dã. Khán phiên dịch cao tăng đáo thử, hà xứ trước cước.

(鈔)即梵可以成華，則顯非密外；方華未嘗不梵，則密在顯邊。當暗中有明，當明中有暗，互相掩映，涉入重重，妙體融通，不一不異。

(演)即梵可以成華者，句句梵語，句句華言，顯非密外者。華言顯而易了。梵語密而難知，即梵即華，顯非密外也，方華下例知。當暗中有明者，參同契云：當明中有暗，勿以暗相遇。當暗中有明，勿以明相現。明暗互相對，比如前後步。威音那畔，不離今日門頭。今日門頭，不離威音那畔。夜半正明，天曉不露也。互相掩映，約二法交徹說。如東鏡入西鏡時，東鏡映西鏡，西鏡掩東鏡。西鏡入東鏡亦然，涉入重重。約重重交映說，如東鏡入西鏡，西鏡即帶東鏡之影涉入東鏡等。西鏡入東鏡亦然。如是乃至重重無盡。楞嚴云：譬如雙鏡光明相對，其間妙影重重涉入也。又如千珠帝網，一珠涉入千珠。千珠涉入一珠，妙影重重，無盡無盡也。妙體融通者，謂妙心體具，如如意珠。心佛及眾生，是三無差別。此心即空即假即中，圓融無礙，通達無滯也。不一不異者，以隨緣，故不一。以不變，故不異。以有如實空，如實不空，故不一。以一切法悉皆真，一切法皆同如，故不異。以十法界假名差別，故不一。以一念心全體具足，故不異。以具一切法，造一切法，故不一。實無能具所具，能造所造，故不異。三諦宛然，故不一。舉一即三，言三即一，故不異。有顯有密，有明有暗，故不一。顯非密外，密在顯邊，暗中有明，明中有暗，故不異。掩映重重，故不一。互相涉入，故不異。乃至有事有理，有不一。不異即是一異，而其實三世諸佛，到此口掛壁上。是真不一，不異也。看翻譯高僧到此，何處著腳。

(Sao: Tức là Phạn văn có thể trở thành Hoa văn, Hiển chẳng ở ngoài Mật thì mới là “Hoa chưa hề chẳng phải là Phạn”, vậy thì Mật ở ngay nơi Hiển. Trong tối có sáng, trong sáng có tối, che khuất và rọi sáng lẫn nhau, xen lẫn vào nhau trùng trùng, diệu thể dung thông, chẳng một, chẳng khác.

Diễn: “Tức là Phạn văn có thể trở thành Hoa văn”: Mỗi câu là tiếng Phạn, từng câu là tiếng Hoa. “Hiển chẳng ở ngoài Mật”: Tiếng Hoa được dịch ra rõ ràng. Tiếng Phạn ẩn mật khó biết. Phạn chính là Hoa, Hoa chính là Phạn, Hiển chẳng ở ngoài Mật. Đối với câu “mới biết Hoa chưa hề chẳng phải là Phạn”, cứ phỏng theo đó mà biết.

“Trong tối có sáng”: Sách Tham Đồng Khế viết: “Ở ngay trong sáng bèn có tối, đừng thấy đó là tướng tối. Ngay trong tối mà có sáng, đừng cho là tướng sáng hiện. Tối sáng đối đãi nhau, giống như bước chân trước và bước chân sau. Thời đức Phật Oai Âm Vương chẳng lìa ngay trong hiện thời, ngay trong hiện thời chẳng lìa thuở Phật Oai Âm Vương. Nửa đêm sáng rực, sáng sớm mù tăm”.

“Che khuất và rọi sáng lẫn nhau” là nói theo hai pháp giao chập vào nhau. Như khi cái gương bên Đông để đối diện cái gương bên Tây, gương bên Đông rọi sáng gương bên Tây, gương bên Tây che lấp gương bên Đông. Gương bên Tây che khuất gương bên Đông, gương bên Tây nhập vào gương bên Đông cũng thế, “xen lẫn vào nhau trùng trùng”. Nói theo phương diện trùng trùng chập bóng vào nhau, như gương bên Đông nhập vào gương bên Tây, gương bên Tây bèn đem hình bóng do gương bên Đông [soi vào gương bên Tây] chiếu ngược lại vào gương bên Đông v.v… Gương bên Tây nhập vào gương bên Đông cũng vậy. Như thế cho đến tầng tầng vô tận. Kinh Lăng Nghiêm nói: “Ví như hai cái gương để ánh sáng chiếu vào nhau, các diệu ảnh trong ấy sẽ trùng trùng giao chập vào nhau”. Lại như cái lưới kết bằng một ngàn viên châu của thiên đế; mỗi hạt châu nhập vào một ngàn viên châu, một ngàn hạt châu soi bóng vào một viên châu, diệu ảnh trùng trùng vô cùng vô tận.

