A Di Đà Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

Diễn: “Lại nữa, đối với bốn chữ ấy, nếu dùng cách tách ra hoặc gộp lại để giải thích”: “Chẳng phải là lẫn nhau” chính là tách ra, “chính là lẫn nhau” chính là gộp lại. Do chẳng phải là lẫn nhau, nên nói là bất loạn; đó là dùng cách tách ra để giải thích. Do chính là lẫn nhau, nên là nhất tâm, đó là giải thích bằng cách hợp lại. Nhất tâm tự nó là nhất tâm, bất loạn tự nó bất loạn. Vì thế chẳng ngại tách ra để giải thích. Nhất tâm chính là bất loạn, bất loạn chính là nhất tâm, cho nên chẳng ngại gộp lại để giải thích).

(Sao) Tương tức giả, tức Không, tức Giả, tức Trung, tắc như tiền sở minh. Thử năng niệm, sở niệm, tức hữu nhi vô, tức vô nhi hữu, nhị biên phả đắc, trung diệc bất tồn. Tam Đức hồn nhiên, bất khả phân biệt, thị danh nhất tâm.

(Diễn) Tương Tức hạ thập nhất cú, thích Tương Tức, danh nhất tâm. Tức hữu nhi vô giả, duyên khởi tức Tánh Không cố. Tức vô nhi hữu giả, Tánh Không tức duyên khởi cố. Nhị biên phả đắc nhị cú, hỗ đoạt lưỡng vong, duyên khởi, Tánh Không ký câu bất khả đắc, tắc phi duyên khởi Tánh Không chi Trung Đạo diệc bất tồn cố. Tam Đức hồn nhiên, bất khả phân biệt giả, Hữu tức vạn pháp tề chương, thuộc Giải Thoát Đức. Vô tức nhất trần bất lập, thuộc Bát Nhã Đức. Trung tức Không Hữu nan tư, thuộc Pháp Thân Đức. Tức hữu nhi vô, Giải Thoát tức Bát Nhã. Tức vô nhi hữu, Bát Nhã tức Giải Thoát. Nhị biên phả đắc, Bát Nhã, Giải Thoát tức Pháp Thân. Trung diệc bất tồn, Pháp Thân tức Bát Nhã, Giải Thoát. Cử nhất tức tam, ngôn tam tức nhất; như thiên vương tam mục, Y tự tam điểm, tam đức hồn nhiên, cố danh nhất tâm.

(鈔)相即者，即空即假即中，則如前所明。此能念所念，即有而無，即無而有，二邊叵得，中亦不存。三德渾然，不可分別，是名一心。

(演)相即下十一句，釋相即，名一心。即有而無者，緣起即性空故。即無而有者，性空即緣起故。二邊叵得二句，互奪兩亡，緣起，性空既俱不可得，則非緣起性空之中道亦不存故。三德渾然，不可分別者，有即萬法齊彰，屬解脫德。無即一塵不立，屬般若德。中即空有難思，屬法身德。即有而無，解脫即般若。即無而有，般若即解脫。二邊叵得，般若解脫即法身。中亦不存，法身即般若解脫。舉一即三，言三即一；如天王三目，伊字三點 ，三

德渾然，故名一心。

(Sao: “Chính là lẫn nhau” là tức Không, tức Giả, tức Trung. Như đã nói trong phần trước, năng niệm (người niệm, hoặc tâm niệm) và sở niệm (đối tượng được niệm) chính là hữu mà vô, tuy vô mà hữu, hai bên đều chẳng đạt được thì cái chính giữa cũng chẳng tồn tại. Tam Đức hòa quyện trọn vẹn với nhau, chẳng thể phân biệt, nên gọi là “nhất tâm”.

Diễn: Mười một câu từ chữ Tương Tức trở đi nhằm giải thích: “Chính là lẫn nhau thì được gọi là nhất tâm”. “Chính là hữu mà vô”: Duyên khởi chính là Tánh Không. “Tuy vô mà hữu”: Tánh Không chính là duyên khởi. Hai câu “hai bên đều chẳng thể được” [ý nói]: Do chúng đoạt lẫn nhau, hai bên (Vô và Hữu) cùng mất, duyên khởi lẫn Tánh Không đã đều là chẳng thể được, thì Trung Đạo vốn chẳng phải là duyên khởi lẫn Tánh Không cũng chẳng tồn tại.

“Tam Đức hòa quyện trọn vẹn với nhau”, chẳng thể phân biệt. “Hữu” chính là muôn pháp cùng hiện bày, thuộc về Giải Thoát Đức. “Vô” chính là chẳng lập mảy trần, thuộc về Bát Nhã Đức. “Trung” chính là Không lẫn Hữu khó nghĩ tưởng, thuộc về Pháp Thân Đức. “Chính là Hữu mà Vô”: Giải Thoát chính là Bát Nhã. “Chính là Vô mà Hữu”: Bát Nhã tức là Giải Thoát. “Hai bên đều chẳng thể được”: Bát Nhã và Giải Thoát chính là Pháp Thân. “Cái chính giữa cũng chẳng tồn tại”: Pháp Thân tức Bát Nhã và Giải Thoát. Nêu ra một bèn chính là ba; nói ba chính là một, như ba con mắt của thiên vương, ba chấm của chữ Y, Tam Đức hòa quyện vào nhau, nên gọi là “nhất tâm”).

(Sao) Tương phi giả, Giả phi thị Không, Không phi thị Giả, Trung phi Giả Không, tắc năng niệm, sở niệm song vong, thành Bát Nhã Đức. Năng niệm, sở niệm song lập, thành Giải Thoát Đức. Câu tồn, câu mẫn, hiển hồ Trung Đạo, thành Pháp Thân Đức. Tam Đức lịch nhiên, bất khả hỗn tạp, thị danh bất loạn.

(Diễn) Tương phi hạ thập tứ cú, thích tương phi, cố danh bất loạn. Giả phi thị Không, duyên khởi phi Tánh Không. Không phi thị Giả, Tánh Không phi duyên khởi. Trung phi Giả, Không, Trung Đạo phi duyên khởi, Tánh Không. Không phi thị Giả, tắc Năng Sở song vong, thành Bát Nhã Đức. Giả phi thị Không, tắc Năng Sở song lập, thành Giải Thoát Đức. Trung phi Giả, Không, tắc song chiếu, song giá, thành Pháp Thân Đức. Bát Nhã phi Pháp Thân, Giải Thoát. Giải Thoát phi Bát Nhã, Pháp Thân. Pháp Thân phi Giải Thoát, Bát Nhã. Tam đức lịch nhiên, cố danh bất loạn. Hựu hồn nhiên tức lịch nhiên, lịch nhiên tức hồn nhiên, nhất tâm tức bất loạn, bất loạn tức nhất tâm dã.

(鈔)相非者，假非是空，空非是假，中非假空，則能念所念雙亡，成般若德。能念所念雙立，成解脫德。俱存俱泯，顯乎中道，成法身德。三德歷然，不可混雜，是名不亂。

(演)相非下十四句，釋相非，故名不亂。假非是空，緣起非性空。空非是假，性空非緣起。中非假空，中道非緣起，性空。空非是假，則能所雙亡，成般若德。假非是空，則能所雙立，成解脫德。中非假空，則雙照雙遮，成法身德。般若非法身解脫。解脫非般若法身。法身非解脫般若。三德歷然，故名不亂。又渾然即歷然，歷然即渾然，一心即不亂，不亂即一心也。

(Sao: “Chẳng phải là lẫn nhau”: Giả chẳng phải là Không, Không chẳng phải là Giả, Trung chẳng phải là Giả và Không. Tức là năng niệm và sở niệm cùng mất, nên thành Bát Nhã Đức. Năng niệm và sở niệm cùng lập, thành Giải Thoát Đức. Cùng tồn tại, cùng mất đi, hiển lộ Trung Đạo. Tam Đức rành rành, chẳng thể hỗn tạp, cho nên gọi là bất loạn.

Diễn: Mười bốn câu từ “chẳng phải lẫn nhau” nhằm giải thích ý do “chẳng phải lẫn nhau” cho nên bất loạn. Giả chẳng phải là Không, duyên khởi chẳng phải là Tánh Không. Không chẳng phải là Giả, Tánh Không chẳng phải là duyên khởi. Trung chẳng phải là Giả và Không, Trung Đạo chẳng phải là duyên khởi hay Tánh Không. Không chẳng phải là Giả, tức Năng và Sở cùng mất, thành Bát Nhã Đức. Giả chẳng phải là Không, tức Năng và Sở cùng lập, thành Giải Thoát Đức. Trung chẳng phải là Giả và Không, tức là cùng chiếu, cùng ngăn dứt đôi bên, thành Pháp Thân Đức. Bát Nhã chẳng phải là Pháp Thân và Giải Thoát; Giải Thoát chẳng phải là Bát Nhã và Pháp Thân, Pháp Thân chẳng phải là Giải Thoát và Bát Nhã. Tam Đức rành rành, cho nên gọi là “bất loạn”. Lại nữa, hòa quyện tức là rành rành, rành rành tức là hòa quyện, nhất tâm chính là bất loạn, bất loạn chính là nhất tâm).

(Sớ) Hựu thử nhất tâm bất loạn, diệc phân ngũ giáo, kim bất tự

giả, dĩ chánh chỉ đốn viên cố.

(Sao) Diệc phân ngũ giáo giả, dĩ liên phân cửu phẩm, tắc tiểu, đại, thiển, thâm, tự hữu sai đẳng. Như Tiểu Giáo dĩ diêu tâm tạo nghiệp, nhi cảm tiền cảnh vi nhất tâm. Thỉ Giáo dĩ A Lại Da Thức sở biến vi nhất tâm. Chung Giáo dĩ thức cảnh như mộng, duy Như Lai Tạng vi nhất tâm. Đốn Giáo dĩ nhiễm tịnh câu mẫn vi nhất tâm. Viên Giáo dĩ tổng cai vạn hữu tức thị nhất tâm. Nhi Phật thuyết thử kinh, bổn vị hạ phàm chúng sanh; đản niệm Phật danh, kính đăng Bất Thoái, trực chí thành Phật, chánh thuộc viên đốn. Hựu Nhị Thừa chủng bất sanh, cố lược tiền tam, bất phục phân ngũ, Thiên Thai tứ giáo lệ thử.

(Diễn) Như Tiểu Giáo hạ, chánh minh ngũ giáo nhất tâm. Tiểu Giáo dĩ do tâm tạo nghiệp đẳng giả, Tiểu Giáo bất tri bát thức, do lục thức tạo thiện ác nghiệp, cảm tam giới lục đạo khổ lạc đẳng cảnh, cố viết “nhất tâm”. Thử giả danh nhất tâm, phi chân nhất tâm dã. Dĩ bất đạt duy tâm chi Lý, tâm ngoại thật hữu tiền cảnh cố. Thỉ Giáo dĩ Lại Da sở biến vi nhất tâm giả, Thỉ Giáo tri hữu bát thức, đản bất tức Chân Như. Dĩ Chân Như ngưng nhiên bất biến, bất tùy duyên cố, nãi sanh diệt bát thức, hàm lậu vô lậu chủng sở biến hiện dã. Như vân: “Vô thỉ thời lai giới, nhất thiết pháp đẳng y, do dĩ hữu chư thú, cập Niết Bàn chứng đắc” đẳng. Thử dĩ sanh diệt bát thức vi nhất tâm. Chung Giáo dĩ Như Lai Tạng vi nhất tâm giả, Chung Giáo đạt bát thức, tức Chân Như tùy duyên, vi A Lại Da Thức. Thức như mộng, huyễn, duy nhất Chân Như. Thử dĩ Như Lai Tạng vi nhất tâm. Đốn Giáo dĩ nhiễm tịnh câu mẫn vi nhất tâm giả, Nhiễm tức lục thức, cập sanh diệt bát thức đẳng. Tịnh tức Như Lai Tạng. Dĩ Chung Giáo quy Như Lai Tạng, tuy vân chí tịnh, dĩ kiến hữu Như Lai Tạng tại, do vị ly niệm cố. Thử tắc ngũ pháp tam tự tánh giai Không, bát thức, nhị vô ngã câu khiển, nhất niệm bất sanh, phương vi nhất tâm. Viên Giáo tổng cai vạn hữu vi nhất tâm giả, tiền tứ giáo tắc tiền thiển hậu thâm, hỗ bất tương nhiếp. Kim Viên Giáo tắc châu biến hàm dung, trùng trùng vô tận. Tùy cử nhất trần, toàn chương pháp giới, tổng cai vạn hữu vi nhất tâm dã. Thiên Thai tứ giáo lệ thử giả, Tiểu tức Tạng Giáo, Thỉ tức Thông Giáo, Chung tức Biệt Giáo, Viên tức Viên Giáo, Đốn tức Thiên Thai chi ly ngôn tứ giáo.

(疏)又此一心不亂，亦分五教 ，今不敘者 ，以正指頓

圓故。

(鈔)亦分五教者，以蓮分九品，則小大淺深，自有差等。如小教以繇心造業，而感前境為一心。始教以阿賴耶識所變為一心。終教以識境如夢，唯如來藏為一心。頓教以染淨俱泯為一心。圓教以總該萬有即是一心。而佛說此經，本為下凡眾生；但念佛名，徑登不退，直至成佛，正屬圓頓。又二乘種不生，故略前三，不復分五，天台四教例此。

(演)如小教下，正明五教一心。小教以由心造業等者，小教不知八識，由六識造善惡業，感三界六道苦樂等境，故曰一心。此假名一心，非真一心也。以不達唯心之理，心外實有前境故。始教以賴耶所變為一心者，始教知有八識，但不即真如。以真如凝然不變，不隨緣故，乃生滅八識，含漏無漏種所變現也。如云：無始時來界，一切法等依，由以有諸趣，及涅槃證得等。此以生滅八識為一心。終教以如來藏為一心者，終教達八識，即真如隨緣，為阿賴耶識。識如夢幻，唯一真如。此以如來藏為一心。頓教以染淨俱泯為一心者，染即六識，及生滅八識等。淨即如來藏。以終教歸如來藏，雖云至淨，以見有如來藏在，猶未離念故。此則五法三自性皆空，八識二無我俱遣，一念不生，方為一心。圓教總該萬有為一心者，前四教則前淺後深，互不相攝。今圓教則周遍含容，重重無盡。隨舉一塵，全彰法界，總該萬有為一心也。天台四教例此者，小即藏教，始即通教，終即別教，圓即圓教，頓即天台之離言四教。

(Sớ: Lại nữa, nhất tâm bất loạn cũng chia thành năm giáo, nay tôi chẳng trình bày, vì nhất tâm bất loạn được nói trong kinh này chính là pháp đốn viên.

Sao: “Cũng chia thành năm giáo”, vì chia thành chín phẩm sen; cho nên phải có nhỏ, lớn, cạn, sâu sai khác. Như Tiểu Giáo coi “do tâm tạo nghiệp mà cảm tiền cảnh” là nhất tâm. Thỉ Giáo coi cái được biến bởi A Lại Da Thức là nhất tâm. Chung Giáo coi “thức cảnh như mộng, chỉ có Như Lai Tạng” là nhất tâm. Đốn Giáo coi “nhiễm và tịnh cùng mất là nhất tâm”. Viên Giáo coi “bao trùm vạn hữu” chính là nhất tâm. Nhưng đức Phật nói kinh này, vốn vì chúng sanh phàm phu hạ căn, chỉ niệm danh hiệu Phật bèn nhanh chóng đạt tới địa vị Bất Thoái, tiến thẳng đến địa vị Phật, thật sự thuộc về pháp viên đốn. Lại do chủng tánh Nhị Thừa chẳng sanh về Cực Lạc, cho nên lược bớt ba giáo trước, lại chẳng chia thành năm. Tứ giáo của tông Thiên Thai phỏng theo lệ này.

Diễn: Từ câu “như Tiểu Giáo” trở đi, nói rõ về nhất tâm trong ngũ giáo. “Tiểu Giáo lấy do tâm tạo nghiệp”: Tiểu Giáo chẳng biết tám thức, do sáu thức tạo nghiệp thiện hay ác, cảm vời những cảnh khổ hay vui trong tam giới lục đạo. Vì thế nói là “nhất tâm”. Đấy là giả danh nhất tâm, chẳng phải là nhất tâm thật sự, vì chẳng thấu đạt lý duy tâm, [chấp] ngoài tâm thật sự có tiền cảnh.

“Thỉ Giáo coi A Lại Da Thức biến hiện là nhất tâm”: Thỉ Giáo biết có tám thức, nhưng chẳng [biết thức thứ tám] chính là Chân Như. Do Chân Như ngưng lặng, bất biến, chẳng tùy duyên, cho nên thức thứ tám sanh diệt, chứa đựng các chủng tử hữu lậu và vô lậu biến hiện. Như nói: “Giới có từ vô thỉ, hết thảy pháp nương nhờ, do vậy có các đường, và chứng đắc Niết Bàn” v.v… Đấy chính là coi thức thứ tám sanh diệt là nhất tâm.

“Chung Giáo coi Như Lai Tạng là nhất tâm”: Chung Giáo thấu đạt thức thứ tám chính là Chân Như tùy duyên, là A Lại Da Thức. Thức như mộng, huyễn, duy nhất Chân Như. Đấy là coi Như Lai Tạng là nhất tâm.

“Đốn Giáo coi nhiễm và tịnh đều mất là nhất tâm”: Nhiễm chính là thức thứ sáu và thức thứ tám sanh diệt v.v… Tịnh chính là Như Lai Tạng. Do Chung Giáo quy vào Như Lai Tạng, tuy nói là “thanh tịnh tột bậc”, nhưng vì thấy có Như Lai Tạng tồn tại, vẫn chưa ly niệm. Đấy chính là “năm pháp, ba tự tánh đều là Không. Tám thức, hai vô ngã đều mất sạch. Một niệm chẳng sanh thì mới là nhất tâm”.

“Viên Giáo nhiếp trọn vạn hữu làm nhất tâm”: Bốn giáo trước đều là trước cạn, sau sâu, nhưng chẳng dung nhiếp lẫn nhau. Nay Viên Giáo chứa đựng, dung thông trọn khắp, trùng trùng vô tận. Tùy tiện nêu ra một mảy trần, sẽ tỏ lộ toàn vẹn pháp giới, nhiếp trọn vạn hữu làm nhất tâm.

“Tứ giáo của Thiên Thai phỏng theo lệ này”: Tiểu chính là Tạng

Giáo, Thỉ tức Thông Giáo, Chung tức Biệt Giáo, Viên tức Viên Giáo, Đốn chính là tứ giáo lìa ngôn thuyết của tông Thiên Thai).

(Sớ) Hựu thử Sự Lý nhị trì, Khởi Tín trung cụ hữu thử ý.

(Diễn) Cụ hữu thử ý giả, vị tuy vô Sự Lý chi văn, nhi ý tắc cụ túc dã.

(疏)又此事理二持，起信中具有此意。

(演)具有此意者，謂雖無事理之文，而意則具足也。

(Sớ: Lại nữa, đối với hai loại Sự trì và Lý trì được nói trong kinh này, trong Khởi Tín Luận đều có ý nghĩa này.

Diễn: “Đều có ý nghĩa này”: Tuy [Khởi Tín Luận] không nói về Sự và Lý, nhưng xét theo ý nghĩa thì có).

(Sao) Luận vân: “Chuyên niệm A Di Đà Phật, tức đắc vãng sanh” giả, thử song hàm Sự Lý nhi ngôn dã. Thứ vân: “Nhược niệm bỉ Phật Chân Như Pháp Thân”, hựu vân: “Tuy niệm diệc vô năng niệm khả niệm”, giai chỉ Lý nhất tâm dã.

(Diễn) Chuyên niệm A Di Đà Phật tức đắc vãng sanh giả, Luận văn vân: “Như Tu Đa La thuyết, nhược nhân chuyên niệm Tây Phương Cực Lạc thế giới A Di Đà Phật, sở tu thiện căn hồi hướng, nguyện cầu sanh bỉ thế giới, tức đắc vãng sanh, thường kiến Phật cố, chung vô hữu thoái”. Nhược niệm Chân Như Pháp Thân giả, Luận văn vân: “Nhược quán bỉ Phật Chân Như Pháp Thân, thường cần tu tập, tất cánh đắc sanh, trụ Chánh Định cố”. Tuy niệm diệc vô năng niệm khả niệm giả, Luận văn vân: “Nhược tri nhất thiết pháp, tuy thuyết vô hữu năng thuyết khả thuyết, tuy niệm diệc vô năng niệm khả niệm, thị danh tùy thuận. Nhược ly ư niệm, danh vi đắc nhập”.

(鈔)論云：專念阿彌陀佛，即得往生者，此雙含事理而言也。次云：若念彼佛真如法身，又云：雖念亦無能念可念，皆指理一心也。

(演)專念阿彌陀佛即得往生者，論文云：如修多羅說，若人專念西方極樂世界阿彌陀佛，所修善根迴向，願求生彼世界，即得往生，常見佛故，終無有退。若念真如法身者，論文云：若觀彼佛真如法身，常勤修習，畢竟得生，住正定故。雖念亦無能念可念者，論文云：若知一切法，雖說無有能說可說，雖念亦無能念可念，是名隨順。若離於念，名為得入。

(Sao: Luận nói: “Chuyên niệm A Di Đà Phật bèn được vãng sanh”, đấy chính là nói bao hàm cả Sự lẫn Lý. Kế đó nói: “Nếu niệm Chân Như Pháp Thân của đức Phật ấy”, lại nói: “Tuy niệm mà cũng chẳng có năng niệm (chủ thể niệm) để có thể niệm”, [những câu ấy] đều là nói về Lý nhất tâm.

Diễn: “Chuyên niệm A Di Đà Phật liền được vãng sanh”: Luận ghi: “Như Khế Kinh đã nói, nếu ai chuyên niệm Tây Phương Cực Lạc thế giới A Di Đà Phật, hồi hướng các thiện căn đã tu, nguyện cầu sanh về thế giới ấy, liền được vãng sanh. Do thường thấy Phật, trọn chẳng bị thoái chuyển”. “Nếu niệm Chân Như Pháp Thân”: Luận ghi: “Nếu quán Chân Như Pháp Thân của đức Phật ấy, thường siêng tu tập, sẽ rốt ráo được vãng sanh, trụ trong Chánh Định”. “Tuy niệm mà cũng chẳng có năng niệm để có thể niệm”: Luận viết: “Nếu biết hết thảy các pháp tuy được nói ra, nhưng không có người nói để có thể nói, tuy niệm mà cũng chẳng có người niệm để có thể niệm, thì gọi là tùy thuận. Nếu ly niệm thì gọi là được nhập”).

(Sớ) Hựu thử Sự Lý nhị trì, tức Hiển Mật nhị ý.

(Diễn) Hiển Mật nhị nghĩa giả, ngôn giáo trực thuyên chân tánh, khai ngộ chúng sanh, phổ nguyện nhân nhân giải liễu, vô hữu ẩn phú, viết Hiển. Chú ngữ như vương mật chiếu, duy Phật năng tri, chư đại Bồ Tát bất năng hiểu liễu, đản hứa tinh trì, bất thông giải lộ, viết Mật.

(Sao) Tứ tự danh hiệu, toàn giai Phạn ngữ, đản niệm bất vong, dữ trì chú đồng, thị danh viết Mật. Thả niệm, thả tham, quán tâm, cứu lý, thị danh viết Hiển. Vi môn thiểu dị, quy nguyên tắc đồng. Hiển Mật viên thông, Sự Lý vô ngại.

(疏)又此事理二持，即顯密二意。

(演)顯密二義者，言教直詮真性，開悟眾生，普願人人解了，無有隱覆，曰顯。咒語如王密詔，唯佛能知，諸大菩薩不能曉了，但許精持，不通解路，曰密。

(鈔)四字名號，全皆梵語，但念不忘，與持咒同，是名曰密。且念且參，觀心究理，是名曰顯 。為門少異 ，歸

元則同。顯密圓通，事理無礙。

(Sớ: Lại nữa, Sự trì và Lý trì chính là hai ý nghĩa Hiển và Mật.

Diễn: “Hai ý nghĩa Hiển và Mật”: Ngôn giáo trực tiếp giảng giải

chân tánh, khai ngộ chúng sanh, nguyện cho khắp mọi người đều hiểu, chẳng có gì ẩn giấu thì gọi là Hiển. Chú ngữ như mật chiếu của vua, chỉ có Phật mới có thể biết, các vị đại Bồ Tát chẳng thể hiểu rõ, chỉ nên trì tụng chuyên ròng, [chú ngữ] chẳng cần phải hiểu. Đó gọi là Mật.

Sao: Bốn chữ danh hiệu toàn là tiếng Phạn, chỉ niệm chẳng quên, sẽ giống như trì chú, nên gọi là Mật. Vừa niệm, vừa tham, quán tâm, tham cứu Lý, thì gọi là Hiển. Về phương diện thực hiện thì sai khác đôi chút, trở về nguồn thì giống nhau. Hiển Mật viên thông, Sự Lý vô ngại).

(Sớ) Hựu thử Sự Lý nhị trì, tuy thượng tường phân thắng liệt, hữu chuyên Sự giả, hữu chuyên Lý giả, cơ diệc hỗ thông, bất tất nghi trở.

(Sao) Thử khủng cẩn năng Sự niệm giả, tự nghi Lý tánh bất minh, sở vi vô ích, cố ngôn “Sự đắc thông Lý”, dĩ quyết kỳ nghi. Đại Thế Chí Viên Thông Chương vân: “Bất giả phương tiện, tự đắc tâm khai”. Không Cốc vân: “Bất tham niệm Phật thị thùy, trực nhĩ thuần nhất niệm khứ, diệc hữu ngộ nhật”, thị dã.

(Diễn) Tự nghi lý tánh bất minh, sở vi vô ích giả, thử chuyên Sự giả, nghi bất minh Lý, nhi trở kỳ sự dã. Đại Thế Chí hạ, chánh dẫn Sự đắc Lý thông, dĩ quyết nghi dã. Bất giả phương tiện, tự đắc tâm khai giả, phương tiện tức quán tâm cứu Lý đẳng. Kim vị “nhược chúng sanh tâm, ức Phật, niệm Phật, hiện tiền đương lai, tất định kiến Phật”, bất giả quán tâm cứu Lý chi phương tiện, thỉ đắc tâm khai, trực hạ niệm khứ, niệm chí niệm cực, tâm không, tự đắc khai ngộ dã.

(疏)又此事理二持，雖上詳分勝劣，有專事者，有專理者，機亦互通，不必疑阻。

(鈔)此恐僅能事念者，自疑理性不明，所為無益，故言事得通理，以決其疑。大勢至圓通章云：不假方便，自得心開。空谷云：不參念佛是誰，直爾純一念去，亦有悟日，是也。

(演)自疑理性不明，所為無益者，此專事者，疑不明理，而阻其事也。大勢至下，正引事得通理，以決疑也。不假方便，自得心開者，方便即觀心究理等。今謂若眾生心，憶佛念佛，現前當來，必定見佛，不假觀心究理之方便，始得心開，直下念去，念至念極心空，自得開悟也。

(Sớ: Lại nữa, đối với Sự trì và Lý trì ở đây, tuy trong phần trên đã phân tích tường tận sự hơn kém, có người chuyên Sự trì, có kẻ chuyên Lý trì, nhưng căn cơ dung thông lẫn nhau, chớ nên trở ngại, ngờ vực lẫn nhau.

Sao: Đây là sợ kẻ chỉ có thể hành Sự niệm, tự ngờ vực chính mình do chẳng thông hiểu Lý tánh, làm chuyện vô ích, cho nên nói: “Hễ đã đạt được Sự, bèn thông hiểu Lý” để giải quyết nỗi nghi ấy. Đại Thế Chí Viên Thông Chương có nói: “Chẳng cậy vào phương tiện, mà tự được tâm khai”. Ngài Không Cốc nói: “Chẳng tham cứu người niệm Phật là ai! Cứ thẳng thừng thuần nhất niệm miết, cũng sẽ có ngày khai ngộ” là nói về ý này.

Diễn: “Tự nghi [chính mình] chẳng hiểu rõ Lý tánh, sẽ tu hành vô ích”: Đấy là kẻ chuyên tu nơi Sự, nghi do chính mình chẳng hiểu Lý sẽ gây trở ngại cho Sự. Từ “Đại Thế Chí” trở đi là dẫn chứng “do Sự mà Lý được thông” để dứt nghi. “Chẳng nhờ vào phương tiện mà tự được tâm khai”: “Phương tiện” chính là quán tâm thấu suốt Lý. Nay nói nếu tâm chúng sanh nhớ Phật, niệm Phật, hiện tại, tương lai, nhất định thấy Phật, chẳng cậy vào phương tiện quán tâm hòng thấu suốt Lý thì mới được tâm khai, hãy cứ thẳng thừng niệm riết. Niệm đến mức “niệm tột cùng, tâm rỗng rang” sẽ tự được khai ngộ).

(Sao) Hựu khủng duy cần Lý niệm giả, tự nghi xưng Phật danh thiểu, hoặc trí lạc không, cố ngôn “Lý đắc thông Sự”, dĩ quyết kỳ nghi. Niệm niệm Lý nhất, thị niệm niệm Di Đà dã, kỳ vi xưng danh, bất diệc đại hồ? Thị cố nhiếp tâm, thể tâm, lưỡng chủng niệm Phật, Sự Lý hỗ thông, bổn bất nhị cố.

(Diễn) Tự nghi xưng Phật danh thiểu, hoặc trí lạc không giả, thử chuyên Lý giả, nghi xưng danh thiểu, nhi trở kỳ Lý. Niệm niệm Lý nhất hạ, chánh dĩ Lý thông Sự, nhi quyết nghi dã. Niệm niệm Lý nhất, niệm niệm Di Đà giả, sở vị “niệm không chân niệm, xứ xứ Di Đà thuyết pháp, thời thời liên nhụy hóa sanh dã”. Cố viết: Kỳ vi xưng danh, bất diệc đại hồ? Nhiếp tâm, thể tâm tứ cú, nhiếp tâm tức Sự trì, Sự đắc thông Lý, nhiếp tâm tức thể tâm. Thể tâm tức Lý trì, Lý đắc thông Sự, thể tâm tức nhiếp tâm.

(鈔)又恐唯勤理念者，自疑稱佛名少，或致落空，故言理得通事？以決其疑。念念理一，是念念彌陀也，其為稱名，不亦大乎？是故攝心體心，兩種念佛，事理互通，本不二故。

(演)自疑稱佛名少，或致落空者，此專理者，疑稱名少，而阻其理。念念理一下，正以理通事，而決疑也。念念理一，念念彌陀者，所謂念空真念，處處彌陀說法，時時蓮蕊化生也。故曰：其為稱名，不亦大乎？攝心，體心四句，攝心即事持，事得通理，攝心即體心。體心即理持，理得通事，體心即攝心。

(Sao: Lại chỉ sợ kẻ chỉ siêng năng Lý niệm, tự nghi do ít xưng niệm danh hiệu Phật, chắc có lẽ sẽ đến nỗi xôi hỏng bỏng không, nên nói “hễ đắc Lý, sẽ thông hiểu Sự” nhằm giải quyết mối nghi ấy. Niệm nào cũng đều là Lý nhất tâm, tức là niệm nào cũng là Di Đà, đấy cũng chẳng phải là xưng danh to tát ư? Vì thế, nhiếp tâm và thấu hiểu cái tâm, hai loại niệm Phật, Sự Lý dung thông, vốn là chẳng hai.

Diễn: “Tự nghi xưng niệm danh hiệu Phật ít ỏi, chắc có lẽ sẽ đến nỗi xôi hỏng bỏng không”: Đấy là kẻ chuyên Lý, nghi chính mình do xưng danh hiệu ít ỏi, sẽ gây trở ngại cho Lý. Từ câu “niệm nào cũng là Lý nhất tâm” trở đi, chính là dùng Lý để thông Sự hòng giải trừ nỗi nghi. “Niệm nào cũng là Lý nhất tâm, niệm nào cũng là Di Đà”; Đó gọi là niệm không thì là chân niệm, chốn chốn Di Đà thuyết pháp, lúc nào cũng là hóa sanh trong búp sen. Cho nên nói: Đấy chẳng phải là xưng danh to lớn ư? Bốn câu “nhiếp câu và thấu hiểu cái tâm”, ý nói: Nhiếp tâm chính là Sự trì. Hễ đạt được Sự, bèn thông suốt Lý, nhiếp tâm chính là thấu hiểu cái tâm. Thấu hiểu cái tâm là Lý trì. Hễ đạt được Lý, bèn thông suốt Sự; thấu hiểu cái tâm chính là nhiếp tâm).

(Sớ) Hựu thử Sự Lý nhị trì, hoặc tiệm tấn, hoặc đốn nhập, diệc tùy cơ bất định.

(Diễn) Tùy cơ bất định giả, căn sảo độn nhân, Sự thượng vị năng, hề năng cứu Lý? Thả tiên cần Sự, nhiếp tâm ký Định, nhiên hậu, quán tâm cứu Lý. Bất nhiên, vọng thức phân phi, đồ lao phân biệt, hà ích chi hữu? Nhược căn tánh đại lợi nhân, Bát Nhã duyên thâm, Pháp Thân cơ thục, mạc cần Sự hành, trực cứu duy tâm, trực tiệp căn nguyên, bất lao trích diệp tầm chi cố. Vấn: “Tiền vân chấp Lý nhi mê Sự, tỷ bần sĩ hoạch hào gia chi khoán. Hựu vân ước Lý vô khả niệm, ước Sự tắc vô khả niệm trung, ngô cố niệm chi, dĩ niệm tức vô niệm cố. Kim vân kính tựu Lý trì, bất cần Sự hành, khởi phi đọa tiền sở xích da?” Đáp vân: Tiền chi sở xích, nãi chấp Lý nhi mê Sự, đam trước ngoan không, bất tín niệm Phật giả. Kim kính tựu Lý trì, thị tức niệm phản quán, bất bát Sự hành giả, cố bất đọa tiền cữu!

(Sao) Tiệm tấn giả, căn sảo độn nhân, tiên cần Sự trì, hậu tiệm cứu Lý. Nhược căn tánh đại lợi, kính tựu Lý trì, cố danh “đốn nhập”, tác dụng tiểu thù, cập kỳ thành công, nhất dã.

(疏)又此事理二持，或漸進，或頓入，亦隨機不定。

(演)隨機不定者，根稍鈍人，事尚未能，奚能究理？且先勤事，攝心既定，然後，觀心究理。不然，妄識紛飛，徒勞分別，何益之有？若根性大利人，般若緣深，法身機熟，莫勤事行，直究唯心，直捷根源，不勞摘葉尋枝故。問：前云執理而迷事，比貧士獲豪家之券。又云約理無可念，約事則無可念中，吾固念之，以念即無念故。今云徑就理持，不勤事行，豈非墮前所斥耶？答云：前之所斥，乃執理而迷事，耽著頑空，不信念佛者。今徑就理持，是即念返觀，不撥事行者，故不墮前咎！

(鈔)漸進者，根稍鈍人，先勤事持，後漸究理。若根性大利，徑就理持，故名頓入，作用小殊，及其成功，一也。

(Sớ: Lại nữa, Sự trì và Lý trì, hoặc là tiến từ từ, hoặc tiến nhập ngay lập tức, cũng tùy thuộc căn cơ, chẳng nhất định.

Diễn: “Tùy thuộc căn cơ, chẳng nhất định”: Người căn cơ hơi độn, đối với Sự còn chưa thể [làm được], huống là có thể thấu đáo Lý ư? Trước hết, hãy nên siêng năng nơi Sự; nhiếp tâm đã định rồi, sau đó mới quán tâm suy tưởng Lý. Nếu không, vọng thức tơi bời, nhọc công phân biệt, có ích chi đâu?

Nếu là kẻ căn tánh tột bậc nhạy bén, duyên Bát Nhã sâu xa, cơ duyên Pháp Thân đã chín muồi, chẳng cần siêng năng thực hành nơi Sự, mà hãy thẳng thừng tìm xét duy tâm, thẳng thừng nhanh chóng tìm được cội nguồn, chẳng nhọc công vặt lá tìm cành!

Hỏi: Trong phần trước đã nói chấp Lý mê Sự giống như kẻ nghèo có được bằng khoán của người giàu có. Lại nói, xét theo Lý, thì không có gì để có thể niệm; xét theo Sự thì đối với chỗ không có gì để có niệm, ta bèn cố ý niệm, bởi niệm chính là vô niệm. Nay nói hãy nhanh chóng hướng theo Lý trì, chẳng cần phải siêng năng hành nơi mặt Sự, há chẳng phải là lại rơi vào điều đã bài xích trước kia ư? Đáp: Kẻ bị chê trách trước kia chính là kẻ chấp Lý mê Sự, chấp trước cái không trơ trơ, chẳng tin niệm Phật. Nay nhanh chóng hướng theo Lý trì, chính là từ ngay nơi niệm mà quán ngược lại, chẳng bài bác thực hành theo mặt Sự, cho nên chẳng vướng vào lỗi lầm trước đó.

Sao: Tiệm tấn (tiến dần dần) là người căn tánh hơi độn, trước hết bèn siêng năng Sự trì, sau đó dần dần tham cứu Lý. Nếu là căn tánh rất nhạy bén, sẽ nhanh chóng hành theo Lý trì, nên gọi là “đốn nhập”. Tác dụng khác biệt đôi chút, nhưng xét đến sự thành công thì là một).

(Sớ) Hựu nhất tâm bất loạn hạ, hữu bổn gia “chuyên trì danh hiệu” nhị thập nhất tự, kim sở bất dụng, dĩ văn nghĩa bất an cố, nhưng y cổ bổn bất gia. Nhi dĩ tức thị thiện phước chi ý, ngôn ngoại bổ nhập, tư vi doãn đáng.

(Diễn) Nhị thập nhất tự giả, “chuyên trì danh hiệu, dĩ xưng danh cố, chúng tội tiêu diệt, tức thị đa thiện căn, phước đức, nhân duyên”.

(Sao) Văn nghĩa bất an giả, thượng văn dĩ hữu chấp trì danh hiệu tứ tự, bất khả cánh trước chuyên trì danh hiệu nhất cú, thượng hạ trùng phục, bất thành văn nghĩa. Cựu truyền thử nhị thập nhất tự, thị Tương Dương thạch khắc, đương tri thị tiền nhân giải kinh chi ngữ. Tương bổn ngoa nhập chánh văn, hỗn thư bất biệt nhĩ. Thiện văn nghĩa giả, đương tự kiến đắc.

(疏)又一心不亂下，有本加專持名號二十一字，今所不用，以文義不安故，仍依古本不加。而以即是善福之意，言外補入，斯為允當。

(演)二十一字者，專持名號，以稱名故，眾罪消滅，即是多善根，福德，因緣。

(鈔)文義不安者，上文已有執持名號四字，不可更著專持名號一句，上下重復，不成文義。舊傳此二十一字，是襄陽石刻，當知是前人解經之語。襄本訛入正文，混書不別耳。善文義者，當自見得。

(Sớ: Lại nữa, sau chữ “nhất tâm bất loạn”, có phiên bản thêm vào hai mươi mốt chữ “chuyên trì danh hiệu…” nay tôi chẳng dùng theo cách ấy, bởi văn và nghĩa chẳng ổn thỏa! Tôi vẫn y theo bản xưa, chẳng thêm vào. Coi [những chữ ấy] chính là những lời [do người đời sau] thêm vào, nhằm bổ sung ý nghĩa cho [câu kinh] “nhiều thiện căn, nhiều phước đức” thì sẽ thích đáng.

Diễn: Hai mươi mốt chữ là “chuyên trì danh hiệu, dĩ xưng danh cố, chúng tội tiêu diệt, tức thị đa thiện căn, phước đức, nhân duyên” (chuyên trì danh hiệu, do vì xưng danh, các tội tiêu diệt, chính là nhiều thiện căn, phước đức, nhân duyên).

Sao: “Văn nghĩa chẳng ổn thỏa”: Trong đoạn kinh văn trước đó, đã có bốn chữ “chấp trì danh hiệu”, không thể lại có câu “chuyên trì danh hiệu”, trên dưới trùng lặp, chẳng thành văn nghĩa! Có lời truyền tụng từ xưa rằng: “Hai mươi mốt chữ ấy xuất phát từ bản khắc đá tại Tương Dương”. Hãy nên biết: Đó là lời chú giải kinh văn của tiền nhân, bản khắc ở Tương Dương đã đưa nhầm vào chánh văn, viết lẫn lộn chẳng phân biệt. Những người thông thạo văn nghĩa, sẽ tự thấy rõ).

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh phi ức, phi vong, thị chấp trì nghĩa. Phi kim, phi tạc, thị thất nhật nghĩa. Phi nhất, phi đa, thị nhất tâm nghĩa. Phi định, phi loạn, thị bất loạn nghĩa.

(Diễn) Tự tánh phi ức phi vong hạ, ức giả đối vong nhi ngôn. Hữu ức, hữu vong, phi chân chấp trì. Trực tu lưỡng đầu triệt khai, trung gian tọa đoạn, nãi chân chấp trì. Kim giả đối tạc nhi ngôn. Hữu tạc, hữu kim, phi chân thất nhật! Trực tu kiếp nhật song tiêu, tảo không tam tế, nãi chân thất nhật. Nhược đối đa danh nhất, nhất tắc di đa, hà danh nhất tâm huýnh siêu số lượng? Trực khế vô vi, thị danh nhất tâm. Nhược đối loạn danh định, định tắc di loạn, hà danh bất loạn? Đế liễu tự tâm, đốn siêu động tịch, phương danh bất loạn.

(疏)稱理，則自性非憶非忘，是執持義。非今非昨，是七日義。非一非多，是一心義。非定非亂，是不亂義。

(演)自性非憶非忘下，憶者對忘而言。有憶有忘，非真執持。直須兩頭撤開，中間坐斷，乃真執持。今者對昨而言。有昨有今，非真七日！直須劫日雙消，掃空三際，乃真七日。若對多名一，一則彌多，何名一心迥超數量？直契無為，是名一心。若對亂名定，定則彌亂，何名不亂？諦了自心，頓超動寂，方名不亂。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh chẳng phải nhớ, chẳng phải quên, chính là ý nghĩa “chấp trì”. “Chẳng phải nay, chẳng phải xưa” chính là ý nghĩa “bảy ngày”. “Chẳng một, chẳng nhiều” là ý nghĩa “nhất tâm”. “Chẳng định, chẳng loạn” chính là ý nghĩa “bất loạn”.

Diễn: Từ câu “tự tánh chẳng phải nhớ, chẳng phải quên” trở đi, [ý nói]: Nhớ là nói đối lập với quên. Có nhớ, có quên thì chẳng phải là chấp trì thật sự; cần phải thẳng thừng cắt đứt hai đầu, diệt sạch trung gian thì mới là chấp trì thật sự. “Nay” là nói đối lập với “xưa”. Có xưa, có nay thì chẳng phải là bảy ngày thật sự. Cần phải là kiếp lẫn ngày đều mất, quét sạch ba đời, thì mới là bảy ngày thật sự. Nếu đối ứng với nhiều mà gọi là nhất, thì cái nhất ấy sẽ nhiều lắm, sao có thể gọi là “nhất tâm vượt khỏi số lượng?” Trực tiếp khế nhập vô vi thì gọi là “nhất tâm”. Nếu đối ứng với loạn mà gọi là Định, thì Định sẽ càng rất loạn, sao có thể gọi là “bất loạn” cho được? Hiểu rõ chắc thật tự tâm, nhanh chóng vượt thoát động lẫn tịch, thì mới gọi là bất loạn).

(Sao) Bổn vô sanh diệt, hà hữu ức vong? Thể tuyệt khứ lai, thùy thành kim tạc? Nhất diệc bất vi nhất, đa thượng hề tồn? Định thả vô định hình, loạn tương an ký? Như tư hội đắc, chung nhật niệm Phật, chung nhật niệm tâm; chung nhật niệm tâm, chung nhật vô niệm. Tức tâm, tức Phật, phi Phật, phi tâm, thị tắc danh vi chân niệm Phật giả.

(Diễn) Vô sanh diệt hạ, sanh tắc hữu ức, diệt tắc hữu vong. Tự tánh bổn vô sanh diệt, hà hữu ức vong? Quá khứ vi tạc, hiện tại vi kim. Tự tánh thể tuyệt khứ lai, thùy thành kim tạc? Tự tánh nhất diệc bất vi nhất, vi đọa chư số cố, tắc đa thượng hề tồn? Tự tánh định thả vô định hình, hữu vật ngưng nhiên cố, tắc loạn tương an ký? Như tư hội đắc, chung nhật niệm Phật, chung nhật niệm tâm, dĩ tâm ngoại vô Phật, Phật ngoại vô tâm, tức Phật tức tâm, tức tâm tức Phật; tâm Phật vô hữu nhị cố. Chung nhật niệm tâm, chung nhật vô niệm giả, dĩ tức Phật tức tâm, tắc phi Phật; tức tâm tức Phật, tắc phi tâm, hỗ đoạt lưỡng vong, năng sở song tiêu cố. Như thị niệm Phật, danh vi “chân niệm Phật”. Niệm Phật chi Lý, khởi triêm triêm Sự hành da?