“Diệu thể dung thông” ý nói cái Thể của diệu tâm trọn đủ, như Như Ý châu. Tâm, Phật, và chúng sanh là ba thứ chẳng sai biệt. Cái tâm này chính là Không, là Giả, là Trung, viên dung vô ngại, thông đạt, chẳng vướng mắc.

“Chẳng một, chẳng khác”: Do tùy duyên, cho nên chẳng phải là một. Do bất biến, cho nên chẳng khác. Do có Như Thật Không, Như Thật Bất Không, cho nên chẳng phải là một. Do hết thảy các pháp đều thật, hết thảy các pháp đều cùng là Như, cho nên chẳng khác. Do mười pháp giới giả danh sai biệt, cho nên chẳng phải là một. Do một niệm tâm toàn thể trọn đủ, cho nên chẳng phải khác. Do có đủ hết thảy các pháp, tạo hết thảy các pháp, cho nên chẳng phải là một. Thật sự không có chủ thể trọn đủ, đối tượng trọn đủ, chủ thể tạo tác, đối tượng được tạo tác, cho nên chẳng khác. Ba đế (Chân, Tục, Đệ Nhất Nghĩa) rành rành, cho nên chẳng phải là một. Nêu ra một thì chính là ba, nói đến ba thì chính là một, cho nên chẳng khác. Có Hiển, có Mật, có sáng, có tối, cho nên chẳng phải là một. Hiển chẳng ở ngoài Mật, Mật ở bên cạnh Hiển, trong tối có sáng, trong sáng có tối, cho nên chẳng khác. Che khuất và rọi sáng trùng trùng, cho nên chẳng một. “Giao xen nhập vào lẫn nhau”, cho nên chẳng khác. Cho đến có Sự, có Lý, cho nên có “chẳng phải là một”. “Chẳng khác” tức là một và khác, nhưng thật ra, ba đời chư Phật nói đến đây miệng treo trên vách, thật sự là “chẳng một, chẳng khác!” Hãy xem vị cao Tăng phiên dịch, đến chỗ này thì sẽ đặt chân ở chỗ nào!)

Thập, biệt giải văn nghĩa (tam): Sơ, Tự Phần. Nhị, Chánh Tông Phần. Tam, Lưu Thông Phần.

Sơ, Tự Phần: Sơ, ngũ cú chứng. Nhị, liệt chúng chứng.

Sơ, ngũ cú chứng.

(Kinh) Như thị ngã văn, nhất thời, Phật tại Xá Vệ quốc, Kỳ Thụ Cấp Cô Độc Viên.

(Sớ) Biệt giải văn nghĩa giả. Dĩ tri nhất đề tổng ý, vị thẩm kinh trung, tự thỉ chí chung, vi hà đẳng văn? Xiển hà đẳng nghĩa? Kim nãi chương phân cú giải, tỷ Văn Tự Bát Nhã đạt hồ Thật Tướng, dĩ hữu tận chi ngôn, lược chương vô tận cố.

(Diễn) Văn Tự Bát Nhã giả, lược hữu tam nghĩa: Nhất giả, văn tự tùng Bát Nhã lưu xuất. Cố vị Như Lai mẫn chúng sanh mê muội, nãi phóng Bát Nhã chân quang, nhi giác chiếu chi, vị thuyết chủng chủng văn tự. Nhân danh Văn Tự Bát Nhã dã. Nhị giả, văn tự năng sanh Bát Nhã. Cố vị chúng sanh y Như Lai ngôn giáo, năng khai thị ngộ nhập Phật chi tri kiến, toại danh Văn Tự Bát Nhã dã. Tam giả, văn tự tức thị Bát Nhã. Cố vị nhất văn, nhất tự, đương thể tức Không, tức Giả, tức Trung, đương thể tức thị giải thoát tướng. Cố danh Văn Tự Bát Nhã dã. Nhiên thử tam nghĩa, tự thị phiếm luận. Nhược ước Như Lai quả thượng thuyết giả, tắc tam tạng thập nhị bộ, nhất thiết Tu Đa La, tức thị Như Lai đại trí huệ quang minh; cố danh Văn Tự Bát Nhã dã. Đạt hồ Thật Tướng giả, tức sở vị tùng văn tự khởi quán chiếu, tùng quán chiếu chứng Thật Tướng dã. Hựu phục trí giả đốn năng tùy văn thành quán, tri văn tự tánh ly, bất trước văn tự, diệc thị đạt hồ Thật Tướng dã.

十、別解文義(三)：初、序分。二、正宗分。三、流通分。

初、序分：初、五句證。二、列眾證。

初、五句證。

(經)如是我聞，一時，佛在舍衛國，祇樹給孤獨園。

(疏)別解文義者。已知一題總意，未審經中，自始至終，為何等文？闡何等義 ？今乃章分句解 ，俾文字般若達

乎實相，以有盡之言，略彰無盡故。

(演)文字般若者，略有三義：一者，文字從般若流出。故謂如來憫眾生迷昧，乃放般若真光，而覺照之，為說種種文字。因名文字般若也。二者，文字能生般若。故謂眾生依如來言教，能開示悟入佛之知見，遂名文字般若也。三者，文字即是般若。故謂一文一字，當體即空即假即中，當體即是解脫相。故名文字般若也。然此三義，自是泛論。若約如來果上說者，則三藏十二部，一切修多羅，即是如來大智慧光明；故名文字般若也。達乎實相者，即所謂從文字起觀照，從觀照證實相也 。又復智者頓

能隨文成觀，知文字性離，不著文字，亦是達乎實相也。

(Mười, giải thích ý nghĩa của từng đoạn kinh văn riêng biệt (gồm ba phần): Thứ nhất, Tự Phần. Thứ hai, Chánh Tông Phần. Thứ ba, Lưu Thông Phần.

Thứ nhất, Tự Phần: Trước hết là năm câu làm chứng; kế đó, liệt kê các vị thánh giả tham dự pháp hội để làm chứng.

Trước hết là năm câu làm chứng.

Kinh: Tôi nghe như thế này, một thời, đức Phật ngự tại nước Xá Vệ, trong vườn của ông Cấp Cô Độc, cây của thái tử Kỳ Đà.

Sớ: Giải thích ý nghĩa riêng biệt của kinh văn. Đã biết ý nghĩa chung của tựa đề kinh này, chưa biết trong kinh từ đầu tới cuối, văn tự như thế nào? Xiển dương những ý nghĩa như thế nào? Nay chia thành từng đoạn, giải thích từng câu, ngõ hầu do Văn Tự Bát Nhã sẽ thấu đạt Thật Tướng. Dùng lời lẽ hữu hạn để nêu bày đại lược sự vô tận vậy.

Diễn: Văn Tự Bát Nhã đại lược có ba nghĩa:

Một là văn tự từ Bát Nhã lưu xuất. Do đó nói, đức Như Lai thương xót chúng sanh mê muội, bèn phóng quang minh Bát Nhã chân thật để giác chiếu họ, vì họ nói ra các thứ văn tự. Do vậy, gọi là Văn Tự Bát Nhã.

Hai là văn tự có thể sanh ra Bát Nhã. Do đó nói: Chúng sanh nương theo ngôn giáo của đức Như Lai, có thể khai, thị, ngộ, nhập tri kiến của Phật, bèn gọi là Văn Tự Bát Nhã.

Ba là văn tự chính là Bát Nhã. Do vậy nói: Một câu văn, một chữ, bản thể của nó chính là Không, là Giả, là Trung; bản thể của nó chính là tướng giải thoát. Vì thế gọi là Văn Tự Bát Nhã.

Nhưng ba nghĩa đó chính là luận định chung. Nếu xét theo quả vị Như Lai, thì tam tạng mười hai bộ, hết thảy các Khế Kinh chính là đại trí huệ quang minh của Như Lai. Vì thế, gọi là Văn Tự Bát Nhã.

“Thông đạt Thật Tướng”: Tức là nói “từ văn tự khởi quán chiếu, từ quán chiếu chứng Thật Tướng”. Lại nữa, bậc trí có thể nhanh chóng thuận theo văn mà quán, biết văn tự có tánh rời lìa, chẳng chấp vào văn tự, cũng là thông đạt Thật Tướng).

(Sớ) Ư trung phân tam, kim thuộc Tự Phần. Tự giả, tự dã. Hựu tự dã, vị nhập chánh văn, tiên tự liệt thử kinh chi đoan tự dã. Hữu Chứng Tín, Phát Khởi nhị tự; kim duy Chứng Tín. Phàm Chứng Tín giả, giai dĩ lục chủng thành tựu. Kim thuận văn tiện, quân kỳ phồn giản, thả phân vi nhị: Tiên minh ngũ cú, hậu minh liệt chúng, hợp chi thành lục. Tư phục lệ tiền, thống quát đại ý, thứ nãi ly thích. Ngôn như thị chi pháp, ngã tùng Phật văn. Bỉ nhất thời Thích Ca Mâu Ni Phật, tại Xá Vệ quốc chi Kỳ Viên dã, cái thị Phật thị A Nan cố. Như thị ngã văn hữu tam nghĩa: Nhất, đoạn nghi cố. Nhị, tức tránh cố. Tam, giản tà cố.