(鈔)本無生滅，何有憶忘？體絕去來 ，誰成今昨 ？一

亦不為一，多尚奚存？定且無定形，亂將安寄？如斯會得，終日念佛，終日念心；終日念心，終日無念。即心即佛，非佛非心，是則名為真念佛者。

(演)無生滅下，生則有憶，滅則有忘。自性本無生滅，何有憶忘？過去為昨，現在為今。自性體絕去來，誰成今昨？自性一亦不為一，為墮諸數故，則多尚奚存？自性定且無定形，有物凝然故，則亂將安寄？如斯會得，終日念佛，終日念心，以心外無佛，佛外無心，即佛即心，即心即佛；心佛無有二故。終日念心，終日無念者，以即佛即心，則非佛；即心即佛，則非心，互奪兩亡，能所雙消故。如是念佛，名為真念佛。念佛之理，豈沾沾事行耶？

(Sao: Vốn chẳng sanh diệt, có gì là quên và nhớ? Thể trọn chẳng có đến, đi, lấy đâu ra xưa và nay? Một cũng chẳng phải là một, làm sao có nhiều cho được? Định còn chẳng có hình trạng nhất định, loạn nương vào đâu? Hiểu như vậy thì suốt ngày niệm Phật chính là suốt ngày niệm tâm; suốt ngày niệm tâm, suốt ngày vô niệm. Chính là tâm, chính là Phật, chẳng phải là tâm, chẳng phải là Phật, do vậy gọi là thật sự niệm Phật.

Diễn: Từ câu “vốn chẳng có sanh diệt” trở đi, [ý nói]: Sanh thì có nhớ, diệt bèn có quên. Tự tánh vốn không sanh diệt, làm sao có nhớ và quên cho được? Quá khứ là xưa, hiện tại là nay; bản thể của tự tánh trọn chẳng có đến hay đi, lấy gì thành xưa hay nay? Tự tánh là một, mà cũng chẳng phải là một, chẳng rơi vào trong pháp số, vậy thì nhiều làm sao tồn tại cho được? Tự tánh định mà lại chẳng có hình trạng nhất định, tuy có vật nhưng an tường tịch tĩnh, loạn sẽ nương gởi vào đâu? Hiểu như thế thì suốt ngày niệm Phật, suốt ngày niệm tâm, bởi ngoài tâm không có Phật, ngoài Phật chẳng có tâm, Phật chính là tâm, tâm chính là Phật, vì tâm và Phật chẳng hai.

“Suốt ngày niệm tâm mà suốt ngày vô niệm” vì Phật chính là tâm, cho nên chẳng phải là Phật; do Phật chính là tâm cho nên chẳng phải là tâm. Đoạt lẫn nhau, đôi bên đều mất, Năng lẫn Sở đều tiêu mất. Niệm Phật như thế thì gọi là thật sự niệm Phật. Lý niệm Phật há dính dáng chuyện thực hành thuộc mặt Sự ư?)

Phật Thuyết A Di Đà Kinh Sớ Sao Diễn Nghĩa Hội Bổn

Quyển Đệ Tứ

佛說阿彌陀經疏鈔演義會本

卷第四

Tam, cảm quả (nhị): Sơ, Phật hiện ngã tiền. Nhị, ngã vãng Phật xứ.

Sơ, Phật hiện ngã tiền.

(Kinh) Kỳ nhân lâm mạng chung thời, A Di Đà Phật, dữ chư thánh chúng, hiện tại kỳ tiền.

(Sớ) Kỳ nhân, chỉ trì danh giả. Thừa thượng đản năng nhất tâm bất loạn, mạng chung chi thời, Phật tất hiện tiền dã. Dĩ tự lực, Phật lực, cảm ứng đạo giao cố. Như nhị bộ kinh, cập chư kinh trung thuyết.

(Diễn) Cảm ứng đạo giao giả, niệm Phật công thành, chúng sanh cơ thục, vi Cảm. Vô tâm ban duyên chúng sanh, nhi ư chúng sanh tự nhiên hiện ích, vi Ứng. Đạo giao giả, tức sở vị “Bồ Tát thanh lương nguyệt, thường du Tất Cánh Không. Chúng sanh tâm cấu tận, Bồ Đề ảnh hiện trung” dã.

三、感果(二)：初、佛現我前。二、我往佛處。

初、佛現我前。

(經)其人臨命終時，阿彌陀佛，與諸聖眾，現在其前。

(疏)其人，指持名者。承上但能一心不亂，命終之時，佛必現前也。以自力佛力，感應道交故。如二部經，及諸經中說。

(演)感應道交者，念佛功成，眾生機熟，為感。無心扳緣眾生，而於眾生自然現益，為應。道交者，即所謂菩薩清涼月，常游畢竟空。眾生心垢盡，菩提影現中也。

(Ba, cảm quả (gồm hai phần): Một là Phật hiện trước ta, hai là ta đến chỗ Phật.

Trước tiên là Phật hiện trước ta.

Kinh: Người ấy khi lâm chung, A Di Đà Phật và các thánh chúng hiện ra trước mặt.

Sớ: “Người ấy” là nói tới người trì danh, nối tiếp ý trong đoạn

kinh văn trước đó: Chỉ cần có thể nhất tâm bất loạn, khi mạng chung, Phật ắt hiện tiền. Do tự lực và Phật lực cảm ứng đạo giao, như trong hai bộ kinh và các kinh đã nói.

Diễn: “Cảm ứng đạo giao”: Công phu niệm Phật thành tựu, căn cơ của chúng sanh chín muồi, đó là Cảm. Vô tâm phan duyên chúng sanh, tự nhiên hiển hiện lợi ích cho chúng sanh; đó là Ứng. “Đạo giao” là như nói: “Bồ Tát trăng trong mát, thường dạo rốt ráo không. Chúng sanh sạch tâm cấu, Bồ Đề hiện ở trong”).

(Sao) Tự lực giả, phàm nhân mạng chung, Tiền Hữu tương tạ, Hậu Hữu vị sanh, bình sanh thiện ác, tự nhiên hiện tiền. Như Thập Ác, Ngũ Nghịch, địa ngục hiện tiền. Xan, tham, tật đố, ngạ quỷ hiện tiền, nãi chí Ngũ Giới, Thập Thiện, nhân thiên hiện tiền. Kim chuyên niệm Phật, nhất tâm bất loạn, tắc tịnh niệm thành tựu, thanh tịnh tâm trung, ninh bất Phật hiện tiền hồ? Lăng Nghiêm vân: “Ức Phật, niệm Phật, hiện tiền, đương lai, tất định kiến Phật”, thị dã.

(Diễn) Tiền Hữu tương tạ tứ cú, phàm nhân mạng vị chung thời, thiện ác chi cảnh vị hiện tiền giả, dĩ túc nghiệp vị hoàn, kim nghiệp vị thục, cố hiện quả vị tận, đương quả vị hiện dã. Lâm mạng chung thời, tắc túc nghiệp dĩ tận, kim nghiệp dĩ thục, đương quả hiện tiền hỹ. Duy Thức vân: “Do chư nghiệp tập khí, nhị thủ tập khí câu, tiền Dị Thục ký tận, phục sanh dư Dị Thục”, thị dã.

(鈔)自力者，凡人命終，前有將謝，後有未生，平生善惡，自然現前。如十惡五逆，地獄現前。慳貪嫉妒，餓鬼現前，乃至五戒十善，人天現前。今專念佛，一心不亂，則淨念成就，清淨心中，寧不佛現前乎？楞嚴云：憶佛念佛，現前當來，必定見佛，是也。

(演)前有將謝四句，凡人命未終時，善惡之境未現前者，以宿業未完，今業未熟，故現果未盡，當果未現也。臨命終時，則夙業已盡，今業已熟，當果現前矣。唯識云：由諸業習氣，二取習氣俱，前異熟既盡，復生餘異熟，是也。

(Sao: “Tự lực” là phàm nhân khi mạng chung, Tiền Hữu sắp tan, Hậu Hữu chưa sanh, những điều thiện ác trong đời này tự nhiên hiện tiền, như [phạm tội] Thập Ác, Ngũ Nghịch, địa ngục hiện tiền. [Phạm thói] keo kiệt, tham lam, ganh tỵ, ngạ quỷ hiện tiền. Cho đến năm giới, mười thiện, nhân thiên hiện tiền. Nay chuyên niệm Phật, nhất tâm bất loạn, tịnh niệm thành tựu, trong tâm thanh tịnh, lẽ nào Phật chẳng hiện tiền ư? Kinh Lăng Nghiêm nói: “Nhớ Phật, niệm Phật, hiện tiền, tương lai, nhất định thấy Phật”, chính là ý này.

Diễn: Bốn câu “Tiền Hữu sắp tan” ý nói: Khi phàm nhân chưa mạng chung, cảnh thiện, ác hiện tiền, do túc nghiệp chưa xong, nghiệp hiện tại chưa chín muồi, cho nên quả trong hiện đời chưa hết, quả vị lai chưa hiện ra. Khi sắp lâm chung, túc nghiệp đã tận, nghiệp hiện tại đã chín muồi, cái quả tương lai sẽ hiện ra. Duy Thức nói: “Do tập khí của các nghiệp (hữu lậu và vô lậu) làm chủng tử, hai nghiệp ấy cùng với tập khí (phiền não chướng và sở tri chướng) hòa hợp, tạo thành cái quả sanh tử. Cái quả Dị Thục của đời trước đã hết, lại sanh ra các quả Dị Thục khác, tức quả Dị Thục của đời sau”).

(Sao) Phật lực giả, Đại Bổn Pháp Tạng nguyện vân: “Ngã tác Phật thời, thập phương vô ương số thế giới, chư thiên, nhân dân, hữu phát Bồ Đề tâm, tu chư công đức, nguyện sanh ngã sát, lâm thọ chung thời, ngã dữ đại chúng, hiện kỳ nhân tiền”. Tam Bối Vãng Sanh trung hựu vân: “Kỳ nhân mạng dục chung thời, Phật dữ thánh chúng, tất lai nghênh trí”. Quán Kinh cửu phẩm, hoặc ngôn “A Di Đà Phật chí hành giả tiền”, hoặc vân “chí kỳ nhân sở”, giai hiện tiền ý dã.

(Diễn) Đại Bổn Pháp Tạng hạ, thị dẫn nhị bộ chứng Phật lực.

(鈔)佛力者，大本法藏願云：我作佛時，十方無央數世界，諸天人民，有發菩提心，修諸功德，願生我剎，臨壽終時，我與大眾，現其人前。三輩往生中又云：其人命欲終時，佛與聖眾，悉來迎致。觀經九品，或言阿彌陀佛至行者前，或云至其人所，皆現前意也。

(演)大本法藏下，是引二部證佛力。

(Sao: “Phật lực”: Trong kinh Đại Bổn, ngài Pháp Tạng nguyện rằng: “Khi ta thành Phật, chư thiên, nhân dân trong mười phương vô ương số thế giới, có người phát tâm Bồ Đề, tu các công đức, nguyện sanh về cõi ta, khi lâm chung, ta và đại chúng hiện trước người ấy”. Trong phần Ba Bậc Vãng Sanh [của kinh ấy] lại nói: “Khi người ấy lâm chung, Phật và thánh chúng đều đến đón tiếp”. Phần chín phẩm trong Quán Kinh hoặc nói “A Di Đà Phật tới trước hành giả”, hoặc nói “tới

chỗ người ấy”, đều là ý nghĩa “hiện tiền” vậy.

Diễn: Từ “trong kinh Đại Bổn, ngài Pháp Tạng” trở đi, dẫn hai kinh để chứng minh Phật lực).

(Sao) Ngôn chư kinh giả, Xưng Dương Chư Phật Công Đức Kinh vân: “Nhược hữu đắc văn Vô Lượng Thọ Như Lai danh giả, nhất tâm tín nhạo, kỳ nhân mạng chung, A Di Đà Phật dữ chư tỳ kheo trụ kỳ nhân tiền, ma bất năng hoại bỉ Chánh Giác tâm”. Hựu Cổ Âm Vương Kinh vân: “Nhược hữu tứ chúng, năng chánh thọ trì bỉ Phật danh hiệu, lâm mạng chung thời, A Di Đà Phật, tức dữ đại chúng, trụ kỳ nhân tiền, linh kỳ đắc kiến”. Hựu Hoa Nghiêm tứ thập lục kinh vân: “Như Lai hữu thập chủng Phật sự, nhất giả, nhược hữu chúng sanh chuyên tâm ức niệm, tắc hiện kỳ tiền” đẳng. Sở vị “niệm Phật chúng sanh, nhiếp thủ bất xả”, thị dã.

(Diễn) Ngôn chư kinh giả hạ, thị dẫn chư kinh song chứng Nhị Lực. Nhất tâm tín nhạo thị tự lực, dữ chư tỳ kheo trụ kỳ nhân tiền thị Phật lực. Năng chánh thọ trì thị tự lực, A Di Đà Phật trụ kỳ nhân tiền thị Phật lực. Chuyên tâm ức niệm thị tự lực, Phật hiện kỳ tiền thị Phật lực. Năng chánh thọ trì giả, phàm nhân niệm Phật, tâm đới dị kế, hoặc tạp dư tưởng, bất danh Chánh Thọ Trì. Chánh thọ trì giả, ly hồ tứ cú, bất tạp dư duyên, thị danh Chánh Thọ Trì dã. Niệm Phật chúng sanh nhiếp thủ bất xả, thị Quán Kinh đệ cửu Phật quán trung văn. Nhiếp thủ bất xả giả, dĩ vô duyên từ, nhiếp chư chúng sanh. Chúng sanh bất niệm Phật tắc dĩ, niệm tắc vi Phật sở hộ, chung đắc ly khổ, vĩnh đắc an lạc. Thích Luận vân: “Thí như ngư tử, mẫu nhược bất niệm, tử tắc lạn hoại. Chúng sanh diệc nhĩ, Phật nhược bất niệm, thiện căn tắc hoại”.

(鈔)言諸經者，稱揚諸佛功德經云：若有得聞無量壽如來名者，一心信樂，其人命終，阿彌陀佛與諸比丘住其人前，魔不能壞彼正覺心。又鼓音王經云：若有四眾，能正受持彼佛名號，臨命終時，阿彌陀佛，即與大眾，住其人前，令其得見。又華嚴四十六經云：如來有十種佛事，一者，若有眾生專心憶念，則現其前等。所謂念佛眾生，攝取不捨，是也。

(演)言諸經者下，是引諸經雙證二力 。一心信樂是自

力，與諸比丘住其人前是佛力。能正受持是自力，阿彌陀佛住其人前是佛力。專心憶念是自力，佛現其前是佛力。能正受持者，凡人念佛，心帶異計，或雜餘想，不名正受持。正受持者，離乎四句，不雜餘緣，是名正受持也。念佛眾生攝取不捨，是觀經第九佛觀中文。攝取不捨者，以無緣慈，攝諸眾生。眾生不念佛則已，念則為佛所護，終得離苦，永得安樂。釋論云：譬如魚子，母若不念，子則爛壞。眾生亦爾，佛若不念，善根則壞。

(Sao: Nói “các kinh” là như kinh Xưng Dương Chư Phật Công Đức nói: “Nếu có kẻ nào được nghe danh hiệu của Vô Lượng Thọ Như Lai, nhất tâm tin ưa, người ấy mạng chung, A Di Đà Phật và các tỳ kheo ở trước mặt người ấy, ma chẳng thể phá hoại tâm Chánh Giác của người ấy”. Kinh Cổ Âm Thanh Vương Đà La Ni lại nói: “Nếu tứ chúng có thể chân chánh thọ trì danh hiệu của đức Phật ấy, khi lâm chung, A Di Đà Phật liền cùng đại chúng trụ trước người ấy, khiến cho người ấy trông thấy”. Kinh Hoa Nghiêm, quyển thứ bốn mươi sáu, lại nói: “Như Lai có mười thứ Phật sự. Một là nếu có chúng sanh chuyên tâm ức niệm, ắt hiện trước người ấy” v.v… Nói “nhiếp thủ chúng sanh niệm Phật chẳng bỏ” chính là ý này.

Diễn: Từ “nói đến các kinh” trở đi, trích dẫn các kinh để cùng chứng minh Nhị Lực. Nhất tâm tin ưa là tự lực, [A Di Đà Phật] cùng các tỳ kheo ở trước người ấy là Phật lực. Có thể chánh thọ trì là tự lực, A Di Đà Phật đứng trước người ấy là Phật lực. Chuyên tâm ức niệm là tự lực, Phật hiện trước người ấy là Phật lực. “Có thể chánh thọ trì”: Phàm là người niệm Phật mà tâm kèm theo những suy tính khác, hoặc xen lẫn những tư tưởng tạp loạn khác, chẳng gọi là Chánh Thọ Trì.

Chánh Thọ Trì là lìa bốn câu, chẳng xen lẫn các duyên khác, thì gọi là Chánh Thọ Trì. “Nhiếp thủ chúng sanh niệm Phật chẳng bỏ” chính là một câu kinh văn trong phép Quán thứ chín, tức phép Quán Phật trong Quán Kinh. “Nhiếp thủ chẳng bỏ”: Dùng lòng từ vô duyên, nhiếp các chúng sanh. Chúng sanh chẳng niệm Phật thì thôi, hễ niệm thì sẽ được chư Phật hộ niệm, cuối cùng được lìa khổ, vĩnh viễn được an lạc. Thích Luận nói: : Ví như cá con, nếu cá mẹ chẳng nghĩ tới, cá con ắt sẽ hư nát. Chúng sanh cũng vậy, nếu Phật chẳng nghĩ tới, thiện căn của họ sẽ bị tan hoại”).

(Sao) Nhược y Bát Nhã, tắc tự lực phục nhị: Nhất giả, niệm lực. Nhị giả, bổn hữu Phật tánh lực; kiêm dĩ Phật nhiếp thủ lực, nãi thành tam lực. Bổn hữu như châu thuyền; niệm Phật như phàm tiếp, Phật nhiếp thủ như tiện phong. Tam sự châu viên, tất đăng bỉ ngạn hỹ.

(Diễn) Bổn hữu Phật tánh lực giả, Chân Như nội huân lực dã. Chân Như nội huân, nhân nhân giai nhiên; kim bất đắc thử lực giả, như mộc hữu hỏa, bất giả toản toại, hỏa chung bất hiện. Tuy cụ Chân Như, bất tạ sư hữu giáo hối, Chân Như diệc bất hiện dã.

(鈔)若依般若，則自力復二：一者，念力。二者，本有佛性力；兼以佛攝取力，乃成三力。本有如舟船；念佛如帆楫，佛攝取如便風。三事周圓，必登彼岸矣。

(演)本有佛性力者，真如內熏力也。真如內熏，人人皆然；今不得此力者，如木有火，不假鑽燧，火終不現。雖具真如，不藉師友教誨，真如亦不現也。

(Sao: Nếu dựa theo Bát Nhã, tự lực lại gồm có hai thứ: Một là niệm lực, hai là Phật tánh lực vốn sẵn có. Lại kèm thêm sức nhiếp thủ của Phật, bèn thành ba lực. [Sức mạnh] vốn sẵn có [trong bổn tánh] giống như thuyền ghe. Niệm Phật giống như buồm và mái chèo. Sự nhiếp thủ của Phật giống như thuận gió. Ba sự đều trọn vẹn, ắt lên được bờ kia.

Diễn: “Phật tánh lực vốn sẵn có” chính là sức huân tập từ bên trong của Chân Như. Chân Như huân tập bên trong, ai cũng đều như thế. Nay chẳng có được sức ấy thì cũng như gỗ vốn sẵn chứa lửa, nhưng chẳng nhờ vào xoi giùi, lửa trọn chẳng thể hiện ra. Tuy sẵn có Chân Như, chẳng nhờ thầy và bạn răn dạy, Chân Như cũng chẳng hiện).

(Sớ) Phật cập thánh chúng giả, Phật kiêm Báo, Hóa, thánh chúng kiêm Bồ Tát, Thanh Văn đẳng.

(Sao) Kiêm Báo Hóa giả, Quán Kinh minh Phật, tiên ngôn lục thập vạn ức, hậu khai trượng lục, thứ ngôn “hạ phẩm Hóa Phật lai nghênh”, tắc tri cửu phẩm sở kiến bất nhất. Nhiếp Luận diệc vân “đăng địa phương kiến Báo Thân, triển chuyển tế diệu”.

(Diễn) Lục thập vạn ức thị Báo Thân, diệc danh Tôn Đặc Thân, diệc danh Thắng Ứng Thân. Trượng lục, diệc danh Liệt Ứng Thân, diệc danh Thường Thân. Hóa Phật, thị Tùy Loại Hóa Thân. Đăng địa phương kiến Báo Thân giả, Thập Tín, Tam Hiền Bồ Tát bất đoạn vô minh, bất chứng Chân Như, đản kiến Ứng Thân. Đăng địa dĩ khứ, phần đoạn vô minh, nãi kiến Báo Thân, triển chuyển tế diệu. Nhược vô minh dĩ tận, vị cùng Diệu Giác, tắc vô Phật khả kiến. Dĩ Bồ Tát cơ vong, Như Lai ứng tức. Chư Phật vô hữu bỉ thử điệt tương kiến cố, cố viết: “Như Lai hiện khởi Tha Thọ Dụng, Thập Địa Bồ Tát sở bị cơ dã”. Hựu Khởi Tín Luận vân: “Nhất giả, y phân biệt sự thức, phàm phu Nhị Thừa tâm sở kiến giả, danh vi Ứng Thân. Dĩ bất tri Chuyển Thức hiện cố, kiến tùng ngoại lai, thủ sắc phân tề, bất năng tận tri cố. Nhị giả, y ư nghiệp thức, vị chư Bồ Tát tùng sơ phát ý, nãi chí Bồ Tát cứu cánh địa tâm sở kiến giả, danh vi Báo Thân. Thân hữu vô lượng sắc, sắc hữu vô lượng tướng, tướng hữu vô lượng hảo, ly phân tề tướng, thường năng trụ trì. Hựu vi phàm phu sở kiến giả, thị kỳ thô sắc, phi thọ lạc tướng. Cố thuyết vi Ứng. Sơ Phát Ý Bồ Tát đẳng năng sở kiến tướng giả, dĩ thâm tín Chân Như pháp cố, thiểu phần nhi kiến. Tri bỉ sắc tướng trang nghiêm đẳng sự, nhiên thử Bồ Tát do tự phân biệt, dĩ vị nhập Pháp Thân vị cố. Nhược đắc tịnh tâm sở kiến vi diệu, kỳ Dụng chuyển thắng, nãi chí Bồ Tát địa tận, kiến chi cứu cánh. Nhược ly nghiệp thức, tắc vô kiến tướng. Tiền thuyết y Biệt Giáo, Khởi Tín y Viên Giáo. Viên Giáo Thập Trụ tức Biệt Giáo Thập Địa cố. Biệt Thập Địa kiến Báo Thân, triển chuyển tế diệu; Viên Thập Địa kiến Báo Thân, cánh triển chuyển tế diệu dã.

(疏)佛及聖眾者，佛兼報化，聖眾兼菩薩聲聞等。

(鈔)兼報化者，觀經明佛，先言六十萬億，後開丈六，次言下品化佛來迎，則知九品所見不一。攝論亦云登地方見報身，展轉細妙。

(演)六十萬億是報身，亦名尊特身，亦名勝應身。丈六，亦名劣應身，亦名常身。化佛，是隨類化身。登地方見報身者，十信三賢菩薩不斷無明，不證真如，但見應身。登地已去，分斷無明，乃見報身，展轉細妙。若無明已盡，位窮妙覺，則無佛可見。以菩薩機忘，如來應息。諸佛無有彼此迭相見故，故曰：如來現起他受用，十地菩薩所被機也。又起信論云：一者，依分別事識，凡夫二乘心所見者，名為應身。以不知轉識現故，見從外來，取色分齊，不能盡知故。二者，依於業識，謂諸菩薩從初發意，乃至菩薩究竟地心所見者，名為報身。身有無量色，色有無量相，相有無量好，離分齊相，常能住持。又為凡夫所見者，是其麤色，非受樂相。故說為應。初發意菩薩等能所見相者，以深信真如法故，少分而見。知彼色相莊嚴等事，然此菩薩猶自分別，以未入法身位故。若得淨心所見微妙，其用轉勝，乃至菩薩地盡，見之究竟。若離業識，則無見相。前說依別教，起信依圓教。圓教十住即別教十地故。別十地見報身，展轉細妙；圓十地見報身，更展轉細妙也。

(Sớ: “Phật và thánh chúng”: Phật kiêm Báo Thân và Hóa Thân, thánh chúng bao gồm Bồ Tát và Thanh Văn.

Sao: “Kiêm Báo Thân và Hóa Thân”: Quán Kinh nói về [thân tướng của] Phật, trước hết là nói thân cao sáu mươi vạn ức, sau đó, nói thân trượng sáu; kế đó, trong phần Hạ Phẩm nói “Hóa Phật đến nghênh tiếp”, cho nên biết chín phẩm thấy Phật chẳng giống nhau. Nhiếp Đại Thừa Luận cũng nói: “Từ Sơ Địa trở lên, mới thấy Báo Thân, lần lượt [càng chứng lên địa vị cao hơn, thì sẽ thấy thân Phật] vi tế, mầu nhiệm hơn”.

Diễn: [Thân cao] “sáu mươi vạn ức” là Báo Thân, còn gọi là Tôn Đặc Thân, cũng gọi là Thắng Ứng Thân. “Thân trượng sáu” còn gọi là Liệt Ứng Thân, cũng gọi là Thường Thân. Hóa Phật là tùy theo từng loài mà hóa hiện thân hình.

“Đăng địa mới thấy Báo Thân”: Thập Tín, Tam Hiền Bồ Tát chẳng đoạn vô minh, chẳng chứng Chân Như, chỉ thấy Ứng Thân. Từ Sơ Địa trở lên, đoạn một phần vô minh, sẽ thấy một phần Báo Thân, lần lượt càng vi tế, nhiệm mầu hơn. Nếu vô minh đã hết, đạt đến địa vị tột cùng là Diệu Giác, sẽ không có Phật để có thể thấy. Do cơ duyên của Bồ Tát chẳng còn, Như Lai bèn thôi ứng hiện. Chư Phật chẳng có đây kia trông thấy lẫn nhau. Vì thế nói: “Như Lai hiện khởi Tha Thọ Dụng, Thập Địa Bồ Tát là căn cơ được độ [bởi thân ấy]”.

Khởi Tín Luận lại nói: “Một là do nương vào phân biệt sự thức, cho nên [thân Phật] do phàm phu và người có tâm Nhị Thừa trông thấy thì gọi là Ứng Thân. Do chẳng biết là Chuyển Thức biến hiện, thấy [thân ấy] có từ bên ngoài, chấp sắc có rành rành từng loại”, chẳng thể biết hết được!

Hai là nương theo nghiệp thức, tức là thân Phật do Bồ Tát từ Sơ Phát Ý cho đến Bồ Tát tâm đã đạt đến địa vị rốt ráo trông thấy, thì gọi là Báo Thân. Thân có vô lượng sắc, mỗi sắc có vô lượng tướng. Mỗi tướng có vô lượng hảo. Lìa các tướng rành rành, thường có thể trụ trì. Lại nữa, phàm phu thấy thân sắc đức Phật là thô sắc, chẳng phải là tướng nhận lãnh sự vui sướng. Vì thế, nói là Ứng Thân. Hàng Sơ Phát Ý Bồ Tát do tin sâu pháp Chân Như, sẽ được thấy ít phần sắc tướng [của Báo Thân]. Tuy biết những sự như sắc tướng trang nghiêm, nhưng vị Bồ Tát ấy hãy còn tự phân biệt vì chưa chứng nhập địa vị Pháp Thân. Nếu đạt được tịnh tâm, tướng trông thấy sẽ vi diệu, Dụng sẽ chuyển thành cao trội, cho đến khi đạt đến địa vị Bồ Tát tận cùng, sẽ thấy rốt ráo. Nếu lìa nghiệp thức, sẽ chẳng thấy tướng.

Thuyết trước dựa theo Biệt Giáo, còn Luận Khởi Tín vâng theo Viên Giáo. Thập Trụ của Viên Giáo chính là Thập Địa của Biệt Giáo. Thập Địa của Biệt Giáo thấy Báo Thân, lần lượt vi tế, nhiệm mầu hơn. Thập Địa của Viên Giáo thấy Báo Thân, lại càng lần lượt vi tế, nhiệm mầu hơn nữa).

(Sao) Kiêm Bồ Tát, Thanh Văn giả, như Quán Kinh thượng phẩm thượng sanh vân: “Phật dữ Quán Âm, Thế Chí, vô số hóa Phật, bách thiên tỳ kheo, Thanh Văn đại chúng, vô lượng chư thiên, hiện kỳ nhân tiền”, nhi diệc hữu Phật bất lai nghênh, Bồ Tát lai giả, kim tùng đa phần.

(鈔)兼菩薩聲聞者，如觀經上品上生云：佛與觀音勢至，無數化佛，百千比丘，聲聞大眾，無量諸天，現其人前，而亦有佛不來迎，菩薩來者，今從多分。

(Sao: “Kiêm Bồ Tát, Thanh Văn”: Như trong phần thượng phẩm thượng sanh của Quán Kinh có nói: “Phật và Quán Âm, Thế Chí, vô số hóa Phật, trăm ngàn tỳ kheo, Thanh Văn đại chúng, vô lượng chư thiên, hiện trước người ấy”. Cũng có trường hợp, Phật chẳng đến đón, Bồ Tát đến đón. Nay nói theo đa số [là Phật đến đón]).

(Sớ) Vấn: “Lâm chung Phật hiện, diệc hữu ma phủ?” Đáp: Cổ vị vô ma. Thoát hoặc hữu chi, quý tại biện thức.

(Sao) Vô ma giả, đơn tu Thiền Định, hoặc khởi Ấm Ma, như Lăng Nghiêm, Chỉ Quán chư kinh luận trung biện chi thậm tất. Kim vị niệm Phật giả, Phật oai thần lực, Phật bổn nguyện lực, đại quang minh trung, tất vô ma sự. Nhiên diệc hữu túc chướng thâm hậu, hoặc bất thiện dụng tâm, dung hữu ma khởi. Cố vị khả định, tu dự biện thức. Như kinh luận thuyết, hành nhân kiến Phật, biện chi hữu nhị. Nhất, bất dữ Tu Đa La hợp giả, thị vi ma sự. Nhị, bất dữ bổn sở tu hợp giả, thị vi ma sự. Sở dĩ nhiên giả? Dĩ đơn tu Thiền nhân, bổn sở tu nhân, duy tâm vô cảnh cố. Ngoại hữu Phật hiện, tất trí bất luận, dĩ quả bất hiệp nhân cố. Kim niệm Phật nhân, nhất sanh ức Phật, lâm chung kiến Phật, nhân quả tương phù, hà đắc khái vi ma sự? Nhược hoặc vị năng liễu quyết, đản như tiền biện biệt sát thức nhi dĩ!

(Diễn) Lăng Nghiêm, Chỉ Quán biện chi thậm tất giả, Lăng Nghiêm khai ngũ thập chủng Ấm Ma, nhi Thọ, Tưởng nhị ấm thị quỷ thần ma, thiên ma. Chỉ Quán khai thập cảnh, tam chướng, tứ ma, nhi ma sự cảnh, thị nghiệp chướng thiên ma. Bất dữ Tu Đa La hợp giả, Tu Đa La trung vị Ứng Thân hữu tam thập nhị tướng, bát thập chủng hảo, Báo Thân hữu bát vạn tứ thiên tướng, tướng hữu bát vạn tứ thiên hảo. Nhược tướng hảo chi số, hoặc đa quả bất định, tất vi ma sự. Bất dữ bổn sở tu hợp giả, như bổn sở quán Tây Phương chi Phật, kim Phật tùng Đông lai, duy quán tọa tướng, kim kiến ngọa tướng đẳng.

(疏)問：臨終佛現，亦有魔否？答：古謂無魔。脫或有之，貴在辨識。

(鈔)無魔者，單修禪定，或起陰魔，如楞嚴止觀諸經論中辨之甚悉。今謂念佛者，佛威神力，佛本願力，大光明中，必無魔事。然亦有宿障深厚，或不善用心，容有魔起。固未可定，須預辨識。如經論說，行人見佛，辨之有二。一、不與脩多羅合者，是為魔事。二、不與本所修合者，是為魔事。所以然者？以單修禪人，本所修因，唯心無境故。外有佛現，悉置不論，以果不協因故。今念佛人，一生憶佛，臨終見佛，因果相符，何得概為魔事？若或未能了決，但如前辨別察識而已！

(演)楞嚴止觀辨之甚悉者，楞嚴開五十種陰魔，而受想二陰是鬼神魔，天魔。止觀開十境，三障，四魔，而魔事境，是業障天魔。不與修多羅合者，修多羅中謂應身有三十二相，八十種好，報身有八萬四千相，相有八萬四千好。若相好之數，或多寡不定，悉為魔事。不與本所修合者，如本所觀西方之佛，今佛從東來，唯觀坐相，今見臥相等。

(Sớ: Hỏi: “Lâm chung Phật hiện, cũng có trường hợp là ma hóa hiện hay chăng?” Đáp: Cổ nhân nói ‘chẳng có ma’. Nếu như là có thì điều cốt yếu là phân biệt để nhận biết.

Sao: “Chẳng có ma”: [Hành nhân] chỉ tu Thiền Định, có lẽ bị Ấm Ma dấy lên, như trong Lăng Nghiêm, [Ma Ha] Chỉ Quán, và các kinh luận đã biện định rất tường tận. Nay nói: Người niệm Phật do sức oai thần, do sức bổn nguyện của Phật, ở trong đại quang minh [của Phật], ắt chẳng có ma sự! Nhưng cũng có kẻ do nghiệp chướng đời trước sâu dầy, hoặc do chẳng khéo dụng tâm; cho nên có thể gặp ma sự dấy lên. Do đó, chẳng thể nói nhất định [là có bị ma dựa hay không], cần phải chuẩn bị nhận biết sẵn. Như trong kinh luận nói: Biện định về chuyện người tu hành thấy Phật thì có hai điều. Một là nếu chẳng phù hợp Khế Kinh thì là ma sự. Hai là chẳng phù hợp với những gì ta vốn tu tập thì là ma sự.

Vì lẽ nào? Người chỉ tu Thiền, vốn tu cái nhân “chỉ là tâm, chẳng có cảnh”. Bên ngoài có Phật hiện, bèn bỏ mặc chẳng hỏi tới, do quả chẳng tương ứng nhân vậy. Nay người niệm Phật suốt đời nhớ Phật, lâm chung thấy Phật, nhân quả phù hợp; sao lại nhất loạt bảo là ma sự? Nếu chưa thể quyết đoán rõ ràng, chỉ nên biện định, xem xét để nhận biết như trong phần trên đã nói đó thôi.

Diễn: “Kinh Lăng Nghiêm và luận Ma Ha Chỉ Quán biện định rất tường tận”: Kinh Lăng Nghiêm vạch ra năm mươi loại Ấm Ma, nhưng hai thứ Thọ Ấm và Tưởng Ấn chính là quỷ thần ma và thiên ma. Luận Ma Ha Chỉ Quán đề ra mười cảnh, ba chướng, bốn ma, nhưng cảnh, ma và sự chính là nghiệp chướng thiên ma. “Chẳng phù hợp Tu Đa La”: Trong Khế Kinh nói Ứng Thân có ba mươi hai tướng, tám mươi thứ hảo, Báo Thân có tám vạn bốn ngàn tướng, mỗi tướng có tám vạn bốn ngàn hảo. Nếu số lượng tướng hảo hoặc nhiều, hoặc ít, không nhất định, thì đều là ma sự. “Chẳng phù hợp với những gì ta vốn tu tập”: Như ta vốn quán vị Phật ở phương Tây mà nay Phật từ phương Đông đi đến, hoặc chỉ quán tướng ngồi, nay thấy Phật hiện tướng nằm v.v…)

(Sao) Vấn: “Ký viết phi ma, đương thị chân Phật, nhi cổ vị Phật vô khứ lai, vân hà hữu Phật hiện tại kỳ tiền?” Đáp: Cảm ứng đạo giao, bất phương bất lai nhi lai, vô kiến nhi kiến. Cố Vĩnh Minh vị: “Như huyễn, phi thật, tắc tâm Phật lưỡng vong, nhi bất vô huyễn tướng, tắc bất hoại tâm Phật”. Hựu vân: “Pháp Thân chân Phật, bổn vô sanh diệt”. Tùng Chân khởi Hóa, tiếp dẫn mê căn. Thử nãi Như Lai bổn nguyện công đức, linh bỉ hữu duyên chúng sanh, chuyên tâm tưởng niệm, năng ư tự tâm kiến Phật lai nghênh, bất thị chư Phật thật khiển Hóa Thân nhi lai nghênh tiếp. Tắc Phật thân trạm nhiên thường tịch, chúng sanh kiến hữu khứ lai. Như kính trung hình, phi nội, phi ngoại, như mộng trung sự, bất hữu, bất vô. Hựu kinh vân: “Ưng dĩ Phật thân đắc độ giả, tức hiện Phật thân, nhi vị thuyết pháp”, diệc thử ý dã. Thị cố, thủy thanh tắc nguyệt tự lai, tâm tịnh tắc Phật tự hiện, sở vị “cảm ứng đạo giao nan tư nghị dã”.

(Diễn) “Như huyễn, phi thật” hạ, thị Vĩnh Minh ngữ. Thử nãi Như Lai hạ, thị đại sư xuất tùng chân khởi hóa chi ý. Như kính trung hình phi nội, phi ngoại giả, nhược ngôn hình tại kính nội, bất phương đương thể toàn Không. Nhược ngôn hình tại kính ngoại, bất phương kính trung hiển hiện. Phật hiện diệc nhiên. Nhược ngôn Phật tại tâm nội, bất phương thật tại Tây Phương. Nhược ngôn Phật tại tâm ngoại, ly tâm thật vô hữu Phật. Như mộng trung sự bất hữu, bất vô giả. Nhược vân mộng sự thị hữu, cập chí ư tỉnh, liễu vô sở đắc. Nhược vân mộng sự thị vô, chánh đương mộng thời, nguyên hữu mộng cảnh, Phật hiện diệc nhiên. Nhược ngôn thị hữu, tự tâm hiển hiện, đương thể toàn Không. Nhược ngôn thị vô, cảm ứng đạo giao, bất hoại huyễn tướng. Thủy thanh tắc nguyệt tự lai, tâm tịnh tắc Phật tự hiện giả, vị thủy tuy thanh, thiên thượng vô nguyệt bất năng hiện. Như tâm tuy tịnh, vô Phật bi nguyện vi duyên, bất năng hiện. Hựu như nguyệt tuy minh, địa trung vô thủy bất năng hiện. Như Phật tuy hữu bi nguyện chi duyên, chúng sanh tâm cấu bất năng hiện. Chấp Phật tùng tâm hiện, bất tín Tây Phương hữu Phật; chấp Phật Tây lai, bất tín tự tâm hiển hiện, giai tà kiến dã.

(鈔)問：既曰非魔，當是真佛，而古謂佛無去來，云何有佛現在其前？答：感應道交，不妨不來而來，無見而見。故永明謂：如幻非實，則心佛兩忘，而不無幻相，則不壞心佛。又云：法身真佛，本無生滅。從真起化，接引迷根。此乃如來本願功德，令彼有緣眾生，專心想念，能於自心見佛來迎，不是諸佛實遣化身而來迎接。則佛身湛然常寂，眾生見有去來。如鏡中形，非內非外，如夢中事，不有不無。又經云：應以佛身得度者，即現佛身，而為說法，亦此意也。是故，水清則月自來，心淨則佛自現，所謂感應道交難思議也。

(演)如幻非實下，是永明語。此乃如來下，是大師出從真起化之意。如鏡中形非內非外者，若言形在鏡內，不妨當體全空。若言形在鏡外，不妨鏡中顯現。佛現亦然。若言佛在心內，不妨實在西方。若言佛在心外，離心實無有佛。如夢中事不有不無者，若云夢事是有，及至於醒，了無所得。若云夢事是無，正當夢時，原有夢境，佛現亦然。若言是有，自心顯現，當體全空。若言是無，感應道交，不壞幻相。水清則月自來，心淨則佛自現者，謂水雖清，天上無月不能現。如心雖淨，無佛悲願為緣，不能現。又如月雖明，地中無水不能現。如佛雖有悲願之緣，眾生心垢不能現。執佛從心現，不信西方有佛；執佛西來，不信自心顯現，皆邪見也。

(Sao: Hỏi: Đã nói chẳng phải là ma, thì phải là Phật thật sự, nhưng cổ nhân nói “Phật chẳng đến, đi”, sao lại có Phật hiện ra trước người ấy? Đáp: Cảm ứng đạo giao, chẳng ngại gì không đến mà đến, chẳng thấy mà thấy. Vì thế, ngài Vĩnh Minh bảo là: “Như huyễn, chẳng thật, cho nên tâm và Phật cùng mất. Do huyễn tướng chẳng không, cho nên chẳng hoại tâm và Phật”. Lại nói: “Vị Phật chân thật nơi Pháp Thân vốn chẳng có sanh diệt”. Từ Chân Phật sanh khởi Hóa Phật để tiếp dẫn những căn cơ đang mê muội. Đây chính là bổn nguyện công đức của Như Lai, khiến cho chúng sanh hữu duyên chuyên tâm tưởng niệm, có thể từ tự tâm thấy Phật đến đón tiếp, chẳng phải là chư Phật thật sự sai Hóa Thân đến đón tiếp. Phật thân trong lặng, thường tịch, mà chúng sanh thấy có đến, đi. Như hình trong gương, chẳng phải trong, chẳng phải ngoài; như chuyện trong mộng, chẳng có, chẳng không. Kinh lại nói: “Nên dùng thân Phật để đắc độ, bèn hiện thân Phật để thuyết pháp” cũng là ý này. Do vậy, nước trong nên trăng tự hiện bóng, tâm tịnh ắt Phật tự hiện. Đó gọi là “cảm ứng đạo giao khó thể nghĩ bàn” vậy.

Diễn: Từ “như huyễn, chẳng thật” trở đi là lời của ngài Vĩnh Minh. Từ “đấy chính là Như Lai” trở đi, đại sư nêu ra ý nghĩa từ Chân Phật lưu xuất Hóa Phật. “Như hình ảnh trong gương chẳng ở trong, chẳng ở ngoài”: Nếu nói hình ảnh ở trong gương, chẳng trở ngại toàn bộ bản thể của chúng là Không. Nếu nói hình ở ngoài gương, chẳng trở ngại hiển hiện trong gương. Phật hiện thì cũng giống như vậy. Nếu nói Phật ở trong tâm, chẳng trở ngại Phật thật sự ở Tây Phương. Nếu nói Phật ở ngoài tâm, lìa tâm thì thật sự chẳng có Phật.

“Như chuyện trong mộng chẳng có, chẳng không”: Nếu nói chuyện trong mộng là có thì đến khi tỉnh giấc, trọn chẳng thể được! Nếu nói chuyện trong mộng là không, ngay trong khi đang nằm mộng, vốn có mộng cảnh! Phật hiện thì cũng giống như thế. Nếu nói là có, đó là do tự tâm hiển hiện, toàn thể là Không. Nếu nói là không, cảm ứng đạo giao chẳng hoại huyễn tướng.

“Nước trong, trăng tự đến; tâm tịnh, Phật tự hiện” tức là nước tuy trong, nhưng trên trời không có vầng trăng, [bóng trăng] sẽ chẳng thể hiện. Như tâm tuy tịnh, chẳng có bi nguyện của Phật làm duyên, sẽ chẳng thể hiện. Lại như trăng tuy sáng, dưới đất chẳng có nước thì trăng chẳng thể hiện. Như Phật tuy có bi nguyện làm duyên, nhưng tâm chúng sanh nhơ bẩn, cho nên chẳng thể hiện. Chấp Phật từ tâm hiện, chẳng tin Tây Phương có Phật; hoặc chấp Phật từ phương Tây đến, chẳng tin tự tâm hiển hiện, đều là tà kiến).

(Sớ) Cố tri lâm chung thiết tượng trợ niệm, văn tải thánh kinh, pháp truyền Tây Vực, bất ưng nghi trở.

(Sao) Hoa Nghiêm thập ngũ kinh tụng vân: “Kiến hữu lâm chung khuyến niệm Phật. Hựu thị tôn tượng linh chiêm kính. Tỷ ư Phật sở thâm quy ngưỡng. Thị cố đắc thành thử quang minh”. Sớ vân: “Tây Vực pháp, hữu dục xả mạng giả, linh diện Tây. Ư tiền, an nhất lập tượng, tượng diệc diện Tây. Dĩ phan đảnh quải tượng thủ chỉ, linh bệnh nhân thủ tróc phan cước. Tác tùy Phật vãng sanh tưởng, kiêm dữ thiêu hương, minh khánh, trợ xưng Phật danh. Phi trực vong giả đắc sanh Phật tiền, diệc chung thành kiến Phật quang dã. Nhược thần du đại phương, khứ lưu vô ngại giả, trí chi ngôn ngoại. Bất nhĩ, miễn chiên tư hạnh”. Như thượng, tắc đặc vị thiết tượng, dĩ trợ vãng sanh. Hà huống nhất tâm bất loạn, cảm Phật hiện tiền, nãi lự vi ma, tự sanh nghi trở!

(Diễn) Hoa Nghiêm thập ngũ hạ, thị thích “văn tải thánh kinh”.

Sớ vân Tây Vực hạ, thị thích “pháp truyền Tây Vực”. Thần du đại phương hạ, thị thích “bất ưng nghi trở”. Hoa Nghiêm Tụng giả, kinh vân: “Hựu phóng quang minh danh Kiến Phật, thử quang giác ngộ tương một giả, linh bỉ tùy niệm kiến Như Lai. Mạng chung đắc sanh kỳ tịnh quốc. Kiến hữu lâm chung” đẳng.

(疏)故知臨終設像助念，文載聖經，法傳西域，不應疑阻。

(鈔)華嚴十五經頌云：見有臨終勸念佛。又示尊像令瞻敬。俾於佛所深歸仰。是故得成此光明。疏云：西域法，有欲捨命者，令面西。於前，安一立像，像亦面西。以旛頂掛像手指，令病人手捉旛腳。作隨佛往生想，兼與燒香鳴磬，助稱佛名。非直亡者得生佛前，亦終成見佛光也。若神遊大方，去留無礙者，置之言外。不爾，勉旃斯行。如上，則特為設像，以助往生。何況一心不亂，感佛現前，乃慮為魔，自生疑阻！

(演)華嚴十五下，是釋文載聖經。疏云西域下，是釋法傳西域。神游大方下，是釋不應疑阻。華嚴頌者，經云：又放光明名見佛，此光覺悟將歿者，令彼隨念見如來。命終得生其淨國。見有臨終等。

(Sớ: Vì thế, biết là “lâm chung, bày tượng Phật để trợ niệm”, kinh văn đã được ghi chép trong thánh kinh, pháp ấy được lưu truyền tại Tây Vực, chớ nên nghi ngờ, ngăn trở.

Sao: Trong quyển mười lăm của kinh Hoa Nghiêm có bài kệ tụng như sau: “Thấy kẻ lâm chung, khuyên niệm Phật. Lại bày tôn tượng để người ấy chiêm ngưỡng, tôn kính, khiến cho người ấy quy ngưỡng Phật sâu xa, cho nên được thành tựu quang minh này”. Lời Sớ ghi: “Pháp tắc bên Tây Vực là hễ có người sắp xả mạng, bèn bảo họ hướng về phương Tây. Trước mặt, đặt một tượng Phật đứng. Tượng cũng hướng về phương Tây. Treo đỉnh lá phan nơi ngón tay của tượng, bảo bệnh nhân nắm lấy đuôi lá phan. [Bảo người sắp mất] tưởng [chính mình] theo Phật vãng sanh. Kèm thêm thắp hương, gõ khánh, xưng danh hiệu Phật trợ niệm. Dẫu chẳng thể trực tiếp làm cho người chết được sanh về trước Phật, thì rốt cuộc cũng trở thành trông thấy quang minh của Phật. Nếu là bậc thần thông dạo chơi khắp các cõi, đi, ở vô ngại, thì hãy để [cách này lại] đó, chẳng bàn tới nữa. Nếu chẳng phải [là người có căn cơ nhạy bén như] vậy, hãy gắng sức làm theo hạnh ấy, [tuân theo những điều đã nói] như trên đây, đặc biệt vì [người lâm chung ấy] mà bày tượng, hòng giúp cho người ấy vãng sanh”. Huống hồ là đối với người đã đắc nhất tâm bất loạn, cảm Phật hiện tiền, lại lo là ma hiện, để rồi tự sanh nghi hoặc, chướng ngại ư?

Diễn: Từ “Hoa Nghiêm quyển thứ mười lăm” trở đi nhằm chú giải câu “kinh văn đã được chép trong thánh kinh”. Từ chữ “Sớ rằng: Pháp tắc ở Tây Vực”, giải thích pháp tắc được lưu truyền ở Tây Vực. Từ câu “thần thông dạo chơi khắp các cõi”, giải thích vì sao chẳng nên nghi ngờ để gây chướng ngại. “Bài tụng trong kinh Hoa Nghiêm”: Kinh chép: “Lại phóng quang minh tên Thấy Phật, quang ấy giác ngộ người sắp chết, dạy họ niệm theo, thấy Như Lai. Mạng chung được sanh về cõi tịnh. Thấy người lâm chuyên khuyên niệm Phật…”)

(Sớ) Xứng Lý, tắc tự tánh vọng cùng, chân lộ, thị lâm chung Phật hiện nghĩa.

(Sao) Vọng tâm vị tận, u u miên miên, thị vi mạng căn vị đoạn, Hoặc đoạn, chấp Không, tình tiêu, kiến tạ, nhân vong, gia phá, yên diệt, hôi phi, mạng chung chi vị dã. Chư vọng tận trừ, bất trực chân hà đãi? Cầu Phật bất hiện tiền, bất khả đắc dã. Nhiên nhi Phật từ vô hạn, khởi tất lâm chung. Thị cố, thời thời thị thời nhân, thời nhân tự bất thức.

(Diễn) U u miên miên, tức thị đệ ngũ điên đảo vi tế tinh Tưởng, sở vị như cấp lưu thủy, vọng như điềm tĩnh, lưu cấp bất kiến, phi thị vô lưu dã. Mạng Căn vị đoạn giả, nhược Thức Ấm tận, tắc năng siêu việt Mạng Trược, Thức Ấm vị tận, tắc thập nhị loại chi mạng nguyên vị đoạn dã. Hựu u u miên miên Mạng Căn vị đoạn giả, diệt nhất thiết kiến văn giác tri, nội thủ u nhàn, bách xích can đầu nhân dã. Nhân vong gia phá, yên diệt hôi phi giả, Nhân Không, Pháp Không, Không Không diệc Không, bách xích can đầu trùng tấn bộ dã. Thử ước đoạn Hoặc chứng Chân thuyết. Nhiên nhi hạ, vị Phật thể bổn nhiên, bất nhân đoạn hiển, thời thời hiển hiện, vật vật toàn chương, đản nhân tự bất giác nhĩ, thử ước bổn nhiên Tánh Đức thuyết. Thị cố hạ, cổ kệ vân: “Di Lặc chân Di Lặc, hóa thân thiên vạn ức, thời thời thị thời nhân, thời nhân tự bất thức”, thị dã.

(疏)稱理，則自性妄窮，真露，是臨終佛現義。

(鈔)妄心未盡，幽幽綿綿，是為命根未斷，惑斷執空，情消見謝，人亡家破，煙滅灰飛，命終之謂也。諸妄盡除，不直真何待？求佛不現前，不可得也。然而佛慈無限，豈必臨終。是故，時時示時人，時人自不識。

(演)幽幽綿綿，即是第五顛倒微細精想，所謂如急流水，望如恬靜，流急不見，非是無流也。命根未斷者，若識陰盡，則能超越命濁，識陰未盡，則十二類之命元未斷也。又幽幽綿綿命根未斷者，滅一切見聞覺知，內守幽閑，百尺竿頭人也。人亡家破，煙滅灰飛者，人空法空，空空亦空，百尺竿頭重進步也。此約斷惑證真說。然而下，謂佛體本然，不因斷顯，時時顯現，物物全彰，但人自不覺爾，此約本然性德說。是故下，古偈云：彌勒真彌勒，化身千百億，時時示時人，時人自不識，是也。

(Sớ: Xứng Lý thì tự tánh vọng hết, chân tánh tỏ lộ, đó là ý nghĩa “lâm chung, Phật hiện”.

Sao: Vọng tâm chưa hết, mờ mờ mịt mịt, đó là “Mạng Căn chưa đoạn”. Hoặc (phiền não) đã đoạn, nhưng chấp trước nơi Không, tình chấp tiêu trừ, kiến chấp rơi rụng, người chết, nhà tan, khói tắt, tro bay, chính là ý nghĩa “mạng chung”. Trừ sạch các vọng, há còn chẳng phải là chân ư? [Khi ấy], cầu Phật chẳng hiện tiền, trọn chẳng thể được; nhưng lòng Từ của Phật là vô hạn, há cứ phải là khi lâm chung [mới thấy Phật]. Vì thế, “luôn luôn hiện trước người đời, người đời nào có biết hay chút gì”.

Diễn: “Mờ mờ mịt mịt” chính là cái Tưởng điên đảo vi tế, tinh vi thứ năm, thường được diễn tả là như nước chảy xiết, thoạt nhìn thì dường như là nước êm đềm, chẳng thấy nó đang chảy xiết, chứ không phải là nó không chảy. “Mạng Căn chưa đoạn”: Nếu Thức Ấm đã tận, ắt có thể vượt thoát Mạng Trược. Nếu Thức Ấm chưa tận, tức là mười hai loại mạng nguyên chưa đoạn. Lại nữa, “Mạng Căn chưa đoạn mờ mờ mịt mịt” là diệt hết thảy thấy, nghe, hay, biết, trong tâm giữ sự tĩnh lặng, thanh nhàn, là người ở đầu sào trăm thước. “Người chết, nhà tan, khói tắt, tro bay”: Nhân Không, Pháp Không, Không Không cũng là Không, đầu sào trăm thước lại bước thêm bước nữa. Đây là nói theo phương diện đoạn Hoặc chứng Chân.

Từ “nhưng lòng Từ” trở đi, ý nói bản thể của Phật vốn sẵn như thế, chẳng do đoạn [phiền não, vô minh] mà hiển lộ, mà là luôn luôn hiển hiện, trong vật nào cũng đều phô bày trọn vẹn, chỉ có mọi người chẳng nhận biết đó thôi! Đấy là nói theo phương diện sẵn có của Tánh Đức. Từ chữ “vì thế” trở đi, cổ nhân có bài kệ như sau: “Di Lặc chân Di Lặc, hóa thân ngàn vạn ức, luôn luôn hiện trước người đời, người đời nào có biết hay chút gì” để nói về ý này vậy).

Nhị, ngã vãng Phật xứ.

(Kinh) Thị nhân chung thời, tâm bất điên đảo, tức đắc vãng sanh A Di Đà Phật Cực Lạc quốc độ.

(Sớ) Thượng ngôn lâm giả, thị tương dục mạng chung. Kim ngôn “chung thời”, chánh noãn tận, thức khứ. Tâm bất điên đảo giả, dĩ nhất tâm bất loạn, cố bất điên đảo. Dĩ bất điên đảo, cố bất sanh tha xứ. “Tức đắc” giả, ngôn kỳ tốc dã.

(Diễn) Noãn tận, thức khứ giả, chúng sanh tức, noãn, thức tam duyên hòa hợp, giả lập Mạng Căn. Thức, tức Lại Da Kiến Phần. Tức noãn, tức Lại Da Tướng Phần. Thử bát thức giả, lai vi tiên phong, khứ vi hậu điện. Noãn tận thức khứ, chánh bát thức ly thể thời dã.

二、我往佛處。

(經)是人終時，心不顛倒，即得往生阿彌陀佛極樂國土。

(疏)上言臨者，是將欲命終。今言終時，正煖盡識去。心不顛倒者，以一心不亂，故不顛倒。以不顛倒，故不生他處。即得者，言其速也。

(演)暖盡識去者，眾生息暖，識三緣和合，假立命根。識，即賴耶見分。息暖，即賴耶相分。此八識者，來為先鋒，去為後殿。暖盡識去，正八識離體時也。

(Hai, ta đến chỗ Phật.

Kinh: Người ấy lúc mất, tâm chẳng điên đảo, bèn được sanh về cõi nước Cực Lạc của A Di Đà Phật.

Sớ: Chữ “lâm” nói [trong phần chánh kinh] trên đây chính là khi mạng sắp hết. Nay nói là “chung thời” tức là khi hơi ấm đã hết, thần thức đã rời đi. “Tâm chẳng điên đảo”: Do nhất tâm bất loạn, nên chẳng điên đảo. Do chẳng điên đảo, nên chẳng sanh vào nơi khác. “Liền

được” ý nói “nhanh chóng”.

Diễn: “Hơi ấm hết, thần thức rời đi”: Chúng sanh là do ba duyên hơi thở, sức nóng, và thức hòa hợp, giả lập Mạng Căn. Thức là Kiến Phần của A Lại Da. Hơi thở và sức nóng thuộc vào Tướng Phần của A Lại Da. Thức thứ tám làm tiên phong mà đến [nhập thai], nó ra đi sau cùng [khi thọ mạng chấm dứt]. “Hơi ấm hết, thần thức rời đi” chính là lúc thức thứ tám rời khỏi thân thể).

(Sao) Điên đảo giả, diêu kỳ bình nhật tùy thuận vọng tưởng, bất tu chánh niệm, tâm đa tán loạn. Như tiền sở vị tương xả noãn xúc, nhất sanh sở tác, câu thời hiện tiền, tâm thần hoàng bố, động chỉ huy hoắc. Ưng nhập địa ngục giả, đao sơn, kiếm thụ, thị tác viên lâm. Ưng đọa súc sanh giả, mã phúc, lư thai, nhận vi đường vũ. Tựu linh tác thiện, hợp sanh nhân thiên, vị miễn tăng ái phụ mẫu, nãi chí tiểu thánh sơ tâm, do bất năng chánh tri xuất nhập, giai sở vị điên đảo dã. Thừa thử điên đảo, tam giới thất thú, tùy nghiệp thọ sanh. Kim ký nhất tâm bất loạn, tắc nội ngưng chánh niệm, ngoại cảm Phật nghênh, xả thử báo thân, kính sanh bỉ quốc, như Phật ngôn: “Tùy kỳ tâm tịnh, tắc Phật độ tịnh”. Hựu ngôn: “Nhất thiết quốc độ, duy tưởng sở trì”. Tịnh tưởng thành tựu, tất đắc vãng sanh; cố vô nghi dã.

(Diễn) Tâm thần hoàng bố, động chỉ huy hoắc giả, Quy Sơn vân: “Lâm hành huy hoắc, phạ bố chương hoàng, tiền lộ mang mang, vị tri hà vãng?” Vị miễn tăng ái phụ mẫu giả, kinh vân: “Kiến minh sắc phát, minh kiến tưởng thành, dị kiến thành tăng, đồng tưởng thành ái, lưu ái vi chủng, nạp Tưởng vi thai. Giao cấu phát sanh, hấp dẫn đồng nghiệp”. Tiểu thánh sơ tâm bất năng chánh tri xuất nhập giả, cổ vân: “Bồ Tát hữu cách ấm chi hôn, La Hán hữu xuất thai chi muội”, thị dã. Tùy nghiệp thọ sanh giả, Thất Hiền Nữ kinh vân: “Tước lai nhập bình trung, dĩ hộc phú kỳ khẩu, xuyên tước phi khứ”. Thức tâm tùy nghiệp tẩu, vị nghiệp thức thành hình, y Tứ Đại trụ, Tứ Đại phân trương, nghiệp thức tùy nghiệp chuyển dã. Nhất thiết quốc độ duy Tưởng sở trì giả, Khởi Tín vân: “Nhất thiết chư pháp, duy y vô minh vọng tâm nhi đắc trụ trì. Nhược ly vọng tâm, tắc vô nhất thiết chư pháp tự tướng khả đắc”. Lăng Nghiêm vân: “Tưởng trừng thành quốc độ, tri giác nãi chúng sanh” đẳng.

(鈔)顛倒者，繇其平日隨順妄想，不修正念，心多散亂。如前所謂將捨煖觸，一生所作，俱時現前，心神惶怖，動止揮霍。應入地獄者，刀山劍樹，視作園林。應墮畜生者，馬腹驢胎，認為堂宇。就令作善，合生人天，未免憎愛父母，乃至小聖初心，猶不能正知出入，皆所謂顛倒也。乘此顛倒，三界七趣，隨業受生。今既一心不亂，則內凝正念，外感佛迎，捨此報身，徑生彼國，如佛言：隨其心淨，則佛土淨。又言：一切國土，唯想所持。淨想成就，必得往生；固無疑也。

(演)心神惶怖，動止揮霍者，溈山云：臨行揮霍，怕佈慞惶，前路茫茫，未知何往？未免憎愛父母者，經云：見明色發，明見想成，異見成憎，同想成愛，流愛為種，納想為胎。交遘發生，吸引同業。小聖初心不能正知出入者，古云：菩薩有隔陰之昏，羅漢有出胎之昧，是也。隨業受生者，七賢女經云：雀來入瓶中，以縠覆其口，穿雀飛去。識心隨業走，謂業識成形，依四大住，四大分張，業識隨業轉也。一切國土唯想所持者，起信云：一切諸法，唯依無明妄心而得住持。若離妄心，則無一切諸法自相可得。楞嚴云：想澄成國土，知覺乃眾生等。

(Sao: “Điên đảo”: Do thường ngày tùy thuận vọng tưởng, chẳng tu chánh niệm, tâm lắm nỗi tán loạn. Như trong phần trên đã nói: Lúc hơi nóng [trong thân thể] sắp mất đi, những việc đã làm trong suốt một đời đều cùng hiện tiền, tâm thần hoảng sợ, động tác quýnh quíu. Kẻ đáng vào địa ngục, sẽ thấy núi đao, rừng gươm là vườn rừng. Kẻ đáng đọa súc sanh, sẽ ngỡ bụng ngựa, thai lừa là nhà to, điện lớn. Dẫu cho người làm lành, đáng sanh vào cõi trời, người, chưa khỏi yêu ghét cha mẹ. Cho đến hàng tiểu thánh, sơ tâm, còn chưa thể biết xuất thai, nhập thai đúng thật, đều gọi là “điên đảo” vậy. Do sự điên đảo ấy mà theo nghiệp thọ sanh trong bảy đường của ba cõi.

Nay đã là nhất tâm bất loạn, tức là bên trong thì chánh niệm ngưng đọng, bên ngoài cảm Phật đón tiếp. Bỏ báo thân này, nhanh chóng sanh về nước kia, như đức Phật đã nói: “Do cái tâm tịnh mà cõi nước Phật thanh tịnh”. Lại nói: “Hết thảy các cõi nước chỉ do tưởng mà được duy trì”. Tịnh tưởng thành tựu, ắt được vãng sanh, cho nên chẳng nghi ngờ.

Diễn: “Tâm thần hoảng sợ, động tác quýnh quíu”: Ngài Quy Sơn nói: “Lúc sắp ra đi (lìa đời), sợ sệt, hốt hoảng, nẻo trước mịt mờ, chẳng biết sẽ về đâu?” “Chưa khỏi ghét yêu cha mẹ”: Kinh dạy: “[Khi thần thức sắp đầu thai, thấy tất cả đều tối mịt, chỉ có chỗ cha mẹ để người ấy sắp đầu thai] là thấy có sắc sáng phát khởi. Do thấy chỗ sáng ấy, liền mong được thành tựu, [nếu thần thức đó thấy mình cùng giới tính với cha hay mẹ] liền sanh lòng ghét hay yêu. Ý tưởng yêu ghét tiếp tục lưu xuất, tạo thành chủng tử, khiến cho cái tưởng nương gá vào thai, Cha mẹ giao cấu là trợ duyên khiến cho thai tăng trưởng, thu hút những nghiệp cùng loại trong quá khứ của thần thức ấy”.

“Bậc tiểu thánh sơ tâm chẳng thể biết xuất thai, nhập thai đúng lẽ”: Cổ nhân nói: “Bồ Tát bị hôn mê khi cách ấm, La Hán mê muội khi lọt lòng mẹ” là nói về điều này. “Theo nghiệp mà thọ sanh”: Kinh Thất Hiền Nữ nói: “Chim sẻ chui vào bình, dùng nhiễu che miệng bình, chim sẻ xuyên qua nhiễu, bay mất”. Thức tâm theo nghiệp mà đi, nghiệp thức thành hình, nương vào Tứ Đại để trụ. Tứ Đại tách rời thì nghiệp thức sẽ chuyển theo nghiệp.

“Hết thảy cõi nước chỉ do Tưởng duy trì”: Khởi Tín Luận nói: “Hết thảy các pháp chỉ do nương vào vô minh vọng tâm mà được trụ trì. Nếu lìa vọng tâm thì sẽ không có tự tướng của hết thảy các pháp để đạt được”. Kinh Lăng Nghiêm nói: “Tưởng lắng đọng thành cõi nước, tri giác [hư vọng] bèn tạo thành chúng sanh” v.v…)

(Sao) Tha xứ giả hữu tam: Nhất giả, Sa Bà thế giới. Nhị giả, dư Phật quốc độ. Tam giả, bỉ quốc Biên Địa. Kim giai giản chi.

(Diễn) Bỉ quốc biên địa, tức thị nghi thành, tại cửu phẩm chi ngoại giả, dĩ kỳ vô chân thật tín tâm cố dã.

(鈔)他處者有三：一者，娑婆世界。二者，餘佛國土。三者，彼國邊地。今皆揀之。

(演)彼國邊地，即是疑城，在九品之外者，以其無真實信心故也。

(Sao: “Nơi khác” có ba chỗ: Một là thế giới Sa Bà; hai là các cõi Phật khác; ba là Biên Địa của cõi ấy (Biên Địa của Cực Lạc). Nay [do tâm chẳng điên đảo lúc lâm chung nên] đều loại trừ [người đã khuất sẽ sanh vào những nơi đó].

Diễn: Biên địa của cõi ấy chính là nghi thành, ở ngoài chín phẩm, do người ấy không có tín tâm chân thật).

(Sao) Tốc giả, bất kinh Trung Ấm, bất cách thời nhật, Quán Kinh sở vị: “Như đàn chỉ khoảnh, sanh Cực Lạc quốc dã”. Hựu Trí Giả vân: “Lâm chung tại Định chi tâm, tức thị Tịnh Độ. Động niệm, tắc vãng sanh Tịnh Độ thời”. Sở vân: “Tại Định” giả, kim tâm bất điên đảo thị. Sở vân: “Động niệm” giả, hậu nguyện sanh bỉ quốc thị.

(Diễn) Tại Định chi tâm tức thị Tịnh Độ, thử cứ Tịch Quang nhi ngôn, nhiên diệc bất phương thật hữu sự tướng.

(鈔)速者，不經中陰，不隔時日，觀經所謂：如彈指頃，生極樂國也。又智者云：臨終在定之心，即是淨土。動念，則往生淨土時。所云：在定者，今心不顛倒是。所云：動念者，後願生彼國是。

(演)在定之心即是淨土，此據寂光而言，然亦不妨實有事相。

(Sao: “Nhanh chóng” là chẳng trải qua Trung Ấm, chẳng cách biệt ngày giờ. Quán Kinh nói là: “Như trong khoảng khảy ngón tay, bèn sanh vào cõi Cực Lạc”. Ngài Trí Giả lại nói: “Lâm chung, tâm ở trong Định thì chính là Tịnh Độ. Hễ động niệm thì là lúc vãng sanh”. Nói: “Ở trong Định” chính là “hiện thời cái tâm chẳng điên đảo”. Nói: “Động niệm” tức là sau đó, nguyện sanh về cõi ấy.

Diễn: “Cái tâm tại Định chính là Tịnh Độ”, đây là dựa theo cõi Tịch Quang để nói, nhưng cũng chẳng trở ngại thật sự có sự tướng).

(Sớ) Đại Bổn vân: “Kỳ thân thể phi thế nhân chi thân thể, diệc phi thiên thượng nhân chi thân thể dã. Giai tích chúng thiện chi đức, tự nhiên hư vô chi thể, liên hoa trung hóa sanh, diệc vô nhũ dưỡng chi giả.

(Sao) Tích thiện giả, tức thị thiện căn phước đức thành tựu chi thân, phi dĩ dục ái vi nhân, Tứ Đại vi Thể, cố bất diêu thai ngục, thác chất hoa trì dã.

(Diễn) Phi dĩ dục ái vi nhân, Tứ Đại vi Thể giả, kinh vân: “Nhất thiết chúng sanh giai dĩ dâm dục nhi chánh tánh mạng”. Hựu vân: “Ái dục vi nhân, ái mạng vi quả. Chúng sanh ái mạng, hoàn y dục bổn. Tây phương thượng thiện, giai thừa tịnh nhân lực, tùy nguyện vãng sanh. Nhược hữu, nhược vô, thanh hư vi diệu chi thân, khởi thử nhân, thử thể da?”

(疏)大本云：其身體非世人之身體 ， 亦非天上人之身

體也。皆積眾善之德，自然虛無之體，蓮華中化生，亦無乳養之者。

(鈔)積善者，即是善根福德成就之身，非以欲愛為因，四大為體，故不繇胎獄，託質華池也。

(演)非以欲愛為因，四大為體者，經云：一切眾生皆以婬欲而正性命。又云：愛欲為因，愛命為果。眾生愛命，還依欲本。西方上善，皆承淨因力，隨願往生。若有若無，清虛微妙之身，豈此因此體耶？

(Sớ: Kinh Đại Bổn nói: “Thân thể ấy chẳng phải là thân thể của người trong cõi đời, cũng chẳng phải là thân thể của người trong cõi trời, mà là [cái thân] có phẩm đức đều [được tạo thành bởi] các điều thiện tích tập, có bản thể tự nhiên hư vô, hóa sanh trong hoa sen, mà cũng chẳng do bú mớm, nuôi nấng”.

Sao: “Tích thiện” là cái thân được thành tựu bởi thiện căn, phước đức, chẳng phải là do dục ái làm nhân và Tứ Đại làm Thể, cho nên chẳng do thai ngục sanh thành, gởi thể chất nơi ao hoa vậy.

Diễn: “Chẳng do ái dục làm nhân, Tứ Đại làm Thể”: Kinh dạy: “Hết thảy chúng sanh đều do dâm dục mà có tánh mạng”. Lại nói: “Ái dục là nhân, yêu quý mạng là quả. Chúng sanh yêu mạng sống, vẫn là do dục làm cội gốc. Bậc thượng thiện bên Tây Phương đều nương theo sức của cái nhân thanh tịnh, thuận theo nguyện mà vãng sanh, [thân thể của họ] là cái thân thanh hư vi diệu dường như có, dường như không, há có phải là cái nhân, cái thể như trong cõi này ư?”)

(Sao) Diệc vô nhũ dưỡng giả, minh tự nhiên tăng trưởng, phi như Bắc Châu, do đãi chỉ đoan xuất nhũ nhi vi dưỡng dã.

(Diễn) Chỉ đoan xuất nhũ giả, Bắc Châu nam nữ, tả hữu phân hành. Kỳ nam nữ túc hữu duyên giả, bàng lộ thụ lâm hạ thùy phú chi, thành phu phụ sự. Sự tất thụ khởi, tức phân tán khứ, vô phục tương nhận. Phụ nãi hữu dựng, sản tử đạo bàng, bất cố nhi khứ. Kỳ vãng lai giả, dĩ chỉ đoan trí nhi khẩu trung, chỉ tức xuất nhũ, tu du trưởng đại.

(鈔)亦無乳養者，明自然增長，非如北洲，猶待指端出乳而為養也。

(演)指端出乳者，北洲男女，左右分行 。其男女夙有

緣者，路傍樹林下垂覆之，成夫婦事。事畢樹起，即分散去，無復相認。婦乃有孕，產子道傍，不顧而去。其往來者，以指端置兒口中，指即出乳，須臾長大。

(Sao: “Cũng chẳng có bú mớm, nuôi nấng”, nói rõ [trong cõi Cực Lạc] tăng trưởng tự nhiên, chẳng như Bắc Câu Lô Châu còn phải đợi đầu ngón tay tiết ra sữa nuôi dưỡng.

Diễn: “Đầu ngón tay tiết ra sữa”: Nam nữ ở Bắc Câu Lô Châu, chia đường đi thành trái phải riêng rẽ. Nam và nữ nào có duyên từ trước thì rừng cây bên đường sẽ ngả xuống che phủ để hoàn thành chuyện vợ chồng cho họ. Xong việc, cây lại đứng thẳng lên, họ bèn chia tay nhau bỏ đi, không còn nhận biết nhau nữa! Vợ bèn có thai, sanh con bên đường, chẳng nhìn đến nữa mà bỏ đi. Người qua lại đặt ngón tay vào miệng đứa bé, ngón tay bèn tiết ra sữa. Đứa bé ấy trưởng thành trong khoảnh khắc).

(Sớ) Kỳ vãng sanh giả, diêu thượng nhất tâm bất loạn, tác tam cửu nhân. Cánh tế phân chi, diệc ưng vô lượng.

(Sao) Tam cửu giả, Đại Bổn tam bối, Quán Kinh cửu phẩm dã. Dĩ nhất tâm phân Sự Lý, Sự Lý diệc phục các phân thắng, liệt; hậu đắc vãng sanh, như kỳ bổn nhân nhi vi phẩm vị dã. Tam bối giả, như Đại Bổn vị thượng bối giả, phát Bồ Đề tâm, chuyên niệm A Di Đà Phật, tu chư công đức, nguyện sanh bỉ quốc. Mạng dục chung thời, Phật dữ thánh chúng, hiện kỳ nhân tiền. Tiện ư thất bảo trì nội, liên hoa hóa sanh. Trụ bất thoái chuyển, trí huệ dũng mãnh, thần thông tự tại. Sở cư thất bảo cung vũ, tại hư không trung, khứ Phật vi cận. Thị danh thượng bối sanh giả. Phối tiền, tắc song đắc Sự Lý nhất tâm giả dã. Trung bối giả, bất năng đại tu công đức, nhi diệc phát Bồ Đề tâm, chuyên niệm hồi hướng. Mạng chung sanh bỉ; công đức trí huệ, thứ ư thượng bối. Phối tiền, tắc đắc Sự hữu dư, đắc Lý bất túc giả dã. Hạ bối sanh giả, bất năng tác chư công đức, nhi diệc phát Bồ Đề tâm, nhất hướng chuyên niệm, nãi chí thập niệm. Sanh bỉ cung vũ, duy tại ư địa. Hựu thứ trung bối, thị danh hạ bối sanh giả. Phối tiền, tắc cẩn đắc hồ Sự, vị đắc hồ Lý giả dã. Cửu phẩm giả, Quán Kinh sở vân thượng chi tam phẩm, hữu sanh bỉ, tức đắc bách thiên đà la ni môn giả, hữu kinh nhất tiểu kiếp, đắc Vô Sanh Nhẫn giả, hữu kinh tam tiểu kiếp, đắc Bách Pháp Minh Môn, trụ Hoan Hỷ Địa giả. Phối tiền, tắc song đắc Sự Lý nhất tâm, nhi hữu thâm thiển, cố thành tam phẩm,

lệ thượng bối dã.

(Diễn) Thượng chi tam phẩm hữu sanh bỉ tức đắc Đà La Ni giả, thử nãi tùng Không xuất Giả, Biệt Thập Hồi Hướng, đạo chủng tánh nhân, cập Viên Giáo Thập Tín mãn tâm nhân. Đà La Ni giả, nhất năng trì thiện, nhị năng giá ác, thị tổng trì dã. Kinh nhất tiểu kiếp đắc Vô Sanh Nhẫn giả, thử nãi xâm đoạn Trần Sa, dĩ nhập Biệt Thập Hạnh, dĩ đắc Tánh Chủng Bồ Đề, cập Viên Giáo Bát Cửu Tín nhân, đáo bỉ nhất kiếp, thỉ nhập thánh chủng tánh, chứng Vô Sanh Nhẫn. Vô Sanh Nhẫn, ngôn đăng Biệt Viên Sơ Địa, Sơ Trụ dã. Kinh tam tiểu kiếp đắc Bách Pháp Minh Môn giả, thử nãi sơ phá Kiến Tư, dĩ nhập Biệt Thập Trụ, dĩ đắc Tập Chủng Bồ Đề, cập Viên Giáo đệ thất Tín nhân, đáo bỉ tam tiểu kiếp, thỉ nhập thánh chủng tánh, đắc Bách Pháp Minh Môn. Ngôn Bách Pháp Minh Môn giả, ư Tướng Tông bách pháp, giai chứng Tam Đế, nãi dĩ bách pháp nhi vi minh đạt Tam Đế chi môn. Tam Đế nhược minh, tắc liễu nhất thiết, tâm đại hoan hỷ, danh Hoan Hỷ Địa dã.

(疏)其往生者，繇上一心不亂，作三九因。更細分之，亦應無量。

(鈔)三九者，大本三輩，觀經九品也。以一心分事理，事理亦復各分勝劣；後得往生，如其本因而為品位也。三輩者，如大本謂上輩者，發菩提心，專念阿彌陀佛，修諸功德，願生彼國。命欲終時，佛與聖眾，現其人前。便於七寶池內，蓮華化生。住不退轉，智慧勇猛，神通自在。所居七寶宮宇，在虛空中，去佛為近。是名上輩生者，配前，則雙得事理一心者也。中輩者，不能大修功德，而亦發菩提心，專念迴向。命終生彼；功德智慧，次於上輩。配前，則得事有餘，得理不足者也。下輩生者，不能作諸功德，而亦發菩提心，一向專念，乃至十念。生彼宮宇，惟在於地。又次中輩，是名下輩生者。配前，則僅得乎事，未得乎理者也。九品者，觀經所云上之三品，有生彼，即得百千陀羅尼門者，有經一小劫，得無生忍者，有經三小劫，得百法明門，住歡喜地者。配前，則雙得事理一心，而有深淺，故成三品，例上輩也。

(演)上之三品有生彼即得陀羅尼者，此乃從空出假，別十回向，道種性人，及圓教十信滿心人。陀羅尼者，一能持善，二能遮惡，是總持也。經一小劫得無生忍者，此乃侵斷塵沙，已入別十行，已得性種菩提，及圓教八九信人，到彼一劫，始入聖種性，證無生忍。無生忍，言登別圓初地初住也。經三小劫得百法明門者，此乃初破見思，已入別十住，已得習種菩提，及圓教第七信人，到彼三小劫，始入聖種性，得百法明門。言百法明門者，於相宗百法，皆證三諦，乃以百法而為明達三諦之門。三諦若明，則了一切，心大歡喜，名歡喜地也。

(Sớ: Người vãng sanh do nhất tâm bất loạn như đã nói trong phần trên mà chia thành ba hoặc chín cái nhân. Nếu chia tỉ mỉ, cũng phải là vô lượng.

Sao: “Ba, chín”: Ba bậc trong kinh Đại Bổn, chín phẩm trong Quán Kinh. Do nhất tâm được chia thành Sự và Lý, Sự và Lý [nhất tâm] cũng đều chia thành thù thắng và kém cỏi, cho nên sau khi được vãng sanh, cũng sẽ tùy thuộc cái nhân ấy mà chia thành phẩm vị [khác biệt]. “Ba bậc” là như Đại Bổn có nói: Bậc thượng là phát Bồ Đề tâm, chuyên niệm A Di Đà Phật, tu các công đức, nguyện sanh về cõi ấy. Khi mạng sắp chấm dứt, Phật và thánh chúng hiện ra trước người ấy, liền hóa sanh trong hoa sen nơi ao bảy báu. Trụ bất thoái chuyển, trí huệ dũng mãnh, thần thông tự tại. Chỗ ở là cung điện bảy báu, ở trong hư không, rất gần với Phật. Đó gọi là người sanh trong bậc thượng, phối hợp với [những điều đã nói] trong phần trước thì là người đã cùng đắc Sự nhất tâm và Lý nhất tâm.

Trung bối là chẳng thể tu công đức to lớn, nhưng cũng phát Bồ Đề tâm, chuyên niệm hồi hướng. Mạng chung sanh về cõi kia; công đức, trí huệ, kém hơn bậc thượng. Phối hợp với điều trên, thì [người vãng sanh trong bậc này] đạt được Sự nhất tâm có dư, nhưng với Lý nhất tâm thì chưa đạt đủ.

Kẻ sanh trong bậc hạ, chẳng thể làm các công đức, nhưng cũng phát Bồ Đề tâm, một mực chuyên niệm, cho đến mười niệm. Sanh trong cung điện ấy, chỉ ở trên mặt đất. Lại kém bậc trung, gọi là người sanh trong bậc hạ. So với những điều đã nói trong phần trước, thì [hạng người vãng sanh này] chỉ đắc Sự nhất tâm, chưa đắc Lý nhất tâm.

“Chín phẩm”: Quán Kinh nói ba phẩm thượng, có người sanh về cõi đó bèn đắc trăm ngàn môn đà la ni, có người trải qua một tiểu kiếp bèn đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn, có người trải qua ba tiểu kiếp bèn đắc Bách Pháp Minh Môn, trụ Hoan Hỷ Địa. Phối ứng với những điều đã nói trong phần trước thì tuy cùng đắc Sự nhất tâm và Lý nhất tâm [như nhau], nhưng do có sâu hay cạn, mà thành ba phẩm, cũng giống như trong phần nói về bậc thượng [vãng sanh trong kinh Vô Lượng Thọ].

Diễn: “Trong ba phẩm thượng cũng có người sanh về đó liền đắc Đà La Ni”, đấy chính là từ Không xuất Giả, là Thập Hồi Hướng trong Biệt Giáo, là người đã đắc đạo chủng tánh, hay là người đã viên mãn tâm Thập Tín trong Viên Giáo. Đà La Ni thì một là có thể gìn giữ điều thiện, hai là có thể ngăn che điều ác, đó là Tổng Trì. “Trải qua một tiểu kiếp đắc Vô Sanh Nhẫn”: Đấy chính là đã đả phá, đoạn trừ Trần Sa, đã dự vào địa vị Thập Hạnh trong Biệt Giáo, đã đắc Tánh Chủng Bồ Đề, và Bát Tín, Cửu Tín trong Viên Giáo. Đến đó trải qua một kiếp, mới nhập thánh chủng tánh, chứng Vô Sanh Nhẫn. Vô Sanh Nhẫn là nói tới Sơ Địa trong Biệt Giáo hoặc Sơ Trụ trong Viên Giáo.

“Trải qua ba tiểu kiếp đắc Bách Pháp Minh Môn”: Đấy là người vừa mới phá Kiến Tư, đã dự vào Thập Trụ trong Biệt Giáo, đã đắc Tập Chủng Bồ Đề, và là bậc Thất Tín trong Viên Giáo, đến đó, sau ba tiểu kiếp mới nhập thánh chủng tánh, đắc Bách Pháp Minh Môn. Nói Bách Pháp Minh Môn tức là đối với một trăm pháp trong Tướng Tông đều chứng Tam Đế, bèn dùng một trăm pháp để hiểu rõ, thấu đạt Tam Đế. Nếu hiểu rõ Tam Đế, thì sẽ hiểu rõ hết thảy, tâm rất hoan hỷ, gọi là Hoan Hỷ Địa).

(Sao) Trung chi tam phẩm, hữu sanh bỉ quốc, tức đắc A La Hán giả, hữu sanh bỉ bán kiếp, đắc A La Hán giả, hữu sanh bỉ nhất kiếp, đắc A La Hán giả. Phối tiền, tắc Sự doanh Lý khiếm, diệc dĩ thâm thiển, cố thành tam phẩm, lệ trung bối dã.

(Diễn) Trung chi tam phẩm, hữu sanh bỉ quốc tức đắc A La Hán giả, nãi Tiểu Thừa thoái thất đại tâm chi nội phàm Nhẫn vị, cập Thế Đệ Nhất nhân, ư lâm mạng chung thời, văn tán Phương Đẳng, hồi tâm hướng Đại, đắc sanh Tịnh Độ. Nhân vô lậu đạo thục, tiện chứng tiểu quả; nhiên hồi hướng tâm, tu chí Biệt Giáo Thất Tín dĩ thượng, Viên Giáo quán hạnh, tứ, ngũ nhị phẩm, phương thị trung phẩm thượng sanh nhân dã. Sanh bỉ bán kiếp đắc A La Hán giả, thị Tiểu Thừa chi Noãn, Đảnh nhị vị nhân, kỳ hồi hướng tâm năng chí Biệt Giáo Lục Tín dĩ hạ, Viên Giáo quán hạnh nhị, tam lưỡng phẩm, phương thị trung phẩm trung sanh nhân dã. Sanh bỉ nhất kiếp đắc A La Hán giả, nãi Tiểu Thừa chi ngoại phàm, kỳ hồi hướng tâm, năng chí Biệt Giáo sơ nhị lưỡng tín, Viên Giáo quán hạnh sơ phẩm, phương thị trung phẩm hạ sanh nhân dã.

(鈔)中之三品，有生彼國，即得阿羅漢者，有生彼半劫，得阿羅漢者，有生彼一劫，得阿羅漢者。配前，則事盈理歉，亦以深淺，故成三品，例中輩也。

(演)中之三品，有生彼國即得阿羅漢者，乃小乘退失大心之內凡忍位，及世第一人，於臨命終時，聞讚方等，回心向大，得生淨土。因無漏道熟，便證小果；然回向心，須至別教七信以上，圓教觀行，四五二品，方是中品上生人也。生彼半劫得阿羅漢者，是小乘之暖頂二位人，其回向心能至別教六信以下，圓教觀行二三兩品，方是中品中生人也。生彼一劫得阿羅漢者，乃小乘之外凡，其回向心，能至別教初二兩信，圓教觀行初品，方是中品下生人也。

(Sao: Đối với ba phẩm trung, có người sanh về cõi ấy, liền đắc A La Hán. Có người sanh về đó nửa kiếp, đắc A La Hán. Có người sanh về đó một kiếp mới đắc A La Hán. Phối ứng với phần trên, thì [người vãng sanh thuộc ba phẩm trung] Sự nhất tâm trọn đủ, Lý nhất tâm thiếu khuyết, cũng do sâu hay cạn mà thành ba phẩm, cũng giống như trong phần nói về bậc trung [trong kinh Đại Bổn].

Diễn: “Trong ba phẩm Trung, có người vừa sanh về cõi ấy, liền đắc quả A La Hán”: Đấy chính là thuộc Nhẫn vị của nội phàm tức Tiểu Thừa thoái thất tâm Đại Thừa và hạng Thế Đệ Nhất; họ vào lúc sắp mạng chung, nghe tán thán kinh Phương Đẳng, bèn hồi tâm hướng về Đại Thừa, được sanh về Tịnh Độ. Do đạo vô lậu đã chín muồi, bèn chứng tiểu quả. Nhưng cái tâm hồi hướng cần phải là đạt từ địa vị Thất Tín trong Biệt Giáo trở lên, hoặc tứ phẩm hay ngũ phẩm quán hạnh trong Viên Giáo thì mới là người thuộc trung phẩm thượng sanh.

“Người sanh về đó nửa kiếp bèn đắc quả A La Hán” là người thuộc hai địa vị Noãn và Đảnh trong Tiểu Thừa, cái tâm hồi hướng của họ có thể là từ Lục Tín của Biệt Giáo trở xuống, hoặc nhị phẩm hay tam phẩm quán hạnh trong Viên Giáo thì mới là người thuộc trung phẩm trung sanh.

“Sanh về đó, một kiếp bèn đắc quả A La hán” chính là ngoại phàm thuộc Tiểu Thừa, cái tâm hồi hướng của họ có thể đạt đến Sơ Tín và Nhị Tín trong Biệt Giáo, hoặc là sơ phẩm quán hạnh trong Viên Giáo thì mới là người thuộc vào trung phẩm hạ sanh).

(Sao) Hạ chi tam phẩm, hữu vãng sanh bỉ quốc, kinh thập tiểu kiếp, đắc nhập Sơ Địa giả. Hữu kinh ư lục kiếp, liên hoa nãi khai, phát vô thượng đạo tâm giả. Hữu thập nhị đại kiếp, phát Bồ Đề tâm giả, phối tiền, tắc hữu Sự vô Lý, diệc dĩ thâm thiển, cố thành tam phẩm, lệ hạ bối dã.

(Diễn) Hạ tam phẩm nhân, nhược luận giai vị, toàn vị phục Hoặc, đản văn pháp xưng Phật, năng diệt nghiệp chướng, nhi đắc vãng sanh, nãi danh tự nhân dã, tùy công thiển thâm, phân ư tam phẩm. Vấn: “Hà trung tam phẩm sanh, giai thị tiểu thánh, hạ tam phẩm sanh, nãi vân đắc nhập Sơ Địa, phát vô thượng đạo tâm? Phát Bồ Đề tâm giả, khởi trung phẩm nãi giai liệt khí, hạ phẩm phản giai đại căn da?” Đáp: Trung phẩm vãng sanh hành nhân, đức hạnh hữu dư, trí lực bất túc, giai tại thử độ cần tu Giới, Định, bất phát đại tâm, đặc ư lâm chung, phát Đại Thừa tâm, nãi đắc vãng sanh. Cố thuận kỳ tiên tập, đản chứng tiểu quả. Nhược hạ phẩm hành nhân, tắc Ngũ Nghịch, Thập Ác, thừa cấp giới hoãn phàm phu, đặc do lâm chung, thiện hữu khai phát, nhi đắc vãng sanh. Do giới hoãn cố, sanh cư hạ phẩm. Do thừa cấp cố, hậu giai bất kinh tiểu quả, trực nhập Đại Thừa dã. Như long nữ bát tuế thành Phật, Quảng Ngạch đồ nhi, phóng hạ đồ đao, thiên Phật nhất số, thị dã.

(鈔)下之三品，有往生彼國，經十小劫，得入初地者。有經於六劫，蓮華乃開，發無上道心者。有十二大劫，發菩提心者，配前，則有事無理，亦以深淺，故成三品，例下輩也。

(演)下三品人，若論階位，全未伏惑，但聞法稱佛，能滅業障，而得往生，乃名字人也，隨功淺深，分於三品。問：何中三品生，皆是小聖，下三品生，乃云得入初地，發無上道心？發菩提心者，豈中品乃皆劣器，下品反皆大根耶？答：中品往生行人，德行有餘，智力不足，皆在此土勤修戒定，不發大心，特於臨終，發大乘心，乃得往生。故順其先習，但證小果。若下品行人，則五逆十惡，乘急戒緩凡夫，特由臨終，善友開發，而得往生。由戒緩故，生居下品。由乘急故，後皆不經小果，直入大乘也。如龍女八歲成佛，廣額屠兒，放下屠刀，千佛一數，是也。

(Sao: “Ba phẩm hạ”: Có người vãng sanh cõi ấy, trải qua mười tiểu kiếp được nhập Sơ Địa. Có người trải qua sáu kiếp, hoa sen mới nở, phát vô thượng đạo tâm. Có người trải qua mười hai đại kiếp, phát Bồ Đề tâm. Phối hợp với phần trước, [hạ phẩm vãng sanh] có Sự nhưng không có Lý, cũng do sâu hay cạn mà thành ba phẩm, cũng giống như phần nói về bậc hạ [trong kinh Đại Bổn].

Diễn: Đối với người thuộc ba phẩm Hạ, nếu luận theo địa vị, sẽ là hoàn toàn chưa chế phục Hoặc, chỉ nghe pháp, bèn xưng danh hiệu Phật; có thể diệt trừ nghiệp chướng bèn được vãng sanh, chính là hạng người Danh Tự [Tức Phật]. Tùy thuộc công hạnh cạn hay sâu mà chia thành ba phẩm.

Hỏi: “Cớ sao người vãng sanh trong ba phẩm trung đều là tiểu thánh, [thế mà] đối với ba phẩm hạ vãng sanh bèn nói là được nhập Sơ Địa, phát vô thượng đạo tâm? Phát Bồ Đề tâm thì từ trung phẩm trở đi đều là căn khí kém cỏi, cớ sao hạ phẩm lại ngược ngạo đều là đại căn?” Đáp: Hành nhân trung phẩm vãng sanh đức hạnh có thừa, nhưng trí lực chẳng đủ, đều siêng năng tu tập Giới, Định trong cõi này, nhưng chẳng phát đại tâm, riêng trong lúc lâm chung phát tâm Đại Thừa, bèn được vãng sanh. Do vậy, thuận theo sự tu tập trước đó của họ, chỉ chứng tiểu quả. Nếu là hành nhân thuộc hạ phẩm, thì là phường Ngũ Nghịch, Thập Ác, là hạng phàm phu hiểu biết về Phật đạo có thừa, nhưng giới luật buông lung, đặc biệt trong lúc lâm chung, được thiện hữu chỉ điểm, phát khởi, bèn được vãng sanh. Do giới hạnh lỏng lẻo, nên sanh trong hạ phẩm. Do hiểu biết Phật đạo, cho nên sau đó đều chẳng trải qua tiểu quả, mà tiến nhập thẳng vào Đại Thừa; Như long nữ tám tuổi thành Phật, gã đồ tể Quảng Ngạch buông dao mổ xuống, trở thành một vị trong một ngàn vị Phật, chính là hạng người này).

(Sao) Tế phân giả, như tiền giai phẩm trung, phân chi hựu

phân, tắc bách thiên vạn ức vô tận bối phẩm, giai dĩ Sự Lý sở đắc thâm thiển, nhi vi thứ đệ dã.

(鈔)細分者，如前階品中，分之又分，則百千萬億無盡輩品，皆以事理所得深淺，而為次第也。

(Sao: Phân chia nhỏ ra thì như đối với các tầng cấp, phẩm vị đã nói trên đây, nếu lại chia nhỏ ra, sẽ là trăm ngàn vạn ức vô tận cấp bậc, phẩm vị, đều là dựa trên sự chứng đắc Sự nhất tâm, hay Lý nhất tâm sâu hay cạn để phân định thứ tự).

(Sớ) Như Quán Kinh dĩ thượng phẩm thượng sanh vi đắc Vô Sanh Nhẫn, Thiên Thai phán thuộc Sơ Địa, nhi Hoa Nghiêm minh Vô Sanh Nhẫn, tự hữu thiển thâm, tắc thượng thượng phẩm trung, tín hữu đa phẩm, huống phục dư phẩm.

(Sao) Thiển thâm giả, Bát Địa Tịnh Nhẫn phần trung, Sớ vân: “Vô Sanh Nhẫn, lược hữu nhị chủng: Nhất, ước Pháp; nhị, ước Hạnh. Ước Pháp, tắc chư vô khởi tác chi Lý, giai viết Vô Sanh, huệ tâm an thử, cố danh vi Nhẫn. Ước Hạnh, tắc Báo Hạnh thuần thục, trí minh ư Lý, vô tướng, vô công, khoáng nhược hư không, trạm như đình hải, tâm thức vọng Hoặc tịch nhiên bất khởi, phương viết Vô Sanh”. Tiền thuyết do thông chư địa; hậu duy Bát Địa sở chuyên. Dư như tiền Tự trung biện, cố tri Vô Sanh Nhẫn vị, tự hữu thiển thâm, tắc thượng thượng phẩm trung, tùng Nhất Địa dĩ thượng chí Bát Địa, dĩ dung đa phẩm, dư khả tri hỹ. Cố tế phân chi, diệc ưng vô lượng.

(Diễn) Ước pháp hạ, chư vô khởi tác chi Lý, tức bất sanh diệt tánh Bổn Giác Lý dã. Huệ tâm, tức ly cấu xuất triền Thỉ Giác Trí dã. An thử giả, dĩ Thỉ Giác chi Trí khế Bổn Giác chi Lý, Như Trí bất nhị dã. Nhẫn giả, như nhẫn sự nhân, tâm bất hoài nghi, diệc bất thuyết xuất, tâm trung liễu liễu, thổ lộ bất xuất ý dã. Ước Hạnh hạ, Báo Hạnh đối Tập Hạnh thuyết. Tập Hạnh giả, niệm niệm cần tu, tâm tâm thú nhập, gia công dụng hạnh, nãi hữu công dụng đạo, thuộc tiền thất địa chi hạnh dã. Báo Hạnh giả, bất tất cử tâm vận ý, nhậm vận lưu nhập Tát Bà Nhã hải, vô công dụng đạo, nãi Đệ Bát Địa chi hạnh dã. Trí minh ư Lý, xuất Hạnh Thể dã. Hạnh vô biệt Thể, dĩ Trí vi Thể. Vô tướng tam cú, minh Hạnh Tướng dã. Lý vô tướng, vô công, cố Hạnh diệc vô tướng, vô công, Lý khoáng nhược hư không, trạm như đình hải, cố Hạnh diệc khoáng nhược hư không, trạm như đình hải. Tâm thức hạ nhị cú, minh Dụng. Hạnh Thể như nhật, vọng Hoặc như ám, Báo Hạnh hiện tiền, vọng Hoặc bất khởi. Cố kinh vân: “Bát Địa Bồ Tát, ly nhất thiết tâm ý thức phân biệt, thỉ danh chân đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn”, như tiền sở thuyết.

(疏)如觀經以上品上生為得無生忍，天台判屬初地，而華嚴明無生忍，自有淺深，則上上品中，信有多品，況復餘品。

(鈔)淺深者，八地淨忍分中，疏云：無生忍，略有二種：一、約法，二、約行。約法，則諸無起作之理，皆曰無生，慧心安此，故名為忍。約行，則報行純熟，智冥於理，無相無功，曠若虛空，湛如渟海，心識妄惑寂然不起，方曰無生。前說猶通諸地；後唯八地所專。餘如前序中辨，故知無生忍位，自有淺深，則上上品中，從一地以上至八地，已容多品，餘可知矣。故細分之，亦應無量。

(演)約法下，諸無起作之理，即不生滅性本覺理也。慧心，即離垢出纏始覺智也。安此者，以始覺之智契本覺之理，如智不二也。忍者，如忍事人，心不懷疑，亦不說出，心中了了，吐露不出意也。約行下，報行對集行說。集行者，念念勤修，心心趣入，加功用行，乃有功用道，屬前七地之行也。報行者，不必舉心運意，任運流入薩婆若海，無功用道，乃第八地之行也。智冥於理，出行體也。行無別體，以智為體。無相三句，明行相也。理無相無功，故行亦無相無功，理曠若虛空，湛如渟海，故行亦曠若虛空，湛如渟海。心識下二句，明用。行體如日，妄惑如暗，報行現前，妄惑不起。故經云：八地菩薩，離一切心意識分別，始名真得無生法忍，如前所說。

(Sớ: Như Quán Kinh nói thượng phẩm thượng sanh đã đắc Vô Sanh Nhẫn, ngài Thiên Thai phán định địa vị ấy thuộc về Sơ Địa; nhưng kinh Hoa Nghiêm nói rõ Vô Sanh Nhẫn có mức độ sâu hay cạn [khác nhau], như vậy thì trong thượng thượng phẩm, chắc chắn là bao gồm nhiều phẩm, huống hồ là các phẩm khác.

Sao: “[Kinh Hoa Nghiêm nói Vô Sanh Nhẫn có mức độ] cạn, hay

sâu”: Trong phần sớ giải về Tịnh Nhẫn của Bát Địa, đã nói: “Vô Sanh Nhẫn đại lược lại có hai loại, một là xét theo Pháp, hai là xét theo Hạnh. Xét theo Pháp, thì hễ chẳng có các Lý để phát khởi, tạo tác, đều gọi là Vô Sanh; huệ tâm an trụ nơi ấy, nên gọi là Nhẫn. Xét theo Hạnh thì Báo Hạnh thuần thục, trí ngầm hợp Lý, chẳng có hình tướng, chẳng có công năng, thênh thang như hư không, êm ả như biển lặng, vọng Hoặc trong tâm thức lặng yên chẳng dấy lên thì mới gọi là Vô Sanh”. Những điều nói trong phần trước còn áp dụng cho các địa; những điều nói trong loại sau chỉ chuyên về Bát Địa. Những điều khác thì như đã biện định trong phần Tựa nơi các đoạn trước. Vì thế, biết là đối với địa vị Vô Sanh Pháp Nhẫn, sẽ có các [địa vị] sâu hay cạn. Cho nên trong thượng thượng phẩm, từ Sơ Địa cho đến Bát Địa đã bao gồm nhiều phẩm, [do vậy], đối với những phẩm khác, có thể suy ra mà biết. Do đó, nếu phân chia tỉ mỉ, [các phẩm vị thật sự thuộc loại thượng thượng phẩm] cũng phải là vô lượng.

Diễn: Từ “xét theo pháp” trở đi, [ý nói] các Lý chẳng phát khởi tác dụng chính là Bổn Giác Lý có tánh chất chẳng sanh diệt. Huệ tâm chính là Thỉ Giác Trí lìa cấu, thoát khỏi ràng buộc [của phiền não]. “An trụ trong ấy” là dùng Thỉ Giác Trí để khế nhập Bổn Giác Lý, Như và Trí chẳng hai. “Nhẫn” là như người có thể chịu đựng các sự, tâm chẳng hoài nghi, cũng chẳng nói ra. Trong tâm hiểu rõ rành rành, nhưng chẳng thốt lời, tỏ ý. Từ chữ “xét theo Hạnh” trở đi, trình bày sự khác biệt giữa Báo Hạnh và Tập Hạnh. Tập Hạnh là mỗi niệm đều siêng tu, tâm tâm tiến nhập, gia công dụng hạnh, chính là hữu công dụng đạo (dụng công tu tập), thuộc về các hạnh thuộc bảy địa trước.

Báo Hạnh thì chẳng cần phải khởi tâm, vận dụng ý, mà tùy tiện lưu nhập biển Nhất Thiết Trí, thuộc về vô công dụng đạo, chính là hạnh thuộc về Đệ Bát Địa. “Trí ngầm hợp Lý” là nêu ra cái Thể của Hạnh. Hạnh không có cái Thể riêng, dùng Trí làm Thể. Ba câu “vô tướng” nhằm nói rõ Tướng của Hạnh. Lý không có tướng, không có công năng, cho nên Hạnh cũng là không có tướng, không có công năng. Lý mênh mông dường như hư không, êm ả như biển lặng, cho nên Hạnh cũng mênh mông dường như hư không, êm ả như biển lặng. Hai câu từ “tâm thức” trở đi nhằm giải thích về Dụng. Thể của Hạnh như mặt trời, các phiền não hư vọng như tối tăm. Báo Hạnh hiện tiền, các phiền não hư vọng chẳng dấy lên. Vì thế, kinh nói: “Bát Địa Bồ Tát lìa hết thảy tâm, ý, thức phân biệt thì mới gọi là thật sự đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn” như đã nói trên đây).

(Sớ) Hựu tam bối, cửu phẩm, nhị kinh tương phối, chư thuyết sảo dị, như Phụ Chánh sở giải dung chi.

(Sao) Quán Kinh Sớ vân: “Thử kinh cửu phẩm, vị linh thức vị cao hạ, tức Đại Bổn tam bối dã”. Cô Sơn vị Đại Bổn tam bối, chỉ tề Quán Kinh lục phẩm, dĩ tam bối thuần minh thiện hạnh, bất cập ác nhân dã. Linh Chi phán tam bối chỉ đối thượng phẩm. Cố vân: “Chư thuyết sảo dị”. Thảo Am Phụ Chánh Giải viết: “Thiên Thai dĩ cửu phẩm đồng tam bối giả, nãi ước vị thứ tương đồng, bất ước hạnh nhân nhi ngôn; tắc Cô Sơn, Linh Chi giai bất vi Thiên Thai. Sở dĩ nhiên giả? Dĩ Thiên Thai đản ước vị thứ, tắc bối phẩm chánh đồng. Nhị sư duy ước hạnh nhân, tắc chỉ tề trung thượng. Các hữu sở cứ, thủ nghĩa bất đồng, cố bất vi dã”. Khắc thật nhi luận, tắc phiền não bất dị Bồ Đề, thỉ ác hà phương chung thiện? Ác nhân ký dĩ thành thiện, khởi bất hiền thánh đồng khoa? Tam bối cửu phẩm, chánh tương phối hợp, hựu hà nghi yên?

(Diễn) Cô Sơn tam bối tề Quán Kinh lục phẩm giả, dĩ Đại Bổn tam bối thuần minh thiện hạnh, bất cập ác nhân. Quán Kinh hạ tam phẩm nhân, giai Ngũ Nghịch, Thập Ác nhân cố. Linh Chi tam bối đối thượng tam phẩm giả, dĩ Đại Bổn tam bối giai phát Bồ Đề tâm, Quán Kinh hậu lục giai vị cập cố. Khắc thật nhi luận hạ, vị tiền tam thuyết nãi cứ hạnh, cứ vị, thủ nghĩa bất đồng, phi khắc thật nhi luận. Nhược khắc thật nhi luận, tắc phiền não, Bồ Đề giai vô thật pháp, phiền não chi tánh tức Bồ Đề tánh, tiền niệm thị ác, hậu niệm thị thiện, hữu hà ngại dã? Ác nhân ký dĩ thành thiện, khởi bất hiền thánh đồng khoa? Như A Xà Thế thí phụ, hại mẫu, ưng đọa A Tỳ, hậu nhân trọng hối, đắc vô căn tín, tức thượng phẩm nhiếp thị dã, huống trung hạ da?

(疏)又三輩九品，二經相配，諸說稍異，如輔正所解融之。

(鈔)觀經疏云：此經九品，為令識位高下，即大本三輩也。孤山謂大本三輩，止齊觀經六品，以三輩純明善行，不及惡人也。靈芝判三輩止對上品。故云：諸說稍異。草庵輔正解曰：天台以九品同三輩者，乃約位次相同，不約行因而言；則孤山靈芝皆不違天台。所以然者？以天台但約位次，則輩品正同。二師唯約行因，則止齊中上。各有所據，取義不同，故不違也。剋實而論，則煩惱不異菩提，始惡何妨終善？惡人既已成善，豈不賢聖同科？三輩九品，正相配合，又何疑焉？

(演)孤山三輩齊觀經六品者，以大本三輩純明善行，不及惡人。觀經下三品人，皆五逆十惡人故。靈芝三輩對上三品者，以大本三輩皆發菩提心，觀經後六皆未及故。剋實而論下，謂前三說乃據行據位，取義不同，非剋實之論。若剋實而論，則煩惱菩提皆無實法，煩惱之性即菩提性，前念是惡，後念是善，又何礙也？惡人既已成善，豈不賢聖同科？如阿闍世弒父害母，應墮阿鼻，後因重悔，得無根信，即上品攝是也，況中下耶？

(Sớ: Lại nữa, phối hợp giữa ba bậc và chín phẩm của hai kinh thì các thuyết sai khác đôi chút, như trong tác phẩm [Quán Kinh] Phụ Chánh Giải đã giải thích dung thông.

Sao: Quán Kinh Sớ nói: “Chín phẩm trong kinh này là khiến cho [Tịnh nghiệp hành nhân] biết địa vị cao hay thấp, đấy chính là ba bậc trong Đại Bổn”. Ngài Cô Sơn cho rằng ba bậc của Đại Bổn chỉ bằng với sáu phẩm trong Quán Kinh, vì ba bậc thuần nói về thiện hạnh, chẳng nhắc đến kẻ ác. Ngài Linh Chi phán định ba bậc [trong kinh Vô Lượng Thọ] chỉ ứng với thượng phẩm [trong Quán Kinh]. Vì thế nói là “các thuyết hơi khác nhau”.

Trong sách [Quán Kinh] Phụ Chánh Giải của ngài Thảo Am [Đạo Nhân] có nói: “[Trong Quán Kinh Sớ], ngài Thiên Thai coi ba bậc tương đồng chín phẩm, chính là xét theo địa vị giống nhau, chứ không xét theo nhân hạnh để nói. Cho nên Cô Sơn và Linh Chi đều chẳng mâu thuẫn với ngài Thiên Thai. Vì cớ sao vậy? Do ngài Thiên Thai chỉ xét theo địa vị, cho nên bậc và phẩm đúng là tương đồng. Hai vị kia (Cô Sơn và Linh Chi) chỉ xét theo nhân hạnh, nên [ba bậc trong Đại Kinh] chỉ tương ứng với trung phẩm và thượng phẩm. Mỗi vị đều có căn cứ để quyết đoán nghĩa lý khác nhau. Do vậy, chẳng mâu thuẫn”. Luận định theo sự thật, phiền não chẳng khác Bồ Đề, thoạt đầu là ác, há trở ngại cuối cùng là lành? Kẻ ác đã trở thành thiện, há chẳng phải là cùng một loại với bậc thánh hiền? Ba bậc, chín phẩm, đúng là phù hợp khít khao, còn ngờ chi nữa?

Diễn: “Ngài Cô Sơn cho rằng ba bậc [của Đại Bổn] bằng với sáu phẩm trong Quán Kinh” là vì ba bậc trong Đại Bổn thuần nói về thiện hạnh, chẳng nhắc tới kẻ ác; người thuộc ba phẩm Hạ trong Quán Kinh đều là phường Ngũ Nghịch, Thập Ác. Ngài Linh Chi cho rằng ba bậc [trong Đại Bổn] tương ứng ba phẩm thượng [của Quán Kinh], vì ba bậc trong Đại Bổn đều phát Bồ Đề tâm, sáu phẩm sau trong Quán Kinh đều chẳng nhắc tới [Bồ Đề tâm]. Từ chữ “luận định theo sự thật” trở đi, ý nói: Ba thuyết trên đây dựa theo hạnh hay dựa theo địa vị mà có ý nghĩa bất đồng, chẳng phải là luận định theo sự thật. Luận định theo sự thật, phiền não lẫn Bồ Đề đều là pháp chẳng thật. Tánh của phiền não chính là tánh của Bồ Đề, niệm trước là ác, niệm sau là thiện, có trở ngại gì? Kẻ ác đã trở thành thiện, há chẳng phải là cùng loại với bậc hiền thánh? Như vua A Xà Thế giết cha, hại mẹ, đáng đọa vào A Tỳ, do về sau hối hận sâu xa, đạt được vô căn tín, bèn thuộc vào thượng phẩm; huống hồ trung hạ phẩm ư?)

(Sớ) Hựu Hoa Nghiêm minh niệm Phật giả, số dữ tâm đẳng, tức thị tam bối cửu phẩm tùy nhân bất đồng nghĩa.

(Sao) Số tâm đẳng giả, Hoa Nghiêm nhị thập tam kinh, Ly Cấu Tràng Bồ Tát kệ vân: “Dĩ Phật vi cảnh giới, chuyên niệm nhi bất xả, thử nhân đắc kiến Phật, kỳ số dữ tâm đẳng”. Thích vân: Số dữ tâm đẳng giả, vị tùy niệm tùy hiện. Tùy niệm hữu nhị: Nhất, tùy niệm đa thiểu, Phật diệc như chi. Như niệm Phật nhất thanh, hữu nhất hóa Phật tùng khẩu trung xuất đẳng. Nhị, tùy niệm thiển thâm, Phật ưng xứng chi, như lâm chung kiến Phật hữu thắng, hữu liệt đẳng. Đa, thiểu, thiển, thâm, tức bối phẩm phân biệt dã. Thử nhân đắc kiến Phật giả, tức A Di Đà Phật hiện tại kỳ tiền dã. Chuyên niệm giả, tức nhất tâm bất loạn dã.

(Diễn) Tùy niệm thiển thâm, Phật ưng xứng chi giả, Sự nhất tâm niệm tắc thiển, Lý nhất tâm niệm tắc thâm. Thiển tắc dĩ Sự thức kiến Phật, đản kiến Ứng Thân chi liệt. Thâm tắc dĩ nghiệp thức kiến Phật, nãi kiến Báo Thân chi thắng.

(疏)又華嚴明念佛者，數與心等，即是三輩九品隨因不同義。

(鈔)數心等者，華嚴二十三經，離垢幢菩薩偈云：以佛為境界，專念而不捨，此人得見佛，其數與心等。釋云：數與心等者，謂隨念隨現。隨念有二：一、隨念多少，佛亦如之。如念佛一聲，有一化佛從口中出等。二、隨念淺深，佛應稱之，如臨終見佛有勝，有劣等。多少淺深，即輩品分別也。此人得見佛者，即阿彌陀佛現在其前也。專念者，即一心不亂也。

(演)隨念淺深，佛應稱之者，事一心念則淺，理一心念則深。淺則以事識見佛，但見應身之劣。深則以業識見佛，乃見報身之勝。

(Sớ: Lại nữa, kinh Hoa Nghiêm giảng về niệm Phật, [có nói] “số và tâm bằng nhau” chính là ý nghĩa ba bậc, chín phẩm là do cái nhân mà khác nhau vậy.

Sao: “Số, tâm bằng nhau” là như trong quyển hai mươi ba kinh Hoa Nghiêm, trong phần kệ của Ly Cấu Tràng Bồ Tát có câu: “Dùng Phật làm cảnh giới, chuyên niệm, chẳng buông xả. Người ấy được thấy Phật, số và tâm tương ứng”. Giải thích: “Số và tâm tương ứng”, nghĩa là thuận theo ý niệm mà hiện. “Tùy niệm” có hai [ý nghĩa]: Một là tùy theo niệm nhiều hay ít, mà Phật [hóa hiện] cũng như thế. Như niệm Phật một tiếng, có một Hóa Phật từ trong miệng bay ra v.v… Hai là tùy theo niệm cạn hay sâu, Phật sẽ ứng hiện tương xứng, như lâm chung thấy [hình tướng của] Phật thù thắng hay kém cỏi v.v… [Do có cảnh tượng] nhiều, ít, cạn, sâu, cho nên có bậc và phẩm phân biệt. “Người ấy được thấy Phật” tức là A Di Đà Phật hiện trước mặt người ấy. “Chuyên niệm” chính là nhất tâm bất loạn.

Diễn: “Tùy theo niệm cạn hay sâu, Phật sẽ ứng hiện tương xứng”: Sự nhất tâm niệm thì cạn, Lý nhất tâm niệm thì sâu. Cạn thì dùng Sự Thức để thấy Phật, chỉ thấy Ứng Thân kém cỏi. Sâu thì dùng Nghiệp Thức để thấy Phật, bèn thấy Báo Thân thù thắng).

(Sớ) Hựu Chí Nhãn nhị chủng Tịnh nghiệp, diệc tam bối cửu phẩm nghĩa.

(Sao) Chí Nhãn pháp sư vân: “Vãng sanh nhất môn, hữu nhị Tịnh nghiệp: Nhất viết chánh quán, mặc chiếu bổn tâm dã. Nhị viết trợ hạnh, bị tu vạn thiện dã. Nhị sự câu đắc, tắc liễu đạt tứ Tịnh Độ hỹ”. Như chỉ đắc Sự thiện giả, cận sanh Đồng Cư, viễn tác tam độ nhân nhĩ. Cố tri Tịnh Độ, chánh cứu lý Bồ Tát sở đăng cảnh giới, nhi kiêm dung du du chúng sanh nhĩ.

(Diễn) Chánh quán mặc chiếu bổn tâm giả, dĩ Nhất Tâm Tam Quán chiếu Tam Đế nhất cảnh, Như Trí tương ứng, tùy lưu thức tánh dã. Cổ vân: “Tâm tùy vạn cảnh chuyển, chuyển xứ thật năng u. Tùy lưu nhận đắc tánh, vô hỷ diệc vô ưu”, thị dã. Trợ hạnh bị tu vạn thiện giả, tuy chiếu bổn tâm, bất tu vạn thiện, tắc tánh diệc bất lãng. Như luận vân: “Như nhân đản niệm ma ni bảo châu, bất gia chủng chủng ma trị chi công, châu diệc bất tịnh. Đản niệm Chân Như, bất giả chủng chủng vạn hạnh ma trị, Chân Như diệc bất minh tịnh”. Cố tuy liễu tri tự tánh bổn vô xan tham, bất phương tùy thuận vô tham, tu Đàn Ba La Mật, dĩ tu hành vạn hạnh, tự nhiên tùy thuận Chân Như cố. Nhị Sự câu đắc, liễu đạt tứ Tịnh Độ giả, như thử chánh trợ song tu, Sự Lý song bị, tiên phục Kiến Tư, sanh Đồng Cư Tịnh, thứ đoạn Kiến Tư, sanh Phương Tiện Tịnh, thứ đoạn Trần Sa vô minh, sanh Thật Báo, Tịch Quang Tịnh. Như chỉ đắc Sự thiện giả, vị bất tu Chánh Quán, đồ tu Sự hạnh, năng phục Kiến Tư, viễn tác tam độ nhân nhĩ, Cố tri Tịnh Độ hạ, tầm thường dĩ Tịnh Độ nhất môn duy nhiếp độn căn phàm phu, Thiền Tông viên đốn pháp môn, nãi cứu Lý Bồ Tát cảnh giới; nhược như thượng luận, tắc Tịnh Độ chánh cứu Lý Bồ Tát cảnh giới, du du chúng sanh nãi kiêm dung nhĩ.

(疏)又志眼二種淨業，亦三輩九品義。

(鈔)志眼法師云：往生一門，有二淨業：一、曰正觀，默照本心也。二、曰助行，備修萬善也。二事俱得，則了達四淨土矣。如止得事善者，近生同居，遠作三土因耳。故知淨土，正究理菩薩所登境界，而兼容悠悠眾生耳。

(演)正觀默照本心者，以一心三觀照三諦一境，如智相應，隨流識性也。古云：心隨萬境轉，轉處實能幽。隨流認得性，無喜亦無憂，是也。助行備修萬善者，雖照本心，不修萬善，則性亦不朗。如論云：如人但念摩尼寶珠，不加種種磨治之功，珠亦不淨。但念真如，不假種種萬行磨治，真如亦不明淨。故雖了知自性本無慳貪，不妨隨順無貪，修檀波羅蜜，以修行萬行，自然隨順真如故。二事俱得，了達四淨土者，如此正助雙修，事理雙備，先伏見思，生同居淨，次斷見思，生方便淨，次斷塵沙無明，生實報寂光淨。如止得事善者，謂不修正觀，徒修事行，能伏見思，遠作三土因耳，故知淨土下，尋常以淨土一門唯攝鈍根凡夫，禪宗圓頓法門，乃究理菩薩境界；若如上論，則淨土正究理菩薩境界，悠悠眾生乃兼容耳。

(Sớ: Lại nữa, hai thứ Tịnh nghiệp như ngài Chí Nhãn đã nói cũng là ý nghĩa “ba bậc, chín phẩm”.

Sao: Pháp sư Chí Nhãn nói: “Một môn vãng sanh có hai thứ Tịnh nghiệp. Một là Chánh Quán thầm chiếu soi bổn tâm. Hai là Trợ Hạnh, tu trọn muôn điều thiện. Cả hai điều đều đạt được, sẽ thông đạt rành rẽ bốn cõi Tịnh Độ. Nếu như chỉ đạt được điều thiện về mặt Sự thì gần là sanh trong cõi Đồng Cư, xa thì sẽ là cái nhân để sanh trong ba cõi kia vậy”. Vì thế biết Tịnh Độ chính là cảnh giới để đạt lên của bậc Bồ Tát thấu hiểu rốt ráo Lý, kèm thêm hàng chúng sanh ngu ngơ vậy.

Diễn: “Chánh Quán thầm chiếu soi bổn tâm”: Dùng Nhất Tâm Tam Quán để chiếu cảnh Tam Đế, Như và Trí tương ứng, thuận theo thức tánh. Cổ nhân nói: “Tâm chuyển theo muôn cảnh, chỗ chuyển thật u huyền, thuận dòng nhận biết tánh, không mừng cũng chẳng lo” là nói về ý này.

“Trợ Hạnh tu trọn muôn điều thiện”: Tuy chiếu soi bổn tâm, nhưng chẳng tu muôn điều thiện thì tánh cũng chẳng rạng ngời. Như Luận nói: “Như người chỉ nghĩ tới ma ni bảo châu mà chẳng đổ sức giồi mài mọi lẽ, châu cũng chẳng thanh tịnh. Chỉ nghĩ tới Chân Như, mà chẳng nhờ vào muôn hạnh để giồi mài, Chân Như cũng chẳng sáng sạch”. Vì thế, tuy biết rõ tự tánh vốn chẳng có keo kiệt, tham lam, chẳng ngại tùy thuận vô tham, tu Đàn Ba La Mật, dùng tu hành vạn hạnh để tự nhiên tùy thuận Chân Như.

“Cả hai điều đều đạt được, sẽ thông đạt rành rẽ bốn cõi Tịnh Độ”: Chánh trợ song tu như vậy, Sự lẫn Lý đều đủ, trước hết là chế phục Kiến Tư, sanh vào cõi tịnh Đồng Cư. Kế đó, đoạn Kiến Tư, sanh vào cõi tịnh Phương Tiện. Kế đó, đoạn Trần Sa và vô minh, sanh vào cõi tịnh Thật Báo và Tịch Quang. “Nếu chỉ đắc Sự thiện, tức là chẳng tu Chánh Quán, chỉ tu hạnh theo mặt Sự, có thể chế phục Kiến Tư, sẽ làm cái nhân xa cho ba cõi Tịnh Độ.

Từ “cho nên biết Tịnh Độ” trở đi, kẻ bình phàm cho rằng pháp môn Tịnh Độ chỉ thâu nhiếp độn căn phàm phu, còn pháp môn Thiền Tông chính là cảnh giới của bậc đã thông đạt Lý. Nếu luận định như trên thì Tịnh Độ chính là cảnh giới của bậc Bồ Tát đã thông đạt Lý, chỉ tiếp độ kèm thêm chúng sanh ngu ngơ đó thôi).

(Sao) Hựu vân: Viên cơ thể đạo, thị tối thượng tịnh nghiệp. Cẩu gia nguyện dĩ đạo chi, tức dự ưu phẩm. Ngu phác chi bối, đản xưng Phật phát nguyện giả diệc sanh. Quán Tịnh Độ nhất môn, tắc thánh nhân vô khí vật dã. Án sở vân Chánh Quán, thông hồ thượng trung. Sở vân Trợ Hạnh, thông hồ trung hạ. Hữu pháp sư thử luận cực thiện, quán giả vô hốt.

(Diễn) Viên cơ thể đạo tối thượng tịnh nghiệp giả, viên văn diệu lý, khởi viên tín giải, giải nhập Tịch Quang, cẩu gia nguyện lực đạo chi, như khinh phàm đắc ngộ thuận phong, thượng phẩm thượng sanh hà nghi yên? Ngu phác chi bối bất minh Lý tánh, đản tín tâm xưng danh, phát nguyện vãng sanh, diệc đắc sanh bỉ. Cố tri Tịnh Độ nhất môn, thượng cập bất thoái Bồ Tát, hạ cập du du phàm phu, tam căn phổ bị, thượng hạ kiêm thâu, vô bất độ dã. Chánh Quán thông thượng trung giả, mặc chiếu bổn tâm, năng đoạn Kiến Tư, Trần Sa, tức thượng phẩm, đản phục bất đoạn, tức trung phẩm. Trợ Hạnh thông trung hạ giả, tu vạn hạnh thời, năng phục Kiến Tư, tức trung phẩm, toàn vị năng phục, đới Hoặc vãng sanh, tức hạ phẩm.

(鈔)又云：圓機體道，是最上淨業。茍加願以導之，即預優品。愚朴之輩，但稱佛發願者亦生。觀淨土一門，則聖人無棄物也。按所云正觀，通乎上中。所云助行，通乎中下。有法師此論極善，觀者毋忽。

(演)圓機體道最上淨業者，圓聞妙理，起圓信解，解入寂光，苟加願力導之，如輕帆得遇順風，上品上生何疑焉？愚樸之輩不明理性，但信心稱名，發願往生，亦得生彼。故知淨土一門，上及不退菩薩，下及悠悠凡夫，三根普被，上下兼收，無不度也。正觀通上中者，默照本心，能斷見思塵沙，即上品，但伏不斷，即中品。助行通中下者，修萬行時，能伏見思，即中品，全未能伏，帶惑往生，即下品。

(Sao: Lại nói: “Căn tánh Viên Giáo thấu hiểu đạo chính là tịnh nghiệp tối thượng. Nếu dùng thêm Nguyện để hướng dẫn, sẽ dự vào phẩm vị thù thắng. Kẻ ngu độn, chất phác chỉ xưng danh hiệu Phật, phát nguyện, cũng được vãng sanh. Nhìn vào pháp môn Tịnh Độ, biết là thánh nhân chẳng bỏ một chúng sanh nào. Xét ra, Chánh Quán như đã nói chính là áp dụng cho bậc thượng và bậc trung; Trợ Hạnh như đã nói thích hợp cho bậc trung và bậc hạ. Có luận định tốt lành tột bậc của vị pháp sư ấy, người xem [sách này] chớ nên sơ sót.

Diễn: “Căn tánh Viên Giáo thấu hiểu đạo chính là tịnh nghiệp tối thượng”: Nghe diệu lý viên mãn, dấy lên tín giải viên mãn, giải nhập cõi Tịch Quang; nếu lại thêm nguyện lực hướng dẫn, sẽ như buồm nhẹ gặp gió thuận, thượng phẩm thượng sanh há có ngờ chi? Kẻ ngu độn, chất phác, chẳng hiểu Lý tánh, chỉ tín tâm xưng danh, phát nguyện vãng sanh, cũng được sanh về đó. Vì vậy biết một môn Tịnh Độ trên là đến bậc Bồ Tát bất thoái, dưới là đến hạng phàm phu ngu ngơ, thích hợp trọn khắp ba căn, thượng căn lẫn hạ căn đều thâu nhiếp, không ai chẳng được độ. “Chánh Quán áp dụng cho bậc thượng và trung”: Ngầm chiếu bổn tâm, có thể đoạn Kiến Tư và Trần Sa thì là thượng phẩm. Chỉ chế phục chẳng đoạn thì là trung phẩm. “Trợ Hạnh áp dụng cho trung căn và hạ căn”: Khi tu vạn hạnh, có thể chế phục Kiến Tư tức là trung phẩm. Hoàn toàn chưa thể chế phục, mang theo Hoặc vãng sanh thì là hạ phẩm).

(Sớ) Hữu ngôn cửu phẩm, bát tùng liên sanh, dĩ đệ nhất phẩm vân kim cang đài cố. Kim tham hợp kinh luận, nhưng dĩ cửu phẩm giai thuộc liên sanh.

(Sao) Bát tùng liên sanh giả, cứ Quán Kinh thượng phẩm thượng sanh văn vân: “Tự kiến kỳ thân, thừa kim cang đài”, độc vô “liên hoa” nhị tự, cố ngôn “hạ chi bát phẩm, nãi tùng liên sanh”. Nhiên kinh luận sở minh, lịch lịch giai thuyết sanh Tây Phương giả, câu tùng liên sanh. Đại Bổn Pháp Tạng nguyện vân: “Vô ương số thế giới, chư thiên nhân dân, dĩ chí quyên nhuyễn, sanh ngã sát giả, giai ư thất bảo trì nội, liên hoa trung hóa sanh”. Ngôn “giai”, tắc khái cử cửu phẩm hỹ. Hựu vân: “Tha phương chư đại Bồ Tát, dục kiến A Di Đà Phật giả, kính ư bỉ quốc thất bảo trì nội, liên hoa hóa sanh”. Ngôn “đại Bồ Tát”, tắc tất phi trung hạ hỹ. Hựu vân: “Kỳ thượng bối giả, mạng dục chung thời, Phật dữ thánh chúng, tất lai nghênh trí, tức ư thất bảo trì nội, liên hoa hóa sanh”. Ngôn “thượng bối”, tức chánh đối thượng phẩm hỹ, tịnh vô tối thượng bất liên chi ý. Hựu Pháp Hoa vân: “Văn thử kinh điển, như thuyết tu hành, mạng chung tức vãng Cực Lạc thế giới. A Di Đà Phật, đại Bồ Tát vi nhiễu trụ xứ, sanh liên hoa trung, đắc Bồ Tát thần thông, Vô Sanh Pháp Nhẫn”. Phù đắc Vô Sanh Nhẫn, phi thượng thượng phẩm hồ? Hựu Hạnh Nguyện phẩm, Phổ Hiền Bồ Tát dĩ thập đại nguyện vương đạo quy Cực Lạc, nhi viết: “Bỉ Phật chúng hội hàm thanh tịnh, ngã thời ư thắng liên hoa sanh”. Phù Phổ Hiền vãng sanh, phi thượng thượng phẩm hồ? Hựu Bảo Tích minh thập tâm hồi hướng, hậu đắc liên hoa hóa sanh. Phù thập tâm Bồ Tát, phi thượng thượng phẩm hồ? Dĩ thị tham khảo, xác hữu minh chứng.

(Diễn) Tự kinh luận sở minh, chí xác hữu minh chứng, tam dẫn Đại Bổn, tam dẫn chư kinh, giai chứng thượng phẩm, tùng liên hoa sanh dã.

(疏)有言九品，八從蓮生，以第一品云金剛臺故。今參合經論，仍以九品皆屬蓮生。

(鈔)八從蓮生者，據觀經上品上生文云：自見其身，乘金剛臺，獨無蓮華二字，故言下之八品，乃從蓮生。然經論所明，歷歷皆說生西方者，俱從蓮生。大本法藏願云：無央數世界，諸天人民，以至蜎蝡，生我剎者，皆於七寶池內，蓮華中化生。言皆，則概舉九品矣。又云：他方諸大菩薩，欲見阿彌陀佛者，徑於彼國七寶池內，蓮華化生。言大菩薩，則必非中下矣。又云：其上輩者，命欲終時，佛與聖眾，悉來迎致，即於七寶池內，蓮華化生。言上輩，即正對上品矣，並無最上不蓮之意。又法華云：聞此經典，如說修行，命終即往極樂世界。阿彌陀佛大菩薩圍繞住處，生蓮華中，得菩薩神通，無生法忍。夫得無生忍，非上上品乎？又行願品，普賢菩薩以十大願王導歸極樂，而曰：彼佛眾會咸清淨，我時於勝蓮華生。夫普賢往生，非上上品乎？又寶積明十心回向，後得蓮華化生。夫十心菩薩，非上上品乎？以是參考，確有明證。

(演)自經論所明，至確有明證，三引大本，三引諸經，皆證上品，從蓮花生也。

(Sớ: Có kẻ nói trong chín phẩm, có tám phẩm là sanh trong hoa sen, vì [Quán Kinh] nói phẩm thứ nhất là đài kim cang. Nay tham chiếu, phối hợp các kinh luận, vẫn nói là chín phẩm đều sanh trong hoa sen.

Sao: “Tám phẩm sanh từ hoa sen”: Căn cứ theo kinh văn trong phần Thượng Phẩm Thượng Sanh của Quán Kinh có nói: “Tự thấy thân mình ngồi đài kim cang”, chỉ riêng phẩm ấy chẳng có hai chữ “hoa sen”; vì thế nói: “Tám phẩm dưới đó mới là sanh từ trong hoa sen”. Nhưng kinh luận đã nói rõ, đều bảo rành rành: “Người sanh về Tây Phương đều sanh từ hoa sen”.

Trong kinh Đại Bổn, ngài Pháp Tạng nguyện rằng: “Vô ương số thế giới, chư thiên, nhân dân, cho đến loài côn trùng ngọ nguậy, sanh về cõi ta, đều ở trong ao bảy báu, hóa sanh trong hoa sen”. Nói là “đều”, tức là nói chung cả chín phẩm. Lại nói: “Các vị đại Bồ Tát từ phương khác muốn thấy A Di Đà Phật, bèn nhanh chóng hóa sanh trong hoa sen nơi ao bảy báu của cõi đó”. Nói là “đại Bồ Tát”, ắt chẳng phải là trung hạ căn. Lại nói: “Bậc thượng là khi mạng sắp chấm dứt, Phật và thánh chúng đều đến đón, liền ở trong ao bảy báu, hóa sanh trong hoa sen”. Đã nói là “bậc thượng”, tức là tương ứng khít khao với thượng phẩm [trong Quán Kinh], trọn chẳng có ý nghĩa “phẩm bậc vãng sanh tối thượng chẳng có hoa sen”.

Lại nữa, kinh Pháp Hoa nói: “Nghe kinh điển này, tu hành đúng như lời dạy, mạng chung liền về thế giới Cực Lạc. A Di Đà Phật và các vị đại Bồ Tát vây quanh chỗ ở, sanh trong hoa sen, đắc thần thông của Bồ Tát và Vô Sanh Pháp Nhẫn”. Phàm là người đã đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn, há chẳng phải là thượng thượng phẩm ư? Lại trong phẩm Hạnh Nguyện, Phổ Hiền Bồ Tát dùng mười đại nguyện vương dẫn về Cực Lạc, đã nói: “Chúng hội Phật ấy đều thanh tịnh, lúc ấy, ta sanh trong hoa sen thù thắng”. Ngài Phổ Hiền vãng sanh, há chẳng phải là thượng thượng phẩm ư? Lại nữa, kinh Bảo Tích nói mười tâm hồi hướng; sau đấy, sẽ được hóa sanh trong hoa sen. Hàng Bồ Tát viên mãn mười tâm ấy há chẳng phải là thượng thượng phẩm ư? Dùng những điều ấy để tham khảo, đích xác là có chứng cớ rõ rệt.

Diễn: Từ những điều được kinh luận nói rõ, đích xác là có chứng cớ rõ rệt. [Lời Sao] ba lượt dẫn kinh Đại Bổn, ba lượt dẫn các kinh khác, đều nhằm chứng minh thượng phẩm hóa sanh từ trong hoa sen).